礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
阿毗达摩藏· 五论根本复注巴利
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Abhidhammapiṭake · Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
1. 根双论复注
99 段
《界论》根本复注巴利
Dhātukathāpakaraṇa-mūlaṭīkā
著作开篇的注释巴利
Ganthārambhavaṇṇanā
世尊在宣说《界论》这部论典时,为了说明他是在什么时候宣说的,或者为了说明继《分别论》之后所宣说的这部论典具有“界论”的性质,就说了“十八”等话。其中,世尊因为以力量、调伏和超越境界战胜了天子魔,因为令烦恼魔和行作魔不再生起而战胜了它们,因为以遍知和断除集起战胜了蕴魔和死魔,并且这些魔都是在菩提树下就被摧破的,所以依靠那无与伦比、不依赖他人的摧破,世尊被赞叹为“摧魔者”。所谓“摧魔者”,意思是他摧破了魔,或者说这种摧破只属于他,而不是像摧破别的国王之类那样,所以叫“摧魔者”。具有大勇猛、大精进,所以叫“大雄”。巴利
Dhātukathāpakaraṇaṃ desento bhagavā yasmiṃ samaye desesi, taṃ samayaṃ dassetuṃ, vibhaṅgānantaraṃ desitassa pakaraṇassa dhātukathābhāvaṃ dassetuṃ vā ‘‘aṭṭhārasahī’’tiādimāha. Tattha balavidhamanavisayātikkamanavasena devaputtamārassa, appavattikaraṇavasena kilesābhisaṅkhāramārānaṃ, samudayappahānapariññāvasena khandhamārassa, maccumārassa ca bodhimūle eva bhañjitattā parūpanissayarahitaṃ niratisayaṃ taṃ bhañjanaṃ upādāya bhagavā eva ‘‘mārabhañjano’’ti thomito. Tattha māre abhañjesi, mārabhañjanaṃ vā etassa, na pararājādibhañjananti mārabhañjano. Mahāvikkanto mahāvīriyoti mahāvīro.
蕴等至无诤为止的诸法,从自性的意义上说是界,或者从作为阿毗达摩论说所依的意义上说是界,由于对它们加以论说,所以这部论典的名字就叫《界论》。虽然在别的论典里也讲了这些自性,但在这里,因为对它们全部在十四种方式中逐一地以摄与不摄等方式来讲说,所以是特别殊胜的讲说,因此只有这部论典得到这个名称。因为别处只是部分地讲说。或者,以蕴、处、界来讲说蕴等至无诤为止的诸法的摄与不摄等方式,其中依广大范围的界而讲说,所以是以界来论说,即《界论》,应当知道这部论典的名称是这样来的。他以两种、三种、六种、十八种等多种方式开示界的分类,所以是界分类的开示者。Tassattha 的意思是那《界论》的意义,应当把 a 看作替代了 ā。或者在“Yaṃ dhātukathaṃ”中,论典一词被省略;由于七部论典的注释依次讲述,这样结合起来,那部论典的意义就是 tassattha,或者也是 a 替代了 ā。Taṃ 是说你们听闻那阐明,或者通过听闻那阐明的话语而受持其意义。Samāhitā 的意思是心不被种种事务散乱,或者心已安住于自身之中。巴利
Khandhādayo araṇantā dhammā sabhāvaṭṭhena dhātuyo, abhidhammakathādhiṭṭhānaṭṭhena vāti katvā tesaṃ kathanato imassa pakaraṇassa dhātukathāti adhivacanaṃ. Yadipi aññesu ca pakaraṇesu te sabhāvā kathitā, ettha pana tesaṃ sabbesaṃ saṅgahāsaṅgahādīsu cuddasasu nayesu ekekasmiṃ kathitattā sātisayaṃ kathananti idameva evaṃnāmakaṃ. Ekadesakathanameva hi aññattha katanti. Khandhāyatanadhātūhi vā khandhādīnaṃ araṇantānaṃ saṅgahāsaṅgahādayo nayā vuttāti tattha mahāvisayānaṃ dhātūnaṃ vasena dhātūhi kathā dhātukathāti evaṃ assa nāmaṃ vuttanti veditabbaṃ. Dvidhā tidhā chadhā aṭṭhārasadhāti anekadhā dhātubhedaṃ pakāsesīti dhātubhedappakāsanoti. Tassatthanti tassā dhātukathāya atthaṃ. A-kāre ā-kārassa lopo daṭṭhabbo. ‘‘Yaṃ dhātukatha’’nti vā ettha pakaraṇanti vacanaseso sattannaṃ pakaraṇānaṃ kamena vaṇṇanāya pavattattāti tena yojanaṃ katvā tassa pakaraṇassa atthaṃ tassatthanti a-kāralopo vā. Tanti taṃ dīpanaṃ suṇātha, taṃ vā atthaṃ taṃdīpanavacanasavanena upadhārethāti attho. Samāhitāti nānākiccehi avikkhittacittā, attano citte āhitāti vā attho.
理趣论母注释巴利
1. Nayamātikāvaṇṇanā
1 那么,这部论典的分章是什么呢?在这里不应该说,因为《殊胜义论》里已经说过了论典的分章;为了说明这一点,所以他说“以十四种方式分别”。诸蕴等的开示,是靠这些方法引导、推进的;或者说,诸蕴等本身,就是靠这些方式被引导、被了知的,所以叫“方法”。方法的论母就是列举;或者说,方法本身就是论母,所以叫“方法论母”。这些词既然是根本,就应当称为“根本论母”——意思是:摄、不摄等十四种词,是这部论典的根本、所依,而这部论典分别的正是诸蕴等法。巴利
1. Ko panetassa pakaraṇassa paricchedoti? Na so idha vattabbo, aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) pakaraṇaparicchedo vutto evāti dassento āha ‘‘cuddasavidhena vibhattanti vutta’’nti. Khandhādīnaṃ desanā nīyati pavattīyati etehi, khandhādayo eva vā nīyanti ñāyanti etehi pakārehīti nayā, nayānaṃ mātikā uddeso, nayā eva vā mātikāti nayamātikā. Etesaṃ padānaṃ mūlabhūtattāti ‘‘mūlamātikā’’ti vattabbānaṃ saṅgahāsaṅgahādīnaṃ cuddasannaṃ padānaṃ khandhādidhammavibhajanassa imassa pakaraṇassa mūlabhūtattā nissayabhūtattāti attho.
2. 内部论母注释巴利
2. Abbhantaramātikāvaṇṇanā
2 用“五蕴”等说法,指出了色蕴等词;而通过“缘起”这一说法,则指出了在十二支中每一支都可适用“缘起”一词的十二个词。对于这样被指出、以自身面目被指出的触等词,则说“以一百二十五个词”。其中,业有、生有、欲有等,在这里已被分别说明。它们以修习有、生有的状态存在于“有”中,正如愁等存在于老死中一样;它们不可意,又具有以它们为因的苦性,所以含摄在老死之中。因此应当看到,缘起有十二支。在这里,圣典中没有分开、没有解说的念处等,通过分开而取出;这就显示它们即便分开也应当被解说,应当这样理解。巴利
2. ‘‘Pañcakkhandhā’’tiādīhi rūpakkhandhādipadāni dassitāni, paṭiccasamuppādavacanena ca yesu dvādasasu aṅgesu paccekaṃ paṭiccasamuppādasaddo vattati, tadatthāni dvādasa padāni dassitānīti tesaṃ tathādassitānaṃ sarūpeneva dassitānaṃ phassādīnañca padānaṃ vasena āha ‘‘pañcavīsādhikena padasatenā’’ti. Tattha kammupapattikāmabhavādīnaṃ idha vibhattānaṃ bhāvanabhavanabhāvena bhave viya sokādīnaṃ jarāmaraṇassa viya aniṭṭhattā tannidānadukkhabhāvena ca jarāmaraṇe antogadhatāya paṭiccasamuppādassa dvādasapadatā daṭṭhabbā. Ettha ca pāḷiyaṃ bhinditvā avissajjitānampi satipaṭṭhānādīnaṃ bhinditvā gahaṇaṃ karonto tesaṃ bhinditvāpi vissajjitabbataṃ dassetīti veditabbaṃ.
从理趣论母等开始,直到特相论母为止的论母,因为与其他论典不共通,所以名为《界论》的论母。在它内部所说的、应当被分别的法的列举,就叫作内部论母。为了阐明这个意思,所以说“此即”等语。其中,“没有这样说”的意思是:不像“一切……论母”那样,把这个论母说成是在《界论》的论母之外,不是那样说,这就是它的意思。“就在《界论》内部”则应理解为:就在《界论》论母的内部。因为它被放在自己特有的论母之内,所以说它被放在那本身的内部。或者,“没有这样说”的意思是:不像以“一切……论母”这句话把从《界论》之外、以善等为末的论母说成是包含在其他论典中那样,不是那样说,这就是它的意思。“就在《界论》内部”则是因为就在此论典的内部,以自性显示而安立,所以是这个意思。由于一切阿毗达磨的论母未被摄尽,所以应知它是散杂而杂乱的。巴利
Nayamātikādikā lakkhaṇamātikantā mātikā pakaraṇantarāsādhāraṇatāya dhātukathāya mātikā nāma, tassā abbhantare vutto vibhajitabbānaṃ uddeso abbhantaramātikā nāmāti imamatthaṃ pakāsento ‘‘ayañhī’’tiādimāha. Tattha evaṃ avatvāti yathā ‘‘sabbāpi…pe… mātikā’’ti ayaṃ dhātukathāmātikato bahiddhā vuttā, evaṃ avatvāti attho. Dhātukathāya abbhantareyevāti ca dhātukathāmātikāya abbhantareyevāti attho daṭṭhabbo. Tadāveṇikamātikāabbhantare hi ṭhapitā tassāyeva abbhantare ṭhapitāti vuttā . Atha vā evaṃ avatvāti yathā ‘‘sabbāpi…pe… mātikā’’ti etena vacanena dhātukathāto bahibhūtā kusalādiaraṇantā mātikā pakaraṇantaragatā vuttā, evaṃ avatvāti attho. Dhātukathāya abbhantareyevāti ca imassa pakaraṇassa abbhantare eva sarūpato dassetvā ṭhapitattāti attho. Sabbassa abhidhammassa mātikāya asaṅgahitattā vikiṇṇabhāvena pakiṇṇakatā veditabbā.
3. 理趣门论母的注释巴利
3. Nayamukhamātikāvaṇṇanā
3 作为理趣生起的门,摄、不摄、相应、不相应这些法就叫理趣门;把它们列举出来,就是理趣门论母。因为十四种理趣都是依照摄、不摄、相应、不相应的混合状态而生起的,所以这四种法也就成了十四种理趣的门。其中,在摄与不摄等条目里,虽然依照谛等随其相应也说了摄与不摄,但那是就能摄的法来说的,不是依所摄的法而说;即使在应问、应答的法之列举中,比如“以眼处,哪些法被蕴摄所摄、被处摄所不摄”等等,也是依据蕴等摄来判定之后才说的,因此说“以三种摄,以三种不摄”。而在应问、应答的法之列举中,在问与答里,色蕴等无诤法的相应与不相应,随其可能,只依四种蕴而有,所以说“以四种相应,以四种不相应”。巴利
3. Nayānaṃ pavattidvārabhūtā saṅgahāsaṅgahaviyogīsahayogīdhammā nayamukhānīti tesaṃ uddeso nayamukhamātikā. Cuddasapi hi saṅgahāsaṅgahasampayogavippayogānaṃ vomissakatāvasena pavattāti yehi te cattāropi honti, te dhammā cuddasannampi nayānaṃ mukhāni hontīti. Tattha saṅgahitenaasaṅgahitapadādīsu saccādīhipi yathāsambhavaṃ saṅgahāsaṅgaho yadipi vutto, so pana saṅgāhakabhūtehi tehi vutto, na saṅgahabhūtehi, sopi ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanasaṅgahena asaṅgahitā’’tiādinā pucchitabbavissajjitabbadhammuddhāre tatthāpi khandhādīheva saṅgahehi niyametvā vutto, tasmā ‘‘tīhi saṅgaho, tīhi asaṅgaho’’ti vuttaṃ. Pucchitabbavissajjitabbadhammuddhārepi pana pucchāvissajjanesu ca rūpakkhandhādīnaṃ araṇantānaṃ yathāsambhavaṃ sampayogavippayogā catūheva khandhehi hontīti ‘‘catūhi sampayogo,catūhi vippayogo’’ti vuttaṃ.
难道不是也与色和涅槃相分离吗?为什么只说“以四种相分离”呢?因为即使对依色和涅槃而存在的事物来说,也还是只有四种。色并不会与色或涅槃相分离,涅槃也不会与色相分离,只有与四蕴才会。所以,四蕴与色、涅槃的分离,也由相分离的四蕴所限定,因为离开这四蕴就没有分离可言。而且应当知道,这种分离不发生在无所缘与无所缘之间、无所缘与混合之间、混合与混合之间,而是发生在无所缘与有所缘之间、混合与有所缘之间、有所缘与有所缘之间、有所缘与无所缘之间,以及有所缘与混合之间。巴利
Nanu ca vippayogo rūpanibbānehipi hoti, kasmā ‘‘catūhi vippayogo’’ti vuttanti? Rūpanibbānehi bhavantassapi catūheva bhāvato. Na hi rūpaṃ rūpena nibbānena vā vippayuttaṃ hoti, nibbānaṃ vā rūpena, catūheva pana khandhehi hotīti catunnaṃ khandhānaṃ rūpanibbānehi vippayogopi vippayujjamānehi catūhi khandhehi niyamito tehi vinā vippayogābhāvato. So cāyaṃ vippayogo anārammaṇassa, anārammaṇaanārammaṇamissakehi missakassa ca na hoti, anārammaṇassa pana missakassa ca sārammaṇena, sārammaṇassa sārammaṇena anārammaṇena missakena ca hotīti veditabbo.
4. 相母的注释巴利
4. Lakkhaṇamātikāvaṇṇanā
4 摄本身就是摄的方法。同分。异分——在这里,应当依据“以三种摄,以三种不摄”以及“以四种相应,以四种不相应”分别进行搭配说明。由此可以理解:摄与不摄就是同分与异分的情况,同样,相应与不相应也是如此。或者说,凡是有摄与不摄的法,就是同分与异分;同样,凡是有相应与不相应的法,也是同分与异分。其中,那些被算作“色蕴……乃至意识界”的法,它们以变坏等为特征的共同状态,在摄当中应理解为同分性;以同一生起等为特征的共同状态,在相应当中应理解为同分性。巴利
4. Saṅgahoyeva saṅgahanayo. Sabhāgo. Visabhāgoti etassa ‘‘tīhi saṅgaho, tīhi asaṅgaho’’ti etena, ‘‘catūhi sampayogo, catūhi vippayogo’’ti etenapi visuṃ yojanā kātabbā. Tena saṅgaho asaṅgaho ca sabhāgo visabhāgo ca bhāvo, tathā sampayogo vippayogo cāti ayamattho viññāyati. Yassa vā saṅgaho ca asaṅgaho ca, so dhammo sabhāgo visabhāgo ca, tathā yassa sampayogo vippayogo ca, sopi sabhāgo visabhāgo cāti. Tattha yena rūpakkhandho…pe… manoviññāṇadhātūti dhammā gaṇanaṃ gacchanti, so ruppanādiko samānabhāvo saṅgahe sabhāgatā, ekuppādādiko sampayoge veditabbo.
5. 外部论母的注释巴利
5. Bāhiramātikāvaṇṇanā
5 因为被放在《界论》论母之外,所以说“一切……论母”。意思是:以这种安立方式,它被放在外面、后面。或者,以这种安立方式,善等无诤法在这里不被安立,而是作为《界论》论母之外另一部论的论母,被安立为此论的论母,并如此加以说明。巴利
5.Evaṃ dhātukathāya mātikato bahi ṭhapitattāti ‘‘sabbāpi…pe… mātikā’’ti etena ṭhapanākārena bahi piṭṭhito ṭhapitattāti attho. Etena vā ṭhapanākārena kusalādīnaṃ araṇantānaṃ idha aṭṭhapetvā dhātukathāya mātikato bahi pakaraṇantaramātikāya imassa pakaraṇassa mātikābhāvena ṭhapitattā tathā pakāsitattāti attho.
在“摄与不摄”等说法中,“摄”本来只有一种,那为什么说它有四种呢?因为这里并没有先说明它的含义,只是就“摄”这个词本身来说的。在“摄与不摄”等词当中,“摄”这个词,单从它自身含义来看,可以说有四种——这就是这里的用意。或者说,当含义上的具体区别还没有确定,只是以笼统的方式被理解时,在“摄与不摄”等说法里把它称为“摄”,这并没有任何过失。因为只有在确定了具体区别之后,它才可能只有一种;在确定区别之前,并不是这样。由于“种类”这个词是依赖其他事物才能成立的词,所以说“以种类摄”时,就会被理解为“以自己的种类”,因为没有提到所应关联的其他事物。因此,在色品中所说的“种类摄”,说的就是“同种类的摄”。巴利
Saṅgaho asaṅgahotiādīsu saṅgaho ekavidhova, so kasmā ‘‘catubbidho’’ti vuttoti? Saṅgahoti atthaṃ avatvā aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā. Saṅgaho asaṅgahotiādīsu saddesu saṅgahasaddo tāva attano atthavasena catubbidhoti ayañhetthattho. Atthopi vā aniddhāritaviseso sāmaññena gahetabbataṃ patto ‘‘saṅgaho asaṅgaho’’tiādīsu ‘‘saṅgaho’’ti vuttoti na koci doso. Niddhārite hi visese tassa ekavidhatā siyā, na tato pubbeti. Jātisaddassa sāpekkhasaddattā ‘‘jātiyā saṅgaho’’ti vutte ‘‘attano jātiyā’’ti viññāyati sambandhārahassa aññassa avuttattāti jātisaṅgahoti rūpakaṇḍe vutto sajātisaṅgaho vutto hoti.
在这里,论母中“摄与不摄、相应与不相应”这两组,并没有先确定所问和所答的具体法之差别,而是以笼统的方式列出了问和答诸法的方法纲要;其余各组则是先确定了差别之后才列出的。因为在“以所摄之不摄”这句话里,本来应该说成“以所摄之不摄为不摄”,但可以看出省略了一个“不摄”一词。这样一来,依于以所摄之差别为特征的、那个不摄的具体法,以“不摄性”为名的问答方法就被列出了;而“以所摄”这个修饰语应当看作具格。这个道理也适用于第三组直到第十组末尾的纲要列举,但第六组除外。因为在那些组里,也是按照所说的方式,以两个两个的词确定了所问和所答的具体法之后,再在各处以与最后一个词同类的第三个词列出了问答方法。其中,在第四、第五组里,具格表示作者;在第七组等四组里,则应看作表示俱存关系,而不是像第二、第三组那样作为同位语的修饰语。因为在第二、第三组里,是以一种自性来修饰另一种自性;而在这些组里,则是以一种法来修饰另一种法。在第十一组等四组里,则是以开头的词就确定了法的差别,再用其余的词列出问答方法。在这里,修饰语也应看作具格。因为作为问和答所依的法,正是以所摄性等差别作为具格,来把自身特显为相应、不相应等状态。巴利
Ettha nayamātikāya ‘‘saṅgaho asaṅgaho, sampayogo vippayogo’’ti ime dve pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaṃ aniddhāretvā sāmaññena dhammānaṃ pucchanavissajjananayauddesā, avasesā niddhāretvā. ‘‘Saṅgahitena asaṅgahita’’nti hi ‘‘saṅgahitena asaṅgahitaṃ asaṅgahita’’nti vattabbe ekassa asaṅgahitasaddassa lopo daṭṭhabbo. Tena saṅgahitavisesavisiṭṭho yo asaṅgahito dhammaviseso, tannissito asaṅgahitatāsaṅkhāto pucchāvissajjananayo uddiṭṭho hoti, ‘‘saṅgahitenā’’ti ca visesane karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo tatiyādīsu dasamāvasānesu nayuddesesu chaṭṭhavajjesu. Tesupi hi vuttanayena dvīhi dvīhi padehi pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ katvā tattha tattha antimapadasadisena tatiyapadena pucchanavissajjananayā uddiṭṭhāti. Tattha catutthapañcamesu kattuatthe karaṇaniddeso, sattamādīsu ca catūsu sahayoge daṭṭhabbo, na dutiyatatiyesu viya samānādhikaraṇe visesane. Tattha hi sabhāvantarena sabhāvantarassa visesanaṃ kataṃ, etesu dhammantarena dhammantarassāti. Ekādasamādīsu pana catūsu ādipadeneva dhammavisesaniddhāraṇaṃ katvā itarehi pucchanavissajjananayā uddiṭṭhā. Visesane eva cettha karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pucchāvissajjanānañhi nissayabhūtā dhammā saṅgahitatādivisesena karaṇabhūtena sampayuttavippayuttādibhāvaṃ attano visesentīti.
“种种分别”是指以多种方式分别,也就是区分的意思。“依决断力”是指依胜解相应之力。依决断力而说的一切心,也就是依决断力而说的一切心生起,这里是就它们的共通性来说的——此处应当这样理解其含义。因为胜解是就依决断力而说的那些心生起的共通性而说的,其余(触等)则是与一切心共通的。其中,共通、遍满而明显的,应当从一开始就把握,所以为了把握它们的摄等而作了列举;但不共的也应当把握,因此为了显示在不共法中具有广大境的胜解也能把握其他法的摄等,便列举了胜解。应知“依决断力而说”这句话,是参照《法集论注》和《缘起分别》中的说法而说的。如果理解为“凡是依决断力而说的,它们全都是共通的”,那么在应当说明共通与不共法时,那个在不共法中具有广大境的胜解,由于依它而说的一切心生起是共通的,触等心所也就是一切共通的;而胜解在不共法中具有广大境,因为没有其他类似的心所——应当这样理解其意旨。巴利
Vikappatoti vividhakappanato, vibhāgatoti attho. Sanniṭṭhānavasenāti adhimokkhasampayogavasena. Sanniṭṭhānavasena vuttā ca sabbe ca cittuppādā sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādā, tesaṃ sādhāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Adhimokkho hi sanniṭṭhānavasena vuttānaṃ cittuppādānaṃ sādhāraṇavasena vutto, itare sabbesanti. Tattha sādhāraṇā pasaṭā pākaṭā cāti ādito pariggahetabbā, tasmā tesaṃ saṅgahādipariggahatthaṃ uddeso kato, asādhāraṇāpi pana pariggahetabbāvāti tesu mahāvisayena aññesampi saṅgahādipariggahaṃ dassetuṃ adhimokkho uddiṭṭho. ‘‘Sanniṭṭhānavasena vuttā’’ti ca dhammasaṅgahavaṇṇanāyaṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge ca vacanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Sanniṭṭhānavasena ye vuttā, tesaṃ sabbesaṃ sādhāraṇatoti pana atthe sati sādhāraṇāsādhāraṇesu vattabbesu yo asādhāraṇesu mahāvisayo adhimokkho, tassa vasena vuttasabbacittuppādasādhāraṇato phassādayo sabbasādhāraṇāti adhimokkho ca asādhāraṇesu mahāvisayoti katvā vutto aññassa tādisassa abhāvāti ayamadhippāyo daṭṭhabbo.
这里应当知道:命根因为和色法混在一起,所以没有提到。而心一境性,如果它不是定的体性,那用通名就可以说明;如果它是定的体性,那就需要用别名来说明。由于没有其他需要涵盖或排除的法,所以用既不涵盖其他法、也不排除其他法的通名和别名来说明——也就是说,应当用显示此法分类的词语来说明,而不是像受那样具有乐等自性的法,需要用与所述特征相反的词语、仅以通名和别名来说明。因此,“心一境性”这个通名,在说明定的体性时,不依赖别名就能成立,它本身就变成了别名,只显示非定的体性;而另一个则只显示定的体性。这样,心一境性以两种方式存在,既是不共通的,也是不涵盖其他法的,所以在这里不值得列入总说。或者,命根和心一境性也像触等法一样,因为不明显,而且需要依靠其他法才能说明,所以不值得列入,因此没有被列出。巴利
Jīvitindriyaṃ panettha rūpamissakattā na vuttanti veditabbaṃ, cittekaggatā pana asamādhisabhāvā sāmaññasaddeneva sāmaññavisesasaddehi ca samādhisabhāvā visesasaddavacanīyaṃ aññaṃ byāpetabbaṃ nivattetabbañca natthīti anaññabyāpakanivattakasāmaññavisesadīpanato tasseva dhammassa bhedadīpakehi vattabbā, na sukhādisabhāvā vedanā viya vuttalakkhaṇaviparītehi sāmaññavisesasaddeheva, tasmā ‘‘cittekaggatā’’ti ayaṃ sāmaññasaddo samādhisabhāve visesasaddanirapekkho pavattamāno sayameva visesasaddamāpajjitvā asamādhisabhāvameva pakāseyya, itaro ca samādhisabhāvamevāti dvidhā bhinnā cittekaggatā asādhāraṇā ceva appavisayā cāti idha uddesaṃ na arahati. Abhinnāpi vā phassādīnaṃ viya pākaṭattābhāvato aññadhammanissayena vattabbato ca sā jīvitañca na arahatīti na uddiṭṭhāti.
2. 详释的注释巴利
2. Niddesavaṇṇanā
1. 第一理趣:摄与非摄句的注释巴利
1. Paṭhamanayo saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā
蕴句的注释巴利
1. Khandhapadavaṇṇanā
6 蕴、处、界在《大分别》中,是以“应证知之法”的身份来说的。然而,为了显示那些已经从自性上被证知的法有“应遍知”等差别,就说了诸谛;为了显示“增上”等作用的差别,就说了诸根等。就像谛等的差别一样,摄与非摄的差别如果依于应证知之法来说,也就很容易理解。因此应当知道,“以三摄,以三非摄”这一理趣纲要被立了下来。这样建立之后,所谓“以四”等所说的相应与不相应,也是依于应证知之法,先就蕴等提问再作答的。色蕴以一种蕴:凡是被称为“色蕴”的诸法,在五蕴中以色蕴的身份而具有共通性,所以以色蕴这一身份,或以“色蕴”这个名称所指的计数,来显示摄,也就是计数。因此说“凡任何”等。因为“色蕴”显示了应被摄的法,“以一种蕴”这句话则显示了该法被摄的摄法。这里的意思是:在五蕴的计数中,以一种蕴的计数而被计数。又因为摄是依蕴等名称来说的,所以下文将说“以蕴摄所摄”等。巴利
6. Khandhāyatanadhātuyomahantare abhiññeyyadhammabhāvena vuttā, tesaṃ pana sabhāvato abhiññātānaṃ dhammānaṃ pariññeyyatādivisesadassanatthaṃ saccāni, adhipatiyādikiccavisesadassanatthaṃ indriyādīni ca vuttānīti saccādiviseso viya saṅgahāsaṅgahaviseso ca abhiññeyyanissito vuccamāno suviññeyyo hotīti ‘‘tīhi saṅgaho. Tīhi asaṅgaho’’ti nayamukhamātikā ṭhapitāti veditabbā. Evañca katvā ‘‘catūhī’’ti vuttā sampayogavippayogā ca abhiññeyyanissayena khandhādīheva pucchitvā vissajjitāti. Rūpakkhandho ekena khandhenāti ye dhammā ‘‘rūpakkhandho’’ti vuccanti, tesaṃ pañcasu khandhesu rūpakkhandhabhāvena sabhāgatā hotīti rūpakkhandhabhāvasaṅkhātena, rūpakkhandhavacanasaṅkhātena vā gaṇanena saṅgahaṃ gaṇanaṃ dasseti. Tenāha ‘‘yañhi kiñcī’’tiādi. Rūpakkhandhoti hi saṅgahitabbadhammo dassito. Yena saṅgahena saṅgayhati, tassa saṅgahassa dassanaṃ ‘‘ekena khandhenā’’ti vacanaṃ. Pañcasu khandhagaṇanesu ekena khandhagaṇanena gaṇitoti ayañhettha attho. Yasmā ca khandhādivacanehi saṅgaho vuccati, tasmā upari ‘‘khandhasaṅgahena saṅgahitā’’tiādiṃ vakkhatīti.
在解说“非摄理趣”这部分时应当知道:这是就“摄与非摄”这一理趣本身,作为它的一个部分理趣来说的,并不是另一个独立的理趣。这里只举出了以色蕴为根本的二法、三法和四法。由此说明:如果把以受蕴为根本的那些与前面合起来看,并没有差别,所以只跟后面合起来时,就得到三个二法、两个三法、一个四法;以想蕴为根本的,有两个二法、一个三法;以行蕴为根本的,有一个二法。至于它们的具体分类,在五种问答之后,还应接着做问答,这属于略说;或者按前面所说的方式就能了解,所以没有编入巴利圣典。巴利
Asaṅgahanayaniddeseti idaṃ ‘‘saṅgaho asaṅgaho’’ti etasseva nayassa ekadesanayabhāvena vuttaṃ, na nayantaratāyāti daṭṭhabbaṃ. Rūpakkhandhamūlakāyeva cettha dukatikacatukkā dassitāti etena vedanākkhandhamūlakā purimena yojiyamāne viseso natthīti pacchimeheva yojetvā tayo dukā dve tikā eko catukko, saññākkhandhamūlakā dve dukā eko tiko, saṅkhārakkhandhamūlako eko dukoti ete labbhantīti dasseti. Tesaṃ pana bhedato pañcakapucchāvissajjanānantaraṃ pucchāvissajjanaṃ kātabbaṃ saṃkhittanti daṭṭhabbaṃ, vuttanayena vā sakkā ñātunti pāḷiṃ na āropitanti.
处句等注释巴利
Āyatanapadādivaṇṇanā
40 关于“二法与三法”这一节:虽然在“单法”里也有相同的回答方式,但在单法里,像眼根、耳根、乐根等这些相同回答的例子,到了二法、三法里,就出现了不同的回答方式。这里,眼与耳、眼与乐根这两组二法,彼此之间的回答并不相同;二法与三法之间的回答也不相同。但在这里,苦与集、苦与道这两组二法,彼此之间的回答是相同的,而且与三法的回答也相同。因此,只有在二法和三法里,回答才是相同的。这就是在集谛之后紧接着说道谛的理由。巴利
40.Yasmāca dukatikesūti yadipi ekakepi sadisaṃ vissajjanaṃ, ekake pana sadisavissajjanānaṃ cakkhundriyasotindriyasukhindriyādīnaṃ dukādīsu asadisavissajjanaṃ diṭṭhaṃ. Na hettha cakkhusotacakkhusukhindriyadukānaṃ aññamaññasadisavissajjanaṃ, nāpi dukehi tikassa, idha pana dukkhasamudayadukkhamaggadukānaṃ aññamaññaṃ tikena ca sadisaṃ vissajjananti dukatikesveva sadisavissajjanataṃ samudayānantaraṃ maggasaccassa vacane kāraṇaṃ vadati.
6. 缘起注释巴利
6. Paṭiccasamuppādavaṇṇanā
61 61. 应当知道:虽然本来应该写成“没有先提出问题,就写‘无明以一蕴,无明缘行以一蕴’”,但因为疏忽,所以没有写下“无明以一蕴”这一句。或者,这是采用了同类省略的方式,用“无明”这个词就显示了无明的解答。在“一切异熟识”这一说法中,不应该用“异熟”这个词来作限定。因为善等识在《界论》中已经被“行缘识”等语句所包含,在“不相应所摄、非所摄句的解说”中,也用与“异熟法”的解答相似的方式显示了它们的解答;而在这里,通过“名色以十一处摄”这一说法,也可以知道不是由业所生的名色同样被包含在内。巴利
61. ‘‘Pucchaṃ anārabhitvā avijjā ekena khandhena, avijjāpaccayā saṅkhārā ekena khandhenā’’ti likhitabbepi pamādavasena ‘‘avijjā ekena khandhenā’’ti idaṃ na likhitanti daṭṭhabbaṃ. Sarūpekasesaṃ vā katvā avijjāvacanena avijjāvissajjanaṃ dassitanti. Sabbampi vipākaviññāṇanti ettha vipākaggahaṇena visesanaṃ na kātabbaṃ. Kusalādīnampi hi viññāṇānaṃ dhātukathāyaṃ saṅkhārapaccayāviññāṇādipadehi saṅgahitatā vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaniddese ‘‘vipākā dhammā’’ti imassa vissajjanāsadisena tesaṃ vissajjanena dassitā, idha ca nāmarūpassa ekādasahāyatanehi saṅgahavacanena akammajānampi saṅgahitatā viññāyatīti.
71 正在生起、正在成熟、正在坏灭的事物,其生、老、死只是它们正在生起等的状态本身,所以在胜义上无法把它们分离出来单独找到,它们只是胜义诸法的自性而已。其中,属于色的生起、成熟、坏灭状态,是以“被破坏”的方式被把握的,所以与色蕴法同类;而属于非色法的生起等状态,就像色聚的生起等一样,是同时生起的四蕴聚的生起等状态,因此各自成立。它们不被受、想、识这些纯粹胜义的作用所把握,而是被“被造作”这一非纯粹胜义的作用所把握,所以与行蕴法同类。同样,这两种状态也不被眼处等纯粹胜义的作用所把握,因为无众生之义,所以与法处、法界法同类。因此,它们被那些蕴等所摄,所以说“生以二蕴”等。巴利
71. Jāyamānaparipaccamānabhijjamānānaṃ jāyamānādibhāvamattattā jātijarāmaraṇāni paramatthato vinibbhujjitvā anupalabbhamānāni paramatthānaṃ sabhāvamattabhūtāni, tāni rūpassa nibbattipākabhedabhūtāni ruppanabhāvena gayhantīti rūpakkhandhadhammasabhāgāni, arūpānaṃ pana nibbattiādibhūtāni rūpakalāpajātiādīni viya sahuppajjamānacatukkhandhakalāpanibbattiādibhāvato ekekabhūtāni vediyanasañjānanavijānanehi ekantaparamatthakiccehi agayhamānāni saṅkhatābhisaṅkharaṇena anekantaparamatthakiccena gayhantīti saṅkhārakkhandhadhammasabhāgāni, tathā duvidhānipi tāni cakkhāyatanādīhi ekantaparamatthakiccehi agayhamānāni nissattaṭṭhena dhammāyatanadhammadhātudhammehi sabhāgāni, tena tehi khandhādīhi saṅgayhantīti ‘‘jāti dvīhi khandhehī’’tiādimāha.
2. 第二理趣:以“已摄”解释“未摄”之词的注释巴利
2. Dutiyanayo saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā
171 在“已摄与未摄”的解说中,有一类未摄法:它们在总说中因为未被摄,所以应当被问、应当被回答;又因为已被摄而具有特殊性。这类法已经被确定下来了。为了先显示这一点,所以说:“依眼处,有些法由蕴摄已摄,由处摄、界摄则未摄。”在一切情况下,蕴、处、界等各类摄的共相总要观待差别,问答也依于分别,所以蕴等的计数唯有带差别而言,才算纯粹。其中,仅仅凭“已摄、未摄”这个说法,就已经确定了法的差别。因此,在三种摄当中,凡是由一种或两种摄所摄、而由其他摄未摄的那些法,本来应当只用“由蕴摄已摄,由处摄、界摄未摄”一句话来显示就够了。然而,这样的法并不存在,而且理趣纲要必须观待内、外纲要,所以即使在总说中,也是观待色蕴等无混杂处的各个能摄者,来确定已摄与未摄的。因此,为了依各个能摄者,按照所确定的那样限定法并加以显示,就说“依眼处”等等。因为,在没有应问与应答之法差别可确定的地方,第一理趣和第六理趣中,色蕴等无混杂处是作为应问与应答之体而被列出的;在其他理趣中,则是以作为各个已确定的应问与应答之限定者的方式,列出了色蕴等无混杂处。巴利
171. Saṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese yaṃ taṃ uddese asaṅgahitatāya pucchitabbaṃ vissajjitabbañca saṅgahitatāvisiṭṭhaṃ asaṅgahitaṃ dhammajātaṃ niddhāritaṃ, tadeva tāva dassento ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā’’ti āha. Sabbattha khandhādisaṅgahasāmaññānaṃ niccaṃ visesāpekkhattā bhedanissitattā ca pucchāvissajjanānaṃ savisesāva khandhādigaṇanā suddhā. Tattha saṅgahitenaasaṅgahitavacanamattena dhammavisesassa niddhāritattā tīsu saṅgahesu ekena dvīhi vā ye saṅgahitā hutvā aññehi asaṅgahitā, teyeva dhammā ‘‘khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā’’ti ettakeneva dassetabbā siyuṃ, tesaṃ pana evaṃvidhānaṃ asambhavā nayamātikāya ca abbhantarabāhiramātikāpekkhattā uddesepi yaṃ yaṃ rūpakkhandhādīsu araṇantesu saṅgāhakaṃ, taṃ taṃ apekkhitvā saṅgahitenaasaṅgahitaṃ niddhāritanti viññāyatīti tena tena saṅgāhakena yathāniddhāritaṃ dhammaṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘cakkhāyatanenā’’tiādimāha. Yattha hi pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ natthi, tasmiṃ paṭhamanaye chaṭṭhanaye ca pucchitabbavissajjitabbabhāvena, itaresu ca yaṃ yaṃ pucchitabbavissajjitabbaṃ niddhāritaṃ, tassa tassa niyāmakabhāvena rūpakkhandhādayo araṇantā uddiṭṭhāti.
其中,“依眼处……乃至……依触界”应当理解为表示作者(能作)意义的工具格说明;而“依蕴摄、依处摄、依界摄”则是表示工具(能作)意义。在这里,凡是在蕴摄等各类摄中,由某一个能摄者而存在其他应摄或不应摄的法,那些法就正是依据该能摄者与不能摄者的关系而被举出。然而,除了色蕴本身之外,并没有其他法应当由蕴摄中的色蕴来摄,受蕴等也是如此;而且,色蕴本身既不是自己的能摄者,也不是不能摄者。至于所说的“色蕴由一蕴所摄”,这并不是就色蕴被该蕴本身所摄而言,而是就色蕴以“色蕴”之性、或以“色蕴”一语而被把握而言——这个道理已经阐明。巴利
Tattha ‘‘cakkhāyatanena…pe… phoṭṭhabbadhātuyā’’ti kattuatthe karaṇaniddeso daṭṭhabbo, ‘‘khandhasaṅgahena āyatanasaṅgahena dhātusaṅgahenā’’ti karaṇatthe. Ettha ca yena yena saṅgāhakena khandhādisaṅgahesu tena tena saṅgahetabbāsaṅgahetabbaṃ aññaṃ atthi, taṃ tadeva saṅgāhakāsaṅgāhakabhāvena uddhaṭaṃ. Rūpakkhandhena pana khandhasaṅgahena saṅgahetabbo añño dhammo natthi, tathā vedanākkhandhādīhi , na ca so eva tassa saṅgāhako asaṅgāhako vā hoti. Yañca ‘‘rūpakkhandho ekena khandhena saṅgahito’’ti vuttaṃ, tañca na tasseva tena saṅgahitataṃ sandhāya vuttaṃ, rūpakkhandhabhāvena pana rūpakkhandhavacanena vā gahitataṃ sandhāya vuttanti pakāsitoyamattho.
如果色蕴真的能被色蕴自身所摄,那么在解说“已摄、相应、不相应”这些词时,就应当这样说:“以受蕴而言,那些被蕴摄所摄、被处摄所摄、被界摄所摄的法,这些法与三蕴、一处、七界相应”等等;然而经中并没有这样说。因此,正如心不会与心相应或不相应,色蕴既不会被色蕴所摄,也不会不被色蕴所摄;受蕴等对受蕴等也是如此。因为同一个事物对自己来说,既不是同类的,也不是异类的。正因如此,部分并不像整体那样;整体对诸部分来说,既是能摄者,也是不能摄者。比如色蕴对眼处等来说是能摄者,法处对受蕴等来说是能摄者,有诤法对四蕴来说是能摄者。为什么呢?因为包含在整体中的诸部分并没有独立的别体,可以使它们与整体成为同类或异类;同样,整体对部分来说,也不是同类或异类者的能摄者或不能摄者。比如,法处从蕴摄的角度来说,对色蕴中微细色这一类同类的部分以及受等异类的部分,是能摄者;命根从蕴摄的角度来说,对色蕴中色命根与非色命根这类同类和异类的部分,以及对行蕴中除命根以外的部分,是能摄者。因为与部分同类的,并不就是与整体同类;与部分异类的,也并不就是与整体异类。因此,虽然从自身、从包含于自身中、从与某些部分同类的角度来说,对其他法并没有能摄性,但这些法本身只是能摄者,而不是不能摄者。巴利
Yadi ca so eva tena saṅgayheyya, saṅgahitenasampayuttavippayuttapadaniddese – ‘‘vedanākkhandhena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanasaṅgahena saṅgahitā dhātusaṅgahena saṅgahitā, te dhammā tīhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi sampayuttā’’tiādi vattabbaṃ siyā, na ca vuttaṃ, tasmā yathā cittaṃ cittena sampayuttaṃ vippayuttañca na hoti, evaṃ rūpakkhandho rūpakkhandhena saṅgahito asaṅgahito ca na hoti, tathā vedanākkhandhādayo vedanākkhandhādīhi. Na hi so eva tassa sabhāgo visabhāgo cāti. Teneva na ekadesā viya samudāyassa, samudāyo ekadesānaṃ saṅgāhako asaṅgāhako ca. Yathā rūpakkhandho cakkhāyatanādīnaṃ, dhammāyatanaṃ vedanākkhandhādīnaṃ, saraṇā dhammā catunnaṃ khandhānaṃ. Samudāyantogadhānañhi ekadesānaṃ na vibhāgo atthi, yena te samudāyassa samudāyo ca tesaṃ sabhāgo visabhāgo ca siyāti, tathā na samudāyo ekadesasabhāgavisabhāgānaṃ saṅgāhako asaṅgāhako ca. Yathā dhammāyatanaṃ sukhumarūpasabhāgassa vedanādivisabhāgassa ca rūpakkhandhekadesassa khandhasaṅgahena, jīvitindriyaṃ rūpārūpajīvitasabhāgavisabhāgassa rūpakkhandhekadesassa saṅkhārakkhandhekadesassa ca jīvitavajjassa khandhasaṅgaheneva. Na hi ekadesasabhāgaṃ samudāyasabhāgaṃ, nāpi ekadesavisabhāgaṃ samudāyavisabhāganti, tasmā satipi attato attani antogadhato attekadesasabhāgato ca aññassa asaṅgāhakatte saṅgāhakattameva etesaṃ natthi, yena saṅgahitassa asaṅgāhakā siyunti saṅgāhakattābhāvato eva evarūpānaṃ aggahaṇaṃ veditabbaṃ.
不过,对于“法处是无为的,除了蕴之外,由四蕴所摄”以及“眼处和耳处由一蕴所摄”这样的说法,并不是要显示:部分能摄持整体,或者整体能摄持部分;而是要通过四蕴计数的分类,显示法处在“应计数”和“不应计数”上分为五种,同时显示眼处等因为按一蕴来计数,所以是“可计数”的,因而只有一种。
因为第一种理路只具有“业”和“工具”的性质,仅仅是通过各种计数,来显示那些不依赖能摄与不能摄、应计数与不应计数的法是如何被计数的;而第二种及之后的理路,则具有作者、工具、业这三者的性质,是依能摄与不能摄,来显示已摄与未摄等情形。
同样,在第一种理路中,依各种方式成立的“应计数”与“不应计数”状态,也就是各种蕴等的有与无,就是同类性与异类性;在第二种及之后的理路中,当按所确定的方式显示法时,能摄者与所摄者具有相同的蕴等,就是同类性,没有这种相同,就是异类性。在问答中,各种蕴等的有与无也正是如此——这就是它们之间的差别。巴利
Yaṃ pana ‘‘dhammāyatanaṃ asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā catūhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 25), ‘‘cakkhāyatanañca sotāyatanañca ekena khandhena saṅgahita’’nti (dhātu. 26) ca vuttaṃ, na tena ekadesānaṃ samudāyasaṅgāhakattaṃ, samudāyassa ca ekadesasaṅgāhakattaṃ dasseti, catukkhandhagaṇanabhedehi pana dhammāyatanassa gaṇetabbāgaṇetabbabhāvena pañcadhā bhinnataṃ, cakkhāyatanādīnaṃ ekakkhandhagaṇanena gaṇetabbatāya ekavidhatañca dasseti. Saṅgāhakāsaṅgāhakanirapekkhānaṃ gaṇetabbāgaṇetabbānaṃ taṃtaṃgaṇanehi gaṇanadassanamattameva hi paṭhamanayo kammakaraṇamattasabbhāvā, dutiyādayo pana saṅgāhakāsaṅgāhakehi saṅgahitāsaṅgahitānaṃ agaṇanādidassanāni kattukaraṇakammattayasabbhāvā . Tathā paṭhamanaye tathā tathā gaṇetabbāgaṇetabbabhāvasaṅkhāto taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo sabhāgavisabhāgatā , dutiyādīsu yathāniddhāritadhammadassane saṅgāhakasaṅgahetabbānaṃ samānakkhandhādibhāvo sabhāgatā, tadabhāvo ca visabhāgatā. Pucchāvissajjanesu taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo evāti ayametesaṃ visesoti.
不过,与集谛、乐根类似的那些法,确实有被它们所摄的情况,却不存在“已被摄”或“未被摄”的情况,因为能摄的性质本不成立,所以没有把它们单独举出来。与苦谛类似的那些法,则是由种种不相应的众多蕴构成的集合,因此从蕴摄的角度说,有应被摄的,其余的也没有不应被摄的,能摄性与不能摄性都不成立。这样,由于能摄性不成立、不能摄性不成立、两者都不成立,所以不举出前面所说的那些类似法,只从能摄与不能摄的角度举出眼处等,应当这样理解。其中,“以眼处,哪些法被蕴摄所摄”,应当理解为:除眼处之外的色法被蕴摄所摄,而不是指色蕴本身。因为已经说明,部分不能成为整体的能摄者。巴利
Samudayasaccasukhindriyasadisāni pana tehi saṅgahetabbameva atthi, na saṅgahitaṃ asaṅgahetabbanti asaṅgāhakattābhāvato na uddhaṭāni. Dukkhasaccasadisāni tehi visabhāgasamudāyabhūtehi anekakkhandhehi khandhasaṅgahena saṅgahetabbaṃ, itarehi asaṅgahetabbañca natthīti saṅgāhakattāsaṅgāhakattābhāvato. Evaṃ saṅgāhakattābhāvato asaṅgāhakattābhāvato ubhayābhāvato ca yathāvuttasadisāni anuddharitvā saṅgāhakattāsaṅgāhakattabhāvato cakkhāyatanādīneva uddhaṭānīti veditabbāni. Tattha ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā’’ti cakkhāyatanavajjā rūpadhammā khandhasaṅgahena saṅgahitāti veditabbā, na rūpakkhandhoti. Na hi ekadeso samudāyasaṅgāhakoti dassitametanti.
不过,注释书里说的“以蕴字”,意思是“以蕴字来统摄”,而不是“以能统摄者”。至于“以某种能统摄者”这句话,应当引过来再说。但这个说法在色蕴等上面并不成立,意思是:那个回答在色蕴等能统摄者上面不成立。因为“以色蕴……所摄”,按这个道理,以眼处,唯色蕴被摄,而说那个色蕴不被十一个半处界所摄,这种事根本不存在。那么,眼处等也就不该被取吗?不会。因为“eva”(唯/正是)这个词并不是要排除其余的法,而是要排除能统摄者之外的其余法。而“so ca”(而彼……)等语也不是无所指向的话,而是指向能统摄者。怎么讲呢?譬如“以色蕴,唯色蕴被摄”——正如以眼处,除了眼处之外,还有别的法被蕴摄所摄,却不被处摄、界摄所摄;但以色蕴,除了色蕴之外,并没有别的法被蕴摄所摄,却可能不被处摄、界摄所摄。所以这里真正合理的意趣是:“以色蕴,唯色蕴被蕴摄所摄。”也许有人会想:“那就让这色蕴自身不被处摄、界摄所摄吧?”为了遮止这种想法,才说“而彼被称为不被十一个半处界所摄,是不存在的”。这里应当把“以色蕴”引过来再说。其中,色蕴对于色蕴或对于它的部分(如眼等)来说,既不是处摄、界摄的能统摄者,也不是不能统摄者;从这个角度说“非摄性不存在”,这才合理,而不是说以色蕴,色蕴或它的部分就被十一个半处界所摄。因为那种被摄根本不存在。如果存在的话,在“与所摄相应、不相应法”的条目解释中,色蕴也应该被列出来才对。这样一来,色蕴或它的部分就应当被三种摄所摄,而它们之间又确实存在不相应。巴利
Aṭṭhakathāyaṃ pana khandhapadenāti khandhapadasaṅgahenāti attho, na saṅgāhakenāti. ‘‘Kenaci saṅgāhakenā’’ti idaṃ pana ānetvā vattabbaṃ. Taṃ pana rūpakkhandhādīsu na yujjatīti taṃ vissajjanaṃ rūpakkhandhādīsu saṅgāhakesu na yujjatīti attho. Rūpakkhandhena hi…pe… saṅgahitoti etena nayena cakkhāyatanena rūpakkhandhova saṅgahito, so ca aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi asaṅgahito nāma natthīti evaṃ cakkhāyatanādīnipi na gahetabbānīti āpajjatīti ce? Nāpajjati. Na hi aññamattanivāraṇaṃ evasaddassa attho, atha kho saṅgāhakato aññanivāraṇaṃ. So cātiādi ca na nirapekkhavacanaṃ, atha kho saṅgāhakāpekkhanti. Kathaṃ? Rūpakkhandhena hi rūpakkhandhova saṅgahitoti yathā cakkhāyatanena cakkhāyatanato aññampi khandhasaṅgahena saṅgahitaṃ atthi, yaṃ āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahitaṃ hoti, na evaṃ rūpakkhandhena rūpakkhandhato aññaṃ khandhasaṅgahena saṅgahitaṃ atthi, yaṃ āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahitaṃ siyā, rūpakkhandhena pana rūpakkhandhova khandhasaṅgahena saṅgahitoti ayañhettha adhippāyo yutto. Siyā panetaṃ ‘‘so eva rūpakkhandho rūpakkhandhena āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahito hotū’’ti, taṃ nivārento āha ‘‘so ca aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi asaṅgahito nāma natthī’’ti . Ettha ca ‘‘rūpakkhandhenā’’ti ānetvā vattabbaṃ. Tattha rūpakkhandho rūpakkhandhassa vā tadekadesānaṃ vā cakkhādīnaṃ āyatanadhātusaṅgahehi saṅgāhako asaṅgāhako ca na hotīti iminā pariyāyena asaṅgahitatāya abhāvo vuttoti yujjati, na rūpakkhandhena rūpakkhandhassa tadekadesānaṃ vā aḍḍhekādasahi āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitatāya. Na hi sā saṅgahitatā atthi. Yadi siyā, saṅgahitenasampayuttavippayuttapadaniddese rūpakkhandhopi uddharitabbo siyā. Tena hi tīhipi saṅgahehi rūpakkhandho tadekadeso vā saṅgahitā siyuṃ, atthi ca tesaṃ vippayuttatāti.
像这样,这些法以及其他法也是如此,因为“不被摄”的情况并不存在。在这里也一样:正如眼处等那样,被这些法和其他法所摄的法,也不存在“不被摄”的情况。因此,这些法和其他法,无论怎样,都如同不被接受的回答一样——这类词句并没有被当作能摄者来采用。这就是本意。巴利
Evaṃ asaṅgahitatāya abhāvato etāni, aññāni cāti etthāpi cakkhāyatanādīhi viya etehi aññehi ca saṅgahitānaṃ asaṅgahitatāya abhāvato etāni aññāni ca yathā vā tathā vā etāni viya ayujjamānavissajjanattā evarūpāni padāni saṅgāhakabhāvena na gahitānīti adhippāyo.
在这里,前面所说“以色蕴,只有色蕴被摄”,这句话本身就已经被否定了,因为它正好说明:那被摄与非被摄两种情况都不成立。这里所说的不能取的理由,如果理解为“即使有被摄性,但由于非摄性不存在”,那么放在集谛等上面也许说得通,因为如果它们已被那些法所摄,就不可能有非摄性。可是,以色蕴等所摄的法根本就不存在,那它的非摄性又从何谈起?所以,这里真正合理的理由,只能是它没有能摄性。虽然由于没有能摄性,非摄性对于色蕴等自身、自身内部所含的部分以及同类部分来说并不存在,但对其他法则存在,所以不像苦谛等那样两者都没有,因此不能拿它当作不能取的理由。至于法处、命根等,当它们对四蕴、二蕴等具有能摄性时,那些被它们所摄的法,并不会不被法处、命根等以处、界之摄所摄,所以“非摄性不存在”并不是绝对的。因此,应当依照前面所说的方式来了知:未被取的为什么不被取,已被取的为什么被取。巴利
Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘rūpakkhandhena hi rūpakkhandhova saṅgahito’’ti, taṃ teneva tassa saṅgahitattāsaṅgahitattābhāvadassanena nivāritaṃ. Yañhettha aggahaṇe kāraṇaṃ vuttaṃ, tañca satipi saṅgahitatte asaṅgahitatāya abhāvatoti viññāyamānaṃ samudayasaccādīsu yujjeyya sati tehi saṅgahite tadasaṅgahitattābhāvato. Rūpakkhandhādīhi pana saṅgahitameva natthi, kuto tassa asaṅgahitatā bhavissati, tasmā saṅgāhakattābhāvo evettha aggahaṇe kāraṇanti yuttaṃ. Saṅgahitattābhāvena asaṅgahitattaṃ yadipi rūpakkhandhādinā attano attani antogadhassa attekadesasabhāgassa ca natthi, aññassa pana atthīti na dukkhasaccādīsu viya ubhayābhāvo cettha aggahaṇe kāraṇaṃ bhavituṃ yuttoti. Dhammāyatanajīvitindriyādīnañca khandhacatukkadukādisaṅgāhakatte sati na tesaṃ saṅgahitānaṃ tehi dhammāyatanajīvitindriyādīhi āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahitatā natthīti asaṅgahitatāya abhāvo anekantiko, tasmā pubbe vuttanayeneva aggahitānaṃ aggahaṇe, gahitānañca gahaṇe kāraṇaṃ veditabbanti.
不可见而又有对:这里,“不可见”一词与“有见有对”处所说的“有对”一词相合,便示出“不可见有对”。“又”一词,则是遮除该处未加区分的“有见”一词而后取之,由此示出“有见二法”这一项。不能说“唯以眼处,眼处被摄”。因为文中已表明:既不应说“以眼处,眼处为处摄所摄”,也不应说“不被摄”。如此,在一切处,凡说“能摄、所摄”,或说“非能摄、非所摄”之处,都应照此理解为“该义于此不适用”。正因为不存在能摄性,眼处等才不能说不被眼处等所摄,而不是因为不存在能摄性。巴利
Anidassanaṃ punadeva sappaṭighanti ettha anidassananti etena ‘‘sanidassanasappaṭigha’’nti ettha vuttena sappaṭighasaddena saddhiṃ yojetvā anidassanasappaṭighā dassitā. Punadevāti etena tattheva avisiṭṭhaṃ sanidassanapadaṃ nivattetvā gaṇhanto sanidassanadukapadaṃ dasseti. ‘‘Cakkhāyatanena cakkhāyatanamevekaṃ saṅgahita’’nti idaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi ‘‘cakkhāyatanena cakkhāyatanaṃ āyatanasaṅgahena saṅgahita’’nti ca ‘‘asaṅgahita’’nti ca vattabbanti dassitoyaṃ nayoti. Evaṃ sabbattha tasseva samudāyekadesānañca saṅgāhakasaṅgahitanti vacanesu asaṅgāhakaasaṅgahitanti vacanesu ca tadavattabbatā yojetabbā. Asaṅgāhakattābhāvato eva hi cakkhāyatanādīni cakkhāyatanādīhi asaṅgahitānīti na vuccanti, na saṅgāhakattābhāvatoti.
3. 第三法门:未摄者所摄之词之注释巴利
3. Tatiyanayo asaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā
179 在“以未被摄者说明被摄者”这一节里,色蕴通过蕴摄,并不摄受受等三蕴和涅槃。这三蕴和涅槃虽然与微细色在处、界上有共同性,但微细色并不就是色蕴,所以色蕴与处、界并没有共同性;因此,色蕴并不能通过处摄、界摄把它们摄受过来。不只是不被摄,它们其实根本就不是那些摄所摄,因为其中一分——微细色——与处、界有共同性;不过这里要表达的是“不被摄”本身。而识蕴、眼处等,则不被它们所摄,在任何意义上都不与它们混杂,所以它们完全不被那些摄所摄。再者,涅槃由苦谛等——也就是五蕴的集合——通过蕴摄所不摄,它像色蕴一样,不被处摄、界摄所摄;因此,正因为它没有能摄性,就应知道这类法是以“非能摄”的方式而不被取。至于含摄涅槃的五蕴集合所摄的无记法等,则是因为它们没有“非能摄性”。因为根本没有任何法会是它们通过蕴摄而不能摄的;而且自己的部分,或与自己部分相似的东西,不会不被自己摄。然而,受蕴等能摄“不被自己摄的东西”,所以这里才取受蕴等来说。巴利
179. Asaṅgahitenasaṅgahitapadaniddese rūpakkhandhena khandhasaṅgahena asaṅgahitesu vedanādīnaṃ tiṇṇaṃ khandhānaṃ nibbānassa ca sukhumarūpena saha āyatanadhātusabhāgatte satipi na sukhumarūpameva rūpakkhandhoti rūpakkhandhena āyatanadhātusabhāgattaṃ natthi, tasmā na tena tāni āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitāni. Na kevalaṃ saṅgahitāneva, asaṅgahitānipi tena tāni tehi saṅgahehi na honteva tadekadesena sukhumarūpena āyatanadhātusabhāgattā, saṅgahitābhāvo eva pana idhādhippeto, viññāṇakkhandhacakkhāyatanādīhi pana asaṅgahitā na te tehi kathañci sammissāti sabbathā te tehi na saṅgahitā. Dukkhasaccādīhi ca pañcakkhandhasamudāyabhūtehi khandhasaṅgahena asaṅgahitaṃ nibbānaṃ rūpakkhandhena viya āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitaṃ tehi na hoti, tasmā saṅgāhakattābhāvato eva evarūpānaṃ asaṅgāhakabhāvena aggahaṇaṃ veditabbaṃ, sanibbānapañcakkhandhasamudāyabhūtānaṃ pana abyākatadhammādīnaṃ asaṅgāhakattābhāvatova. Na hi taṃ kañci atthi, yassa te khandhasaṅgahena asaṅgāhakā siyuṃ, na ca attano ekadeso attekadesasabhāgo ca attanā asaṅgahito hotīti attanā asaṅgahitasaṅgāhakattā pana vedanākkhandhādīnaṃ gahaṇaṃ katanti.
注释书里说“那些被法处所摄的法”,这话其实没法成立。因为就法处来说,没有任何一法能被任何一种“摄”所摄,原因是它属于不同类的蕴和涅槃的集合;而且从蕴摄来看,它本身不能成为自己的能摄者;从处摄和界摄来看,也没有能摄性——这个道理已经显示出来了,意思是“以法处的计数方式来计数”。至于“那些……被取”等语,是在说明:下面这些都要排除——神足等词句,显示的是与识混杂的法处一部分;色蕴等词句,显示的是与粗色混杂;识蕴和眼处等词句,则完全不显示法处;还有法处等词句,显示的是完整的法处。排除这些之后,所取的是显示法处一部分、且不与其他处混杂的词句。巴利
Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘ye dhammāyatanena saṅgahitā’’ti, taṃ na sakkā vattuṃ. Dhammāyatanena hi na koci dhammo kenaci saṅgahena saṅgahito atthi visabhāgakkhandhanibbānasamudāyattā , khandhasaṅgahena sayameva attano saṅgāhakaṃ na hotīti āyatanadhātusaṅgahehi ca saṅgāhakattābhāvatoti dassitoyaṃ nayoti etassa dhammāyatanagaṇanena gaṇitāti attho. Yāni…pe… gahitānīti etena viññāṇasammissaṃ dhammāyatanekadesaṃ dīpentāni iddhipādādipadāni, oḷārikarūpasammissaṃ dīpentāni rūpakkhandhādipadāni, sabbena sabbaṃ dhammāyatanaṃ adīpentāni viññāṇakkhandhacakkhāyatanādipadāni, sakaladhammāyatanadīpakāni dhammāyatanādipadāni ca vajjetvā dhammāyatanekadesaṃ aññāyatanena asammissaṃ dīpentāni gahitānīti dasseti.
4. 第四法门:以已摄者解说已摄词句巴利
4. Catutthanayo saṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā
191 在“以已摄者摄已摄者”的词句解说中,因为像第二、第三理趣那样,由于三种摄在“摄”与“不摄”活动上的差别,才被举出为“以已摄者摄未摄者,以未摄者摄已摄者”,但第四、第五理趣并不是这样。因为,正是依“摄”的活动才举出“以已摄者摄已摄者”,正是依“不摄”的活动才举出“以未摄者摄未摄者”。所以,在没有“摄”的活动差别时,这两种理趣是依已摄法与未摄法的差别而成立的。在这里,对于某个已摄的特定法,又被另一个已摄的特定法所摄的“以已摄者摄已摄者”,应当就它的被摄性来设问和回答。为了先显示这样确定的内容,他说:“那些被集谛……蕴等摄所摄的法,又被那些……蕴等摄所摄的法所摄。”在这里,那些以三种摄都不是能摄者的法,如色蕴、识蕴、法处、苦谛等;那些以处摄、界摄两种摄不是能摄者的法,如眼处等;那些只以蕴摄一种或只以界摄一种不是能摄者的法,如受等蕴、灭谛、命根等,以及眼识界等——这些法由于不具有能摄性,所以没有作为能摄者被举出。然而,那些以三种摄都是能摄者的法,由于不具有非能摄性,所以在这里被举出。因为,即使是被它们所摄的,也必定成为其自己能摄者的能摄者;而关于这个能摄者的摄,则又应设问和回答。巴利
191. Saṅgahitenasaṅgahitapadaniddese yasmā yathā dutiyatatiyanayā tiṇṇaṃ saṅgahānaṃ saṅgahaṇāsaṅgahaṇappavattivisesena ‘‘saṅgahitena asaṅgahitaṃ, asaṅgahitena saṅgahita’’nti ca uddiṭṭhā, nevaṃ catutthapañcamā. Saṅgahaṇappavattiyā eva hi saṅgahitena saṅgahitaṃ uddiṭṭhaṃ, asaṅgahaṇappavattiyā eva ca asaṅgahitena asaṅgahitanti, tasmā saṅgahaṇappavattivisesavirahe saṅgahitadhammāsaṅgahitadhammavisese nissitā ete dve nayāti ettha kenaci saṅgahitena dhammavisesena puna saṅgahito dhammaviseso saṅgahitena saṅgahito saṅgahitatāya pucchitabbo vissajjitabbo ca, tameva tāva yathāniddhāritaṃ dassento ‘‘samudayasaccena ye dhammā khandha…pe… saṅgahitā, tehi dhammehi ye dhammā khandha…pe… saṅgahitā’’ti āha. Ettha ca ye tīhipi saṅgahehi na saṅgāhakā rūpakkhandhaviññāṇakkhandhadhammāyatanadukkhasaccādīni viya, ye ca dvīhāyatanadhātusaṅgahehi asaṅgāhakā cakkhāyatanādīni viya, ye ca ekena khandhasaṅgaheneva dhātusaṅgaheneva ca na saṅgāhakā vedanādikkhandhanirodhasaccajīvitindriyādīni viya cakkhuviññāṇadhātādayo viya ca, te dhammā saṅgāhakattābhāvasabbhāvā saṅgāhakabhāvena na uddhaṭā, tīhipi pana saṅgahehi ye saṅgāhakā, te saṅgāhakattābhāvābhāvato idha uddhaṭā. Tehi saṅgahitāpi hi ekantena attano saṅgāhakassa saṅgāhakā honti, yassa puna saṅgaho pucchitabbo vissajjitabbo cāti.
不过在注释书里,“以完整的蕴等词”意思是:以能完整表达一切的色蕴等词。至于所说的“若它摄取了自身的能摄者,又再以那同一个能摄者而成为被摄”,不能把它解释成“以那个蕴等词”,也不能因此说“那样就没有别的被摄者了”。因为被问、被答的,并不是用那个摄了某法的能摄者去摄那个能摄者本身的摄,也不是那个被摄者本身的摄,而是“被那个能摄者所摄的法”的摄。比如受和声既是蕴也是处,微细色却不是这样,它只是蕴和处的一部分,所以不说“或微细色的一部分”,而说“或微细色”。在一切处都应接上“不与其它混杂”来理解。还有,所说的“那同一个被那些以蕴等方式所摄的法,是就那些法而说的”,也不能那样说。因为这里问、答的,并不是“以已被摄者去摄已被摄者”,而是“摄”本身。所以“以一个蕴”的意思是“以一个蕴的计数”,这才是这里的含义,而不是指“以能摄者”,因为一个蕴并不是它自己某一部分的能摄者。巴利
Aṭṭhakathāyaṃ pana sakalena hi khandhādipadenāti sakalavācakena rūpakkhandhādipadenāti attho. Yaṃ panetaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃ attano saṅgāhakaṃ saṅgaṇhitvā puna teneva saṅgahaṃ gaccheyyā’’ti, taṃ tena khandhādipadenāti evaṃ ayojetvā taṃ aññaṃ saṅgahitaṃ nāma natthīti evaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi yena yaṃ saṅgahitaṃ, teneva tassa saṅgaho pucchito vissajjito, na ca tasseva, atha kho tena saṅgahitassāti. Yathā vedanā saddo ca khandho āyatanañca, na evaṃ sukhumarūpaṃ, taṃ pana khandhāyatanānaṃ ekadesova, tasmā ‘‘sukhumarūpekadesaṃ vā’’ti avatvā ‘‘sukhumarūpaṃ vā’’ti vuttaṃ. Sabbattha ca aññena asammissanti yojetabbaṃ. Yampi cetaṃ vuttaṃ ‘‘tadeva yehi dhammehi khandhādivasena saṅgahitaṃ, te dhamme sandhāyā’’ti, tampi tathā na sakkā vattuṃ. Na hi saṅgahitena saṅgahitassa saṅgahitena saṅgaho ettha pucchito vissajjito ca, atha kho saṅgahova, tasmā ekena khandhenāti ekena khandhagaṇanenāti ayamevettha attho, na saṅgāhakenāti. Na hi eko khandho attano ekadesassa saṅgāhakoti.
5. 第五法门:用“不被摄”来解释“不被摄”的词句注释巴利
5. Pañcamanayo asaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā
193 在这里,也应依照前面所说的方式,来了知在“不被摄者所不摄”的词句解说中,已确定之法是如何显示的。在这里,那些与极微细色和识俱存的法聚——即类同于苦谛、不可见、无对、非心所、无取的那些法——虽然就一种或两种摄法而言,它们对某些法是不摄者,但是,既然没有任何法是三种摄法都不可摄的,它们便不是摄法圆满的能摄者与不摄者;又因为它们不像无记法那样、以任何摄法都不可摄,所以它们也并不是完全不摄。因此,它们并没有以“不摄者”的身份被举出;而其他的法,则以相反的方式被举出。巴利
193. Asaṅgahitenaasaṅgahitapadaniddesepi vuttanayeneva yathāniddhāritadhammadassanaṃ veditabbaṃ. Ettha ca sasukhumarūpaviññāṇasahitadhammasamudāyā ye te dukkhasaccaanidassanaappaṭighaacetasikānupādāsadisā satipi ekena dvīhi vā saṅgahehi kesañci asaṅgāhakatte tīhipi asaṅgahetabbassa abhāvato paripuṇṇasaṅgahāsaṅgāhakā na honti, abyākatadhammasadisā kenaci saṅgahena asaṅgahetabbabhāvato asaṅgāhakā eva na honti, tena te asaṅgāhakabhāvena na uddhaṭā, itare pana tabbipariyāyena uddhaṭāti.
注释书里说“用这样的词,涅槃就不会仅仅被归入诸蕴的摄集范围”,这句话是针对苦谛说的。而在不可见、无对的非能摄法中,涅槃是包含在内的,但涅槃本身并不是它们的非能摄者。按同类回答合并之后,与信等一起,这样一来,和第二问等结合,初问、名色问等全部加起来就是三十四个问题,这是意思。所谓“正是那个”,指的是问中提出的那个词,也就是色蕴等有区别的词,而不是已经被确定下来的所问之法。因为那些法是以特相来显示的,不是用词句来显示其自性的。在这里,“正是那个”中的“eva”一词,应该这样理解:并不是说那个有时成为“被摄者所不摄”,而是为了显示所提出者在“被摄者所不摄”上的决定性,以及其他者的非决定性。因为在“正是那个,被那些所不摄”这句话里,可以补上“决定地”这个省略的词。或者,“正是那个”中的“eva”一词,是为了确定所提出者——也就是问中所提出者——正是如此这般地被那些所不摄,从而确定其“被摄者所不摄”的性质,并不是为了遮止其他者的“被摄者所不摄”性,应当这样看待。因为问中所提出者,无论是与其他法俱行还是不俱行,都成为“被摄者所不摄”。色蕴等是与其他法俱行的,而识蕴等是不俱行的。巴利
Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tādisena hi padena nibbānaṃ khandhasaṅgahamattaṃ na gaccheyyā’’ti vuttaṃ, taṃ dukkhasaccaṃ sandhāya vuttaṃ. Anidassanaappaṭighesu pana asaṅgāhakesu nibbānaṃ antogadhaṃ, na ca tadeva tassa asaṅgāhakanti. Sadisavissajjanānaṃ vasena samodhānetvā katehi saddhinti evaṃ katehi dutiyapañhādīhi saddhiṃ paṭhamapañhanāmarūpapañhādayo sabbepi catuttiṃsa hontīti attho. Yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, tadevāti rūpakkhandhādivisesakapadaṃ vadati, na niddhārite pucchitabbadhamme. Te hi lakkhaṇato dassitā, na padena sarūpatoti. Tattha tadevāti eva-saddena na taṃ kadāci saṅgahitena asaṅgahitaṃ na hotīti uddhaṭasseva asaṅgahitenaasaṅgahitabhāve niyatataṃ aññassa ca aniyatataṃ dassetīti veditabbaṃ. ‘‘Tadeva yehi asaṅgahita’’nti ettha hi ‘‘niyamato’’ti sakkā vacanaseso yojetunti. Atha vā tadevāti pucchāya uddhaṭameva evaṃpakārameva hutvā yehi asaṅgahitanti tassa pucchāya uddhaṭabhāvena evaṃ asaṅgahitenaasaṅgahitabhāvaniyamanattho eva-saddo, na aññassa asaṅgahitenaasaṅgahitatānivāraṇatthoti daṭṭhabbo. Pucchāya uddhaṭañhi aññasahitaṃ asahitañca asaṅgahitena asaṅgahitaṃ hoti. Rūpakkhandhādīni hi aññasahitāni viññāṇakkhandhādīni asahitānīti.
“其余的是被摄的”这句话,应当这样理解:其余的那些并不是不被摄的。意思是:那些色法虽然和那些识法一起,以三种摄法来说是不被摄的,但在问题中被提出来的时候,它们本身就是以三种摄法都不能摄的,因此是不被摄的。因为没有被提出来的受等法,实际上也是不被摄的。在这里,第一种说法中说受等法也不被识所摄,第二种说法中则说只有色法如此,这就是差别所在。因为受等法只是不被色与识以蕴等摄法所摄,意思是:它们不被粗色与识以三种摄法所摄。这里“色”这个词,包含了色的一部分。巴利
Avasesā saṅgahitāti idaṃ avasesā asaṅgahitā na hontīti evaṃ daṭṭhabbaṃ. Tehipi viññāṇadhammehi te rūpadhammāva tīhi saṅgahehi asaṅgahitāti pucchāya uddhaṭā tīhipi saṅgahehi asaṅgāhakā hutvā asaṅgahitāti adhippāyo. Anuddhaṭā vedanādayopi hi asaṅgahitā evāti. Ettha ca paṭhame naye vedanādayopi viññāṇena asaṅgahitāti vuttā, dutiye rūpadhammāvāti ayaṃ viseso. Vedanādayo hi rūpaviññāṇeheva khandhādisaṅgahena asaṅgahitāti oḷārikarūpehi viññāṇena ca tīhipi saṅgahehi asaṅgahitāti attho. Rūpekadeso hi ettha rūpaggahaṇena gahitoti.
196 在第四问“眼处与受等四者”中,这里应当理解为:用“眼处”一词指出问中已经提出的、不被摄取的(法)。然而,不被眼处所摄的十个粗显处,并不只是眼处本身。在“色与法处”等句中,那些以三种摄法都不被摄的法,正是识本身;而由那个不被摄者所不摄的、除识以外的一切法,则一并统摄了那些法。因为同类回答应当合并在一起显示。其中,先用色蕴把同类回答合并显示之后,其他不同类的回答就通过给出理路而显示出来。因此说:“色与法处……乃至……以另一种方式略说而显示。”其中,“二有”指无想有情的一蕴有。“二”是就外在的所取法而说的。那个用来界定所问与所答的“不被摄者所不摄”的不能摄者,也就是色蕴等,因为它是那些问答的所依,所以称为“境”;而对于所显示的总摄来说,因为只是给出理路,所以称为“理路”。也有写成“dvevīsanayo cā”的读法,意思是:这个理路有两个“境”。巴利
196. Catutthapañhe cakkhāyatanaṃ vedanādīhi catūhīti ettha cakkhāyatananti etena pucchāya uddhaṭaṃ asaṅgāhakaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Cakkhāyatanena pana asaṅgahitena asaṅgahitāni dasa oḷārikāyatanāni na cakkhāyatanamevāti. ‘‘Rūpañca dhammāyatana’’ntiādinā yehi dhammehi tīhipi saṅgahehi asaṅgahitaṃ taṃ viññāṇameva hoti, asaṅgahitena tena asaṅgahitañca viññāṇavajjaṃ sabbaṃ teva dhamme udāneti. Sadisavissajjanā hi ekato udānetvā dassetabbā. Tattha paṭhamena rūpakkhandhena sadisavissajjanesu ekato udānetvā dassitesu aññe visadisavissajjanā nayadānena dassitā honti. Tenāha ‘‘rūpañca dhammāyatananti…pe… aññenākārena saṅkhipitvā dassitā’’ti. Tattha dve bhavāti asaññekavokārabhavā. Dveti bāhirupādādhamme eva sandhāya vuttaṃ. Yena asaṅgāhakena asaṅgahitena asaṅgahitaṃ pucchitabbaṃ vissajjitabbañca paricchijjati, so rūpakkhandhādiko tassa pucchāvissajjanānañca nissayabhāvato ‘‘visayo’’ti vutto, yathādassitassa pana uddānassa nayadānamattattā ‘‘nayo’’ti vuttaṃ. ‘‘Dvevīsanayo cā’’tipi pāṭho, dvevīsapadiko esa nayo cāti attho.
6. 第六种方式:相应与不相应词的详细注释巴利
6. Chaṭṭhanayo sampayogavippayogapadavaṇṇanā
228 228. 在“相应词”和“不相应词”这两个词项上,凡是能被找到的,以及凡是不能被找到的,这一切都被提问所涵盖——这句话并不是针对色蕴等词项说的,而是应当理解为针对“相应词”和“不相应词”本身。因为在色蕴等当中,凡是找不到法处等词项的情况,在提问中也没有被涵盖。然而,“相应词”虽然在色蕴等当中找不到,却以“色蕴与多少……相应”这样的方式被提问所涵盖;在受蕴等当中则是能找到的。“不相应词”则在一切处都能找到。不过,色法与色或涅槃之间,以及涅槃与色之间,根本不存在所谓的“相应”,因为不存在俱生等共同性。当遮止相应时,由于那种俱生等性不存在,这些法的异类性也就不存在,因此不相应也同样被遮止了,应当这样理解。因为在四蕴中存在的俱生等性质,是它们彼此之间的共同性;而它们与色、涅槃之间,以及色、涅槃与它们之间,则是异类性。然而,色的一部分或涅槃并不具有那种俱生等性质;以色的一部分、色的一部分与涅槃、涅槃与色之间要构成异类性,所依据的那种俱生等性并不存在。正因如此,才说“与四者不相应”。巴利
228. Sampayogavippayogapade yaṃ labbhati, yañca na labbhati, taṃ sabbaṃ pucchāya gahitanti idaṃ na rūpakkhandhādīni padāni sandhāya vuttaṃ, atha kho sampayogapadaṃ vippayogapadañcāti veditabbaṃ. Rūpakkhandhādīsu hi yaṃ dhammāyatanādipadaṃ na labbhati, taṃ pucchāyapi na gahitaṃ. Sampayogapadaṃ pana rūpakkhandhādīsu alabbhamānampi ‘‘rūpakkhandho katihi…pe… sampayutto’’ti evaṃ pucchāya gahitaṃ, vedanākkhandhādīsu labbhamānaṃ, vippayogapadaṃ pana sabbattha labbhamānamevāti. Rūpadhammānaṃ pana rūpena nibbānena vā, nibbānassa ca rūpena saddhiṃ sampayogo nāma natthīti ekuppādādisabhāgatāya abhāvato sampayogaṃ nivārentena sā eva ekuppādāditā etesaṃ visabhāgatāti tadabhāvato vippayogopi nivārito eva hotīti daṭṭhabbo. Catūsu hi khandhesu vijjamānā ekuppādāditā tesaṃ aññamaññaṃ sabhāgatā hoti rūpanibbānehi tesaṃ tehi ca rūpanibbānānaṃ visabhāgatā ca, na ca rūpekadesassa nibbānassa vā sā ekuppādāditā atthi, yā rūpekadesena rūpekadesanibbānānaṃ nibbānena ca rūpassa visabhāgatā siyā. Teneva ‘‘catūhi vippayogo’’ti vuttanti.
在七识界中,所谓“与任何一界都不相离”,正如“色有”由三识界来显示那些相离的、不与所缘混杂的法,“非异熟非异熟法法”由五识界来显示,“无寻无伺”由一识界来显示;倘若不这样显示,那么当它与任何一界都不相离时,它们就与全部七界相应,或者那七界也与它们相应——这就是这段话的意趣。因为所谓“不相离”,指的是那些并非相离的法,说的是法,而不是说相应。因此,那些由这些界显示为相应的“法处”等词句,那些以相应、相离之状显示不可说的“无心所”等词句,那些显示不可说相应的“苦谛”等词句——所有这些显示无有所缘、不混杂之法的词句,都被说为不被包含在内。因为不论就无有所缘、不混杂之法而言,还是就一切识界而言,还是就与彼相应者以及这两者的集合而言,在蕴、处、界里面,根本没有任何相应或相离。巴利
Sattasuviññāṇadhātūsu ekāyapi avippayutteti yathā rūpabhavo tīhi viññāṇadhātūhi, nevavipākanavipākadhammadhammā pañcahi, avitakkaavicārā ekāya vippayutte anārammaṇamissake dhamme dīpenti, evaṃ adīpetvā ekāyapi vippayutte ahonte sattahipi sampayutte sattapi vā tā dīpentīti adhippāyo. Avippayutteti hi ye vippayuttā na honti, te dhammeti vuttaṃ hoti, na sampayutteti. Tena yāni tāhi sampayutte dīpenti dhammāyatanādipadāni, yāni ca sampayuttavippayuttabhāvehi navattabbaṃ dīpenti acetasikādipadāni, yāni ca sampayuttanavattabbāni dīpenti dukkhasaccādipadāni, tesaṃ sabbesaṃ anārammaṇamissakadhammadīpakānaṃ aggahaṇaṃ vuttaṃ hoti. Na hi anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātutaṃsampayuttatadubhayasamudāyānaṃ khandhāyatanadhātūsu kenaci sampayogo vippayogo vā atthīti.
如果这样,那么在“以不相应来解说不相应句”时,就不应该说“那些与善法不相应的法,那些与那些法不相应的法”。难道不善法和无记法不是无所缘的、混杂的、两者的法吗?不是的,因为如前所说的那些集合,只有在蕴等当中才说没有相应与不相应。蕴等是它们的一部分,也是一部分与其他法的集合,而由于集合与部分之间没有区分,所以不存在同分性与异分性,因此它们与蕴等之间没有相应与不相应。然而,善法被不善法和无记法区分开来,那些不善法和无记法也被善法区分开来,它们之间不是集合与部分的关系,也不是一部分与另一部分集合的关系。因此,不涉及蕴等,仅以“不相应性”来显示所确定的法时,善法与其他法之间、其他法与善法之间的不相应并非不存在,因为异分性是确实存在的。所以说它们彼此不相应。这个道理适用于所有这类情况。巴利
Yadi evaṃ vippayuttenavippayuttapadaniddese ‘‘kusalehi dhammehi ye dhammā vippayuttā, tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā’’ti na vattabbaṃ. Akusalābyākatā hi anārammaṇamissobhayadhammāti? Na, yathāvuttasamudāyānaṃ khandhādīheva sampayogavippayogābhāvavacanato. Khandhādayo hi tadekadesā tadekadesaññasamudāyā ca, samudāyekadesānañca vibhāgābhāvato na sabhāgavisabhāgatā atthi, tena tesaṃ khandhādīhi sampayogavippayogābhāvo hoti. Kusalā pana dhammā akusalābyākatehi vibhattā, te ca kusalehi, na tesaṃ samudāyekadesabhāvo tadekadesaññasamudāyabhāvo vā, tasmā khandhādīni anāmasitvā vippayuttatāmattena yathāniddhāritadhammadassane kusalehi itaresaṃ, itarehi ca kusalānaṃ vippayogo na na hoti visabhāgatāsabbhāvatoti tesaṃ aññamaññavippayuttatā vuttā. Esa nayo sabbesu evarūpesu.
在摄颂中,“十八以及此后”这一句应改作“十六”,“二十三”这一句也应改作“二十一”。在所有这些情形下,行蕴、法处、法界没有时间相续上的差别,又含摄众多法,经中对它们都只取其中一部分来说:集谛、受蕴等是取一部分来说的;四神足等则是与无有所缘的法混在一起说的;色蕴等则是不与有所缘的法混在一起说的。这些法都已被取到,并且是依相应与不相应的状态来区分的,区分所依的又是同一时间相续和一部分一部分的差别。因此,对那些依种种一部分一部分的差别区分出来的法,它们各随所应,而得相应或不相应。因为它们确实有同生等性、同分性和异分性。所以经中在各处说“与一蕴、一处、一界在某些方面相应”,也说“与一处、一界在某些方面不相应”。可是,受、想、识蕴只是不同时间的集合,现起的也只是各别单法。因此,既然没有可区分的同一时间者,乐根等就不对受蕴作区分,眼识界等也不对识蕴和意处作区分。所以没有说“乐根与一蕴在某些方面不相应”,也没有说“眼识界与一蕴、一处在某些方面不相应”等等。不过,识虽然没有蕴和处的区分,却按界的区分而被区分了,所以说“眼识界……乃至……意识界与十六界不相应”。同样,对于按根来区分的乐根等,在“与乐根不相应的诸法”等说法中,应该各随所应而理解其不相应,而不是对未经区分的受蕴来说。巴利
Uddāne pana aṭṭhārasa tato pareti idaṃ ‘‘soḷasā’’ti vattabbaṃ, tevīsanti idañca ‘‘ekavīsa’’nti. Sabbattha ca kālasantānabhedarahitārahitabahudhammasamodhānānaṃ saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātūnaṃ ekadesā samudayasaccavedanākkhandhādayo ekadesasammissā ca iddhipādādayo anārammaṇehi asammissā rūpakkhandhādayo ca sārammaṇehi asammissā sampayogīvippayogībhāvena samānakālasantānehi ca ekadesantarehi vibhattā eva gahitāti tehi te kehici ekadesantarehi vibhattehi yathāyogaṃ sampayogaṃ vippayogañca labhanti. Atthi hi tesaṃ ekuppādāditā sabhāgatā visabhāgatā cāti. Tena tattha tattha ‘‘ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutta’’nti ca, ‘‘ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici vippayutta’’nti ca vuttaṃ. Bhinnakālasamudāyā eva pana vedanāsaññāviññāṇakkhandhā vattamānā ca ekekadhammā eva, tasmā tesaṃ samānakālassa vibhajitabbassa abhāvato na sukhindriyādīni vedanākkhandhassa vibhāgaṃ karonti, cakkhuviññāṇadhātādayo ca viññāṇakkhandhassa manāyatanassa ca. Tena ‘‘sukhindriyaṃ ekena khandhena kehici vippayutta’’nti, ‘‘cakkhuviññāṇadhātu ekena khandhena ekenāyatanena kehici vippayuttā’’ti ca evamādi na vuttaṃ, khandhāyatanavibhāgavirahitampi pana viññāṇaṃ dhātuvibhāgena vibhattameva vuttanti ‘‘cakkhuviññāṇadhātu…pe… manoviññāṇadhātu soḷasahi dhātūhi vippayuttā’’ti vuttaṃ, evamevaṃ indriyavibhāgena vibhattānaṃ sukhindriyādīnaṃ ‘‘sukhindriyena ye dhammā vippayuttā’’tiādīsu yathāyogaṃ vippayogo daṭṭhabbo, nāvibhattassa vedanākkhandhassāti.
235 如果有人问:就像针对“与它相应”这一点,而说“集谛与三蕴相应”那样,为什么不能针对“与它不相应”这一点,也说“与三蕴不相应”呢?
回答:因为对那些没有区分出来的蕴等说“不相应”,是不合理的。只有在作出区分时,说集谛与乐根、苦根、忧根不相应,以及与意识界之外的其他识界不相应,才说得通;因为一旦区分开来,就已经把不同类的情况包含进去了。可是,对那些没有区分出来的受蕴等,就不能这样说,因为当这些法存在时,存在的集谛并没有与它们不同类的状态。
凡是像未生起的诸法那样,没有“所触及时段差别”的有为法,若要被举出来说明,都是依于当下的状态,以相应或不相应的方式来说明。而集谛也正是依于那些没有区分出来的蕴等有为法的当下状态,因为它们没有“所触及时段差别”而存在,所以必须依止这一点来说明。因为不存在的东西与不存在的东西之间,不存在的东西与存在的东西之间,存在的东西与不存在的东西之间,都没有相应。至于不相应,当把握了显示“不存在性”之类的差别时,也就因此把握了不同类性。反之,如果没有把握差别,那么通过这样那样的把握,就没有把握到不同类性;在同分性存在的情况下,由于是从诸法的存在性来限定同分,所以显示的是存在性,因此也就把握了被称为“同生等状态”的同分性。由于已经把握了它,就只能得到相应,得不到不相应。所以,集谛是与受蕴等以相应的方式来说的,不是以不相应的方式来说的。对道谛等也应同样理解。巴利
235. Yathā taṃsampayogībhāvaṃ sandhāya ‘‘samudayasaccaṃ tīhi khandhehi sampayutta’’nti vuttaṃ, evaṃ taṃvippayogībhāvaṃ sandhāya ‘‘tīhi khandhehi vippayutta’’nti kasmā na vuttanti ce? Avibhāgehi tehi vippayogavacanassa ayuttattā. Vibhāge hi sati samudayasaccaṃ sukhadukkhadomanassindriyehi manoviññāṇadhātuto aññaviññāṇadhātūhi vippayuttanti yuttaṃ vattuṃ vibhāgeneva visabhāgatāya saṅgahitattā, vibhāgarahitehi pana vedanākkhandhādīhi na yuttaṃ, tehi vijjamānehi vijjamānassa samudayassa visabhāgabhāvābhāvato. Yañhi anuppannā dhammā viya āmaṭṭhakālabhedaṃ na hoti saṅkhataṃ uddharitabbaṃ, taṃ paccuppannabhāvaṃ nissāya sampayogīvippayogībhāvena uddharīyati, tañca vibhāgarahitehi khandhādīhi saṅkhatehi paccuppannabhāvameva nissāya anāmaṭṭhakālabhede atthitāya eva nissitabbattā. Avijjamānassa hi avijjamānena, avijjamānassa ca vijjamānena, vijjamānassa ca avijjamānena sampayogo natthi, vippayogo pana avijjamānatādīpake bhede gahite teneva visabhāgatāpi gahitā evāti hoti . Bhede pana aggahite tena tena gahaṇena visabhāgatāya aggahitattā sati sabhāgatte vijjamānatāya eva dhammānaṃ sabhāgassa paricchindanato vijjamānatā dassitāti ekuppādādibhāvasaṅkhātā sabhāgatāpi gahitā eva hoti. Tassā ca gahitattā sampayogova labbhati, na vippayogo, tasmā samudayasaccaṃ vedanākkhandhādīhi sampayuttattena vuttaṃ, na vippayuttattenāti. Esa nayo maggasaccādīsupīti.
262 注释书里说“除了第二禅的伺之外,其余的都只是无寻唯伺”,这是在显示:那些像精勤一样的寻,在各类心生起中都不懈怠,它们在这里就被称为“无寻唯伺”。正因如此,在紧接着的方法中,它们与集谛同类,所以没有被归入“有寻有伺”之中。在第十种摄尽方法里,也说到它们与那些不相应的法不相应,与那些不相应的十六界不相应,并归入十八界。然而,即使把它们归入与寻俱行的法中,由于它们全都与伺相应,仍然可以说“与某一蕴及某些法相应”。因为那个集合体除了伺之外,不与任何其他法相应。集合体中一部分的寻与伺之外的其他法相应,并不等于集合体也相应。就像在不同心生起中,神足的部分与三蕴相应,并不等于神足的集合体相应,这里也应这样理解。然而,正如在那些神足中,没有任何一个不与受蕴、想蕴以及行蕴的一部分相应,所以说集合体与它们相应;同样,在这里,由于无寻唯伺法中没有任何一个不与伺相应,所以不能说集合体不与伺相应。因为无寻唯伺法的相应性,并不像见所断因等那样不可说。正如在见所断因中,有些与行蕴的一部分——无明相应,有些不相应,因此集合体不与它相应,也没有其他法能让那个集合体与之相应,所以说“见所断因诸法相应,无有是处”,修所断因、有因等也是这样。但这里不是这样:能让无寻唯伺集合体与之相应的法,根本不存在,因为在无寻唯伺法中,没有任何一个不与伺相应。因此,不能说它们不是“相应”。另外,在一切处,即使只有一个法,也用“与某些”这样的复数来表达,应当知道这是因为数量未定而这样说的。巴利
262.‘‘Dutiyajjhānavicārañhi ṭhapetvā sesā avitakkavicāramattā’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ ye padhānā vitakko viya koṭṭhāsantaracittuppādesu alīnā, te eva idha avitakkavicāramattāti adhippetāti dasseti. Teneva hi anantaranaye samudayasaccena samānagatikā na savitakkasavicārehīti te na gahitā. Dasamosānanayesu ca tehi vippayuttehi vippayuttānaṃ tehi vippayuttānañca soḷasahi dhātūhi vippayogo aṭṭhārasasaṅgahito ca vutto. Vitakkasahitesupi pana tesu gahitesu sabbepi te vicārena sampayuttāti ‘‘ekena khandhena kehici sampayuttā’’ti sakkā vattuṃ. So hi samudāyo vicāraṃ vajjetvā aññena kenaci sampayutto na hoti. Na hi tadekadesassa vitakkassa vicārato aññena sampayogo samudāyassa hoti. Yathā nānācittuppādesu uppajjamānānaṃ iddhipādānaṃ samudāyassa iddhipādassa ekadesānaṃ tīhi khandhehi sampayogo samudāyassa na hoti, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Yathā pana tesu ekopi vedanāsaññākkhandhehi saṅkhārakkhandhekadesena ca asampayutto nāma natthīti samudāyassa tehi sampayuttatā vuttā, evamidhāpi vicārena asampayuttassa avitakkavicāramattassa kassaci abhāvato samudāyassa tena sampayuttatā na na sakkā vattuṃ. Na hi avitakkavicāramattānaṃ dassanenapahātabbahetukādīnaṃ viya sampayuttatā na vattabbā. Yathā hi dassanenapahātabbahetukesu keci saṅkhārakkhandhekadesena mohena sampayuttā, keci asampayuttāti na samudāyo tena sampayutto, nāpi añño koci dhammo atthi, yena so samudāyo sampayutto siyāti ‘‘dassanenapahātabbahetukā dhammā sampayuttāti natthī’’ti vuttaṃ, evaṃ bhāvanāyapahātabbahetukasahetukādayopi. Na panevaṃ yena avitakkavicāramattasamudāyo sampayutto siyā, taṃ natthi avitakkavicāramattesu kassaci vicārena asampayuttassa abhāvā, tasmā te ‘‘sampayuttā’’ti na na vattabbāti. Sabbattha ca ekadhammepi kehicīti bahuvacananiddeso saṅkhāya aniyamitattā katoti veditabbo.
7. 第七法门:与相应者不相应之词的注释巴利
7. Sattamanayo sampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā
306 在解说“与相应者不相应”的词句时,色蕴等法因为没有与它们相应的状态,所以没有被纳入。集谛等法虽然与它们相应,也与那些相应者不相应,但对于与相应者不相应的诸法来说,因为与蕴等法之间并不存在“不相应”的关系,所以也没有被纳入。要知道,与集谛相应的贪俱心生起所不相应的其他法,与蕴等法中的任何一法都没有“不相应”的关系。有人问:那些心生起本身不就是四蕴、一个半处、一个半界吗?那么就应该说与它们不相应才对啊?回答说:不是这样的,因为其他法具有蕴等的性质。要知道,那些法并不只是四蕴,而是它们以及其他法,一个半处和界也是这样。再者,其他法与那些其他集合体也不相应,因为集合体的一部分与另一部分集合体之间,并不存在“不相应”的关系。这个道理也适用于道谛、乐根等项。即使在无寻唯伺的诸法中,如果意指其全部,由于它们与有寻有伺性质相同,我看不出有什么理由不将其纳入。巴利
306. Sampayuttenavippayuttapadaniddese rūpakkhandhādayo tehi sampayuttābhāvato na gahitā. Samudayasaccādīni satipi tehi sampayutte, sampayuttehi ca vippayutte sampayuttenavippayuttānaṃ khandhādīhi vippayogābhāvato. Na hi samudayasaccena sampayuttehi lobhasahagatacittuppādehi vippayuttānaṃ tato aññadhammānaṃ khandhādīsu kenaci vippayogo atthi. Nanu ca te eva cittuppādā cattāro khandhā aḍḍhadutiyāni āyatanāni aḍḍhadutiyā dhātuyo ca hontīti tehi vippayogo vattabboti? Na, tadaññadhammānaṃ khandhādibhāvato. Na hi te eva dhammā cattāro khandhā, atha kho te ca tato aññe ca, tathā aḍḍhadutiyāyatanadhātuyopi. Na ca tadaññasamudāyehi aññe vippayuttā honti samudāyekadesānaṃ ekadesaññasamudāyānañca vippayogābhāvato. Esa nayo maggasaccasukhindriyādīsu. Avitakkavicāramattesupi niravasesesu adhippetesu tesaṃ savitakkasavicārasamānagatikattā aggahaṇe kāraṇaṃ na dissati.
不过在注释书里,“像这样的”这个说法,是指:就像在色蕴上那样作答不合适,在其它那些法上同样也不合适;那些法是因为不适合这样作答,才被称为“像这样的”,而不是因为它们没有相应,这一点应当这样理解。至于“那些词句能显示与法界相应的法”这句话,是用来指出受蕴等词句的;而“识不与别的混合”,则是用来指出识蕴、意处等词句的。这里“不与别的混合”,意思是:不与不相应的法混合。因为不苦不乐受相应的那些词句,在这里也被取来显示与相应法混合的识。通过这个特征就表明:只有“像这样的”法才被取入,并不是所有“像这样的”法都被取入了,因为集谛、神足等词句并没有被包括进去。古本写作“然后触七法,心与相应词句七种”,现在认为这个读法有缺漏,所以改成“然后触七法,三法中七种,大中亦然”这样的读法。巴利
Aṭṭhakathāyaṃ pana evarūpānīti yathā rūpakkhandhe vissajjanaṃ na yujjati, evaṃ yesu aññesupi na yujjati, tāni vissajjanassa ayogena ‘‘evarūpānī’’ti vuttāni, na sampayuttābhāvenāti daṭṭhabbaṃ. Yāni pana padāni dhammadhātuyā sampayutte dhamme dīpentīti etena vedanākkhandhādipadāni dasseti, viññāṇañca aññena asammissanti viññāṇakkhandhamanāyatanādipadāni. Tattha aññena asammissanti asampayuttena asammissanti attho. Adukkhamasukhāyavedanāyasampayuttapadānipi hi sampayuttehi sammissaviññāṇadīpakāni idha gahitānīti. Etena ca lakkhaṇena evarūpāneva gahitānīti dasseti, na evarūpāni gahitānevāti samudayasaccādiiddhipādādipadānaṃ asaṅgahitattā. ‘‘Atha phassasattakaṃ cittaṃ saha yuttapadehi sattā’’ti purāṇapāṭho, ayaṃ pana ūnoti katvā ‘‘atha phassasattakaṃ, tike tayo satta mahantare cā’’ti pāṭho kato.
309 对于“依与问中所举之词不相应的法”一语,其意是:与问中所举之词相应之法,凡与之不相应的,便与彼不相应,故如是说。在巴利摄颂中,“与意相应的两种,即寻与伺”,这是就与意界完全相应而言的两种——寻与伺,由此显示有寻句和有伺句。巴利
309.Pucchāya uddhaṭapadeneva saddhiṃ vippayuttānaṃ vasenāti idaṃ pucchāya uddhaṭapadena sampayuttehi vippayuttā tena saddhiṃ vippayuttā hontīti katvā vuttaṃ. Pāḷiuddānagāthāyaṃ dve ca manena yuttā, vitakkavicāraṇāti manodhātuyā ekantasampayuttā dve vitakkavicārāti savitakkapadaṃ savicārapadañca dasseti.
8. 第八种方式:用不相应来解释相应的词巴利
8. Aṭṭhamanayo vippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā
317 在解说“与不相应者相应”这一词条时,因为并不存在像所定义的那样“与色蕴等不相应者相应”的法,所以没有说“与色蕴不相应的那些法,与那些法相应的那些法”,而是说“与色蕴不相应的那些法,那些法与几蕴……相应?无”。这就表明:由于与色蕴不相应的法根本不会与任何蕴等相应,所以像所定义的那样“与不相应者相应”根本不存在,更不用说它与蕴等再有什么相应了。巴利
317. Vippayuttenasampayuttapadaniddese rūpakkhandhādīhi vippayuttenasampayuttameva yathāniddhāritaṃ natthīti ‘‘rūpakkhandhena ye dhammā vippayuttā, tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā’’ti avatvā ‘‘rūpakkhandhena ye dhammā vippayuttā, te dhammā katihi khandhehi…pe… sampayuttāti natthī’’ti vuttaṃ. Tena rūpakkhandhena vippayuttānaṃ kenaci khandhādinā sampayogābhāvato yathāniddhāritaṃ vippayuttenasampayuttameva natthi, kuto tassa puna khandhādīhi sampayuttatāti dasseti.
9. 第九理路:对“与相应者相应”一词的注释巴利
9. Navamanayo sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā
319 319. 在“与相应者相应”这一句的解释中,“以蕴等的方式”应当看成一个复合词,意思是“以某种蕴等的方式”;“正是它的”意思则是“正是该蕴等的”。这里要表达的是:此处所说的“相应”,是指在色蕴等无诤法中,与受蕴等相应的那些法;然后再就那受蕴等与蕴等之间的相应关系提出询问并作出回答。因为它与自身相应的法相应,所以被确定为“与相应者相应”。至于“或者与色”这一句,应当理解为:它同时也说明了与灭谛、非缘、无为法不相应;同样,“或者与色混合者”这一句,则是说它与无执取、非执取等不相应,也与和涅槃混合者不相应。因为后面会说:“然而涅槃,只属于微细色一类。”所谓“与一切无色蕴所摄者”,是说只有与现在法才能有相应可得,因此不舍弃现在法中的任何一个法,而与如无色有等那般无缺的四蕴所摄持者相应。这里的要点是:那些不能得到相应的色蕴等,全都没有被采纳;而其他的受蕴等,则全部被采纳。巴利
319. Sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanāyaṃ yaṃkhandhādivasenāti samāsapadaṃ idaṃ daṭṭhabbaṃ, yassa khandhādino vasenāti attho. Tassevāti ca tasseva khandhādinoti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ idha sampayuttaṃ vuttaṃ, taṃ rūpakkhandhādīsu araṇantesu yena vedanākkhandhādinā sampayuttaṃ, puna tasseva vedanākkhandhādino khandhādīhi sampayogaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ . Tañhi attanā sampayuttena sampayuttattā ‘‘sampayuttena sampayutta’’nti niddhāritanti. Rūpena vāti etena nirodhasaccaappaccayaasaṅkhatehipi ayogo vutto hotīti daṭṭhabbo, tathā rūpamissakehi vāti etena anupādinnaanupādāniyādīhi nibbānamissakehipi. Vakkhati hi ‘‘nibbānaṃ pana sukhumarūpagatikamevā’’ti. Sabbārūpakkhandhasaṅgāhakehīti vattamānānameva sampayogo labbhatīti vattamānesu ekampi dhammaṃ anapanetvā avikalacatukkhandhasaṅgāhakehi arūpabhavādīhīti attho. Ayaṃ panettha saṅkhepo – ye sampayogaṃ na labhanti rūpakkhandhādayo, te sabbe na gahitā, itare ca vedanākkhandhādayo sabbe gahitāti.
10. 第十种方式:解释“与不相应者不相应”这一词句。巴利
10. Dasamanayo vippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā
353 解说“与不相应者不相应”这一句时要这样理解:法处等这类法没有被收进来,是因为它们属于非所缘、混杂、能生起一切心的法;既然根本不存在与它们不相应的法,自然就谈不上收摄,所以不被纳入。而苦谛、四大种、无记等法没有被收进来,则是因为与它们不相应的那些法,与蕴等之间并不存在不相应的关系。应当知道,这就是此处所说的特别之处。巴利
353. Vippayuttenavippayuttapadaniddese aggahitesu dhammāyatanādidhammā anārammaṇamissakasabbacittuppādagatadhammabhāvato tehi vippayuttassa abhāvā na gahitā, dukkhasaccacatumahābhavaabyākatādidhammā tehi vippayuttehi vippayuttānaṃ khandhādīhi vippayogābhāvatoti ayaṃ viseso veditabboti.
11. 第十一理路:对“以所摄而相应、不相应”这一句的注释巴利
11. Ekādasamanayo saṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā
409 在第十一理路的注释中,“它们与其余三蕴、一个意处、七个识界”这些词句,和“名为相应”这一句是关联在一起的。为了说明“与某些”这个词的意思,就用“在行蕴、法处、法界中,除了渴爱”这一句,把前面说“它们”时所指的、由集谛以蕴等类别所统摄的诸法加以区分。对于这些被区分出来的法,除了它们自身之外,说明它们与其余行蕴中的渴爱、法处和法界中的渴爱,以及与可相应的受蕴、想蕴之间的相应关系,因此说:“因为与其余的法相应,所以名为与某些相应。”巴利
409. Ekādasamanayavaṇṇanāyaṃ ‘‘te ca sesehi tīhi khandhehi ekena manāyatanena sattahi viññāṇadhātūhī’’ti etesaṃ padānaṃ ‘‘sampayuttā nāmā’’ti etena saha sambandho. ‘‘Kehicī’’ti etassa panatthaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhārakkhandhe dhammāyatanadhammadhātūsu ca ṭhapetvā taṇha’’nti etena ‘‘te cā’’ti vutte samudayasaccena khandhādisaṅgahena saṅgahitadhamme visesetvā tesaṃ eva visesitānaṃ attavajjehi sesehi saṅkhārakkhandhe taṇhāya dhammāyatanadhammadhātūsu ca taṇhāya vedanāsaññākkhandhehi sampayogārahehi sampayuttataṃ sandhāyāha ‘‘sesehi sampayuttattā kehici sampayuttā nāmā’’ti.
12. 第十二理路:对“以相应而摄与不摄”之句的注释巴利
12. Dvādasamanayo sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā
417 在第十二理路中,就像在第九理路中一样,能得到的只有适合相应的法,所以说“就是它们被举出”。巴利
417. Dvādasamanaye ca navamanaye viya sampayogārahāva labbhantīti āha ‘‘teyeva uddhaṭā’’ti.
13. 路:不被所摄的相应与不相应句段注释巴利
13. Terasamanayo asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā
448 在第十三理路的注释中,那些不被三种摄持任何一种所摄、纯粹只是识的法,就是圣典里以“色与法处”等摄颂所举出的二十二种法,它们被称为“与色蕴问题相似的法”。而那些不被三种摄持任何一种所摄、就像无色有一样只是粗显处的法,也就是其余被提及的法,在这里被举出来,称为“与无色有相似”。所谓“其余”,指的是第五理路中出现的受蕴等法,它们虽然也不被摄持,但在这里的解答中并不适用,所以没有被举出。至于那些根本不属于不被摄持者的法,比如苦谛等法,那就完全没什么可说的了。为了说明受蕴等法为什么不适用,才说了“确实以受蕴……”等话。其中说“它们也没有相应”,意思是:色法和无色法因为与不相应的法混杂在一起,所以没有相应。巴利
448. Terasamanayavaṇṇanāyaṃ yehi tīhipi saṅgahehi asaṅgahitaṃ viññāṇameva hoti, te pāḷiyaṃ ‘‘rūpañca dhammāyatana’’ntiādiuddānagāthāya dassitā bāvīsa dhammā ‘‘rūpakkhandhena sadisapañhā dhammā’’ti vuttā. Yehi pana tīhipi saṅgahehi asaṅgahitāni arūpabhavena viya oḷārikāyatanāneva honti, te vuttāvasesā sabbe idha uddhaṭā ‘‘arūpabhavena sadisā’’ti vuttā. Sesāti sesā pañcamanaye āgatā vedanākkhandhādayo satipi asaṅgāhakatte idha vissajjanaṃ na ruhantīti na uddhaṭā. Ye pana asaṅgāhakā eva na honti dukkhasaccādidhammā, tesu vattabbameva natthi. Yathā pana vedanākkhandhādayo na ruhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘vedanākkhandhena hī’’tiādimāha. Tattha tesañca sampayogo nāma natthīti rūpārūpadhammānaṃ asampayogehi vomissatāya sampayogo natthīti attho.
如果那些与一切识界都不相应的无色法和色法,有时真的存在,那就不能说“没有不相应”,因为对它们来说不相应是存在的。但这里并没有这样说。应当理解:这是因为不被受蕴等所摄的法,其不相应性并不成立。正因为两者都不成立,所以受蕴等在这里不适用。
不过,这里可能会有这样的想法:“以受蕴等按蕴等方式来看,不与所缘混合的七识界诸法不被摄持,它们既没有相应,也没有不相应。”实际上,对于不带所缘的一切识界、与一切识界相应的法,以及这两类既不被受蕴等、识蕴等、眼处等三种摄持所摄的法,相应与不相应都不成立,这就是它们不适用的原因。
不相应有四种:生不相应、地不相应、时不相应、相续不相应。其中,生不相应如“善法、不善法”等;地不相应如“欲界法、色界法”等;时不相应如“过去法、未来法”等;相续不相应如“内法、外法”等。应当这样理解,不相应有四种。巴利
Yadi pana te kadāci asabbaviññāṇadhātusampayuttā arūpadhammā rūpadhammā ca siyuṃ, na tesaṃ vippayogo natthīti ‘‘vippayogo ca natthī’’ti na vuttaṃ, na vedanākkhandhena asaṅgahitānaṃ vippayogassa atthitāyāti veditabbaṃ. Ubhayābhāvato hi vedanākkhandhādayo idha na ruhantīti. Evaṃ panettha siyā ‘‘vedanākkhandhena hi khandhādivasena anārammaṇamissakā sattaviññāṇadhātudhammā asaṅgahitā honti, tesañca sampayogo vippayogo ca natthī’’ti. Anārammaṇasahitānañhi sabbaviññāṇadhātūnaṃ sabbaviññāṇadhātusampayuttānaṃ tadubhayadhammānañca vedanākkhandhādiviññāṇakkhandhādicakkhāyatanādīhi tīhipi saṅgahehi asaṅgahitānaṃ sampayogavippayogābhāvo aruhaṇe kāraṇaṃ. Jātivippayogabhūmikālasantānavippayogato catubbidho vippayogo. Tattha jātivippayogo ‘‘kusalā dhammā, akusalā dhammā’’tiādi, bhūmivippayogo ‘‘kāmāvacarā, rūpāvacarā’’tiādi, kālavippayogo ‘‘atītā dhammā, anāgatā dhammā’’tiādi, santānavippayogo ‘‘ajjhattā dhammā, bahiddhā dhammā’’tiādi. Evaṃ vippayogo catudhā veditabbo.
14. 种方法:解释“与不相应者所摄及不摄”一语巴利
14. Cuddasamanayo vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā
456 在第十四理路中,应当看到:法处等法之所以不适用“不相应”,是因为它们属于非所缘混合、遍一切心生起的法。而在这里,生等三种只是法的自性而已,所以无论怎样都谈不上相应或不相应,因为内外诸法总摄一切法,而无见无对等法正是非所缘混合、遍一切心生起的。只有苦谛等法,因为与它们不相应的那些法存在摄持与不摄持的情形,才在这里被采纳。巴利
456. Cuddasamanaye dhammāyatanādīnaṃ anārammaṇamissakasabbacittuppādagatadhammabhāvato vippayogassa aruhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Jātiādittayassa cettha dhammasabhāvamattattā na kathañci sampayogo vippayogo ca ruhati ajjhattabahiddhadhammānaṃ sabbadhammasamodhānattā, anidassanaappaṭighādīnaṃ anārammaṇamissakasabbacittuppādattā. Dukkhasaccādidhammāva idha tehi vippayuttānaṃ saṅgahāsaṅgahasabbhāvā gahitāti.
在偈颂的总结中,“不可得”的意思是:在最后的方法中不可得。“以虚妄问故”是说,那些不可得的法,因为提问本身是虚妄的,所以以虚妄问为因而不可得。或者说,虚妄问是第八种方法,连同这种方法,在最后的方法中,这些法由于连不相应也不存在,因此在一切情况下都不可得。巴利
Pāḷiuddānagāthāyaṃ samucchede na labbhantīti pariyosāne naye na labbhantīti attho. Moghapucchakena cāti alabbhamānā ca te moghapucchakena hetunā na labbhanti tesaṃ pucchāya moghattāti vuttaṃ hoti. Atha vā moghapucchako aṭṭhamo nayo, tena ca saha osānanaye ete dhammā vippayogassapi abhāvā sabbathāpi na labbhantīti attho.
第十四种方法:关于与不相应法相关的已摄与未摄之句的注释终巴利
Cuddasamanayavippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.