十、觉支分别
10. Bojjhaṅgavibhaṅgo
一、经分别注释
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
466现在,在其后的觉支分别中,“七”是数量的限定。“觉支”的意思是:觉的支分,或觉者的支分。也就是说——在出世间道刹那生起时,这种由念、择法、精进、喜、轻安、定、舍所构成的法之和合,能对治昏沉、掉举、停滞、用力、欲乐、苦行、断见、常见等无数灾患;圣弟子用以觉悟,故称之为“觉”;他从烦恼相续的沉睡中醒来,彻知四圣谛,或亲证涅槃。对于这种称为法之和合的“觉”而言,其支分即是“觉支”,如同禅支、道支等。再者,这位圣弟子因通过上述那样的法之和合而觉悟,故被称为“觉者”;对于这位觉者而言,其支分亦为“觉支”,如同军众的支分、车辆的支分等。因此,注释师们说:“或者,对于觉悟者而言,其支分即是觉支。”
466. Idāni tadanantare bojjhaṅgavibhaṅge sattāti gaṇanaparicchedo. Bojjhaṅgāti bodhiyā bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati, bujjhati kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikaroti, tassā dhammasāmaggīsaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā, jhānaṅgamaggaṅgādīni viya. Yo panesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati, tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā, senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā – ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā’’ti.
再者,依《无碍解道》之理,也可如此了知觉支之义:“觉支者,以何义而为觉支?导向觉悟故为觉支,觉悟故为觉支,随觉故为觉支,对觉故为觉支,正觉故为觉支。”
Apica ‘‘bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā’’ti iminā paṭisambhidānayenāpi bojjhaṅgattho veditabbo.
于“念等觉支”等中,殊胜而美妙的觉支即是“等觉支”;念本身即是等觉支,故称“念等觉支”。其中,念等觉支以现起为特相,择法等觉支以简择为特相,精进等觉支以策励为特相,喜等觉支以遍满为特相,轻安等觉支以寂静为特相,定等觉支以不散乱为特相,舍等觉支以审察为特相。在此诸觉支中,因佛陀说:“比丘们,我说念是遍一切处的”,念等觉支于一切觉支皆有资助,故最先说。此后,依“他如此具念而住,以慧简择彼法”等之理,圣典中已说明如此次第安立的意义。
Satisambojjhaṅgotiādīsu pasattho sundaro ca bojjhaṅgo sambojjhaṅgo, satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo. Tattha upaṭṭhānalakkhaṇo satisambojjhaṅgo, pavicayalakkhaṇo dhammavicayasambojjhaṅgo, paggahalakkhaṇo vīriyasambojjhaṅgo, pharaṇalakkhaṇo pītisambojjhaṅgo, upasamalakkhaṇo passaddhisambojjhaṅgo, avikkhepalakkhaṇo samādhisambojjhaṅgo, paṭisaṅkhānalakkhaṇo upekkhāsambojjhaṅgo. Tesu ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234) vacanato sabbesaṃ bojjhaṅgānaṃ upakārakattā satisambojjhaṅgo paṭhamaṃ vutto. Tato paraṃ ‘‘so tathā sato viharanto taṃ dhammaṃ paññāya pavicinatī’’tiādinā (ma. ni. 150) nayena evaṃ anukkameneva nikkhepapayojanaṃ pāḷiyaṃ āgatameva.
然而,为何只说这七个,不多不少呢?为对治昏沉与掉举,以及遍一切处故。于此,有三觉支是昏沉的对治,如说:“比丘们,当心昏沉时,那是修习择法等觉支的时机,是修习精进等觉支的时机,是修习喜等觉支的时机”。另有三觉支是掉举的对治,如说:“比丘们,当心掉举时,那是修习轻安等觉支的时机,是修习定等觉支的时机,是修习舍等觉支的时机”。而其中之一者,如盐调和于一切菜肴,又如总理大臣于一切国王事务中,在一切觉支中皆为所需,故是遍一切处,如说:“比丘们,我说念是遍一切处的”。圣典中亦有“遍一切处”的异读。二者意皆为“在一切处所需”。由此,当知为对治昏沉与掉举,及遍一切处故,唯说此七觉支。
Kasmā panete satteva vuttā, anūnā anadhikāti? Līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca. Ettha hi tayo bojjhaṅgā līnassa paṭipakkhā, yathāha – ‘‘yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāyā’’ti (saṃ. ni. 5.234). Tayo uddhaccassa paṭipakkhā, yathāha – ‘‘yasmiñca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāyā’’ti (saṃ. ni. 5.234). Eko panettha loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammikaamacco viya ca sabbesu rājakiccesu, sabbabojjhaṅgesu icchitabbato sabbatthiko, yathāha – ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti. ‘‘Sabbatthaka’’ntipi pāḷi. Dvinnampi sabbattha icchitabbanti attho. Evaṃ līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca satteva vuttāti veditabbā.
467现在,为了显示它们在同一所缘上依各自作用而有的差别,便展开了“其中,什么是念觉支”等的解说。其中,“在此,比丘”是指于此教法中的比丘。“具念”是指:正如依慧而成为具慧者、依名声而成为具名声者、依财富而成为具财富者,依念而成为具念者,即成就念的意思。“以最上”:以最殊胜的;由于该念随顺于胜义谛的涅槃与道,故称为最上、殊胜、最胜。“以念与审察”:“审察”即慧;这是指由念与审察的意思。
467. Idāni nesaṃ ekasmiṃyevārammaṇe attano attano kiccavasena nānākaraṇaṃ dassetuṃ tattha katamo satisambojjhaṅgotiādi āraddhaṃ. Tattha idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu. Satimā hotīti paññāya paññavā, yasena yasavā, dhanena dhanavā viya satiyā satimā hoti, satisampannoti attho. Paramenāti uttamena; tañhi paramatthasaccassa nibbānassa ceva maggassa ca anulomato paramaṃ nāma hoti uttamaṃ seṭṭhaṃ. Satinepakkenāti nepakkaṃ vuccati paññā; satiyā ceva nepakkena cāti attho.
那么,为什么在关于念的分别中要包含慧呢?这是为了显示念的强而有力。因为念既可伴随慧生起,也可不伴慧生起;伴慧生起时,念是强有力的,不伴慧生起时则是羸弱的。因此,为了显示它的强而有力,才包含了慧。譬如,有两位国王的大臣分处两地:一位带着王子站立,另一位则依自身身份独自站立。那位带着王子站立的人,由于自身的威力和王子的威力而具有威力;依自身身份站立的人,则没有与他同等的威力。同样,与慧俱起的念,如同带着王子站立的大臣;不与慧俱起的念,如同依自身身份站立的人。此中,正如带着王子站立者由于自身的威力和王子的威力而具有威力,与慧俱起的念是强有力的;正如依自身身份站立者没有同等的威力,不与慧俱起的念是羸弱的。因此,为了显示强而有力,才包含了慧。
Kasmā pana imasmiṃ satibhājanīye paññā saṅgahitāti? Satiyā balavabhāvadīpanatthaṃ. Sati hi paññāya saddhimpi uppajjati vināpi, paññāya saddhiṃ uppajjamānā balavatī hoti, vinā uppajjamānā dubbalā. Tenassā balavabhāvadīpanatthaṃ paññā saṅgahitā. Yathā hi dvīsu disāsu dve rājamahāmattā tiṭṭheyyuṃ; tesu eko rājaputtaṃ gahetvā tiṭṭheyya, eko attano dhammatāya ekakova tesu rājaputtaṃ gahetvā ṭhito attanopi tejena rājaputtassapi tejena tejavā hoti; attano dhammatāya ṭhito na tena samatejo hoti; evameva rājaputtaṃ gahetvā ṭhitamahāmatto viya paññāya saddhiṃ uppannā sati, attano dhammatāya ṭhito viya vinā paññāya uppannā. Tattha yathā rājaputtaṃ gahetvā ṭhito attanopi tejena rājaputtassapi tejena tejavā hoti, evaṃ paññāya saddhiṃ uppannā sati balavatī hoti; yathā attano dhammatāya ṭhito na tena samatejo hoti, evaṃ vinā paññāya uppannā dubbalā hotīti balavabhāvadīpanatthaṃ paññā gahitāti.
“久所作”是指自己或他人以身体久所作的行仪,或遍相曼陀罗,或遍作准备。“久所说”是指自己或他人以语言久所说的,即使所说甚多,或是依行仪之首而作的法谈,或是对业处的抉择,或是依解脱处之首而作的法谈。“能忆念”是指能忆念那发动身表与语表之后转起的非色法聚,忆念其“如是生起,如是灭去”。“能随念”是指一再地随念。这就称为念觉支;如是生起、能策发其余觉支、与观相应的念,即名念觉支。
Cirakatampīti attano vā parassa vā kāyena cirakataṃ vattaṃ vā kasiṇamaṇḍalaṃ vā kasiṇaparikammaṃ vā. Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ bahukampi, vattasīse ṭhatvā dhammakathaṃ vā kammaṭṭhānavinicchayaṃ vā, vimuttāyatanasīse vā ṭhatvā dhammakathameva. Saritā hotīti taṃ kāyaviññattiṃ vacīviññattiñca samuṭṭhāpetvā pavattaṃ arūpadhammakoṭṭhāsaṃ ‘evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddho’ti saritā hoti. Anussaritāti punappunaṃ saritā. Ayaṃ vuccati satisambojjhaṅgoti ayaṃ evaṃ uppannā sesabojjhaṅgasamuṭṭhāpikā vipassanāsampayuttā sati satisambojjhaṅgo nāma kathīyati.
“他如是念住而住”:指那位比丘以如是方式生起念,成为具念者而住。“那法”:指那久所作、久所说、如前所述的法。“以慧简择”:指以慧简择“无常、苦、无我”。“简察”:指令慧运行于其中,简察“无常、苦、无我”。这称为法觉支——即如是能策发觉支、与观相应的智,名为择法觉支。
So tathā sato viharantoti so bhikkhu tenākārena uppannāya satiyā sato hutvā viharanto. Taṃ dhammanti taṃ cirakataṃ cirabhāsitaṃ heṭṭhā vuttappakāraṃ dhammaṃ. Paññāya pavicinatīti paññāya ‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’ti pavicinati. Pavicaratīti ‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’ti tattha paññaṃ carāpento pavicarati. Parivīmaṃsaṃ āpajjatīti olokanaṃ gavesanaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccatīti idaṃ vuttappakāraṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpakaṃ vipassanāñāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo nāma vuccati.
“他对于那法”:指那位比丘对于如前所述的法。“精进已发起”:指已圆满、已策励。“不懈怠”:即因精进已发起而无所懈怠。这称为精进觉支——即如是能策发觉支、与观相应的精进,名为精进觉支。
Tassa taṃ dhammanti tassa bhikkhuno taṃ heṭṭhā vuttappakāraṃ dhammaṃ. Āraddhaṃ hotīti paripuṇṇaṃ hoti paggahitaṃ. Asallīnanti āraddhattāyeva asallīnaṃ. Ayaṃ vuccatīti idaṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpakaṃ vipassanāsampayuttaṃ vīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo nāma vuccati.
“无染”:由于没有欲染、世间染、轮回染,故为无染、清净。这称为喜觉支——即如是能策发觉支、与观相应的喜,名为喜觉支。
Nirāmisāti kāmāmisalokāmisavaṭṭāmisānaṃ abhāvena nirāmisā parisuddhā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā vipassanāsampayuttā pīti pītisambojjhaṅgo nāma vuccati.
“喜心者”指心与喜相应。“身亦轻安”是指由三蕴所成的名身,因烦恼不安止息而轻安。“心亦轻安”是指识蕴也同样轻安。以此策发觉支、与观相应的轻安,即名为轻安觉支。
Pītimanassāti pītisampayuttacittassa. Kāyopi passambhatīti khandhattayasaṅkhāto nāmakāyo kilesadarathapaṭippassaddhiyā passambhati. Cittampīti viññāṇakkhandhopi tatheva passambhati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā vipassanāsampayuttā passaddhi passaddhisambojjhaṅgo nāma vuccati.
“身轻安者之乐”是指因身轻安引生乐,而成为有乐者。“得定”指正确地安立,不动摇后安住于所缘,犹如达到安止。以此策发觉支、与观相应的心一境性,即名为定觉支。
Passaddhakāyassa sukhinoti passaddhakāyatāya uppannasukhena sukhitassa. Samādhiyatīti sammā ādhiyati, niccalaṃ hutvā ārammaṇe ṭhapīyati, appanāppattaṃ viya hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā vipassanāsampayuttā cittekaggatā samādhisambojjhaṅgo nāma vuccati.
“如是得定”指以那犹如达到安止之定而得定。“善能舍置”指很好地舍置;对这些法的断除与增长不加干预而予舍置。能成就六觉支不退、不转的中舍行相,即名为舍觉支。
Tathā samāhitanti tena appanāppattena viya samādhinā samāhitaṃ. Sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti suṭṭhu ajjhupekkhitā hoti; tesaṃ dhammānaṃ pahānavaḍḍhane abyāvaṭo hutvā ajjhupekkhati. Ayaṃvuccatīti ayaṃ channaṃ bojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanabhāvasādhako majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma vuccati.
至此,究竟宣说何义?即于一心识刹那中,非前非后,具种种味、种种相之前分观觉支,已得宣说。
Ettāvatā kiṃ kathitaṃ nāma hoti? Apubbaṃ acarimaṃ ekacittakkhaṇe nānārasalakkhaṇā pubbabhāgavipassanā bojjhaṅgā kathitā hontīti.
468-469468-469. 今为阐明七觉支成十四觉支之理趣,开示第二理趣,复说“又,七觉支”等。此处逐句注释如下:“内法念”者,指把握内行所生起之念。“外法念”者,指把握外行所生起之念。“凡此”者,即彼也;“彼亦”者,亦彼也。“为证知”者,为证知应证知之法也。“为正觉”者:正觉即道,为道之义。“为涅槃”者:爱染称为“织”;彼处无此,故为涅槃,即为彼,为现证无为、不死界而转起之义。于择法觉支,亦同此理。
468-469. Idāni yena pariyāyena satta bojjhaṅgā cuddasa honti, tassa pakāsanatthaṃ dutiyanayaṃ dassento puna satta bojjhaṅgātiādimāha. Tatrāyaṃ anupubbapadavaṇṇanā – ajjhattaṃ dhammesu satīti ajjhattikasaṅkhāre pariggaṇhantassa uppannā sati. Bahiddhā dhammesu satīti bahiddhāsaṅkhāre pariggaṇhantassa uppannā sati. Yadapīti yāpi. Tadapīti sāpi. Abhiññāyāti abhiññeyyadhamme abhijānanatthāya. Sambodhāyāti sambodhi vuccati maggo, maggatthāyāti attho. Nibbānāyāti vānaṃ vuccati taṇhā; sā tattha natthīti nibbānaṃ, tadatthāya, asaṅkhatāya amatadhātuyā sacchikiriyatthāya saṃvattatīti attho. Dhammavicayasambojjhaṅgepi eseva nayo.
“身精进”者:指决意于经行者所生起之精进。“心精进”者:指“我若未不取而于诸漏解脱心,终不破此跏趺坐”,如是无身勤行而生起之精进。“身轻安”者:指三蕴不安之止息。“心轻安”者:指识蕴不安之止息。于舍觉支中,其抉择与念觉支相似。于此理趣中,七觉支被宣说为世间与出世间交杂。
Kāyikaṃ vīriyanti caṅkamaṃ adhiṭṭhahantassa uppannavīriyaṃ. Cetasikaṃ vīriyanti ‘‘na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti evaṃ kāyapayogaṃ vinā uppannavīriyaṃ. Kāyapassaddhīti tiṇṇaṃ khandhānaṃ darathapassaddhi. Cittapassaddhīti viññāṇakkhandhassa darathapassaddhi. Upekkhāsambojjhaṅge satisambojjhaṅgasadisova vinicchayo. Imasmiṃ naye satta bojjhaṅgā lokiyalokuttaramissakā kathitā.
然而,古长老们认为“仅凭这些还不明显”,遂分别加以说明。在这些觉支中,于内法中的念、择法、舍三者,因以自身诸蕴为所缘,故唯属世间。同样,未至道的身精进,亦属世间。而无寻无伺的喜与定,则是出世间。其余诸觉支,则为世间与出世间混杂交织。
Porāṇakattherā pana ‘ettakena pākaṭaṃ na hotī’ti vibhajitvā dassesuṃ. Etesu hi ajjhattadhammesu sati pavicayo upekkhāti ime tayo attano khandhārammaṇattā lokiyāva honti. Tathā maggaṃ appattaṃ kāyikavīriyaṃ. Avitakkaavicārā pana pītisamādhiyo lokuttarā honti. Sesā lokiyalokuttaramissakāti.
此处,先就内法而言,念、择法、舍以内为所缘;若是出世间者,则以外为所缘,故不应将其出世间性加以混淆。认为以经行精勤所生之精进亦属世间,此说并无过失。那么,无寻无伺的喜与定,何时为出世间呢?于欲界中,可得喜觉支,却不可得无寻无伺的喜;于色界中,可得无寻无伺的喜,却不可得喜觉支;于无色界中,二者皆不可得。然在此处,依于不可得者,可得者亦被遮止。如此,此无寻无伺的喜觉支,既超越欲界,亦超越色界与无色界,故被说为出世间所生。
Tattha ajjhattaṃ tāva dhammesu satipavicayaupekkhā ajjhattārammaṇā, lokuttarā pana bahiddhārammaṇāti tesaṃ lokuttarabhāvo mā yujjittha. Caṅkamappayogena nibbattavīriyampi lokiyanti vadanto na kilamati. Avitakkaavicārā pana pītisamādhiyo kadā lokuttarā hontīti? Kāmāvacare tāva pītisambojjhaṅgo labbhati, avitakkaavicārā pīti na labbhati. Rūpāvacare avitakkaavicārā pīti labbhati, pītisambojjhaṅgo pana na labbhati. Arūpāvacare sabbena sabbaṃ na labbhati. Ettha pana alabbhamānakaṃ upādāya labbhamānakāpi paṭikkhittā. Evamayaṃ avitakkaavicāro pītisambojjhaṅgo kāmāvacaratopi nikkhanto rūpāvacaratopi arūpāvacaratopīti nibbattitalokuttaro yevāti kathito.
同样,于欲界中可得定觉支,却不可得无寻无伺定;于色界与无色界中可得无寻无伺定,却不可得定觉支。然在此处,依于不可得者,可得者亦被遮止。如此,此无寻无伺定,既超越欲界,亦超越色界与无色界,故被说为出世间所生,即唯是出世间。
Tathā kāmāvacare samādhisambojjhaṅgo labbhati, avitakkaavicāro pana samādhi na labbhati. Rūpāvacaraarūpāvacaresu avitakkaavicāro samādhi labbhati, samādhisambojjhaṅgo pana na labbhati. Ettha pana alabbhamānakaṃ upādāya labbhamānakopi paṭikkhitto. Evamayaṃ avitakkaavicāro samādhi kāmāvacaratopi nikkhanto rūpāvacaratopi arūpāvacaratopīti nibbattitalokuttaro yevāti kathito.
再者,执取世间者,应令其转为出世间;执取出世间者,应令其转为世间。因为在诸内法中,念觉支、择法觉支、舍觉支也有出世修习的时机。关于此,有经文说:‘贤友,我说内解脱即灭尽一切执取;如此,这些烦恼便不再随眠。’(《相应部》2.32,稍异)依此经,这些觉支便成为出世间的。然而,当由经行精勤所生的身精进尚未止息时,便以观慧与道策励,那时觉支即成为出世间的。但有些长老说:‘从遍禅、入出息禅、梵住禅中抽取觉支时,不应遮止。’依他们的说法,无寻无伺的喜觉支和定觉支是世间的。
Apica lokiyaṃ gahetvā lokuttaro kātabbo; lokuttaraṃ gahetvā lokiyo kātabbo. Ajjhattadhammesu hi satipavicayaupekkhānaṃ lokuttarabhāvanākālopi atthi. Tatridaṃ suttaṃ – ‘‘ajjhattavimokkhaṃ khvāhaṃ, āvuso, sabbupādānakkhayaṃ vadāmi; evamassime āsavā nānusentī’’ti (saṃ. ni. 2.32 thokaṃ visadisaṃ) iminā suttena lokuttarā honti. Yadā pana caṅkamapayogena nibbatte kāyikavīriye anupasanteyeva vipassanā maggena ghaṭīyati, tadā taṃ lokuttaraṃ hoti. Ye pana therā ‘‘kasiṇajjhāne, ānāpānajjhāne, brahmavihārajjhāne ca bojjhaṅgo uddharanto na vāretabbo’’ti vadanti, tesaṃ vāde avitakkaavicārā pītisamādhisambojjhaṅgā lokiyā hontīti.
470-471470-471. 现在,为了显示依觉支修习而转起的第三种方式,又说‘再者,七觉支’等。在此,其逐词解释如下:‘修习’即增长,于自相续中数数产生、令生起。‘依远离’即依止于远离。‘远离’即远离性。此远离有五种:彼分远离、镇伏远离、正断远离、安息远离、出离远离。其中,‘彼分远离’即观。‘镇伏远离’即八等至。‘正断远离’即道。‘安息远离’即果。‘出离远离’即舍离一切相的涅槃。如是,于此五种远离中,依止于远离,即依止于彼分远离、依止于正断远离、依止于出离远离而修习念觉支,此义应知。
470-471. Idāni bojjhaṅgānaṃ bhāvanāvasena pavattaṃ tatiyanayaṃ dassento puna satta bojjhaṅgātiādimāha. Tatthāpi ayaṃ anupubbapadavaṇṇanā – bhāvetīti vaḍḍheti; attano santāne punappunaṃ janeti abhinibbatteti. Vivekanissitanti viveke nissitaṃ. Vivekoti vivittatā. So cāyaṃ tadaṅgaviveko, vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavivekoti pañcavidho. Tattha tadaṅgaviveko nāma vipassanā. Vikkhambhanaviveko nāma aṭṭha samāpattiyo. Samucchedaviveko nāma maggo. Paṭippassaddhiviveko nāma phalaṃ. Nissaraṇaviveko nāma sabbanimittanissaṭaṃ nibbānaṃ. Evametasmiṃ pañcavidhe viveke nissitaṃ vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo.
确实,这位致力于修习念觉支的瑜伽行者,在观的刹那,从作用上依止于彼分远离,从意向上依止于出离远离;而在道的时刻,从作用上依止于正断远离,从所缘上依止于出离远离,如此修习念觉支。也有人说‘依止于五种远离’。因为他们不仅在强力观、道、果的刹那抽取觉支,也在作为观之基础的遍禅、入出息禅、不净禅、梵住禅中抽取觉支,且并未被注释书师们所遮止。因此,依他们的见解,在这些禅那转起的刹那,从作用上即依止于镇伏远离。又如于观的刹那说‘从意向上依止于出离远离’,同样地,亦可说‘亦依止于安息远离’而修习。此法门亦适用于‘依离贪’等。因为离贪等正是为了远离。
Tathā hi ayaṃ satisambojjhaṅgabhāvanānuyogamanuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ, ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ, maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ, ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ, satisambojjhaṅgaṃ bhāveti. Pañcavivekanissitampīti eke. Te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva bojjhaṅgaṃ uddharanti, vipassanāpādakakasiṇajjhānaānāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi uddharanti, na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi . Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ. Yathā ca vipassanākkhaṇe ‘‘ajjhāsayato nissaraṇavivekanissita’’nti vuttaṃ, evaṃ ‘‘paṭippassaddhivivekanissitampi bhāvetī’’ti vattuṃ vaṭṭati. Esa nayo virāganissitādīsu. Vivekatthā eva hi virāgādayo.
在此,纯就“舍离”而言,有两种:遍舍的舍离与趣入的舍离。其中,“遍舍的舍离”是指在观刹那以彼分断,以及在道刹那以正断而断除烦恼。“趣入的舍离”是指在观刹那以倾向彼的状态,以及在道刹那以作为所缘而趣入涅槃。这两种舍离,于世间与出世间混合的义理解释中皆可成立。确实,此念觉支正是依所述方式遍舍烦恼,并趣入涅槃。
Kevalañcettha vossaggo duvidho – pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti. Tattha ‘pariccāgavossaggo’ti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ. ‘Pakkhandanavossaggo’ti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ. Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vaṭṭati. Tathā hi ayaṃ sati sambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati, nibbānañca pakkhandati.
“导向舍离”:以此整句而言,是说为了舍离而正在趋向、已趋向,正在成熟、已成熟。这位致力于觉支修习的比丘,如此修习念觉支:令念觉支为成就遍舍烦恼的舍离之义与趣入涅槃的舍离之义而成熟,并令其达至成熟。此法门亦适用于其余觉支。在此法门中,同样讲述了世间与出世间混合的觉支。
Vossaggapariṇāminti iminā pana sakalena vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca, paripaccantaṃ paripakkañcāti idaṃ vuttaṃ hoti. Ayañhi bojjhaṅgabhāvanamanuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati, yathā ca paripakko hoti, tathā naṃ bhāvetīti. Esa nayo sesabojjhaṅgesupi. Imasmimpi naye lokiyalokuttaramissakā bojjhaṅgā kathitāti.
二、阿毗达摩分别注释
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
472于阿毗达摩分别中,有两种方式:将七觉支总合提问后再作答,与逐一提问后再作答。其义理的解释,应依前述方式了知。
472. Abhidhammabhājanīye sattapi bojjhaṅge ekato pucchitvā vissajjanassa ca pāṭiyekkaṃ pucchitvā vissajjanassa ca vasena dve nayā. Tesaṃ atthavaṇṇanā heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā.
在舍觉支的解说中:以舍的状态故为‘舍’;舍的作用故为‘舍性’。对于应被舍所对待的、已生起之法,它观照而不策励,故为‘舍’。令他人对补特伽罗行舍,故为‘舍性’。因达至觉支位,较世间舍更为殊胜的舍,即‘增上舍’、‘极舍’。由无功用而安住的中立状态,为‘中舍性’。为显示这是心的中舍性,并非对众生,故说‘心的中舍性’。这是此处的逐词解释。
Upekkhāsambojjhaṅganiddese pana upekkhanavasena upekkhā. Upekkhanākāro upekkhanā. Upekkhitabbayutte samappavatte dhamme ikkhati, na codetīti upekkhā. Puggalaṃ upekkhāpetīti upekkhanā . Bojjhaṅgabhāvappattiyā lokiyaupekkhanāya adhikā upekkhanā ajjhupekkhanā. Abyāpārāpajjanena majjhattabhāvo majjhattatā. Sā pana cittassa, na sattassāti dīpetuṃ majjhattatā cittassāti vuttanti. Ayamettha anupubbapadavaṇṇanā.
此处应计算理趣:因七觉支总合提问后,在解答中,每一道有一千理趣、一千理趣,如是开示了四千理趣。逐一提问后解答时,依每一觉支各有四、四,故有七个四组,即二十八。此与前四组合计为三十二。如是,于阿毗达摩分别中,总共开示了三万二千理趣,唯是善法。然而,由于在果刹那亦能获得觉支,且其异熟果唯以善为因,故为显示他们中的觉支,即先开示随顺善法理趣的理趣分类,而后开始异熟理趣。彼亦依总合提问后解答与逐一提问后解答而有二种。此处其余内容应依前述理趣了知。但在异熟分中,应作比善法多三倍的理趣。
Nayā panettha gaṇetabbā – sattannampi hi bojjhaṅgānaṃ ekato pucchitvā vissajjane ekekamagge nayasahassaṃ nayasahassanti cattāri nayasahassāni vibhattāni. Pāṭiyekkaṃ pucchitvā vissajjane ekekabojjhaṅgavasena cattāri cattārīti satta catukkā aṭṭhavīsati. Tāni purimehi catūhi saddhiṃ dvattiṃsāti sabbānipi abhidhammabhājanīye dvattiṃsa nayasahassāni vibhattāni kusalāneva. Yasmā pana phalakkhaṇepi bojjhaṅgā labbhanti, kusalahetukāni ca sāmaññaphalāni, tasmā tesupi bojjhaṅgadassanatthaṃ kusalaniddesapubbaṅgamāya eva tantiyā vipākanayo āraddho. Sopi ekato pucchitvā vissajjanassa ca, pāṭiyekkaṃ pucchitvā vissajjanassa ca vasena duvidho hoti. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Vipāke pana kusalato tiguṇā nayā kātabbāti.
3. 问分注释
3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
482482. 在问分中,应当按照经典的原文顺序来理解觉支的善等性质。然而,在缘取法三法中,这些觉支皆以无量的涅槃为所缘而生起,故为“无量所缘”,而非“道所缘”。此处依俱生因来说,善的是“道因”;以精进或审察为最上而修习道时,为“道增上”;而以欲或心为主导的修道,以及在证果之时,则不称为“道增上”。
482. Pañhāpucchake pāḷianusāreneva bojjhaṅgānaṃ kusalādibhāvo veditabbo. Ārammaṇattikesu pana sabbepete appamāṇaṃ nibbānaṃ ārabbha pavattito appamāṇārammaṇā eva, na maggārammaṇā. Sahajātahetuvasena panettha kusalā maggahetukā, vīriyaṃ vā vīmaṃsaṃ vā jeṭṭhakaṃ katvā maggabhāvanākāle maggādhipatino, chandacittajeṭṭhikāya maggabhāvanāya na vattabbā maggādhipatinoti, phalakālepi na vattabbā eva.
在过去等事项中,也不能仅凭所缘相同而称之为道所缘。然而,由于涅槃属于外法,故称为“外所缘”。如是,在此问分中所说的觉支,亦是出世间的觉支。佛陀在经分别的第一理趣中阐述了世间的觉支,在第二与第三理趣中阐述了世间与出世间相杂的觉支。但在阿毗达摩分别的四理趣及此问分中,则唯是出世间的觉支。如是,此觉支分别亦在出离三转后,被分别显示。
Atītādīsu ekārammaṇabhāvenapi na vattabbā, nibbānassa pana bahiddhādhammattā bahiddhārammaṇā nāma hontīti. Evametasmiṃ pañhāpucchakepi nibbattitalokuttarāva bojjhaṅgā kathitā . Sammāsambuddhena hi suttantabhājanīyasseva paṭhamanayasmiṃ lokiyā, dutiyatatiyesu lokiyalokuttaramissakā bojjhaṅgā kathitā. Abhidhammabhājanīyassa pana catūsupi nayesu imasmiñca pañhāpucchake lokuttarāyevāti evamayaṃ bojjhaṅgavibhaṅgopi teparivaṭṭaṃ nīharitvāva bhājetvā dassitoti.