5. 根分别
5. Indriyavibhaṅgo
全篇 74 段
二、阿毗达摩分别
1. Abhidhammabhājanīyaṃ
219二十二根——眼根、耳根、鼻根、舌根、身根、意根、女根、男根、命根、乐根、苦根、喜根、忧根、舍根、信根、精进根、念根、定根、慧根、未知当知根、已知根、具知根。
Bāvīsatindriyāni – cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ, manindriyaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, sukhindriyaṃ, dukkhindriyaṃ, somanassindriyaṃ, domanassindriyaṃ, upekkhindriyaṃ, saddhindriyaṃ , vīriyindriyaṃ , satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ, anaññātaññassāmītindriyaṃ, aññindriyaṃ, aññātāvindriyaṃ.
220其中,什么是眼根?凡是依四大种所造的眼净色……(中略)……如空村,这称为“眼根”。
Tattha katamaṃ cakkhundriyaṃ? Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmopeso – idaṃ vuccati ‘‘cakkhundriyaṃ’’.
其中,什么是耳根……(中略)……鼻根……(中略)……舌根……(中略)……身根?凡是依四大种所造的身净色……(中略)……如空村,这称为“身根”。
Tattha katamaṃ sotindriyaṃ…pe… ghānindriyaṃ…pe… jivhindriyaṃ…pe… kāyindriyaṃ? Yo kāyo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmopeso – idaṃ vuccati ‘‘kāyindriyaṃ’’.
其中,什么是意根?一种分法的意根——与触相应的。二种分法的意根——有有因的,有无因的。三种分法的意根——有善的,有不善的,有无记的。四种分法的意根——有欲界的,有色界的,有无色界的,有不包摄的。五种分法的意根——有与乐根相应的,有与苦根相应的,有与喜根相应的,有与忧根相应的,有与舍根相应的。六种分法的意根——眼识……(中略)……意识。如此为六种分法的意根。
Tattha katamaṃ manindriyaṃ? Ekavidhena manindriyaṃ – phassasampayuttaṃ. Duvidhena manindriyaṃ – atthi sahetukaṃ, atthi ahetukaṃ. Tividhena manindriyaṃ – atthi kusalaṃ, atthi akusalaṃ, atthi abyākataṃ. Catubbidhena manindriyaṃ – atthi kāmāvacaraṃ, atthi rūpāvacaraṃ, atthi arūpāvacaraṃ, atthi apariyāpannaṃ. Pañcavidhena manindriyaṃ – atthi sukhindriyasampayuttaṃ, atthi dukkhindriyasampayuttaṃ, atthi somanassindriyasampayuttaṃ, atthi domanassindriyasampayuttaṃ, atthi upekkhindriyasampayuttaṃ . Chabbidhena manindriyaṃ – cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ. Evaṃ chabbidhena manindriyaṃ.
七种分法的意根——眼识……(中略)……身识、意界、意识界。如此为七种分法的意根。
Sattavidhena manindriyaṃ – cakkhuviññāṇaṃ…pe… kāyaviññāṇaṃ, manodhātu, manoviññāṇadhātu. Evaṃ sattavidhena manindriyaṃ.
八种分法的意根——眼识……(中略)……身识,有与乐俱的,有与苦俱的,意界、意识界。如此为八种分法的意根。
Aṭṭhavidhena manindriyaṃ – cakkhuviññāṇaṃ…pe… kāyaviññāṇaṃ atthi sukhasahagataṃ, atthi dukkhasahagataṃ, manodhātu, manoviññāṇadhātu. Evaṃ aṭṭhavidhena manindriyaṃ.
九种分法的意根——眼识……(中略)……身识、意界、意识界,有善的,有不善的,有无记的。如此为九种分法的意根。
Navavidhena manindriyaṃ – cakkhuviññāṇaṃ…pe… kāyaviññāṇaṃ, manodhātu, manoviññāṇadhātu atthi kusalā, atthi akusalā, atthi abyākatā. Evaṃ navavidhena manindriyaṃ.
十种分法的意根——眼识……(中略)……身识有与乐俱的,有与苦俱的;意界;意识界有善的,有不善的,有无记的。如此为十种分法的意根……(中略)……如此为多种分法的意根。这称为“意根”。
Dasavidhena manindriyaṃ – cakkhuviññāṇaṃ…pe… kāyaviññāṇaṃ atthi sukhasahagataṃ, atthi dukkhasahagataṃ, manodhātu, manoviññāṇadhātu atthi kusalā, atthi akusalā, atthi abyākatā. Evaṃ dasavidhena manindriyaṃ…pe… evaṃ bahuvidhena manindriyaṃ. Idaṃ vuccati ‘‘manindriyaṃ’’.
其中,什么是女根?凡女人的女相、女标志、女行为、女仪态、女性、女状态——这称为“女根”。
Tattha katamaṃ itthindriyaṃ? Yaṃ itthiyā itthiliṅgaṃ itthinimittaṃ itthikuttaṃ itthākappo itthattaṃ itthibhāvo – idaṃ vuccati ‘‘itthindriyaṃ’’.
其中,什么是男根?凡男人的男相、男标志、男行为、男仪态、男性、男状态——这称为“男根”。
Tattha katamaṃ purisindriyaṃ? Yaṃ purisassa purisaliṅgaṃ purisanimittaṃ purisakuttaṃ purisākappo purisattaṃ purisabhāvo – idaṃ vuccati ‘‘purisindriyaṃ’’.
其中,什么是命根?命根有二种——有色命根,有无色命根。
Tattha katamaṃ jīvitindriyaṃ? Jīvitindriyaṃ duvidhena – atthi rūpajīvitindriyaṃ, atthi arūpajīvitindriyaṃ.
其中,什么是色命根?凡那些色法的寿、住、维持、持续、运行、转起、保持、生命、命根——这称为“色命根”。
Tattha katamaṃ rūpajīvitindriyaṃ? Yo tesaṃ rūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ vuccati ‘‘rūpajīvitindriyaṃ’’.
其中,什么是无色命根?凡那些无色法的寿、住、维持、持续、运行、转起、保持、生命、命根——这称为“无色命根”。这称为“命根”。
Tattha katamaṃ arūpajīvitindriyaṃ? Yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ vuccati ‘‘arūpajīvatindriyaṃ’’. Idaṃ vuccati ‘‘jīvitindriyaṃ’’.
其中,什么是乐根?凡身的愉悦、身的乐、身触所生的愉悦、乐的所受、身触所生的愉悦、乐的受——这称为“乐根”。
Tattha katamaṃ sukhindriyaṃ? Yaṃ kāyikaṃ sātaṃ kāyikaṃ sukhaṃ kāyasamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ kāyasamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘sukhindriyaṃ’’.
其中,什么是苦根?凡身的不愉悦、身的苦、身触所生的不愉悦、苦的所受、身触所生的不愉悦、苦的受——这称为“苦根”。
Tattha katamaṃ dukkhindriyaṃ? Yaṃ kāyikaṃ asātaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ kāyasamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ kāyasamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘dukkhindriyaṃ’’.
于此,什么是喜根?凡是心所的愉悦、心所的乐、意触所生的愉悦、乐的所受、意触所生的愉悦、乐的受——这称为“喜根”。
Tattha katamaṃ somanassindriyaṃ? Yaṃ cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘somanassindriyaṃ’’.
于此,什么是忧根?凡是心所的不愉悦、心所的苦、意触所生的不愉悦、苦的所受、意触所生的不愉悦、苦的受——这称为“忧根”。
Tattha katamaṃ domanassindriyaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘domanassindriyaṃ’’.
于此,什么是舍根?凡是心所的非愉悦非不愉悦、意触所生的不苦不乐的所受、意触所生的不苦不乐的受——这称为“舍根”。
Tattha katamaṃ upekkhindriyaṃ? Yaṃ cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘upekkhindriyaṃ’’.
于此,什么是信根?凡是信、信解、信受、净信、信、信根、信力——这称为“信根”。
Tattha katamaṃ saddhindriyaṃ? Yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṃ saddhābalaṃ – idaṃ vuccati ‘‘saddhindriyaṃ’’.
于此,什么是精进根?凡是心所的精进发起、努力、勤奋、勇猛、精勤、奋发、奋力、坚固、坚持、不松懈的努力、不舍弃意欲、不舍弃重担、荷担重担、精进、精进根、精进力——这称为“精进根”。
Tattha katamaṃ vīriyindriyaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo ṭhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ – idaṃ vuccati ‘‘vīriyindriyaṃ’’.
于此,什么是念根?凡是念、随念、回忆、念、忆持、保持、不忘失、不混乱、念、念根、念力、正念——这称为“念根”。
Tattha katamaṃ satindriyaṃ? Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati – idaṃ vuccati ‘‘satindriyaṃ’’.
于此,什么是定根?凡是心的住立、确立、安住、不散乱、不散动、不动乱心性、止、定根、定力、正定——这称为“定根”。
Tattha katamaṃ samādhindriyaṃ? Yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi – idaṃ vuccati ‘‘samādhindriyaṃ’’.
于此,什么是慧根?凡是慧、了知……(中略)……无痴、择法、正见——这称为“慧根”。
Tattha katamaṃ paññindriyaṃ? Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘paññindriyaṃ’’.
于此,什么是“我当知未知根”?对于那些未知的、未见的、未达到的、未了知的、未作证的诸法,为了作证,慧、了知……(中略)……无痴、择法、正见、择法觉支、道支、道所摄——这称为“我当知未知根”。
Tattha katamaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ? Yā tesaṃ dhammānaṃ anaññātānaṃ adiṭṭhānaṃ appattānaṃ aviditānaṃ asacchikatānaṃ sacchikiriyāya paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati ‘‘anaññātaññassāmītindriyaṃ’’.
于此,什么是“已知根”?对于那些已知的、已见的、已达到的、已了知的、已作证的诸法,为了作证,慧、了知……(中略)……无痴、择法、正见、择法觉支、道支、道所摄——这称为“已知根”。
Tattha katamaṃ aññindriyaṃ? Yā tesaṃ dhammānaṃ ñātānaṃ diṭṭhānaṃ pattānaṃ viditānaṃ sacchikatānaṃ sacchikiriyāya paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati aññindriyaṃ.
于此,什么是“具知根”?对于那些已究竟知的、已见的、已达到的、已了知的、已作证的诸法,为了作证,慧、了知……(中略)……无痴、择法、正见、择法觉支、道支、道所摄——这称为“具知根”。
Tattha katamaṃ aññātāvindriyaṃ? Yā tesaṃ dhammānaṃ aññātāvīnaṃ diṭṭhānaṃ pattānaṃ viditānaṃ sacchikatānaṃ sacchikiriyāya paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati ‘‘aññātāvindriyaṃ’’.