十五、植物体判释论
15. Bhūtagāmavinicchayakathā
75在讲述了地相判释之后,现在为说明植物体判释,而说“植物体”等。其中,“存在”与“曾存在”称为“已生的”,即“出生、增长”以及“已出生、已增长”的意思。“聚”即积聚,诸存在的积聚即是“植物体”;或者说,存在本身就是聚,即“植物体”,这是对已安住的青草、树木等的称呼。其中,“存在”的解释是出生与增长,“曾存在”的解释是已出生与已增长。如此,“存在”一词包含了现在与过去二时。因此,《除疑迷》中说:“‘存在’即增长,‘曾存在’即已存在。”现在为了显示那植物体,而说:“‘植物体’指由五种种子所生的树、蔓等的称呼。”所谓“蔓等”,以“等”字应知包括了药草、灌木等。
75. Evaṃ pathavivinicchayaṃ kathetvā idāni bhūtagāmavinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘bhūtagāmo’’tiādimāha. Tattha bhavanti ahuvuñcāti bhūtā, jāyanti vaḍḍhanti jātā vaḍḍhitā cāti attho. Gāmoti rāsi, bhūtānaṃ gāmoti bhūtagāmo, bhūtā eva vā gāmo bhūtagāmo, patiṭṭhitaharitatiṇarukkhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tattha ‘‘bhavantī’’ti imassa vivaraṇaṃ ‘‘jāyanti vaḍḍhantī’’ti , ‘‘ahuvu’’nti imassa ‘‘jātā vaḍḍhitā’’ti. Evaṃ bhūta-saddo paccuppannātītavisayo hoti. Tenāha vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.90) ‘‘bhavantīti vaḍḍhanti, ahuvunti babhuvū’’ti. Idāni taṃ bhūtagāmaṃ dassento ‘‘bhūtagāmoti pañcahi bījehi jātānaṃ rukkhalatādīnametaṃ adhivacana’’nti āha. Latādīnanti ādi-saddena osadhigacchādayo veditabbā.
现在为了显示那些种子的具体形态,而说“其中,有五种种子”等。其中,根本身就是种子的,称为根种子;其余类推。或者,以根为种子的,称为根种子;或从根种子所生的,称为根种子。其余类推。其中,依第一种解析,仅得“种子聚”;依第二、第三种,则得“植物体”。现在为了显示那些植物体的具体形态,而说“其中,名为根种子者”等。其中,在那五种根种子等之中,姜黄……白花丹等,名为根种子。并非只有这些才是根种子,而是还有其他任何存在的植物体种类,它们从根出生、从根产生,这种植物体种类即名为根种子。其余类推。正如注疏中所说:“现在为了将那植物体分类显示,而说‘植物体即五种种子类’等。”其中,“植物体”是应被分别的词语,“五种”是对其分类的界定,“种子类”是对所界定法的指示,即从种子所生者称为种子类,这是对树等的称呼。又如“若食稻米饭”等句中,稻米粒所成的饭称为稻米饭;同样地,从种子所生的植物体被称为“种子”,应如此理解。
Idāni tāni bījāni sarūpato dassento ‘‘tatrimāni pañca bījānī’’tiādimāha. Tattha mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ. Evaṃ sesesupi. Atha vā mūlaṃ bījaṃ etassāti mūlabījaṃ, mūlabījato vā nibbattaṃ mūlabījaṃ. Evaṃ sesesupi. Tattha paṭhamena viggahena bījagāmo eva labbhati, dutiyatatiyehi bhūtagāmo. Idāni te bhūtagāme sarūpato dassento ‘‘tattha mūlabījaṃ nāmā’’tyādimāha. Tattha tesu pañcasu mūlabījādīsu haliddi…pe… bhaddamuttakaṃ mūlabījaṃ nāma. Na kevalaṃ imāniyeva mūlabījāni, atha kho ito aññānipi yāni vā pana bhūtagāmajātāni atthi santi, mūle jāyanti, mūle sañjāyanti, etaṃ bhūtagāmajātaṃ mūlabījaṃ nāma hotīti yojanā. Sesesupi eseva nayo. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 91) ‘‘idāni taṃ bhūtagāmaṃ vibhajitvā dassento ‘bhūtagāmo nāma pañca bījajātānī’tiādimāhā’’ti. Tattha bhūtagāmo nāmāti bhūtagāmaṃ uddharitvā yasmiṃ sati bhūtagāmo hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘pañca bījajātānīti āhā’’ti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Evaṃ santepi ‘‘yāni vā panaññānipi atthi, mūle jāyantī’’tiādīni na samenti. Na hi mūlabījādīni mūlādīsu jāyanti. Mūlādīsu jāyamānāni pana tāni bījajātāni, tasmā evamatthavaṇṇanā veditabbā – bhūtagāmo nāmāti vibhajitabbapadaṃ. Pañcāti tassa vibhāgaparicchedo. Bījajātānīti paricchinnadhammanidassanaṃ, yato bījehi jātāni bījajātāni, rukkhādīnaṃ etaṃ adhivacananti ca. Yathā ‘‘sālīnaṃ cepi odanaṃ bhuñjatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.76) sālitaṇḍulānaṃ odano sāliodanoti vuccati, evaṃ bījato sambhūto bhūtagāmo ‘‘bīja’’nti vuttoti veditabboti ca.
“节种子”即是枝节种子。由于在其他缘和合时能生起相似的果,具有令其生长的能力,“种子”一词通常用于有核果;但依其义理,也适用于某些根等。因此,为了与根等区别,特以“种子”一词作限定而说“种子”,如同“色色”、“苦苦”的说法。在释义中,“或还有其他任何从根出生、从根产生者”,这是以从种子所生来显示种子;因此应如此理解其义:或有其他任何存在的植物体,如芋、莲茎、睡莲、青莲、白莲、红莲、白花丹根等类别,从根出生的灌木、蔓、树等,它们从根出生与产生,以及圣典中所说的姜黄等,这一切都名为根种子——这是以果为因的譬喻来显示因。此法也适用于茎种子等。在“乃至茎种子”中,应知如余甘子、印楝、婆罗树、龙脑香、吉祥树、迦尼迦罗树等为茎种子。酸藤、四棱豆、香附子等为节种子。摩迦草、茉莉、素馨、大素馨等为梢种子。芒果、阎浮、波罗蜜、枣等为种子种子。若对植物体持有“植物体”想,而自砍或令砍——即自己拿起刀等砍,或令他人砍;自破或令破——即自己拿起石头等破,或令他人破;自烧或令烧——即自己靠近火焚烧,或令他人焚烧,如此则犯波逸提。
Phaḷubījanti pabbabījaṃ. Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhaṇasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bījasaddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bīja’’nti ‘‘rūparūpaṃ, dukkhadukkha’’nti ca yathā. Niddese ‘‘yāni vā panaññānipi atthi, mūle jāyanti mūle sañjāyantī’’ti ettha bījato nibbattena bījaṃ dassitaṃ, tasmā evamettha attho daṭṭhabbo – yāni vā panaññānipi atthi, āluvakaserukamalanīluppalapuṇḍarīkakuvalayakundapāṭalimūlādibhede mūle gacchavallirukkhādīni jāyanti sañjāyanti, tāni, yamhi mūle jāyanti ceva sañjāyanti ca, tañca pāḷiyaṃ (pāci. 91) vuttahaliddādi ca, sabbampi etaṃ mūlabījaṃ nāma, etena kāriyopacārena kāraṇaṃ dassitanti dasseti. Esa nayo khandhabījādīsu. Yevāpanakakhandhabījesu panettha ambāṭakaindasālanuhipālibhaddakakaṇikārādīni khandhabījāni . Ambilāvallicaturassavallikaṇaverādīni phaḷubījāni. Makacimallikāsumanajayasumanādīni aggabījāni. Ambajambupanasaṭṭhiādīni bījabījānīti daṭṭhabbāni. Bhūtagāme bhūtagāmasaññī chindati vā chedāpeti vāti satthakāni gahetvā sayaṃ vā chindati, aññena vā chedāpeti. Bhindati vā bhedāpeti vāti pāsāṇādīni gahetvā sayaṃ vā bhindati, aññena vā bhedāpeti. Pacati vā pacāpeti vāti aggiṃ upasaṃharitvā sayaṃ vā pacati, aññena vā pacāpeti, pācittiyaṃ hotīti sambandho. Tattha āpattibhedaṃ dassento ‘‘bhūtagāmañhī’’tiādimāha. Tattha bhūtagāmaparimocitanti bhūtagāmato viyojitaṃ.
76“故意拔起则不可行”,此处因说了“故意”,所以即使明知身体被勾住而站起,由于没有“我要把它拔出来”的念头,也是允许的。以“无间”一词,包含了芥子量的小者。那是一种名为“那摩”的苔藓类。因无根无叶,故说“名为不完整的植物体”。所谓“非植物体之根故”,此处“植物体根”是指以植物体为其因,或以植物体的根为因。因为种子聚确实从植物体生起,又是植物体的因,但此物并非如此,所以说“非植物体之根故”。
76.Sañcicca ukkhipituṃ na vaṭṭatīti ettha ‘‘sañciccā’’ti vuttattā sarīre laggabhāvaṃ ñatvāpi uṭṭhahati, ‘‘taṃ uddharissāmī’’ti saññāya abhāvato vaṭṭati. Anantakaggahaṇena sāsapamattikā gahitā. Nāmañhetaṃ tassā sevālajātiyā. Mūlapaṇṇānaṃ abhāvena ‘‘asampuṇṇabhūtagāmo nāmā’’ti vuttaṃ. Abhūtagāmamūlattāti ettha bhūtagāmo mūlaṃ kāraṇaṃ etassāti bhūtagāmamūlo, bhūtagāmassa vā mūlaṃ kāraṇanti bhūtagāmamūlaṃ. Bījagāmo hi nāma bhūtagāmato sambhavati, bhūtagāmassa ca kāraṇaṃ hoti. Ayaṃ pana tādiso na hotīti ‘‘abhūtagāmamūlattā’’ti vuttaṃ.
虽然像棕榈、椰子等的残桩,因不再向上生长而非植物体的因,但由于它们是从属于植物体范畴的已生叶、根、种子所生,故称为从植物体所生,因而归入种子聚。既然为种子聚所摄,即使不再生长,也说为“植物体根故”。
Kiñcāpi hi tālanāḷikerādīnaṃ khāṇu uddhaṃ avaḍḍhanato bhūtagāmassa kāraṇaṃ na hoti, tathāpi bhūtagāmasaṅkhyūpagatanibbattapaṇṇamūlabījato sambhūtattā bhūtagāmato uppanno nāma hotīti bījagāmena saṅgahaṃ gacchati. So bījagāmena saṅgahitoti avaḍḍhamānepi bhūtagāmamūlattā vuttaṃ.
说了“于嫩芽中呈青绿”之后,为阐明其义而说“于青色叶片中发生”,意思是:在生起了类似青叶颜色的叶片时。或者,应取“于青色叶片中发生”这一读法。它归入无根生物中——这是将椰子作为特例而说的。他们说:“水罐等的外面,因青苔未住立于水中,且随顺种子聚,故为恶作。”叶柄也不计,同样,青色的也不计。
‘‘Aṅkure harite’’ti vatvā tamevatthaṃ vibhāveti ‘‘nīlavaṇṇe jāte’’ti, nīlapaṇṇassa vaṇṇasadise paṇṇe jāteti attho, ‘‘nīlavaṇṇe jāte’’ti vā pāṭho gahetabbo. Amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatīti idaṃ nāḷikerassa āveṇikaṃ katvā vadati. ‘‘Pānīyaghaṭādīnaṃ bahi sevālo udake aṭṭhitattā bījagāmānulomattā ca dukkaṭavatthū’’ti vadanti. Kaṇṇakampi abbohārikamevāti nīlavaṇṇampi abbohārikameva.
77所谓“谢雷亚咖”,是指一种由石头产生的香料。“从开花时起”,即从绽放之时起。“取未凋落者”,是指取已经绽放的。然而,即使是花苞,即使不破坏树皮,也不应采。有人说:由于提到“破坏树皮”,所以树上生长的任何未凋落者,若不破坏树皮而从顶端切断取之,则被允许。这种说法并不合理,因为说到“未凋落者乃至为花苞时,是恶作事”。“从树脱离”,对此有人说:即便少许依附于树,若取时不破坏树皮,是允许的。“从活树不允许”,此处也应知:不破坏树皮而从顶端切断取之,是允许的。“以手追悔”,指以手轻率行事。“不应储水”,这是针对为自己取用的水而言。然而,如果仅仅是为了未达上者而取用水,后来从彼处得到,便没有“不应储”之说。然而《疑惑消除》中说:“‘不应储水’是就自己饮用的水说的,对于他人则是允许的,因为未被执取。因此说‘由自己欲食者’。”有人说:因为说“诸树之枝生长”,所以在枝不生长之处,便无需作净之事。《疑惑消除》中也说:“‘诸树之枝生长’,是指不拔根,仅凭叶片生出程度也能生长,于彼处……”
77.Seleyyakaṃ nāma silāya sambhūtā ekā gandhajāti. Pupphitakālato paṭṭhāyāti vikasitakālato pabhuti. Ahicchattakaṃ gaṇhantoti vikasitaṃ gaṇhanto. Makuḷaṃ pana rukkhattacaṃ akopentenapi gahetuṃ na vaṭṭati. ‘‘Rukkhattacaṃ vikopetīti vuttattā rukkhe jātaṃ yaṃ kiñci ahicchattakaṃ rukkhattacaṃ avikopetvā matthakato chinditvā gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, tadayuttaṃ ‘‘ahicchattakaṃ yāva makuḷaṃ hoti, tāva dukkaṭavatthū’’ti vuttattā. Rukkhato muccitvāti ettha ‘‘yadipi kiñcimattaṃ rukkhe allīnā hutvā tiṭṭhati, rukkhato gayhamānā pana rukkhacchaviṃ na vikopeti, vaṭṭatī’’ti vadanti. Allarukkhato na vaṭṭatīti etthāpi rukkhattacaṃ avikopetvā matthakato tacchetvā gahetuṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ. Hatthakukkuccenāti hatthacāpallena. Pānīyaṃ na vāsetabbanti idaṃ attano atthāya nāmitaṃ sandhāya vuttaṃ. Kevalaṃ anupasampannassa atthāya nāmite pana pacchā tato labhitvā na vāsetabbanti natthi. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.92) pana ‘‘pānīyaṃ na vāsetabbanti idaṃ attano pivanapānīyaṃ sandhāya vuttaṃ, aññesaṃ pana vaṭṭati anuggahitattā. Tenāha attanā khāditukāmenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti vuttattā yesaṃ sākhā na ruhati, tattha kappiyakaraṇakiccaṃ natthī’’ti vadanti. Vimativinodaniyampi ‘‘yesaṃ rukkhānaṃ sākhāruhatīti mūlaṃ anotāretvā paṇṇamattaniggamanamattenāpi vaḍḍhati, tattha kappiyampi akaronto chinnanāḷikeraveḷudaṇḍādayo kopetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. ‘‘Caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmī’’ti vuttattā kevalaṃ caṅkamanādhippāyena vā maggagamanādhippāyena vā akkamantassa, tiṇānaṃ upari nisīdanādhippāyena nisīdantassa ca doso natthi.
78“以沙门净法”,即以沙门的如法惯用语。虽然种子等仅以火触及,或以指甲等划破,并不会因此就不具生长性,但这样做后对沙门即是如法,因此火净等便称为沙门惯用语。所以,以这些沙门惯用语作为作法,我允许受用果实,这是意趣所在。无种子与去种子的果实对沙门也是如法的,因为它们依施设与安立之性而被归入名为沙门惯用语的范畴。或者,仅以火净等五种如法性,以五种沙门如法性为因,我允许受用果实,当知此处意趣。在“火净”等词中,也有“遍熟”的异读。“无种子”,指嫩芒果等果实。“去种子”,指芒果、波罗蜜等,去除种子后得以受用者。“应去种子”,指应分离种子之物,如波罗蜜等即称为去种子。由于说“应说‘净’而作”,仅是宣说了作净者应作的方式,不应误解为即使比丘未说也可作。又因为首先说出“应使作净”的使动语,所以应知:当比丘说“作净”时,未达上者应说“净”并作火净等。有人说:“‘净’这句话,不论用何种语言说出,都是允许的。”从“说‘净’而应作”这句话应知:先说出“净”,之后再以火等触作。另有人说:“先投入火中……”
78.Samaṇakappehīti samaṇānaṃ kappiyavohārehi. Kiñcāpi bījādīnaṃ agginā phuṭṭhamattena, nakhādīhi vilikhanamattena ca aviruḷhidhammatā na hoti, tathāpi evaṃ kateyeva samaṇānaṃ kappatīti aggiparijitādayo samaṇavohārā nāma jātā, tasmā tehi samaṇavohārehi karaṇabhūtehi phalaṃ paribhuñjituṃ anujānāmīti adhippāyo. Abījanibbaṭṭabījānipi samaṇānaṃ kappantīti paññattapaṇṇattibhāvato samaṇavohārāicceva saṅkhaṃ gatāni. Atha vā aggiparijitādīnaṃ pañcannaṃ kappiyabhāvatoyeva pañcahi samaṇakappiyabhāvasaṅkhātehi kāraṇehi phalaṃ paribhuñjituṃ anujānāmīti evamettha adhippāyo veditabbo. Aggiparijitantiādīsu ‘‘paricita’’ntipi paṭhanti. Abījaṃ nāma taruṇaambaphalādi. Nibbaṭṭabījaṃ nāma ambapanasādi, yaṃ bījaṃ nibbaṭṭetvā visuṃ katvā paribhuñjituṃ sakkā hoti. Nibbaṭṭetabbaṃ viyojetabbaṃ bījaṃ yasmiṃ, taṃ panasādi nibbaṭṭabījaṃ nāma. ‘‘Kappiya’’nti vatvāva kātabbanti yo kappiyaṃ karoti, tena kattabbapakārasseva vuttattā bhikkhunā avuttepi kātuṃ vaṭṭatīti na gahetabbaṃ. Puna ‘‘kappiyaṃ kāretabba’’nti kārāpanassa paṭhamameva kathitattā bhikkhunā ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti vutteyeva anupasampannena ‘‘kappiya’’nti vatvā aggiparijitādi kātabbanti gahetabbaṃ. ‘‘Kappiyanti vacanaṃ pana yāya kāyaci bhāsāya vattuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. ‘‘Kappiyanti vatvāva kātabba’’nti vacanato paṭhamaṃ ‘‘kappiya’’nti vatvā pacchā aggiādinā phusanādi kātabbanti veditabbaṃ. ‘‘Paṭhamaṃ aggimhi nikkhipitvā, nakhādinā vā vijjhitvā taṃ anuddharitvāva kappiyanti vattuṃ vaṭṭatī’’tipi vadanti.
然而《疑惑消除》中说:“‘说“净”而’者,虽以先前行为之方式而说,然从‘于言说之刹那以火、刀等于种子类作伤’之言说,先前作不允许,且不作二种而应仅示切断破坏。而作净的比丘,以‘作净’之任何语言说时,才应作。又为了令种子类解脱,因为首先说了‘应使作净’的使作,所以更应作。”
Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.92) pana ‘‘kappiyanti vatvāvāti pubbakālakiriyāvasena vuttepi vacanakkhaṇeva aggisatthādinā bījagāme vaṇaṃ kātabbanti vacanato pana pubbe kātuṃ na vaṭṭati, tañca dvidhā akatvā chedanabhedanameva dassetabbaṃ. Karontena ca bhikkhunā ‘kappiyaṃ karohī’ti yāya kāyaci bhāsāya vutteyeva kātabbaṃ. Bījagāmaparimocanatthaṃ puna kappiyaṃ kāretabbanti kārāpanassa paṭhamameva adhikatattā’’ti vuttaṃ.
于“一种子”等处,有人说:“即便有‘我只作一个’的意图,由于一次和合,一切也都成为已作。” 关于“刺穿木”,于此有人说:“即使明知而刺穿,或令他人刺穿,也是允许的。” “刺穿饭粥”者,道理与此相同。有人说:“刺穿彼,是不允许的,因为绳等具有容器性。” 关于“与胡椒末等混合”,应知此处是因饭粥关联的一次和合,并非仅凭果实间的相互关联。由于说到“于锅中作也允许”,因此,从锅中取出的米粥或种子,于任何处刺穿皆被允许。“应破坏而作净”者,是由于从种子解脱的锅具有容器性而说的。
Ekasmiṃ bīje vātiādīsu ‘‘ekaṃyeva kāremīti adhippāye satipi ekābaddhattā sabbaṃ katameva hotī’’ti vadanti. Dāruṃ vijjhatīti ettha ‘‘jānitvāpi vijjhati vā vijjhāpeti vā, vaṭṭatiyevā’’ti vadanti. Bhattasitthe vijjhatīti etthāpi eseva nayo. ‘‘Taṃ vijjhati, na vaṭṭatīti rajjuādīnaṃ bhājanagatikattā’’ti vadanti. Marīcapakkādīhi ca missetvāti ettha bhattasitthasambandhavasena ekābaddhatā veditabbā, na phalānaṃyeva aññamaññasambandhavasena. ‘‘Kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttattā kaṭāhato nīhaṭāya miñjāya vā bīje vā yattha katthaci vijjhituṃ vaṭṭati eva. Bhindāpetvā kappiyaṃ kārāpetabbanti bījato muttassa kaṭāhassa bhājanagatikattā vuttaṃ.