5. 根之分别
5. Indriyavibhaṅgo
一、阿毗达摩分别注释
1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
219219. 其次,在紧随其后的《根分别》中,“二十二”是数量的限定。“诸根”则显示了所限定的诸法。现在,为显示其自相,而说“眼根”等。其中,于眼门执行自在作用,故为眼根。于耳、鼻、舌、身门执行自在作用,故为身根。于了知相中执行自在作用,故为意根。于女性态中执行自在作用,故为女根。于男性态中执行自在作用,故为男根。于维持相中执行自在作用,故为命根。于乐相中执行自在作用,故为乐根。于苦、喜、忧、舍相中执行自在作用,故为舍根。于胜解相中执行自在作用,故为信根。于策励相中执行自在作用,故为精进根。于现起相中执行自在作用,故为念根。于不散乱相中执行自在作用,故为定根。于见相中执行自在作用,故为慧根。在“我将知未知”的转起中,于知相执行自在作用,故为未知当知根。于已了知诸法而更了知中执行自在作用,故为已知根。于具已知者状态中执行自在作用,故为具已知根。
219. Idāni tadanantare indriyavibhaṅge bāvīsatīti gaṇanaparicchedo. Indriyānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Idāni tāni sarūpato dassento cakkhundriyantiādimāha. Tattha cakkhudvāre indaṭṭhaṃ kāretīti cakkhundriyaṃ. Sotaghānajivhākāyadvāre indaṭṭhaṃ kāretīti kāyindriyaṃ. Vijānanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ. Itthibhāve indaṭṭhaṃ kāretīti itthindriyaṃ. Purisabhāve indaṭṭhaṃ kāretīti purisindriyaṃ. Anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jīvitindriyaṃ. Sukhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti sukhindriyaṃ. Dukkhasomanassa domanassa upekkhālakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti upekkhindriyaṃ. Adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ. Paggahalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti vīriyindriyaṃ. Upaṭṭhānalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti satindriyaṃ. Avikkhepalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti samādhindriyaṃ. Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti paññindriyaṃ. Anaññātaññassāmīti pavatte jānanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti anaññātaññassāmītindriyaṃ. Ñātānaṃyeva dhammānaṃ puna ājānane indaṭṭhaṃ kāretīti aññindriyaṃ. Aññātāvībhāve indaṭṭhaṃ kāretīti aññātāvindriyaṃ.
此处未采用所谓的“经分别”。为何?因为在经中,二十二根并未按此顺序出现。于经中,有时说二根,有时说三根,有时说五根。如此次第不缺地展现二十二根的情况,经中是没有的。这是此处注释的方法。然而,还有另一种方法——于其中,
Idha suttantabhājanīyaṃ nāma na gahitaṃ. Kasmā? Suttante imāya paṭipāṭiyā bāvīsatiyā indriyānaṃ anāgatattā. Suttantasmiñhi katthaci dve indriyāni kathitāni, katthaci tīṇi, katthaci pañca. Evaṃ pana nirantaraṃ dvāvīsati āgatāni nāma natthi. Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathānayo. Ayaṃ pana aparo nayo – etesu hi
从义与相等,以及从次第,应当了知;
从差别与无差别,从作用,以及从地,应当了知抉择。
Atthato lakkhaṇādīhi, kamato ca vijāniyā; Bhedābhedā tathā kiccā, bhūmito ca vinicchayaṃ.
其中,对于眼等,先以“见故为眼”等理说明了其义。对于后面的三根,第一根称为“未知当知根”,因其生起于如此行道者——“我将于前行位了知未知的不死句或四谛法”,且因根义成就故。第二根称为“已知根”,因其了知故,亦因根义成就故。第三根称为“具知根”,因其唯生起于在四谛中已尽知智作用、已断烦恼的漏尽者,亦因根义成就故。
Tattha cakkhādīnaṃ tāva ‘‘cakkhatīti cakkhū’’tiādinā nayena attho pakāsito. Pacchimesu pana tīsu paṭhamaṃ ‘pubbabhāge anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammaṃ vā jānissāmī’ti evaṃ paṭipannassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca anaññātaññassāmītindriyanti vuttaṃ. Dutiyaṃ ājānanato ca indriyaṭṭhasambhavato ca aññindriyaṃ. Tatiyaṃ aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitañāṇakiccassa khīṇāsavasseva uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ.
然而,什么是这个根义呢?根相义是根义,根所教示义是根义,根所见义是根义,根所教义是根义,根所习义是根义。所有这一切,在此处都随宜适用。因为世尊正自觉者,由于最胜自在的状态,而为自在者。而善业与不善业,于诸业中对任何都没有自在性。因此,此处由业所生的诸根,由于标示善业与不善业,且为他们业所教示,故以根相义与根所教义而成为根。然而,这一切根都由世尊如实开示、完全觉悟,故以根所教示义与根所见义而成为根。同样,世尊牟尼自在者,也以根所习义而成为根,因为有些根由行境修习而得修习,有些则由修习本身而得修习。或者,根义即是称为增上的自在义。在眼识等的转起中,眼等确有增上的作用;它们敏锐时,识便敏锐;它们迟钝时,识便迟钝。这是此处从义上的抉择。
Ko panesa indriyaṭṭho nāmāti? Indaliṅgaṭṭho indriyaṭṭho, indadesitaṭṭho indriyaṭṭho, indadiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho, indasiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho, indajuṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho. So sabbopi idha yathāyogaṃ yujjati. Bhagavā hi sammāsambuddho paramissariyabhāvato indo. Kusalākusalañca kammaṃ kammesu kassaci issariyābhāvato. Tenevettha kammasañjanitāni indriyāni kusalākusalakammaṃ ulliṅgenti. Tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Sabbāneva panetāni bhagavatā yathābhūtato pakāsitāni ca abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Teneva bhagavatā munindena kānici gocarāsevanāya, kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenapi indriyāni. Apica ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenāpi etāni indriyāni. Cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipaccaṃ; tasmiṃ tikkhe tikkhattā mande ca mandattāti. Ayaṃ tāvettha ‘atthato’ vinicchayo.
“以相等”:也应从相、味、现起、足处来了知对眼等的抉择——这是此句的意义。它们的相、味等,如前文所述的方式一样。因为慧根等四根,在义上即是无痴;其余诸根,则在那里以自相出现。
‘Lakkhaṇādīhī’ti lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānehipi cakkhādīnaṃ vinicchayaṃ vijāniyāti attho. Tāni nesaṃ lakkhaṇādīni heṭṭhā vuttanayāneva. Paññindriyādīni hi cattāri atthato amohoyeva. Sesāni tattha sarūpenevāgatāni.
“从次第”:这也是说法次第。其中,遍知内在法后获得圣地,因此先说属于自身的眼根等。而此自体,由于执取某法而被称为女或男,为说明“此即是彼”,次说女根与男根。为显示此二皆与命根相连而存在,次说命根。只要命根转起,这些感受便不停止。为显示“任何感受,一切无非苦或乐”,次说乐根等。然而,为息灭它,这些法应当被修习,为显示行道,次说信等根。为显示“依此行道具足圣道,此法首先于自身中生起”,且行道不虚,次说未知当知根。因为它是彼之果,且应随即修习,次说已知根。为显示“从此以后,由修习而证得彼,证得之后更无更高应作”,最后说作为最上寂止的具知根。这是此处的次第。
‘Kamato’ti ayampi desanākkamova. Tattha ajjhattadhammaṃ pariññāya ariyabhūmipaṭilābho hotīti attabhāvapariyāpannāni cakkhundriyādīni paṭhamaṃ desitāni. So panattabhāvo yaṃ dhammaṃ upādāya itthīti vā purisoti vā saṅkhaṃ gacchati, ayaṃ soti nidassanatthaṃ tato itthindriyaṃ purisindriyañca . So duvidhopi jīvitindriyapaṭibaddhavuttīti ñāpanatthaṃ tato jīvitindriyaṃ. Yāva tassa pavatti tāva etesaṃ vedayitānaṃ anivatti. Yaṃ kiñci vedayitaṃ sabbaṃ taṃ sukhadukkhanti ñāpanatthaṃ tato sukhindriyādīni. Taṃnirodhatthaṃ pana ete dhammā bhāvetabbāti paṭipattidassanatthaṃ tato saddhādīni. Imāya paṭipattiyā esa dhammo paṭhamaṃ attani pātubhavatīti paṭipattiyā amoghabhāvadassanatthaṃ tato anaññātaññassāmītindriyaṃ. Tasseva phalattā tato anantaraṃ bhāvetabbattā ca tato aññindriyaṃ. Ito paraṃ bhāvanāya imassa adhigamo, adhigate ca panimasmiṃ natthi kiñci uttari karaṇīyanti ñāpanatthaṃ ante paramassāsabhūtaṃ aññātāvindriyaṃ desitanti ayamettha kamo.
“从差别与无差别”:此处唯命根有差别。因为命根有色命根与非色命根两种。其余诸根无差别。应如此由此处从差别与无差别来了知抉择。
‘Bhedābhedā’ti jīvitindriyasseva cettha bhedo. Tañhi rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyanti duvidhaṃ hoti. Sesānaṃ abhedoti evamettha bhedābhedato vinicchayaṃ vijāniyā.
“以作用”者:若问“诸根的作用为何?”首先,就眼根而言,依“眼处对眼识界及与之相应诸法,以根缘为缘”之说,其作用即是:通过根缘所成就的方式,凭借自身敏锐或迟钝等状态,使眼识等法随顺自性而转起,这称为作用。耳、鼻、舌、身根也是如此。意根的作用,是令俱生法随顺自己的自在力;命根的作用,是守护俱生法;女根和男根的作用,是令随顺女相、男相,以及行为、仪态、形态;乐根、苦根、喜根、忧根的作用,是克服俱生法后,令各自随顺粗显的状态;舍根的作用,是令随顺寂静、微细、中舍的状态;信等根的作用,是克服对立面,并令相应法成就清净等状态;未知当知根的作用,是断除三种结缚,并令相应法趣向彼断除;已知根的作用,是渐次断除欲贪、嗔恚等,并令俱生法随顺自己的自在力;具知根的作用,是断除对一切作用的策励,并成为令相应法趣向不死的缘。应如此了知此中以作用所作的决断。
‘Kiccā’ti kiṃ indriyānaṃ kiccanti ce? Cakkhundriyassa tāva ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo’’ti vacanato yaṃ taṃ indriyapaccayabhāvena sādhetabbaṃ attano tikkhamandādibhāvena cakkhuviññāṇādidhammānaṃ tikkhamandādisaṅkhātaṃ attākārānuvattāpanaṃ idaṃ ‘kiccaṃ’. Evaṃ sotaghānajivhākāyānaṃ. Manindriyassa pana sahajātadhammānaṃ attano vasavattāpanaṃ, jīvitindriyassa sahajātadhammānupālanaṃ, itthindriyapurisindriyānaṃ itthipurisanimittakuttākappākārānuvidhānaṃ, sukhadukkhasomanassadomanassindriyānaṃ sahajātadhamme abhibhavitvā yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpanaṃ, upekkhindriyassa santapaṇītamajjhattākārānupāpanaṃ, saddhādīnaṃ paṭipakkhābhibhavanaṃ sampayuttadhammānañca pasannākārādibhāvasampāpanaṃ, anaññātaññassāmītindriyassa saṃyojanattayappahānañceva sampayuttakānañca tappahānābhimukhabhāvakaraṇaṃ, aññindriyassa kāmarāgabyāpādāditanukaraṇapahānañceva sahajātānañca attano vasānuvattāpanaṃ, aññātāvindriyassa sabbakiccesu ussukkappahānañceva amatābhimukhabhāvapaccayatā ca sampayuttānanti evamettha kiccato vinicchayaṃ vijāniyā.
“以地”:此处,眼、耳、鼻、舌、身、女、男、苦、忧根唯属欲界地。意根、命根、舍根,以及信、精进、念、定、慧根,通于四地。喜根依欲界、色界、出世间而属三地。最后三根唯属出世间。应如此了知依地所作的决断。如此了知者——
‘Bhūmito’ti cakkhusotaghānajivhākāyaitthipurisasukhadukkhadomanassindriyāni cettha kāmāvacarāneva . Manindriyajīvitindriyaupekkhindriyāni, saddhāvīriyasatisamādhipaññindriyāni ca catubhūmipariyāpannāni. Somanassindriyaṃ kāmāvacara-rūpāvacara-lokuttaravasena bhūmittayapariyāpannaṃ. Avasāne tīṇi lokuttarānevāti evaṃ bhūmito vinicchayaṃ vijāniyā. Evañhi vijānanto –
常怀悚惧的比丘,安住于根律仪;
遍知诸根,到达苦的尽头。
Saṃvegabahulo bhikkhu, ṭhito indriyasaṃvare; Indriyāni pariññāya, dukkhassantaṃ nigacchatīti.
220220. 在释义品中,“眼由四大种所成”等一切内容,应依照《法集论》词语分别中所说的方法来了知。而在精进根、定根的释义等处,并未提到正精进、邪精进、正定、邪定等。为何?因为这里所说诸根是总摄一切的。虽然如此,在此,十根属世间、唯欲界所摄,三根是出世间的,九根则通于世间与出世间。
220. Niddesavāre ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtāna’’ntiādi sabbaṃ dhammasaṅgaṇiyaṃ padabhājane (dha. sa. aṭṭha. 595 ādayo) vuttanayeneva veditabbaṃ. Vīriyindriyasamādhindriyaniddesādīsu ca sammāvāyāmo micchāvāyāmo sammāsamādhi micchāsamādhītiādīni na vuttāni. Kasmā? Sabbasaṅgāhakattā. Sabbasaṅgāhakāni hi idha indriyāni kathitāni. Evaṃ santepettha dasa indriyāni lokiyāni kāmāvacarāneva, tīṇi lokuttarāni, nava lokiyalokuttaramissakānīti.
二、问分注释
2. Pañhāpucchakavaṇṇanā
221221. 在问分中,一切诸根的善等分类,应依圣典的理趣来了知。
221. Pañhāpucchake sabbesampi indriyānaṃ kusalādivibhāgo pāḷinayānusāreneva veditabbo.
223223. 然而,在“所缘三法”中,所谓“七根无所缘”,是针对眼、耳、鼻、舌、身、女、男根而说。命根因与无色法相杂,此处未予纳入。“二根”是指二根,即乐与苦二根。因为彼唯以微细为所缘。忧根有时为微细所缘,有时为广大所缘:当缘取欲界法而转起时,为微细所缘;当缘取色界、无色界法而转起时,为广大所缘;当缘取施设而转起时,则为不可说所缘。“九根有时以微细为所缘”,是就意根、命根、喜根、舍根及信等五根而说。其中,命根因与色法相杂,虽被归入无所缘的色法之中,今依其非色部分,故被纳入“有时”一类。
223. Ārammaṇattikesu pana sattindriyā anārammaṇāti cakkhusotaghānajivhākāyaitthipurisindriyāni sandhāya vuttaṃ. Jīvitindriyaṃ pana arūpamissakattā idha anābhaṭṭhaṃ. Dvindriyāti dve indriyā; sukhadukkhadvayaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tañhi ekantaparittārammaṇaṃ. Domanassindriyaṃ siyā parittārammaṇaṃ, siyā mahaggatārammaṇanti kāmāvacaradhamme ārabbha pavattikāle parittārammaṇaṃ hoti , rūpāvacarārūpāvacare pana ārabbha pavattikāle mahaggatārammaṇaṃ, paṇṇattiṃ ārabbha pavattikāle navattabbārammaṇaṃ. Navindriyā siyā parittārammaṇāti manindriyajīvitindriyasomanassindriyaupekkhindriyāni ceva saddhādipañcakañca sandhāya idaṃ vuttaṃ. Jīvitindriyañhi rūpamissakattā anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahitampi arūpakoṭṭhāsena siyāpakkhe saṅgahitaṃ.
“四根”,是指乐、苦、忧、具知根。因为这些根在“道所缘三法”中不被纳入。“可能以道为因”,是就俱生因而言。当精进与审察居主导位时,可能以道为增上;当欲与心居主导位时,则不可说。
Cattāri indriyānīti sukhadukkhadomanassaaññātāvindriyāni. Tāni hi maggārammaṇattike na bhajanti. Maggahetukanti sahajātahetuṃ sandhāya vuttaṃ. Vīriyavīmaṃsājeṭṭhakakāle siyā maggādhipati, chandacittajeṭṭhakakāle siyā navattabbā.
“十根,有时为已生,有时为正生”,这是针对七色根与三异熟根而说。十根与忧根一同,如前文所说。这其中,忧根在缘取施设而转起时,为不可说所缘;其余诸根于观察涅槃时亦然。“三根为以外所缘”,是指三种出世间根。“四根”是指乐、苦、喜、忧根。因为这四根既缘于内法而转起,亦缘于外法而转起。“八根”是指意根、命根、舍根及信等五根。其中,在无所有处时,应知为不可说所缘。
Dasindriyāsiyā uppannā, siyā uppādinoti satta rūpindriyāni tīṇi ca vipākindriyāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dasindriyāni domanassena saddhiṃ heṭṭhā vuttāneva. Tattha domanassindriyaṃ paṇṇattiṃ ārabbha pavattikāle navattabbārammaṇaṃ, sesāni nibbānapaccavekkhaṇakālepi. Tīṇindriyāni bahiddhārammaṇānīti tīṇi lokuttarindriyāni. Cattārīti sukhadukkhasomanassadomanassāni. Tāni hi ajjhattadhammepi bahiddhādhammepi ārabbha pavattanti. Aṭṭhindriyāti manindriyajīvitindriyaupekkhindriyāni ceva saddhādipañcakañca. Tattha ākiñcaññāyatanakāle navattabbārammaṇatā veditabbā.
如此,在此问分中,也说十根是欲界的,三根是出世间的,九根是世间与出世间混合的。此与阿毗达摩分别亦属同一章节。而此处的根分别,则是以二种回转的方式取出后,分别显示的。
Iti imasmimpi pañhāpucchake dasindriyāni kāmāvacarāni, tīṇi lokuttarāni, nava lokiyalokuttaramissakāneva kathitānīti. Ayampi abhidhammabhājanīyena saddhiṃ ekaparicchedova hoti. Ayaṃ pana indriyavibhaṅgo dveparivaṭṭaṃ nīharitvā bhājetvā dassitoti.