五、巴吉帝亚品
5. Pācittiyakaṇḍaṃ
一、妄语品
1. Musāvādavaggo
一、妄语学处注释
1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā
1一、妄语品第一学处中「诸小」者,于此有人说「『小』字是『多』字的同义词」。「于彼」者,于彼诸品中,或于诸小者中。因说「应知故」之理由,由于在相反方面于涅槃中亦有运转故不决定,他人如是说已,为隐藏彼理由,再说「我所说者是『生法』」等语。应说「正知」处,以鼻音脱落而指示,故说「知」。
1. Musāvādavaggassa paṭhamasikkhāpade khuddakānanti ettha ‘‘khuddaka-saddo bahu-saddapariyāyo’’ti vadanti. Tatthāti tesu vaggesu, khuddakesu vā. ‘‘Jānitabbato’’ti hetuno vipakkhepi nibbāne vattanato anekantikatte parehi vutte ‘‘na mayā ayaṃ hetu vutto’’ti taṃ kāraṇaṃ paṭicchādetuṃ puna ‘‘jātidhammatoti mayā vutta’’ntiādīni vadati. ‘‘Sampajāna’’nti vattabbe anunāsikalopena niddesoti āha ‘‘jānanto’’ti.
2二、「正知妄语」者,于自己所说之义的虚妄性,先前已知,且于言说之刹那亦知者之妄语言说。故说「知已」等。「妄语」者,为缘义之地格,故此处意为「以妄语言说为缘之巴吉帝亚」,从此以后于诸如此类处,亦应知此义。
2.Sampajānamusāvādeti attanā vuccamānassa atthassa vitathabhāvaṃ pubbepi jānitvā, vacanakkhaṇe ca jānantassa musāvādabhaṇane. Tenāha ‘‘jānitvā’’tiādi. Musāvādeti ca nimittatthe bhummaṃ, tasmā musābhaṇananimittaṃ pācittiyanti evamettha, ito paresupi īdisesu attho veditabbo.
3三、“以此而说”即是语,故说“虚妄”等。犹如“以弓射”等语,是以“以眼见”这种显而易见的方式表述,故说“以粗显的”。
3. Vadanti etāyāti vācāti āha ‘‘micchā’’tiādi. ‘‘Dhanunā vijjhatī’’tiādīsu viya ‘‘cakkhunā diṭṭha’’nti pākaṭavasena vuttanti āha ‘‘oḷārikenā’’ti.
11十一、“他将要去了”这句话,也是从确定的语意上安立,因此构成了妄语。“罪”指的是巴吉帝亚罪,不是恶说罪。以出身等十种辱骂的方式嘲讽他人,则犯恶说罪。“派去从事间谍活动”意为遣派去做探子。事物与所说不符、有欺骗的意图、为达成某种目的而想要那么说、告知对方并使对方领会,这些是此处构成妄语的三支。如果事物本身没有与所说相违,虽然以欺骗的意图告知,也不构成妄语,仅犯恶作而已。因此,那也应被纳入作一支分。为宣说上人法而说谎者,犯巴拉基咖;以迂回方式说,犯土喇咤亚;以无根的巴拉基咖罪名诽谤,犯桑喀地谢萨;以桑喀地谢萨罪名诽谤、以及说离间语等,犯巴吉帝亚;对上人法尚未达到者,犯恶作;以最高尚或最低贱的出身等辱骂者,犯恶说;单纯的妄语,在此处宣说为巴吉帝亚。
11.Gato bhavissatīti etthāpi sanniṭṭhānato vuttattā musāvādo jāto. Āpattinti pācittiyāpattiṃ, na dubbhāsitaṃ. Jātiādīhi dasahi akkosavatthūhi paraṃ davā vadantassa hi taṃ hoti. Cāresunti upanesuṃ. Vatthuviparītatā, visaṃvādanapurekkhāratā, yamatthaṃ vatthukāmo, tassa puggalassa viññāpanapayogo cāti imānettha tīṇi aṅgāni. Vatthuviparītatāya hi asati visaṃvādanapurekkhāratāya viññāpitepi musāvādo na hoti, dukkaṭamattameva hoti. Tasmā sāpi aṅgamevāti gahetabbaṃ. Uttarimanussadhammārocanatthaṃ musā bhaṇantassa pārājikaṃ, pariyāyena thullaccayaṃ, amūlakena pārājikena anuddhaṃsanatthaṃ saṅghādiseso, saṅghādisesenānuddhaṃsanaomasavādādīsu pācittiyaṃ, anupasampannesu dukkaṭaṃ, ukkaṭṭhahīnajātiādīhi davā akkosantassa dubbhāsitaṃ, kevalaṃ musā bhaṇantassa idha pācittiyaṃ vuttaṃ.
二、辱骂语学处注释
2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā
13十三、第二次,先前已立于地面的轮辋部分,再次触地,意思是:先前已立于地面的轮辋部分,经过一次转动之后,再次立于地面。
13. Dutiye pubbe patiṭṭhitārappadesaṃ puna are patteti paṭhamaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhitanemippadese parivattetvā puna bhūmiyaṃ patiṭṭhiteti attho.
15十五、「前」者,依事因生起。「花弃者」是指处理胎垢等杂物的人。「木匠业」者,指凿石等木工活计。「手印计数」者,即仅以手指屈伸来计数。「无间计数」者,指于一、十、百等位放置算筹,次第计数。以「等」字,含摄了依加法、倍增、减损、除法等而运作的种种算术。善巧于此者,见树亦知「此树有如此多的叶子」。由「亚巴梅通那」一词,故有「亚字、巴字」等说。
15.Pubbeti aṭṭhuppattiyaṃ. Pupphachaḍḍakā nāma gabbhamalādihārakā. Tacchakakammanti pāsāṇakoṭṭanādivaḍḍhakīkammaṃ . Hatthamuddāgaṇanāti aṅgulisaṅkocaneneva gaṇanā. Acchiddakagaṇanā nāma ekaṭṭhānadasaṭṭhānādīsu sāriyo ṭhapetvā anukkamena gaṇanā. Ādi-saddena saṅkalanapaṭauppādanavoklanabhāgahārādivasena pavattā piṇḍagaṇanā gahitā. Yassa sā paguṇā, so rukkhampi disvā ‘‘ettakāni ettha paṇṇānī’’ti jānāti. Yabha-methuneti vacanato āha ‘‘ya-kāra-bha-kāre’’tiādi.
16十六、「非以前」者,依妄语学处。「彼亦有罪」者:以方言等差别而说者,亦应处以波逸提罪。
16.Na purimenāti musāvādasikkhāpadena. Sopi āpattiyāti upasaggādivisiṭṭhehipi vadanto pācittiyāpattiyāva kāretabbo.
26二十六、「恶说」者,圣典中因以共通而说,故诸师言:即使是对未来者,于背后说亦属恶说。由此,无更轻之罪,于此亦不应判为无罪。「一切有情」者:此处通晓词义者亦将畜生等含摄在内。
26.Dubbhāsitanti sāmaññato vuttattā pāḷiyaṃ anāgatehipi parammukhā vadantassapi dubbhāsitamevāti ācariyā vadanti tato lāmakāpattiyā abhāvā, anāpattiyāpettha bhavituṃ ayuttattā. Sabbasattāti ettha vacanatthavidūhi tiracchānādayopi gahitā.
35三十五、出于教诫或呵责恶行而说者,因其心转变轻快,即使其间生起忿怒,亦不犯。仅以身行变动也可能构成轻蔑,故说“三起,身业”。然而在《附随》中,以“以第四罪起……乃至……应犯恶说。不应说”等,遮止了其余诸起,唯说第五故,又说“然恶说罪于此从语、心而起”。实际上,以轻蔑性而言,虽可由身、语、意轻蔑,但唯语、心为犯之支分,非身;身虽存在,但如说法时仅以身行变动而不犯。然而,此中虽无恶说罪,当知以戏弄身行违犯学处则有恶作。以种姓等而非其他名目辱骂比丘、对方了知、无义在前等,是此处三支分。
35. Anusāsanīpurekkhāratāya vā pāpagarahitāya vā vadantānaṃ cittassa lahuparivattibhāvato antarantarā kope uppannepi anāpatti. Kāyavikāramattenapi omasanasambhavato ‘‘tisamuṭṭhānaṃ, kāyakamma’’nti ca vuttaṃ. Parivāre pana ‘‘catutthena āpattisamuṭṭhānena…pe… dubbhāsitaṃ āpajjeyyāti. Na hīti vattabba’’ntiādinā (pari. 276) itarāni samuṭṭhānāni paṭikkhipitvā pañcamasseva vuttattā āha ‘‘dubbhāsitāpatti panettha vācācittato samuṭṭhātī’’ti. Davakamyatāya hi kāyavācācittehi omasantassapi vācācittameva āpattiyā aṅgaṃ hoti, na pana kāyo vijjamānopi dhammadesanāpatti viya kevalaṃ kāyavikāreneva. Omasantassa pana kiñcāpi idha dubbhāsitāpattiyā anāpatti, atha kho kāyakīḷāpaṭikkhepasikkhāpadena dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ. Upasampannaṃ jātiādīhi anaññāpadesena akkosanaṃ, tassa jānanaṃ, atthapurekkhāratādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni.
三、两舌学处注释
3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā
36三十六、第三句“于他们生起了争论”:即“争论已生者”。“离间”即两舌语,指破坏和合者。具足此语者为两舌者,其业即离间语。应如此了知此中含义。
36. Tatiye bhaṇḍanaṃ jātaṃ etesanti bhaṇḍanajātā. Pisatīti pisuṇā, vācā, samagge bhinne karotīti attho. Tāya vācāya samannāgato pisuṇo, tassa kammaṃ pesuññanti evamettha attho veditabbo.
在此,若以种姓等十事传播离间语,犯波逸提;以其余骂詈事,犯恶作。若以非骂詈事传播,亦犯恶作,如是说。以种姓等而非其他名目辱骂比丘,闻已向另一比丘传达,于亲爱欲或破坏意趣中任一所摄,且对方了知,这些为此中三支分。
Idhāpi jātiādīhi dasahi vatthūhi pesuññaṃ upasaṃharantasseva pācittiyaṃ, itarehi akkosavatthūhi dukkaṭaṃ. Anakkosavatthūhi pana upasaṃharantassa dukkaṭamevāti vadanti. Jātiādīhi anaññāpadesena akkosantassa bhikkhuno sutvā bhikkhussa upasaṃharaṇaṃ, piyakamyatābhedādhippāyesu aññataratā, tassa vijānanāti imānettha tīṇi aṅgāni.
四、逐句法学处注释
4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā
45第四十五条中,“与前字相似”,是指“色无常”中的“无常”,与“受无常”中的“无常”这一字相似。“字母集合”是指未加语尾变化的词干。“词”则指已加语尾变化的词。
45. Catutthe purimabyañjanena sadisanti ‘‘rūpaṃ anicca’’nti ettha anicca-saddena sadisaṃ ‘‘vedanā aniccā’’ti ettha anicca-saddaṃ vadati. Akkharasamūhoti avibhattiko vutto. Padanti vibhattiantaṃ vuttaṃ.
“一词”,是特指一个偈颂之词而说。“于词之计数”,是指对偈颂词的计数。“未达到”,即尚未一同诵出。由此显示:当偈颂的最后一句正在被诵时,沙弥若诵出第一句等,便成犯;须在那位(比丘)未出声时,才可由另一人诵出。
Ekaṃ padanti gāthāpadameva sandhāya vadati. Padagaṇanāyāti gāthāpadagaṇanāya. Apāpuṇitvāti saddhiṃ akathetvā. Etena gāthāya pacchimapāde vuccamāne sāmaṇero paṭhamapādādiṃ vadati, āpattiyeva, tasmiṃ nissadde eva itarena vattabbanti dasseti.
“依注疏”,是特指经由三次结集所确立的古注疏而说。即使现今也有如“譬如名为豹者,潜伏而捕鹿”等注疏之语存世,而佛音阿阇梨等依循古注疏之理路所作的阐释,也应当摄入于此,诸师如是说。“依经典”,是指如摄集优陀那品等。“依开显”,即依于涅槃。“长老之”,指那先长老之(论)。道论等诸论书。
Aṭṭhakathānissitoti saṅgītittayāruḷhaṃ porāṇaṭṭhakathaṃ sandhāya vadati. Idānipi ‘‘yathāpi dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhate mige’’ti (mi. pa. 6.1.5; visuddhi. 1.217; dī. ni. aṭṭha. 2.374; ma. ni. aṭṭha. 1.107; pārā. aṭṭha. 2.165; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163) evamādikaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ attheva, buddhaghosācariyādīhi porāṇaṭṭhakathānayena vuttampi idha saṅgahetabbanti vadanti. Pāḷinissitoti udānavaggasaṅgahādiko. Vivaṭṭūpanissitanti nibbānanissitaṃ. Therassāti nāgasenattherassa. Maggakathādīni pakaraṇāni.
4646. 巴利经文中的“以诸字母”等,是以性别颠倒的方式表述的,应当理解为“以一字母”等义。
46. Pāḷiyaṃ akkharāyātiādi liṅgavipallāsena vuttaṃ, akkharenātiādinā attho gahetabbo.
4848. “舍近行”是指:离开会众十二肘的距离,独自站立或坐着,未与未达上者一同诵说,而是向他人宣说,如此则无犯。然而,若是特意向坐在远处的未达上者宣说,即构成犯行。“使入”即一同诵说。未达上者的身份、逐句传授具备所述法相的法、一同诵说,这三者为此处的要素。
48.Upacāraṃmuñcitvāti parisāya dvādasahatthaṃ muñcitvā ekato ṭhitassa vā nisinnassa vā anupasampannassa akathetvā aññe uddissa bhaṇantassāpi anāpatti. Sace pana dūre nisinnampi uddissa bhaṇati, āpatti eva. Opātetīti saddhiṃ katheti. Anupasampannatā, vuttalakkhaṇadhammaṃ padaso vācanatā, ekato bhaṇanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni.
五、同宿学处注释
5. Sahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā
50-5150-51. 第五项中,“于此处,此为示例”,其余省略。“二夜三夜”此处所谓“二夜”,是为庄严词句而说,意在显示必须连续住满三夜后,于第四日等再次同宿者方构成犯行,而非间隔一日等情形者,应作如是观。因为“二夜”是结合“胜过”的意义而说为“三夜”的,由此特指无间隔的三夜。“以五种覆盖”即指以砖、石、灰泥、草、叶所成之覆盖。“以言语方式”是指以精通的言说方式。一肘半的高度,应以木匠肘为准。“一近行”是指:从一个入口进入后,于未出至露地之前所能遍行的一切范围。即使有多道门,这些仍为一近行。然而,若在该处以墙等作遮断并另设别门,则成为多近行。如果仅作遮断而不另设别门,“此亦应视为一近行,正如以泥土等封闭门户的内室一般”。否则,进入内室后,与睡在门口等处的未达上者共宿,至黎明时分升起时,若令以泥土等封闭的内室门户敞开者,亦应无犯。
50-51. Pañcame tatridaṃ nidassananti seso. Dirattatirattanti ettha dirattaggahaṇaṃ vacanālaṅkāratthaṃ, nirantaraṃ tissova rattiyo vasitvā catutthadivasādīsu sayantasseva āpatti, na ekantarikādivasena sayantassāti dassanatthampīti daṭṭhabbaṃ. Dirattavisiṭṭhañhi tirattaṃ vuccamānaṃ, tena anantarikameva tirattaṃ dīpetīti. Pañcahi chadanehīti iṭṭhakasilāsudhātiṇapaṇṇehi. Vācuggatavasenāti paguṇavasena. Diyaḍḍhahatthubbedho vaḍḍhakīhatthena gahetabbo. Ekūpacāro ekena maggena pavisitvā abbhokāsaṃ anukkamitvā sabbattha anuparigamanayoggo, etaṃ bahudvārampi ekūpacārova. Tattha pana kuṭṭādīhi rundhitvā visuṃ dvāraṃ yojenti, nānūpacāro hoti. Sace pana rundhati eva, visuṃ dvāraṃ na yojenti, ‘‘etampi ekūpacārameva mattikādīhi pihitadvāro viya gabbho’’ti gahetabbaṃ. Aññathā gabbhe pavisitvā pamukhādīsu nipannānupasampannehi sahaseyyāparimuttiyā gabbhadvāraṃ mattikādīhi pidahāpetvā uṭṭhite aruṇe vivarāpentassapi anāpatti bhaveyyāti.
「于他们每一次动作中,比丘有犯」者,此处有些论师说:「由于不努力,故被称为以无作而生起的犯,因为在那个时刻睡眠者没有动作。实际上,这条学处或是从作而生起,或是从无作而生起。说它从作而生起,是依多分而说的。同样地,白昼睡眠也是如此。由于不努力,以及由于不关门,这也成为从无作而生起。」此说似乎合理,应当审察而取。
Tesaṃ payoge payoge bhikkhussa āpattīti ettha keci ‘‘anuṭṭhahanena akiriyasamuṭṭhānā āpatti vuttā tasmiṃ khaṇe sayantassa kiriyābhāvā. Idañhi sikkhāpadaṃ siyā kiriyāya samuṭṭhāti, siyā akiriyāya samuṭṭhāti. Kiriyāsamuṭṭhānatā cassa tabbahulavasena vuttāti vadati. Yathā cetaṃ, evaṃ divāsayanampi. Anuṭṭhahanena, hi dvārāsaṃvaraṇena cetaṃ akiriyasamauṭṭhānampi hotī’’ti vadanti. Idañca yuttaṃ viya dissati, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.
「与上层窟不相连的墙壁」一句,是为了表明:若为相连之壁则不必再说。睡在上层的人,确实没有任何疑虑,因此说「下殿」等。「多近行」是指在外部有梯子可登之处。
‘‘Uparimatalenasaddhiṃ asambaddhabhittikassā’’ti idaṃ sambaddhabhittike vattabbameva natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Uparimatale sayitassa saṅkā eva natthīti ‘‘heṭṭhāpāsāde’’tiādi vuttaṃ. Nānūpacāreti bahi nisseṇiyā ārohaṇīye.
「集会室围墙」是指集会室的形相。「半墙」是用以说明其形状:若在三面或两面有墙壁连接,或是屋顶未达的半截墙壁,即称为半墙。「猛兽栅栏」是指在围墙内,于柱等上方用猛兽形象做成的栅栏。于「于围墙之外」一句中,若在没有围墙的那一方,地基从地面高起,则在两处高起地基之间的下方地面上,乃至无顶盖之处也无犯,因为那里没有施设卧具。若地基低平,与地面等齐,而卧具的下层安立在那里,则在无围墙的方向,无遮覆范围内的一切地方都有犯,因为没有界限;惟独在围墙之外才无犯,应如此看待。「圆形等」是针对中间有露天庭院以排水的卧具而说的。在那里,若未以分隔的内室近行——即于每一内室的两面,用门口的通道作分隔,建造不低于一肘半高的墙,以露天庭院作进入——未如此建造,即有此义。「内室围墙」是就四方形殿堂等中,周围所建立的内室墙壁而说的。
Sabhāsaṅkhepenāti sabhākārena. ‘‘Aḍḍhakuṭṭake’’ti iminā saṇṭhānaṃ dasseti. Yattha tīsu dvīsu vā passesu bhittiyo baddhā, chadanaṃ vā asampattā aḍḍhabhitti, idaṃ aḍḍhakuṭṭakaṃ nāma. Vāḷasaṅghāṭo nāma parikkhepassa anto thambhādīnaṃ upari vāḷarūpehi katasaṅghāṭo. Parikkhepassa bahigateti ettha yasmiṃ passe parikkhepo natthi, tattha sace bhūmito vatthu uccaṃ hoti, ubhato uccavatthuto heṭṭhā bhūmiyaṃ nibbakosabbhantarepi anāpatti eva tattha senāsanavohārābhāvato. Atha vatthu nīcaṃ bhūmisamameva senāsanassa heṭṭhimatale tiṭṭhati, tattha parikkheparahitadisāya nibbakosabbhantare sabbattha āpatti hoti, paricchedābhāvato parikkhepassa bahi eva anāpattīti daṭṭhabbaṃ. Parimaṇḍalaṃ vātiādi majjhe udakapatanatthāya ākāsaṅgaṇavantaṃ senāsanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha aparicchinnagabbhūpacāreti ekekagabbhassa dvīsu passesu pamukhena gamanaṃ paricchinditvā diyaḍḍhahatthubbedhato anūnaṃ kuṭṭaṃ katvā ākāsaṅgaṇena pavesaṃ karonti, evaṃ akatoti attho. Gabbhaparikkhepoti caturassapāsādādīsu samantā ṭhitagabbhabhittiyo sandhāya vuttaṃ.
“独立区室”是指:由于在某一方向的房间列,在其他方向没有房间列,或者即使有,也因墙壁和屋顶彼此不相连,故称为独立区室。那……是针对……而说的,即此处所谓“以波逸提而无犯”,并非以恶作无犯。因为那样的房间列,其前部在三面没有墙壁,仅以一面房间的墙壁而全部有顶,称为小围墙,因此只是恶作。然而,如果为前部在其他一面或所有面也建造墙壁,则由于成为全部有顶、半围墙等的状态,应知即为波逸提。关于“地面无台基的前部”,是指未作高台而建于地面的房屋前部,对此说“无围墙时以波逸提而无犯”。其意旨是:如果前部是高台,则以此台基即算作有围墙的前部。在那里,即在《盲暗注释》中,说了台基的量度后,即说了高台的高度量度:如同躺在地面上的人,看不见高台上躺着的人那样高。在一个方向径直拉长而建置的殿堂,是单堂建置。在二、三或四面以十字形等方式建造的,应知为二堂等建置。此处只是阐明殿堂的分类,与前文有别。“围墙已毁”是针对前部的围墙而说。
Pāṭekkasannivesāti ekekadisāya gabbhapāḷiyo itaradisāsu gabbhapāḷīnaṃ abhāvena, bhāvepi vā aññamaññabhitticchadanehi asambandhatāya pāṭekkasannivesā nāma vuccati. Taṃ…pe… sandhāya vuttanti tattha pācittiyena anāpattīti vuttaṃ, na dukkaṭena. Tādisāya hi gabbhapāḷiyā pamukhaṃ tīsu disāsu bhittīnaṃ abhāvena ekadisāya gabbhabhittimattena sabbacchannaṃ cūḷaparicchannaṃ nāma hoti. Tasmā dukkaṭameva. Yadi pana tassa pamukhassa itaradisāsupi ekissaṃ, sabbāsu vā bhittiṃ karonti, tadā sabbacchannaupaḍḍhaparicchannādibhāvato pācittiyameva hotīti daṭṭhabbaṃ. Bhūmiyaṃ vinā jagatiyā pamukhaṃ sandhāyāti ettha uccavatthuṃ akatvā bhūmiyaṃ katagehassa pamukhaṃ sandhāya aparikkhitte pācittiyena anāpattīti idaṃ kathitaṃ . Uccavatthukaṃ ce pamukhaṃ hoti, tena vatthunā parikkhittasaṅkhyameva pamukhaṃ gacchatīti adhippāyo. Tatthāti andhakaṭṭhakathāyaṃ. Jagatiyā pamāṇaṃ vatvāti pakatibhūmiyā nipanno yathā jagatiyā upari sayitaṃ na passati, evaṃ uccātiuccavatthussa ubbedhappamāṇaṃ vatvā. Ekadisāya ujukameva dīghaṃ katvā sannivesito pāsādo ekasālasanniveso. Dvīsu, tīsu vā catūsupi vā disāsu siṅghāṭakasaṇṭhānādivasena katā dvisālādisannivesā veditabbā. Sālappabhedadīpanameva cettha purimato visesoti. Parikkhepo viddhastoti pamukhassa parikkhepaṃ sandhāya vadati.
53第五十三:在说明了半有顶半围墙的住处是恶作的起始之后,由于巴利中已显示,因此应知,比这更进一步的完全有顶半围墙等情况,虽巴利未明说,但因学处制定所遮、应视为重罪,故也显示为波逸提的所依。所谓七波逸提,是将巴利中所说的两种波逸提,从共通性上合为一而说。
53. Upaḍḍhacchannaupaḍḍhaparicchannaṃ senāsanaṃ dukkaṭassa ādiṃ vatvā pāḷiyaṃ dassitattā tato adhikaṃ sabbacchannaupaḍḍhaparicchannādikampi sabbaṃ pāḷiyaṃ avuttampi pācittiyasseva vatthubhāvena dassitaṃ sikkhāpadassa paṇṇattivajjattā, garuke ṭhātabbato cāti veditabbaṃ. Satta pācittiyānīti pāḷiyaṃ vuttapācittiyadvayaṃ sāmaññato ekattena gahetvā vuttaṃ.
54第五十四:巴利中说“于第三夜黎明前出已复住”,这是就最严格情况而言。然而,若未出,而在黎明前起身坐于内顶下者,次日亦以同宿而无犯。“如军巴曼达帕之样貌”:据说在锡兰岛有一高台、完全有顶、完全无围墙、名为军巴的集会堂,即就此而说。此处,四分之一为小,二分为半,三分之二为多半——依此方法,小有顶、有围墙等应当了知。波逸提所依的住处、于彼处与未受具戒者同卧、第四日日落,此是此处三支。
54. Pāḷiyaṃ ‘‘tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasatī’’ti idaṃ ukkaṭṭhavasena vuttaṃ, anikkhamitvā pana purāruṇā uṭṭhahitvā antochadane nisinnassāpi punadivase sahaseyyena anāpatti eva. Senambamaṇḍapavaṇṇaṃ hotīti sīhaḷadīpe kira uccavatthuko sabbacchanno sabbaaparicchanno evaṃnāmako sannipātamaṇḍapo atthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ettha catutthabhāgo cūḷakaṃ, dve bhāgā upaḍḍhaṃ, tīsu bhāgesu dve bhāgā yebhuyyanti iminā nayena cūḷakacchannaparicchannatādīni veditabbāni. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha anupasampannena saha nipajjanaṃ, catutthadivase sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni.
6. 第二同宿学处解释
6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā
55第五十五项:第六学处,与女人共宿至第四日者,依此学处唯有一犯。然而,有些人说依前学处亦犯,故成二犯;此说不合理,因为“与未受具戒者”是以非指女性的词性而说。与黄门共宿至第四日者,应说为带恶作的波逸提。虽然此处巴利文仅就黄门说为恶作,依此推之,与男二根者同宿者,依此学处为恶作,依前学处至第四日则为带恶作的波逸提。女二根者则归入女性,这是我们认可的看法。有人说与死去的女人共宿无犯。构成波逸提的住处、于彼处与女人共宿、日落——这是此处的三支。
55. Chaṭṭhe mātugāmena saddhiṃ catutthadivase sayantassāpi iminā sikkhāpadena ekāva āpatti. Keci pana purimasikkhāpadenāpīti dve āpattiyo vadanti, taṃ na yuttaṃ ‘‘anupasampannenā’’ti anitthiliṅgena vuttattā napuṃsakena pana catutthadivase sayantassa sadukkaṭapācittiyaṃ vattuṃ yuttaṃ. Kiñcāpettha pāḷiyaṃ paṇḍakavaseneva dukkaṭaṃ vuttaṃ, tadanulomikā pana purisaubhatobyañjanakena saha sayantassa iminā dukkaṭaṃ, purimena catutthadivase sadukkaṭapācittiyaṃ. Itthiubhatobyañjanako itthigatikovāti ayaṃ amhākaṃ khanti. Matitthiyā anāpattīti vadanti. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha mātugāmena saddhiṃ nipajjanaṃ, sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni.
7. 说法学处解释
7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā
60第六十项:第七学处中,“非夜叉等”与“除了有智之人”相关联。应取的含义是:“除了有智之人”指有智的男性,而非夜叉等。因为即使有那样的有智之人同在,对站着的女人说法也不被允许。至于以各地方言解说义理,但随所宜即可。
60. Sattame na yakkhenātiādīnaṃ ‘‘aññatra viññunā’’ti iminā sambandho. Aññatra viññunā purisaviggahena, na yakkhādināpīti evamattho gahetabboti adhippāyo. Tādisenapi hi saha ṭhitāya desetuṃ na vaṭṭati. Taṃtaṃdesabhāsāya atthaṃ yathāruci vaṭṭati eva.
此中,未转换威仪路,或未令男人退至十二肘范围之外,属于此处的非犯行。对具有前述特征的法,以超过六语说法、具有前述特征的女人、未转换威仪路、无有智男子、非为解答问题——这是此处的五支。
Iriyāpathāparivattanaṃ, purisaṃ vā dvādasahatthūpacāre apakkosāpanaṃ ettha akiriyā. Vuttalakkhaṇassa dhammassa channaṃ vācānaṃ upari desanā, vuttalakkhaṇo mātugāmo, iriyāpathapaavattanābhāvo, viññūpurisābhāvo, apañhavissajjanāti imānettha pañca aṅgāni.
8. 告知真实上人法学处解释
8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā
77第八学处中,“中间”指即使在般涅槃之前。被过度催逼,即被如此逼迫、过分催促:“尊者,请说,您等证得了什么?”当有那样的因缘时,即应说。于“所闻、教典、戒德的功德”中,应知善巧义理是所闻功德,善巧诵持巴利是教典功德。“或因无散心”,以此显示圣者心无散乱,亦无感受痛苦等。
77. Aṭṭhame antarāti parinibbānakālato pubbepi. Atikaḍḍhiyamānenāti ‘‘vadatha, bhante, kiṃ tumhehi adhigata’’nti evaṃ nippīḷiyamānena atibaddhiyamānena. Tathārūpe paccaye sati vattabbameva. Sutapariyattisīlaguṇanti ettha atthakusalatā sutaguṇo, pāḷipāṭhakusalatā pariyattiguṇoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Cittakkhepassa vā abhāvā’’ti iminā khittacittavedanāṭṭatāpi ariyānaṃ natthīti dasseti.
“先前未说者”,指在第四波罗夷中未说者。此学处由于圣者绝无违犯制限,唯依不知已制之故,全然是无心所起。证得禅那者,若违犯师教,嗔心即会导致禅那退失,故不可能有真实的上人法称说。上人法真实、向未受具戒者说、彼时即知、无别指,即此处的四支。
Pubbeavuttehīti catutthapārājike avuttehi. Idañca sikkhāpadaṃ paṇṇattiajaānanavasena ekantato acittakasamuṭṭhānameva hoti ariyānaṃ paṇṇattivītikkamābhāvā. Jhānalābhīnañca satthu āṇāvītikkamapaṭighacittassa jhānaparihānato bhūtārocanaṃ na sambhavati. Uttarimanussadhammassa bhūtatā, anupasampannassa ārocanaṃ, taṅkhaṇavijānanā, anaññāpadesoti imānettha cattāri aṅgāni.
9. 告知粗重罪学处解释
9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā
78第九项中,“在那里会如何呢”,这是某些人的想法。为将注疏的文句本身依理据坚固确立,便说“凭此心念亦如是”等语。
78. Navame tattha bhaveyyāti tattha kassaci mati evaṃ bhaveyya. Aṭṭhakathāvacanameva upapattito daḷhaṃ katvā patiṭṭhapento ‘‘imināpi ceta’’ntiādimāha.
82“从最初的五学处”,是指不杀生等五条。“其余”,是指非时食等。泄精等即是犯戒行为。对于未犯根本重罪的比丘,有特定事由的桑喀地谢沙;向未受具足戒者告知;以及没有比丘认可——这三项是此处的构成要素。
82.Ādito pañca sikkhāpadānīti pāṇātipātādīni pañca. Sesānīti vikālabhojanādīni . Sukkavissaṭṭhiādi ajjhācārova. Antimavatthuṃ anajjhāpannassa bhikkhuno savatthuko saṅghādiseso, anupasampannassa ārocanaṃ, bhikkhusammutiyā abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni.
10. 掘地学处解释
10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā
8686. 第十项中,由于少尘之地被说为无犯的事例,故应理解为:即使是半尘之地,亦犯波逸提。因为既非已生、又非未生的第三种地并不存在,所以不能说它是恶作的事例。
86. Dasame appapaṃsumattikāya pathaviyā anāpattivatthubhāvena vuttattā upaḍḍhapaṃsumattikāyapi pācittiyamevāti gahetabbaṃ. Na hetaṃ dukkaṭavatthūti sakkā vattuṃ jātājātavinimuttāya tatiyapathaviyā abhāvato.
“允许”:在此处,由于区域未加限制,挖掘池塘是允许的。“挖掘此蔓藤”:这是就挖掘地面而说,因此依此学处犯戒,而非依坏生物村学处。如果两者都意有所指,则犯两个波逸提。“水上浮泥”:当水渗入地下时,其上方覆盖着薄尘或泥,形成一层薄膜而漂浮停留;即使水干涸了,那薄膜仍随风飘动而停留,这便称为水上浮泥。
Vaṭṭatīti imasmiṃ ṭhāne pokkharaṇiṃ khaṇāti okāsassa aniyamitattā vaṭṭati. Imaṃ valliṃ khaṇāti pathavīkhaṇanaṃ sandhāya vuttattā imināva sikkhāpadena āpatti, na bhūtagāmasikkhāpadena. Ubhayampi sandhāya vutte pana dvepi pācittiyā honti. Udakapappaṭakoti udake antobhūmiyaṃ paviṭṭhe tassa uparibhāgaṃ chādetvā tanukapaṃsu vā mattikā vā paṭalaṃ hutvā patamānā tiṭṭhati, tasmiṃ udake sukkhepi taṃ paṭalaṃ vātena calamānā tiṭṭhati, taṃ udakapappaṭako nāma.
“非人工斜坡”者,这是为说明不涂抹之处而说。因为蚁冢只存在于这类地方。“鼠所作”,是指由鼠挖掘而堆积的土堆。“覆盖”等语既已说明,应知:唯有直接从空中落下的雨水所淋湿者,才是“已生之地”;而非先落于屋顶等处、再从该处流下的水所浸湿者。“凉亭柱”,即树枝凉亭的柱子。“举起”即抬起。“从此”,指从旧住处。
Akatapabbhāreti avaḷañjanaṭṭhānadassanatthaṃ vuttaṃ. Tādise eva hi vammikassa sambhavoti. Mūsikukkaraṃ nāma mūsikāhi khanitvā bahi katapaṃsurāsi. Acchadanantiādivuttattā ujukaṃ ākāsato patitavassodakena ovaṭṭhameva jātapathavī hoti, na chadanādīsu patitvā tato pavattaudakena tintanti veditabbaṃ. Maṇḍapatthambhanti sākhāmaṇḍapatthambhaṃ. Uccāletvāti ukkhipitvā. Tatoti purāṇasenāsanato.
8888.“大泥”者,指墙上所抹的泥。于“已生之地”生起那样的认知,且自己挖掘或叫人挖掘这三者中的任何一项——此中这三项即为构成要素。
88.Mahāmattikanti bhittilepanaṃ. Jātapathavitā, tathāsaññitā, khaṇanakhaṇāpanānaṃ aññataranti imānettha tīṇi aṅgāni.
2. 坏生物村品
2. Bhūtagāmavaggo
一、坏生物村学处注释
1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā
89第二品第一项中,“不能制止”的意思是说:当枝干上的天宫被砍伐,树枝正遭砍断之际,天人将儿子带来以求免砍,虽见此景,仍无法令斧头下落的势头回转,这即是不能制止的意思。“树法”是指树的存在状态。因为如同树木在遭到砍伐等时不会生起嗔怒,这便称为树法。
89. Dutiyavaggassa paṭhame niggahetuṃ asakkontoti sākhaṭṭhakavimāne sākhāya chijjamānāya chijjante tattha achedanatthāya devatāya upanītaṃ puttaṃ disvāpi kuṭhārinikkhepavegaṃ nivattetuṃ asakkontoti attho. Rukkhadhammeti rukkhassa pavattiyaṃ. Rukkhānaṃ viya chedanādīsu akuppanañhi rukkhadhammo nāma.
“生起”,即已经产生。“奔走”,即奔驰。“阻止”,即应当制止。其余所说的,指不去制止已生起之忿怒的人,犹如只抓着国王、副王等缰绳的人,并非最殊胜的御者。“扩散”,如同蛇毒,随着齿痕散布全身而住立,就像黑蛇的毒液。至于“断除此岸彼岸”,是以第三道断除五下分结。这里所说的“此岸彼岸”,此岸是指自身,或者内六处;彼岸是指他身,或者外六处。断除了对这二者的欲贪,就说为“断除此岸彼岸”。
Uppatitanti uppannaṃ. Bhantanti dhāvantaṃ. Vārayeti niggaṇheyya. Itaroti uppannaṃ kodhaṃ aniggaṇhanto rājauparājādīnaṃ rasmimattaggāhakajano viya na uttamasārathīti attho. Visaṭaṃ sappavisanti sarīre dāṭhāvaṇānusārena vitthiṇṇaṃ byāpetvā ṭhitaṃ kaṇhasappavisaṃ viya. Jahāti orapāranti pañcorambhāgiyasaññojanāni tatiyamaggena jahāti. ‘‘Orapāra’’nti hi orimatīraṃ vuccati . Atha vā soti tatiyamaggena kodhaṃ vinetvā ṭhito bhikkhu arahattamaggena orapāraṃ jahātīti attho. Tattha oraṃ nāma sakattabhāvo, ajjhattikāni vā āyatanāni. Pāraṃ nāma paraattabhāvo, bāhirāni vā āyatanāni. Tadubhaye pana chandarāgaṃ jahanto ‘‘jahāti orimapāra’’nti vuccati.
90“存在”,即增长。“曾有”,即已经存在。因此说“已生、已增长”。“生物村”,是指四大种以草木等形态聚合而成的群体。为了显示并没有离开这些而另行施设的村,所以说道“生物本身就是村”。关于“应被食”一词,是依据“使饮”这一词根的意义,而说“应被受用”。而这种应被食性,正是通过割断等方式来实现的,所以说道“那个……生物村的产生,是以割断等为缘的”。
90.Bhavantīti vaḍḍhanti. Ahuvuntīti babhūvu. Tenāha ‘‘jātā vaḍḍhitā’’ti. Bhūtānaṃ gāmoti mahābhūtānaṃ haritatiṇādibhāvena samaggānaṃ samūho. Tabbinimuttassa gāmassa abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘bhūtā eva vā gāmo’’ti vuttaṃ. Pātabya-saddassa pā pāneti dhātvatthaṃ sandhāyāha ‘‘paribhuñjitabbatā’’ti. Sā ca pātabyatā chedanādi eva hotīti āha ‘‘tassā…pe… bhūtagāmassa jātā chedanādipaccayā’’ti.
91此处“已生”一词是“已产生”的同义词,如同“已生子的女人”等句中的用法,是“已生产”的说法,故说“已生产”,意指已长出叶与根。
91.Jāta-saddo ettha vijātapariyāyoti ‘‘puttaṃ vijātā itthī’’tiādīsu viya pasūtavacanoti āha ‘‘pasūtānī’’ti, nibbattapaṇṇamūlānīti attho.
“显示它们”者,即显示那些种子。以显示结果的方式,也同时摄取了因,故说“以从种子所生者,显示了种子”。
Tānidassentoti tāni bījāni dassento. Kāriyadassanamukheneva kāraṇañca gahitanti āha ‘‘bījato nibbattena bījaṃ dassita’’nti.
92“从种子所生的生物村即是种子”,以此省略后词的方式,显示如同“从莲池所生的花即是莲”等例一样的惯用法。所谓“某种子名为生物村”,是就长出叶与根者而说。“如文”者,即如所读诵。
92.‘‘Bījato sambhūto bhūtagāmo bīja’’nti iminā uttarapadalopena ‘‘padumagacchato nibbattaṃ pupphaṃ paduma’’ntiādīsu viyāyaṃ vohāroti dasseti. Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hotīti nibbattapaṇṇamūlaṃ sandhāya vadati. Yathārutanti yathāpāṭhaṃ.
因为说“故意”,所以即使知道它已附着于身体而起身,由于没有“我将把它拔除”的想法,是许可的。以“无尾”一词,已包含芥子许的量,那是此种藻类的名称。由于无根无叶,故说“名为不完全的生物村”。它被摄于种子村。纵使不增长,也因它是生物村的根,所以说“摄于无根生物村中”。就椰子特别说明。
‘‘Sañciccā’’ti vuttattā sarīre laggabhāvaṃ ñatvāpi uṭṭhahati, ‘‘taṃ uddharissāmī’’tisaññāya abhāvato vaṭṭati. Anantaka-ggahaṇena sāsapamattikā gahitā, nāmañhetaṃ tassā sevālajātiyā. Mūlapaṇṇānaṃ abhāvena ‘‘asampuṇṇabhūtagāmo nāmā’’ti vuttaṃ. So bījagāmena saṅgahitoti. Avaḍḍhamānepi bhūtagāmamūlakattā vuttaṃ ‘‘amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatī’’ti. Nāḷikerassa āveṇikaṃ katvā vadati.
“谢雷亚咖”,是一种生长在石上的芳香物。“从开花时起”,是指从绽放之时开始。“取伞盖”,即取已绽放者。然而花苞,即使不损伤树皮也不可摘取,已开放者则许可。“以手之恶作”,是指用手轻率地拨弄。
Seleyyakaṃ nāma silāya sambhūtā ekā gandhajāti. Pupphitakālato paṭṭhāyāti vikasitakālato pabhuti. Chattakaṃ gaṇhantoti vikasitaṃ gaṇhanto. Makuḷaṃ pana rukkhattacaṃ akopentenapi gahetuṃ na vaṭṭati, phullaṃ vaṭṭati. Hatthakukkuccenāti hatthacāpallena.
“不应储存饮用水”,这是就自己饮用的饮水而言;对他人则属许可,因为未受持的缘故。因此说“若自己欲食用者”。“诸树之枝会生长”,是指不必拔除根部,仅凭叶子的长出即能增长。对此,即使不作净,切断的椰子、竹杖等也允许损坏。
‘‘Pānīyaṃ na vāsetabba’’nti idaṃ attano pivanapānīyaṃ sandhāya vuttaṃ, aññesaṃ pana vaṭṭati anuggahitattā. Tenāha ‘‘attanā khāditukāmenā’’ti. Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti mūlaṃ anotāretvā paṇṇamattaniggamanamattenapi vaḍḍhati. Tattha kappiyampi akaronto chinnanāḷikeraveḷudaṇḍādayo kopetuṃ vaṭṭati.
因他言说“我将示现经行处”,若唯以经行为意趣而行,或以行路为意趣而行,或以坐于草上为意趣而坐,则无罪。
‘‘Caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmī’’ti vuttattā kevalaṃ caṅkamanādhippāyena vā maggagamanādhippāyena vā akkamantassa, tiṇānaṃ upari nisīdanādhippāyena nisīdantassa ca doso natthi.
“以沙门净法”:指依沙门之净法而言说;无种子及应去种子者,亦因是净法而称为“沙门净法”。无种子者,如嫩芒果等果实。应去种子者,指须分离种子之物,如波罗蜜等名为应去种子。“说‘净法’后”:虽依事前之行为而说,然于言说之刹那,应以火、刀等损毁种子体,故先前不许作者,亦不可作二分,唯应示现切断破坏。操作的比丘应以任何语言说“作净法”而作。为令种子体解脱故,应再作净法,因令其作第一次即已过度。依“于锅中亦许作”之语,从锅中取出之米糠或种子,可投弃于任何处。地生物、地生物想、破坏或令破坏,此处此三为支分。
Samaṇakappehīti samaṇānaṃ kappiyavohārehi, abījanibbaṭṭabījānipi kappiyabhāvato ‘‘samaṇakappānī’’ti vuttāni. Abījaṃ nāma taruṇaambaphalādīni. Nibbaṭṭetabbaṃ viyojetabbaṃ bījaṃ yasmiṃ, taṃ panasādi nibbaṭṭabījaṃ nāma. Kappiyanti vatvāvāti pubbakālakiriyāvasena vuttepi vacanakkhaṇeva aggisatthādinā bījagāme vaṇaṃ kātabbanti vacanato pana pubbe kātuṃ na vaṭṭati, tañca dvidhā akatvā chedanabhedanameva dassetabbaṃ. Karontena ca bhikkhunā ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti yāya kāyaci bhāsāya vutteyeva kātabbaṃ. Bījagāmaparimocanatthaṃ puna kappiyaṃ kāretabbanti kārāpanassa paṭhamameva adhikatattā. ‘‘Kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttattā kaṭāhato nīhatāya miñjāya vā bīje vā yattha katthaci vijjhituṃ vaṭṭati eva. Bhūtagāmo, bhūtagāmasaññitā, vikopanaṃ vā vikopāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni.
二、异语学处注释
2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā
94第二,“其他言语”:指他人为指出过失而说的话,他却以不相应的另外言语来回应。
94. Dutiye aññaṃ vacananti yaṃ dosavibhāvanatthaṃ parehi vuttavacanaṃ taṃ tassa ananucchavikena aññena vacanena paṭicarati.
98此处所谓“以他事他事往返”,即搁置所问之义,转而宣说、显示其他事,因此称为“说他语者”,亦即“此名为以他事他事往返”。“此名为沉默者”,即指沉默的状态,或以此为读法。“令成说他语者”,即令其归于说他语中。“伤害”,即指伤害性。
98. Yadetaṃ aññenaññaṃ paṭicaraṇavasena pavattavacanaṃ, tadeva pucchitamatthaṃ ṭhapetvā aññaṃ vadati pakāsetīti aññavādakanti āha ‘‘aññenaññaṃ paṭicaraṇassetaṃ nāma’’nti. Tuṇhībhūtassetaṃ nāmanti tuṇhībhāvassetaṃ nāmaṃ, ayameva vā pāṭho. Aññavādakaṃ āropetunti aññavāde āropetuṃ. Vihesakanti vihesakattaṃ.
99经文中“不欲揭露”,意指想要覆藏。
99. Pāḷiyaṃ na ugghāṭetukāmoti paṭicchādetukāmo.
100“未被举罪而说他语”:这里所说的恶作,依经文中“以他事他事往返”的方式成立;而依注疏之理,若以妄语而作他事他事往返者,则与妄语波逸提一同有恶作;若已被举罪,则唯以此犯波逸提。然而,有些人说“与妄语波逸提合计,共有二波逸提”,此事应当审察。对于初犯者,唯此妄语无犯,应如此见。此中有三支:依如法羯磨而被举罪;被追问所犯之罪或所涉之事;因欲覆藏而以他事他事往返,或沉默。
100.Anāropite aññavādaketi vuttadukkaṭaṃ pāḷiyaṃ āgataaññenaññapaṭicaraṇavasena yujjati, aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena pana musāvādena aññenaññaṃ paṭicarantassa pācittiyena saddhiṃ dukkaṭaṃ, āropite imināva pācittiyaṃ. Keci pana ‘‘musāvādapācittiyena saddhiṃ pācittiyadvaya’’nti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Ādikammikassapi musāvāde imināva anāpattīti daṭṭhabbaṃ. Dhammakammena āropitatā, āpattiyā vā vatthunā vā anuyuñjiyamānatā, chādetukāmatāya aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ, tuṇhībhāvo cāti imānettha tīṇi aṅgāni.
三、讥嫌学处注释
3. Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā
103103. 在第三处,因思惟义之禅那词根有多义性,故有观察义之可能性,故说「令观察」。「以欲」,即性之颠倒,故说「以欲」。
103. Tatiye cintāyanatthassa jhe-dhātussa anekatthatāya olokanatthasambhavato vuttaṃ ‘‘olokāpentī’’ti. Chandāyāti liṅgavipallāsoti āha ‘‘chandenā’’ti.
105为令比丘生惭而将彼之过失向他人言说,名为‘令发牢骚’;若不向他人说,而以相互交谈的方式宣说比丘之过失,则名为‘诽谤’。这是二者的差别。
105. Bhikkhuṃ lāmakato cintāpanatthaṃ aññesaṃ taṃ avaṇṇakathanaṃ ujjhāpanaṃ nāma. Aññesaṃ pana avatvā aññamaññaṃ samullapanavasena bhikkhuno dosappakāsanaṃ khiyyanaṃ nāmāti ayametesaṃ bhedo.
106‘令他未受具戒者发牢骚’,即藉由他未受具戒者令发牢骚。‘或于彼面前’,即在彼未受具戒者的面前,诽谤那位为僧团所认可之受具戒者。此处亦应知:因依妄语而有令发牢骚等之可能,故恶作之处、初犯者之无犯,皆依此学处而说;而一切处妄语波逸提在此并不转来。此中有六支分:依法羯磨而被认可性、受具戒性、无去来性;欲说彼之过失;于谁面前而说;彼之受具戒性;令发牢骚或诽谤。
106.Aññaṃ anupasampannaṃ ujjhāpetīti aññena anupasampannena ujjhāpeti. Tassa vā taṃ santiketi tassa anupasampannassa santike taṃ saṅghena sammataṃ upasampannaṃ khiyyati. Idhāpi musāvādena ujjhāpanādīnaṃ sambhavato dukkaṭaṭṭhānāni ca ādikammikassa anāpatti ca iminā eva sikkhāpadena vuttāti veditabbaṃ sabbattha musāvādapācittiyassa anivattito. Dhammakammena sammatatā, upasampannatā, agatigamanābhāvo, tassa avaṇṇakāmatā, yassa santike vadati. Tassa upasampannatā, ujjhāpanaṃ vā khiyyanaṃ vāti imānettha cha aṅgāni.
四、第一卧坐处学处注释
4. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā
110第四“未制”者,指未广为人知。然而,世尊取其“于八个月内安置于楼阁等处”这一特殊义理,最初即已制定学处,而以“诸比丘,我允许八个月”等语句,以类似“未制”的方式显示,故未另立“未制”。但在《附随》中,此许可语句被说为未制之处,故说“一未制”。
110. Catutthe apaññāteti appasiddhe. Imaṃ pana aṭṭha māse maṇḍapādīsu ṭhapanasaṅkhātaṃ atthavisesaṃ gahetvā bhagavatā paṭhamameva sikkhāpadaṃ paññattanti adhippāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhamāse’’tiādivacanena anupaññattisadisena pakāsetvā visuṃ anupaññatti na vuttā. Parivāre panetaṃ anujānanavacanaṃ anupaññattiṭṭhānanti ‘‘ekā anupaññattī’’ti (pari. 65-67) vuttaṃ.
“新织者”,指用线和边缘缠绕起来的床榻。“覆盖者”,指用许可的皮革覆盖。这些床榻不会因雨水而很快损坏。“最上露地住者”,这仅仅是为了显示其安乐行道,然而即便是最高标准者,衣小屋也是许可的。“随身性故”,是显示比丘就在那里坐卧的状态,由此显示因害怕下雨而自行前往他处者是有罪的。这是为露地住者的利益而作的限定,即使是由施主所施,自己守护者也应守护。
Navavāyimoti adhunā suttena vītakacchena paliveṭhitamañco. Onaddhoti kappiyacammena onaddho. Te hi vassena sīghaṃ na nassanti. ‘‘Ukkaṭṭhaabbhokāsiko’’ti idaṃ tassa sukhapaṭipattidassanamattaṃ, ukkaṭṭhassāpi pana cīvarakuṭi vaṭṭateva. Kāyānugatikattāti bhikkhuno tattheva nisīdanabhāvaṃ dīpeti, tena ca vassabhayena sayaṃ aññattha gacchantassa āpattīti dasseti . Abbhokāsikānaṃ temanatthāya niyametvā dāyakehi dinnampi attānaṃ rakkhantena rakkhitabbameva.
“观察云未生起”,以此显示:即使在夏季,当云生起时,也不许将卧具置于露地。“各处”,指在塔院等各个露地,确定后放置。“从中央开始向足处方向”,指在四周打扫之后,由于垃圾的堆积,庭院中央常会有沙子积聚。这是为了说明应作之法而说。应将沙子运向高处的足处方向。或者,在角落沙子积聚之处,应从那里开始运向另一方向,有人如此解释其义。然而另有人说:“为了不破坏已扫处的足迹,自己站在未扫处,应将沙子运向自己足处方向”,如此一来,“从中央开始”这句话的用意便看不到了。
‘‘Valāhakānaṃ anuṭṭhitabhāvaṃ sallakkhetvā’’ti iminā gimhānepi meghe uṭṭhite abbhokāse nikkhipituṃ na vaṭṭatīti dīpeti. Tatra tatrāti cetiyaṅgaṇādike tasmiṃ tasmiṃ abbhokāse niyametvā nikkhittā. Majjhato paṭṭhāya pādaṭṭhānābhimukhāti yattha samantato sammajjitvā aṅgaṇamajjhe sabbadā kacavarassa saṅkaḍḍhanena majjhe vālikā sañcitā hoti. Tattha kattabbavidhidassanatthaṃ vuttaṃ. Uccavatthupādaṭṭhānābhimukhaṃ vā vālikā haritabbā. Yattha vā pana koṇesu vālikā sañcitā, tattha tato paṭṭhāya aparadisābhimukhā haritabbāti keci atthaṃ vadanti. Keci pana ‘‘sammaṭṭhaṭṭhānassa padavaḷañjena avikopanatthāya sayaṃ asammaṭṭhaṭṭhāne ṭhatvā attano pādābhimukhaṃ vālikā haritabbāti vutta’’nti vadanti, tattha ‘‘majjhato paṭṭhāyā’’ti vacanassa payojanaṃ na dissati.
111第一一一。「仅以弯足之程度」:为了显示曲足床与其余(床)的差别在于弯足的程度,而不在于脚插入横木的差别,故说「或任何人」等。「彼之」:唯指受具足戒者。
111. Vaṅkapādatāmattena kuḷīrapādakassa sesehi viseso, na aṭanīsu pādappavesanavisesenāti dassetuṃ ‘‘yo vā pana kocī’’tiādi vuttaṃ. Tassāti upasampannasseva.
坐后……波逸提:于此,若知雨未生起,以「之后再来收起」的用心而离去者无罪,但由此必须再来。「得许可后」:即得到「走吧,不要在这里停留」的言语之后。
Nisīditvā…pe… pācittiyanti ettha meghuṭṭhānābhāvaṃ ñatvā ‘‘pacchā āgantvā uddharissāmī’’ti ābhogena gacchantassa anāpatti, tena punāgantabbameva. Kappaṃ labhitvāti ‘‘gaccha, mā idha tiṭṭhā’’ti vuttavacanaṃ labhitvā.
「唯住处比丘之障碍」:若未对客比丘言说便坐下,心想「住处比丘自会收起」而离去者,障碍亦唯在住处比丘。然依《大笺》之意,即使未说「此是我等之」而仅是坐着,也是如此。因经中「铺设或令铺设」之语,故即使非由指令而铺设,亦已显示恶作之因。
Āvāsikānaṃyeva palibodhoti āgantukesu kiñci avatvā nisīditvā ‘‘āvāsikā eva uddharissantī’’ti gatesupi āvāsikānameva palibodho. Mahāpaccarivāde pana ‘‘idaṃ amhāka’’nti avatvāpi nisinnānamevāti adhippāyo. ‘‘Santharitvā vā santharāpetvā vā’’ti vuttattā anāṇattiyā paññāpitattāpi dukkaṭe kāraṇaṃ vuttaṃ. Ussārakoti sarabhāṇako. So hi uddhaṃ uddhaṃ pāḷipāṭhaṃ sāreti pavattetīti ussārakoti vuccati.
112“为护色故作”者,指以布片等材料缝制而成。“应敷于地上”者,若有毛毯,则敷于其上;若无,则直接敷于净地上。“以此对狮皮等之受持即禁止”一句,显示:将兽皮铺于床座等处、随后收起存放,以这些方式视为自身所有而受持,即不许可;但以铺地等方式使用,则不构成自身之受持。因为在《犍度》中有“或于床垫之上铺设,或于床垫之下铺设”的说法,此为各人利益而在床等物件上铺设而受持的事项中——
112.Vaṇṇānurakkhaṇatthaṃ katāti paṭakhaṇḍādīhi sibbitvā katā. Bhūmiyaṃ attharitabbāti cimilikāya sati tassā upari, asati suddhabhūmiyaṃ attharitabbā. ‘‘Sīhacammādīnaṃ pariharaṇeyeva paṭikkhepo’’ti iminā mañcapīṭhādīsu attharitvā puna saṃharitvā ṭhapanādivasena attano atthāya pariharaṇameva na vaṭṭati, bhūmattharaṇādivasena paribhogo pana attano pariharaṇaṃ na hotīti dasseti. Khandhake hi ‘‘antopi mañce paññattāni honti, bahipi mañce paññattāni hontī’’ti evaṃ attano attano atthāya mañcādīsu paññapetvā pariharaṇavatthusmiṃ –
“诸比丘!不得受持大型兽皮,即:狮皮、虎皮、豹皮。若受持者,犯恶作。”
‘‘Na, bhikkhave, mahācammāni dhāretabbāni sīhacammaṃ byagghacammaṃ dīpicammaṃ. Yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 255) –
已作了禁止。因此,此处应依前述之理趣来理解其意旨。“木制座”者,即木板所制的座具。“足擦板”者,指在其上摩擦未洗之足以洗净的木板等物。
Paṭikkhepo kato. Tasmā vuttanayenevettha adhippāyo daṭṭhabbo. Dārumayapīṭhanti phalakamayapīṭhameva. Pādakathalikanti adhotapādaṃ yasmiṃ ghaṃsantā dhovanti, taṃ dāruphalakādi.
113因为说“来时再将此取起”而去,所以即使以其他因缘而不感焦虑者,若对回来取用仍有期待,亦无罪。因此,在《本母注》中说:“床座等为僧物、于所说相状之处敷设或令人敷设、无牵挂、无灾厄、无期待、超过投石之距离”,如是在此处,连同无期待,一共说了六支。
113. ‘‘Āgantvā uddharissāmīti gacchatī’’ti vuttattā aññenapi kāraṇena anotāpentassapi āgamane sāpekkhassa anāpatti. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘mañcādīnaṃ saṅghikatā, vuttalakkhaṇe dese santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, nirapekkhatā, leḍḍupātātikkamo’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā) evamettha nirapekkhatāya saddhiṃ cha aṅgāni vuttāni.
五、第二卧坐处学处注释
5. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā
116第五、披肩与毛毯:是指为铺盖之用而放置、毛头竖立的特殊敷具。“仅说如此”,是诸注疏中所说。“从住处”,是指从最后那一间住处。
116. Pañcame pāvāro kojavoti paccattharaṇatthāyeva ṭhapitā uggatalomā attharaṇavisesā. Ettakameva vuttanti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Senāsanatoti sabbapacchimasenāsanato.
117为详细开显《库伦德注》中所说之义,故开启“虽已说”等语。“不必再说”,是因为树下的情形明显易知,所以才这么说。“坏失”,即毁坏。
117.Kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttamevatthaṃ savisesaṃ katvā dassetuṃ ‘‘kiñcāpi vutto’’tiādi āraddhaṃ. Vattabbaṃ natthīti rukkhamūlassa pākaṭattā vuttaṃ. Palujjatīti vinassati.
118「以此编织床或椅」,即床椅的编织物。「石堆窟」意为山洞。「然,若告知则无罪」,以此显示无罪。具备前述特征的卧具、彼为僧团所有、于具备前述特征的住处自行铺设或令铺设、未被遗忘、无灾障、无所期者离去他方、超出近处范围,此即此处七支。
118. Yena mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā vīnanti, taṃ mañcapīṭhakavānaṃ. Siluccayaleṇanti pabbataguhā. ‘‘Āpucchanaṃ pana vatta’’nti iminā āpatti natthīti dasseti. Vuttalakkhaṇaseyyā, tassā saṅghikatā, vuttalakkhaṇe vihāre santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, anapekkhassa disāpakkamanaṃ, upacārasīmātikkamoti imānettha satta aṅgāni.
6. 侵夺学处之解释
6. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā
119第六项中,「未入」者,意为进入近处。
119. Chaṭṭhe anupavisitvāti samīpaṃ pavisitvā.
122「除近处」者,即除去二肘半的近处范围。住处属僧团所有、明知不应令其起座、心存恼害、在近处内坐或卧,这些为此处四支。
122.Upacāraṃ ṭhapetvāti diyaḍḍhahatthūpacāraṃ ṭhapetvā. Saṅghikavihāratā, anuṭṭhāpanīyabhāvajānanaṃ, sambādhetukāmatā, upacāre nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni.
7. 拖出学处之解释
7. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā
126126. 第七项中「门室」即指门房。
126. Sattame koṭṭhakānīti dvārakoṭṭhakāni.
128128. 「不应从整个僧园拖出」——此说并不恰当。实际上,以不怒之心将应呵责的恶人拖出或令人拖出者,依此学处并无过犯,因为学处中说到「怒而不喜」之故。若出于其他动机,亦不见有犯。在巴利圣典中,「拖出无惭者」等文句,由于心的迅捷转变,虽于过程中屡次生起怒意,亦无有犯,因为拖出的发端唯以无惭等为因缘。此处三支为:僧团住处、已达上者远离争论者的性质等、以怒拖出或令人拖出。
128.‘‘Sakalasaṅghārāmato nikkaḍḍhituṃ na vaṭṭatī’’ti idaṃ ananurūpato vuttaṃ. Pāpagarahitāya hi akupitacittena nikkaḍḍhāpentassa iminā sikkhāpadena āpatti natthi ‘‘kupito anattamano’’ti vuttattā. Aññāpekkhā āpatti na dissati. Pāḷiyaṃ ‘‘alajjiṃ nikkaḍḍhatī’’tiādīsu cittassa lahuparivattitāya antarantarā kope uppannepi anāpatti alajjitādipaccayeneva nikkaḍḍhanassa āraddhattā. Saṅghikavihāro, upasampannassa bhaṇḍanakārakabhāvādivinimuttatā, kopena nikkaḍḍhanaṃ vā nikkaḍḍhāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni.
8. 空中精舍学处之解释
8. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā
129129. 第八项,其义显明。此处四支为:僧团的住处,无覆顶的空中楼阁,下层受用的性质,以及在未铺设敷物的高阁上坐卧。
129. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Saṅghiko vihāro, asīsaghaṭṭavehāsakuṭi, heṭṭhāparibhogatā, apaṭāṇidinne āhaccapādake nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni.
9. 大住处学处之解释
9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā
135第九条中,因有“名为大住处者,是有主的”之说,故有人认为:对于有主标识的小屋,无罪。“其”,指住处。“即使近行未圆满亦有”的意思:当开启的门扇撞到墙壁时,在该墙壁四周、门扇宽度的范围内,即使没有近行,也属于有近行。“窗孔结合光明与风孔”即连接之意,故称门扇为“光明连接”。在门窗近行范围之外,反复涂抹等,以食团数量计,犯巴吉帝亚。
135. Navame ‘‘mahallako nāma vihāro sassāmiko’’ti vuttattā saññācikāya kuṭiyā anāpattīti vadanti. Yassāti vihārassa. Sā aparipūrūpacārāpi hotīti vivariyamānaṃ kavāṭaṃ yaṃ bhittiṃ āhanati, sā sāmantā kavāṭavitthārappamāṇā upacārarahitāpi hotīti attho. Ālokaṃ vātapānaṃ sandheti ghaṭayatīti ālokasandhīti kavāṭaṃ vuccati. Dvāravātapānūpacārato aññattha punappunaṃ limpanādiṃ karontassa piṇḍagaṇanāya pācittiyaṃ.
然而有些人说:“因在巴利中未说巴吉帝亚,故为恶作。”“应确定”者,指应共同约定。站在青草地上作确定。“恶作罪”的意思,是指站在适宜青草生长的田地上进行覆盖者犯恶作,这是此处的含义。然而有些人说:“在那种田地上建造住处者犯恶作”,这与巴利不合。
Keci pana ‘‘pāḷiyaṃ pācittiyassa avuttattā dukkaṭa’’nti vadanti. Adhiṭṭhātabbanti saṃvidhātabbaṃ. Harite ṭhito adhiṭṭhāti. Āpatti dukkaṭassāti haritayutte khette ṭhatvā chādentassa dukkaṭanti attho. Keci pana ‘‘tādise khette vihāraṃ karontassa dukkaṭa’’nti vadanti, taṃ pāḷiyā na sameti.
136“仅直接覆盖”,即从覆盖口边缘开始,直至背脊、屋顶角等处,以砖等直接覆盖。然而以此为准,当整个住处一次覆盖完成时,这一覆盖便称为“一道”,因此巴利中说“二道”等。有人说:轮番覆盖亦应依此方式结合,这与“反复令覆盖”的巴利文,以及“这一切覆盖应知为覆盖之上”的注疏之语相符。
136.Ujukameva chādananti chādanamukhavaṭṭito paṭṭhāya yāva piṭṭhivaṃsakūṭāgārakaṇṇikādi, tāva iṭṭhakādīhi ujukaṃ chādanaṃ. Iminā pana yena sabbasmiṃ vihāre ekavāraṃ chādite taṃ chādanaṃ ekamagganti gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘dve magge’’tiādi vuttaṃ. Pariyāyena chādanampi imināva nayena yojetabbanti vadanti, taṃ ‘‘punappunaṃ chādāpesī’’ti imāya pāḷiyā ca ‘‘sabbampi cetaṃ chadanaṃ chadanūpari veditabba’’nti iminā aṭṭhakathāvacanena ca sameti.
巴利文中“以道覆盖者,以轮番覆盖者”,这是为了显示以砖等和以草叶覆盖方式之差别而说。然而有些人误解为:“对于已按行列覆盖的屋顶,从覆盖面的边缘开始,笔直向上只作一次覆盖,即为一‘道’,依此而说‘二道’等,但这并非指整个住处的覆盖。这一原则在轮番覆盖中亦然。”此种理解与巴利注疏不符。
Pāḷiyaṃ ‘‘maggena chādentassa pariyāyena chādentassā’’ti idañca iṭṭhakādīhi, tiṇapaṇṇehi ca chādanappakārabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘pantiyā chāditassa chadanassa upari chadanamukhavaṭṭito paṭṭhāya uddhaṃ ujukameva ekavāraṃ chādanaṃ ekamagganti gahetvā ‘dve magge’tiādi vuttaṃ, na pana sakalavihārachādanaṃ. Esa nayo pariyāyena chādanepī’’ti vadanti, taṃ pāḷiaṭṭhakathāhi na sameti.
“于第三道”中,“第三”是为表示用途义的与格,意为“第三道”。或者,这才是正确的读法。“以草叶可得”是就“以草叶覆盖后,再于其上进行涂抹与粉刷”而说。因为仅就纯粹的草屋而言,才判为无罪。“三道”是指依道数覆盖而成的三种屋顶。“三轮番”在此也是同样的原则。此处三支分别是:大住处性、自己住处性,以及更上的确定。
Tatiyāya magganti ettha tatiyāyāti upayogatthe sampadānavacanaṃ, tatiyaṃ magganti attho. Ayameva vā pāṭho. Tiṇapaṇṇehi labbhatīti tiṇapaṇṇehi chādetvā upari ullittāvalittakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Kevalaṃ tiṇakuṭiyā hi anāpatti vuttā. Tiṇṇaṃ maggānanti maggavasena chāditānaṃ tiṇṇaṃ chadanānaṃ. Tiṇṇaṃ pariyāyānanti etthāpi eseva nayo. Mahallakavihāratā, attano vāsāgāratā, uttari adhiṭṭhānanti imānettha tīṇi aṅgāni.
10. 有虫水学处释义
10. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā
140140. 在第十条中,对于学处目里“有虫之水,应以草或以土洒之”一句,意为应当弃去。或者,也可释义为:取水向外泼洒,然后取草或土,投于那水中,此处须增添“取来投入”之意方能理解。因此说“即使车载量”等语。“此”指投入草、土的规定。“所说者”即于学处目中所说“草或土”,或为诸注疏中所说。
140. Dasame mātikāyaṃ sappāṇakaudakaṃ tiṇena vā mattikāya vā siñceyya, chaḍḍeyyāti attho. Atha vā udakaṃ gahetvā bahi siñceyya, tasmiñca udake tiṇaṃ vā mattikaṃ vā āharitvā pakkhipeyyāti ajjhāharitvā attho veditabbo. Tenāha ‘‘sakaṭabhāramattañcepī’’tiādi. Idanti tiṇamattikapakkhipanavidhānaṃ. Vuttanti mātikāyaṃ ‘‘tiṇaṃ vā mattikaṃ vā’’ti evaṃ vuttaṃ, aṭṭhakathāsu vā vuttaṃ.
此学处是就外在受用而依事相所说,因内在受用将另外说明。此两者亦皆作为“有虫(命)”,是在无杀害心的情况下浇灌而制,故说为“制罪”。然而若有杀害心,则直接依其他学处犯波逸提,应知非由此学处。水有虫,知“因浇灌小生命将死”,正是于如此之水,无杀害思而因某种应作之事浇灌草等——这些即为此处四支。
Idañca sikkhāpadaṃ bāhiraparibhogaṃ sandhāya vatthuvasena vuttaṃ abbhantaraparibhogassa visuṃ vakkhamānattā. Tadubhayampi ‘‘sappāṇaka’’nti katvā vadhakacittaṃ vināva siñcane paññattattā ‘‘paṇṇattivajja’’nti vuttaṃ. Vadhakacitte pana sati sikkhāpadantareneva pācittiyaṃ, na imināti daṭṭhabbaṃ. Udakassa sappāṇakatā, ‘‘siñcanena pāṇakā marissantī’’ti jānanaṃ, tādisameva ca udakaṃ vinā vadhakacetanāya kenacideva karaṇīyena tiṇādīnaṃ siñcananti imānettha cattāri aṅgāni.
3. 教诫品
3. Ovādavaggo
1. 教诫学处释义
1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā
144144. 第三品的第一条中,“畜生”者,即旁生类,意为外在的。“圆满”者,即完备。“相应”者,即与义相应。“深”者,即由义深等而深。
144. Tatiyavaggassa paṭhame tiracchānabhūtanti tirokaraṇabhūtaṃ, bāhirabhūtanti attho. Samiddhoti paripuṇṇo. Sahitattho atthayutto. Atthagambhīratādinā gambhīro.
145-147“更上”者,即更进一步。“或者作”者,即于外围而作。“分别”者,即于禅那分别中。“足”者,即通往涅槃之足。
145-147.Paratoti uttari. Karontovāti paribāhire karonto. Vibhaṅgeti jhānavibhaṅge. Caraṇanti nibbānagamanāya pādaṃ.
“若其”者,即若他有。“持”者,即持令不坏失。“遍说义”者,即以杂说方式分别说明法义。“三种随喜”者:于僧团供食等场合,与布施功德相应的《宝藏经》等随喜;于入宅吉祥等场合的《吉祥经》等随喜;于丧事施食等不吉场合的《墙外经》等随喜——此为三种随喜。“业与非业的判别”者,即《附随》末尾《键度品》中所说之判别。“依定之力”者,即以止为先导之力。“或依观之力”者,即以见清净等纯观之力。“四方者”:为守护自身戒行,不依顾他人,随其所欲前往四方可行之处;或于诸方中善为者,故称四方者。
Yadassāti yaṃ assa. Dhāretīti avinassamānaṃ dhāreti. Parikathanatthanti pakiṇṇakakathāvasena paricchinnadhammakathanatthaṃ. Tisso anumodanāti saṅghabhattādīsu dānānisaṃsappaṭisaṃyuttā nidhikuṇḍasuttādi (khu. pā. 8.1 ādayo) -anumodanā, gehappavesamaṅgalādīsu maṅgalasuttādi (khu. pā. 5.1 ādayo; su. ni. maṅgalasutta) -anumodanā, matakabhattādiamaṅgalesu tirokuṭṭādi (khu. pā. 7.1 ādayo; pe. va. 14 ādayo) -anumodanāti imā tisso anumodanā. Kammākammavinicchayoti parivārāvasāne kammavagge (pari. 482 ādayo) vuttavinicchayo. Samādhivasenāti samathapubbakavasena. Vipassanāvasena vāti diṭṭhivisuddhiādikāya sukkhavipassanāya vasena. Attano sīlarakkhaṇatthaṃ aparānapekkhatāya yena kāmaṃ gantuṃ catasso disā arahati, assa vā santi, tāsu vā sādhūti cātuddiso.
“增上律”者:指在巴帝摩卡律仪所摄的律仪调伏中,或指阐明此的律藏。“调伏”者:为教诫、为开示。“熟练、口诵”者:应从文句与义理上熟练,并通过反复持诵令其口诵。此处,有些人仅依义理而作关联。“增上法”者:指以相、味等所区分的名色法。据说,从前大长老们为令教法久住,将每一部分法——如长部等——分配给每一群比丘,说道:“你们从文句与注疏上护持此部分;若能胜任,便更深入学习。”如此,以典籍方式将全部教法分配。于是,那些比丘便以所持典籍之名,被称为长部诵者、中部诵者等。他们若舍弃自己所负担的部分,便不能学习其他。对此,故说“若是中部诵者”等。
Abhivinayeti pātimokkhasaṃvarasaṅkhāte saṃvaravinaye, tappakāsake vā vinayapiṭake. Vinetunti sikkhāpetuṃ pakāsetuṃ. Paguṇā vācuggatāti pāṭhato ca atthato ca paguṇā mukhe sannidhāpanavasena vācuggatā kātabbā. Atthamattavasenapettha yojanaṃ karonti. Abhidhammeti lakkhaṇarasādivasena paricchinne nāmarūpadhamme. Pubbe kira mahātherā pariyattianantaradhānāya ekekassa gaṇassa dīghanikāyādiekekadhammakoṭṭhāsaṃ niyyātentā ‘‘tumhe etaṃ pāḷito ca aṭṭhakathāto ca pariharatha, sakkontā uttaripi uggaṇhathā’’ti evaṃ sakaladhammaṃ ganthavasena niyyātenti, tattha te ca bhikkhū ganthanāmena dīghabhāṇakā majjhimabhāṇakāti voharīyanti, te ca attano bhārabhūtaṃ koṭṭhāsaṃ pariccajitvā aññaṃ uggahetuṃ na labhanti. Taṃ sandhāyāha ‘‘sace majjhimabhāṇako hotī’’tiādi.
此处,「下三品」是指大品之下的三品,即:有偈品(相应部1.1等)、因缘品(相应部2.1等)、蕴品(相应部3.1等)这三品。「从三集开始为下」是就一集、二集而言。法句连同其本生故事,应由本生诵者与各自的本生一起学习。「少于此则不应许」,这是大巴咤离论师的意思。「从彼处、从此处」是指从长部等处择取后学习。为了正法久住,以及有些比丘不善巧于前后连贯等,故拒绝言「此不应许」。「于阿毗达摩中当学某部分」未明确提及。这里应理解为:律中的善三法等分类,经中的止观道,若没有阿毗达摩的文句,便不能了知,犹如进入黑暗一般。因此,借着学习经与律,便已说到学习阿毗达摩;并非单独未说,应知如是。譬如说「应食饭」时,虽未说「应食菜」,但因菜不离饭,说饭即等于说菜;应如此理解此处的相关性。
Tattha heṭṭhimā vā tayo vaggāti mahāvaggato heṭṭhimā sagāthakavaggo (saṃ. ni. 1.1 ādayo), nidānavaggo (saṃ. ni. 2.1 ādayo), khandhavaggoti (saṃ. ni. 3.1 ādiyo) ime tayo vaggā. Tikanipātato paṭṭhāya heṭṭhāti ekakanipātadukanipāte sandhāya vuttaṃ. Dhammapadampi saha vatthunā jātakabhāṇakena attano jātakena saddhiṃ uggahetabbaṃ. Tato oraṃ na vaṭṭatīti mahāpaccarivādassa adhippāyo. Tato tatoti dīghanikāyādito. Uccinitvā uggahitaṃ saddhammassa ṭhitiyā, bhikkhunopi pubbāparānusandhiādikusalatāya ca na hotīti ‘‘taṃ na vaṭṭatī’’ti paṭikkhittaṃ. Abhidhamme kiñci uggahetabbanti na vuttanti ettha yasmā vinaye kusalattikādivibhāgo, suttantesu samathavipassanāmaggo ca abhidhammapāṭhaṃ vinā na viññāyati, andhakāre paviṭṭhakālo viya hoti, tasmā suttavinayānaṃ gahaṇavasena abhidhammaggahaṇaṃ vuttamevāti visuṃ na vuttanti veditabbaṃ. Yathā ‘‘bhojanaṃ bhuñjitabba’’nti vutte ‘‘byañjanaṃ khāditabba’’nti avuttampi vuttameva hoti tadavinābhāvato, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.
「以圆满字句音声」:指她具备圆满、完整的字句音声,没有松缓、浓重等过失。「城市女子的」:即「城市女子」,意为城市居民的言说。「无涎唾的」:此处「涎」即唾液,指没有唾液的粘着。「善语音的」:此处语即是语音,指发声的音声;具有善妙、甜美语音者,名为善语音者。对于已受具足戒者,仅以行淫便不能,并非对在学尼、沙弥尼,故说「对比丘尼触碰身体」等。
Parimaṇḍalapadabyañjanāyāti parimaṇḍalāni paripuṇṇāni padesu sithiladhanitādibyañjanāni yassaṃ, tāya. Purassa esāti porī, nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Anelagaḷāyāti ettha elāti kheḷaṃ taggaḷanavirahitāya. Kalyāṇavākkaraṇoti ettha vācā eva vākkaraṇaṃ, udāharaṇaghoso. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇamassāti kalyāṇavākkaraṇo. Upasampannāya methuneneva abhabbo hoti, na sikkhamānāsāmaṇerīsūti āha ‘‘bhikkhuniyā kāyasaṃsaggaṃ vā’’tiādi.
148「以重物」:即以贵重物品。「对一起达上者」:此处为处格作受格之用。「于诸比丘前达上」:指转变性别者,或五百释迦女。然而,教诫这些一起达上者时,唯是波逸提。
148.Garukehīti garukabhaṇḍehi. Ekatoupasampannāyāti upayogatthe bhummavacanaṃ. Bhikkhūnaṃ santike upasampannā nāma parivattaliṅgā vā pañcasatasākiyāniyo vā. Etā pana ekatoupasampannā ovadantassa pācittiyameva.
149「未受邀请而欲前往」的意思,是指受邀后,在应供食事结束时并不想离去,而想留住于彼处,这是它的含义。「从何处」指从比丘尼住处。「请求后」指请求说道:「我们将依你们带来的教诫而住。」「于彼处」指在那个比丘尼住处。住于无有比丘的住处度过雨安居者,犯巴吉帝亚;若离开该住处,则犯恶作。
149.Na nimantitā hutvā gantukāmāti nimantitā hutvā bhojanapariyosāne gantukāmā na honti, tattheva vasitukāmā hontīti attho. Yatoti bhikkhunupassayato. Yācitvāti ‘‘tumhehi ānītaovādeneva mayampi vasissāmā’’ti yācitvā. Tatthāti tasmiṃ bhikkhunupassaye. Abhikkhukāvāse vassaṃ vasantiyā pācittiyaṃ, apagacchantiyā dukkaṭaṃ.
「这些罪中,哪种罪应避免?」为回避这样的质疑,他说:「那罪应当守护。」意思是:那以随行雨安居为根本的罪应当守护,而其余诸罪有无犯的因缘,这是他的用意。因此他说「于灾祸时」等。
Imāsu katarāpatti pariharitabbāti codanaṃ pariharanto āha ‘‘sā rakkhitabbā’’ti. Sā vassānugamanamūlikā āpatti rakkhitabbā, itarāya anāpattikāraṇaṃ atthīti adhippāyo. Tenāha ‘‘āpadāsu hī’’tiādi.
「为教诫」指为了请求教诫。「以二、三」指以二人或三人;此处(的体格)是用于表示作具的意义。「以令喜悦的」指以能生起净信的身业等。「令成就」指令成就三学。未获认许、比丘尼的圆满达上、以教诫的方式授予八重法——这三项是这里的支分。
Ovādatthāyāti ovāde yācanatthāya. Dve tissoti dvīhi tīhi, karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ. Pāsādikenāti pasādajanakena kāyakammādinā. Sampādetūti tividhaṃ sikkhaṃ sampādetu. Asammatatā, bhikkhuniyā paripuṇṇūpasampannatā, ovādavasena aṭṭhagarudhammadānanti imānettha tīṇi aṅgāni.
2. 日没学处之解释
2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā
153第二项中,“拘迦那陀”是指一种莲花,据说这种莲花花瓣繁多、色泽具足。此处意谓:如同名为拘迦那陀的莲花,正自觉者面容犹如盛开的莲花,功德芬芳未曾散失,在无垢的虚空之中,犹如日轮以自身光辉炽燃照耀,并由诸肢体流散光焰,因而称为“安耆拉萨”。见(如是正自觉者)。“拭尘布”,意为“擦拭身尘”,即拭布的名称。以放光为先导而宣说的偈颂,称为“光明偈”。然而,《清净道论》等处所说“贪是尘垢,非尘埃”等是光明偈,但此“增上心”偈并非彼偈。此为周利槃陀伽长老的自说偈,在《自说经》中并未收录,《一自说长老》中言“此非彼之自说偈”。然因此处巴利原文如此表述,故应取为长老之自说偈。在此处,即使以非重法进行教诫,也仅犯波逸提。日没、具足戒圆满、教诫,是此处的三支。
153. Dutiye kokanadanti padumavisesaṃ, taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ. Ayañhettha attho – yathā kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ, evaṃ phullamukhapadumaṃ avītaguṇagandhaṃ nimmale antalikkhe ādiccaṃ viya ca attano tejasā tapantaṃ tato eva virocamānaṃ aṅgehi niccharaṇakajutiyā aṅgīrasaṃ sammāsambuddhaṃ passāti. Rajoharaṇanti sarīre rajaṃ puñchatīti rajoharaṇanti puñchanacoḷassa nāmaṃ. Obhāsavissajjanapubbakā bhāsitagāthā obhāsagāthā nāma. Visuddhimaggādīsu (visuddhi. 2.386) pana ‘‘rāgo rajo na ca pana reṇu vuccatī’’tiādi obhāsagāthā vuttā, na panesā ‘‘adhicetaso’’ti gāthā. Ayañca cūḷapanthakattherassa udānagāthāti udānapāḷiyaṃ natthi, ekudāniyattherassa (theragā. 1.67 ekudāniyattheragāthāvaṇṇanā) nāyaṃ udānagāthāti tattha vuttaṃ. Idha pana pāḷiyā eva vuttattā therassāpi udānagāthāti gahetabbaṃ. Idha ca agarudhammenāpi ovadato pācittiyameva. Atthaṅgatasūriyatā, paripuṇṇūpasampannatā, ovadananti imānettha tīṇi aṅgāni.
3. 比丘尼住处学处之解释
3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā
162第三条,其义甚明。前往精舍、具足戒圆满、非时、以重法教诫,是此处四支。
162. Tatiyaṃ uttānameva. Upassayūpagamanaṃ, paripuṇṇūpasampannatā, samayābhāvo, garudhammehi ovadananti imānettha cattāri aṅgāni.
4. 利养学处之解释
4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā
164164. 第四条中,即使无利养期待者,若以‘他因利养而教诫’之想而说,亦无犯,因此学处是有心故。其余于此极为明显。达上、以法得认可、无利养间隔、以欲毁誉而如是说,这些为此处四支。
164. Catutthe āmisanirapekkhampi āmisahetu ovadatītisaññāya bhaṇantassapi anāpatti sacittakattā sikkhāpadassa. Sesamettha uttānameva. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, anāmisantaratā, avaṇṇakāmatāya evaṃ bhaṇananti imānettha cattāri aṅgāni.
169第五衣施学处,其义自明。
169. Pañcamaṃ cīvaradānasikkhāpadaṃ uttānameva.
6. 衣缝制学处解释
6. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā
176第六条中,“咖提那事”,是指在咖提那月为作衣的同梵行者提供协助而说。“欺骗”,是指不说“是你的亲属”,只说是“给一位比丘尼”;他们听后以为是给非亲属比丘尼,便生起了非亲属想,因此说“由于令人在不许可的情况下行事”。若衣属于非亲属比丘尼,适合作下衣或上衣,以所述方式亲自缝或令人缝,这三者为此处三支。
176. Chaṭṭhe kathinavattanti kathinamāse cīvaraṃ karontānaṃ sabrahmacārīnaṃ sahāyabhāvūpagamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Vañcetvāti ‘‘tava ñātikāyā’’ti avatvā ‘‘ekissā bhikkhuniyā’’ti ettakameva vatvā ‘‘ekissā bhikkhuniyā’’ti sutvā te aññātikasaññino ahesunti āha ‘‘akappiye niyojitattā’’ti. Aññātikāya bhikkhuniyā santakatā, nivāsanapārupanūpagatā, vuttanayena sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni.
7. 约定学处的解释
7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā
183第七条中,律文“我们去,姊妹!我们去,圣尼!”是以比丘为先的约定;其余文句是以比丘尼为先的约定。“一道路”指同一方向的道路。“希亚”意为明日,“巴雷”意为第三日。
183. Sattame pāḷiyaṃ gacchāma bhagini gacchāmāyyāti bhikkhupubbakaṃ saṃvidhānaṃ, itaraṃ bhikkhunipubbakaṃ . Ekaddhānamagganti ekato addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ. Hiyyoti suve. Pareti tatiye divase.
所谓“以二种所说方式”,指以足行、以翼行,此为二种方式。“不得近行”:所说围墙等村的一土块掷距等近行,此处因接近而不存在。以此显示,这里的“村”是指村内宅舍,而非整个村庄区域。即使是在那地方,只要存在近行,唯于超越近行时犯,故说“于一宝距之内”等。此处超越近行即进入近行之内。于彼处,即使未进入村内,若沿近行外半由旬内的道路而行,对于道路两侧半由旬内所遇任何村的近行,一概計为超越而行。若沿半由旬外的道路而行,则不应以村近行计,唯应以半由旬计。那时,于次学处中,若唯沿村岸驾船而行,依村近行计算的罪成立;实则不能以船进入村近行之内。三道交汇处是十字路口。“于其间安排”者,此处的意趣不仅是在前述车等处安排时犯恶作,于中间道路亦然。
Dvidhā vuttappakāroti pādagamane pakkhagamaneti dvidhā vuttappakāro. Upacāro na labbhatīti yo parikkhittādigāmassa ekaleḍḍupātādiupacāro vutto, so idha na labbhati āsannattā. Etena ca antaraghareyevettha gāmoti adhippeto, na sakalaṃ gāmakhettaṃ. Tatthāpi yattha upacāro labbhati, tattha upacārokkamane eva āpattīti dasseti. Tenāha ‘‘ratanamattantaro’’tiādi. Upacārokkamanañcettha upacārabbhantare pavisanameva hoti. Tattha appavisitvāpi upacārato bahi addhayojanabbhantaragatena maggena gacchantopi maggassa dvīsu passesu addhayojanabbhantaragataṃ gāmūpacāraṃ sabbaṃ okkamitvā gacchaticceva vuccati. Addhayojanato bahi gatena maggena gacchanto na gāmūpacāragaṇanāya kāretabbo, addhayojanagaṇanāyeva kāretabbo. Evañca sati anantarasikkhāpade nāvāyeva gāmatīrapassena gacchantassa gāmūpacāragaṇanāya āpatti samatthitā hoti. Na hi sakkā nāvāya gāmūpacārabbhantare pavisituṃ. Tiṇṇaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ siṅghāṭakaṃ. Etthantare saṃvidahiteti ettha na kevalaṃ yathāvuttarathikādīsu eva saṃvidahane dukkaṭaṃ, antarāmaggepīti adhippāyo.
“越半由旬者”:指在无村时逾越半由旬。因为即使是村域内的阿兰若,若半由旬内无村,此处也计为无村的阿兰若,并非指温迪亚山林等大野处。
Addhayojanaṃ atikkamantassāti asati gāme addhayojanaṃ atikkamantassa. Yasmiñhi gāmakhettabhūtepi araññe addhayojanabbhantare gāmo na hoti, tampi idha agāmakaṃ araññanti adhippetaṃ, na viñjhāṭavādayo.
185185.“破坏国土”指劫掠国土。“登上车”是指登上行路车或货车。两人共谋后而行,且无约定、无时节、无险难,并越过村中间或半由旬——此为此处的五支。然而,与一位达上者等共谋而行者,则依女人学处论犯。
185.Raṭṭhabhedeti raṭṭhavilope. Cakkasamāruḷhāti iriyāpathacakkaṃ, sakaṭacakkaṃ vā samāruḷhā. Dvinnampi saṃvidahitvā maggappaṭipatti, avisaṅketaṃ, samayābhāvo, anāpadā, gāmantarokkamanaṃ vā addhayojanātikkamo vāti imānettha pañca aṅgāni. Ekatoupasampannādīhi saddhiṃ saṃvidhāya gacchantassa pana mātugāmasikkhāpadena āpatti.
8. 登船学处的解释
8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā
189一八九、第八条:“一岸……乃至……无间断”,是说河流半由旬范围内,村落与村落之间相连无间断。“一处无村的阿兰若”,则是就无有这种村落而说。而“以无村岸侧”等,是就宽度超过半由旬的河流而言。因为对于宽度不足此量的河流,即使从河中央通行,两岸也在半由旬范围内可及,故应由村中间与半由旬来计算以判定诸罪。因此才说“宽度一由旬……乃至……以半由旬计算为波逸提”。所以,对于宽度不足一由旬的河流,唯就半由旬内可抵达的岸来论罪的计算。以“于一切注疏中”等所说,成立所述之义。其中,于大海、池沼等处虽未提到波逸提,但以嬉戏等为先者,于彼处唯犯恶作;因为最初以嬉戏为先而后在船中漂流者,或如理作意者,在越过村中间等处也有犯戒的可能。应知此学处的制定、舍性及思性已经说明。其余则极易了知。
189. Aṭṭhame ekaṃ tīraṃ…pe… nirantaranti nadito addhayojanabbhantare padese niviṭṭhagāmehi nirantaratā vuttā. Ekaṃ agāmakaṃ araññanti tathā niviṭṭhagāmābhāvena vuttaṃ. Agāmakatīrapassenātiādi pana atirekaaddhayojanavitthataṃ nadiṃ sandhāya vuttaṃ. Tato ūnavitthārāya hi nadiyā majjhenāpi gamane tīradvayassāpi addhayojanabbhantare gatattā gāmantaragaṇanāya, addhayojanagaṇanāya ca āpattiyo paricchinditabbā. Teneva ‘‘yojanavitthatā…pe… addhayojanagaṇanāya pācittiyānī’’ti vuttaṃ. Teneva hi yojanato ūnāya nadiyā addhayojanabbhantaragatatīravaseneva āpattigaṇanaṃ vuttameva hoti. ‘‘Sabbaaṭṭhakathāsū’’tiādinā vuttamevatthaṃ samattheti. Tattha kiñcāpi samuddataḷākādīsu pācittiyaṃ na vuttaṃ, tathāpi kīḷāpurekkhārassa tattha dukkaṭamevāti gahetabbaṃ, paṭhamaṃ kīḷāpurekkhārassāpi pacchā nāvāya niddupagatassa, yoniso vā manasi karontassa gāmantarokkamanādīsupi āpattisambhavato paṇṇattivajjatā, ticittatā cassa sikkhāpadassa vuttāti veditabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.
9. 劝请学处的解释
9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā
197一九七、第九条中,经文“在学尼尼……乃至……除去五种食物,于一切处无犯”,这是就本学处的无罪而说。以五种如法的同行所行的乞请、遍说等方式所得的食物,若受用者,唯犯恶作。比丘尼煮熟、知是比丘尼所煮、无居士的启请、食物性、吞咽,此中这些便是五支。
197. Navame pāḷiyaṃ ‘‘sikkhamānā…pe… pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha anāpattī’’ti idaṃ iminā sikkhāpadena anāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcahi sahadhammikehi kataviññattiparikathādīhi uppannaṃ paribhuñjantassa dukkaṭameva. Bhikkhuniyā paripācitatā, tathā jānanaṃ, gihisamārambhābhāvo, bhojanatā, tassa ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni.
10. 屏处坐学处解释
10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā
198一九八、第十条中,“乌巴难达的第四学处”,是指关于与女人独坐的学处。然而,此学处在《无衣品》中属于第五,而在以乌巴难达为缘所制的学处中则为第四,故如此说,应如此理解。
198. Dasame upanandassa catutthasikkhāpadenāti mātugāmena rahonisajjasikkhāpadaṃ sandhāya vuttaṃ, taṃ pana acelakavagge pañcamampi upanandaṃ ārabbha paññattesu catutthattā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.
4. 食品
4. Bhojanavaggo
1. 住处食学处注释
1. Āvasathapiṇḍasikkhāpadavaṇṇanā
206206. 第四品第一条中,“这些”,即这些外道。“如此多”,即在此外道中有如此之多。
206. Catutthavaggassa paṭhame imesaṃyevāti imesaṃ pāsaṇḍānaṃyeva. Ettakānanti imasmiṃ pāsaṇḍe ettakānaṃ.
208208. “行时或来时”者,此应以半由旬为准。为他人所制,及由不信诸比丘的外道们依沙门性所制者,比丘亦不应行。住处食、无病、未住而食,此为三项要素。
208.‘‘Gacchanto vā āgacchanto vā’’ti idaṃ addhayojanavasena gahetabbaṃ. Aññe uddissa paññattañca bhikkhūsu appasannehi titthiyehi sāmaññatopi paññattampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭati eva. Āvasathapiṇḍatā, agilānatā, anuvasitvā bhojananti imānettha tīṇi aṅgāni.
2. 众食学处注释
2. Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā
209第二条中,“欲杀害”是指被征服后,为杀害世尊而派遣的弓箭手。难道不是由“亦令王杀害”这句话,便可成立此学处是在未生怨王时制定的吗?若是如此,巴利文中“尔时,摩揭陀王……乃至……王族血亲者于邪命外道中出家……乃至……对频婆娑罗这样说”等文,岂不成了相违?其实并不相违。那位邪命外道,据说从频婆娑罗王在世时起,便时常邀请比丘们接受施食。直到未生怨王时代,此学处制定之后,他依然派遣使者到比丘们那里,而比丘们因心有疑虑而拒绝了。因此应知,此事从一开始便是为了说明这层意义而开示的。
209. Dutiye abhimāreti abhibhavitvā bhagavantaṃ māraṇatthāya payojite dhanudhare. Nanu ‘‘rājānampi mārāpesī’’ti vacanato idaṃ sikkhāpadaṃ ajātasattuno kāle paññattanti siddhaṃ, evañca sati pāḷiyaṃ ‘‘tena kho pana samayena rañño māgadhassa…pe… ñātisālohito ājīvakesu pabbajito hoti…pe… bimbisāraṃ etadavocā’’tiādi virujjhatīti? Na virujjhati. So kira ājīvako bimbisārakālato pabhuti antarantarā bhikkhū nimantetvā dānaṃ dento ajātasattukālepi sikkhāpade paññattepi bhikkhūnaṃ santike dūtaṃ pāhesi, bhikkhū ca kukkuccāyantā nivāresuṃ. Tasmā ādito paṭṭhāya taṃ vatthu dassitanti veditabbaṃ.
215“彼此相异的染色与不染色”,从“不染色”而来者,即是“染色者”。而由于他们从种姓、家族等各方面本就各各不同,所以“种种染色者”也是其含义。
215. Aññamaññaṃ visadisaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjato āgatā verajjakā. Te ca yasmā jātigottādito nānāvidhā, tasmā nānāverajjaketipi attho.
217-8应知,此学处仅凭其事缘,即由乞请而成立“别众食”之义,故而撇开此点不谈,在分别词句中,仅从“未成立”的邀请来显示别众食。因此才说“以二种方式”等。由于说到“以任何言说”,所以用“请取食”等一般名称,也构成别众食。然而,巴利文中于“道路行”等事缘处所说的“请在此处用食”一语所引起的疑惑,也应知是因“取饭”等名称而说,故已成立。“于一处取”者,即相互间不离十二手肘,共立一处而取食。
217-8. Imassa sikkhāpadassa vatthuvaseneva viññattito gaṇabhojanatthatā siddhāti taṃ avatvā padabhājane asiddhameva nimantanato gaṇabhojanaṃ dassitanti veditabbaṃ. Tenāha ‘‘dvīhākārehī’’tiādi. ‘‘Yena kenaci vevacanenā’’ti vuttattā ‘‘bhojanaṃ gaṇhathā’’tiādisāmaññanāmenāpi gaṇabhojanaṃ hoti. Yaṃ pana pāḷiyaṃ addhānagamanādivatthūsu ‘‘idheva bhuñjathā’’ti vuttavacanassa kukkuccāyanaṃ, tampi odanādināmaṃ gahetvā vuttattā eva katanti veditabbaṃ. Ekato gaṇhantīti aññamaññassa dvādasahatthaṃ amuñcitvā ekato ṭhatvā gaṇhanti.
因经文说“给我们四人食物”,以及“你给一位比丘食物”等,因此当知:以“食物”之名告知者,即成为团体食;纵由他人告知,凡一同接受者,对所有比丘都构成。然而,若分别接受所告知之食而食用者,则依上等食等学处而有罪。
‘‘Amhākaṃ catunnampi bhattaṃ dehī’’ti vuttattā pāḷi (vaṇṇanā) yaṃ ‘‘tvaṃ ekassa bhikkhuno bhattaṃ dehī’’tiādino vuttattā ca bhojananāmena viññattameva gaṇabhojanaṃ hoti, tañca aññena viññattampi ekato gaṇhantānaṃ sabbesampi hotīti daṭṭhabbaṃ. Visuṃ gahitaṃ pana viññattaṃ bhuñjato paṇītabhojanādisikkhāpadehi āpatti eva.
“来客布”者,是就截断后接上边缘而制作衣时所说。“固定”者,是以系缚的方式将衣的一端固定。“折回缝合”者,是将其另一端折回后缝合。“系来客布”者,在使之与衣相连时,用线在各处反复加以系缚。“捶打”者,按尺寸截取后,以木棒等捶打。“制线”者,搓成绳索等形态。“捻合”者,以手或纺车棒将多股线捻合为一股。“制转轮”者,制作转轮棒装置,将线团放入其中,置于竹管等内使其旋转,从线端开始牵引。
Āgantukapaṭṭanti acchinditvā anvādhiṃ āropetvā karaṇacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ. Ṭhapetīti ekaṃ antaṃ cīvare bandhanavasena ṭhapeti. Paccāgataṃ sibbatīti tasseva dutiyaantaṃ parivattitvā āhataṃ sibbati. Āgantukapaṭṭaṃ bandhatīti cīvarena laggaṃ karonto punappunaṃ tattha tattha suttena bandhati. Ghaṭṭetīti pamāṇena gahetvā daṇḍādīhi ghaṭṭeti. Suttaṃ karotīti guṇādibhāvena vaṭṭeti. Valetīti anekaguṇasuttaṃ hatthena vā cakkadaṇḍena vā vaṭṭeti ekattaṃ karoti. Parivattanaṃ karotīti parivattanadaṇḍayantakaṃ karoti, yasmiṃ suttaguḷaṃ pavesetvā veḷunāḷikādīsu ṭhapetvā paribbhamāpetvā suttakoṭito paṭṭhāya ākaḍḍhanti.
220“未受邀之第四人”者,在一个比丘四人组中,若有第四人未被邀请,则该组即为未受邀之第四人。其余亦同此理。故说“五个四人组”。“配合送入”者,即与他们组合在一起。“团体破裂”者,意指被邀请的僧团不成立。
220.Animantitacatutthanti animantito catuttho yassa bhikkhucatukkassa, taṃ animantitacatutthaṃ. Evaṃ sesesupi. Tenāha ‘‘pañcannaṃ catukkāna’’nti. Sampavesetvāti tehi yojetvā. Gaṇo bhijjatīti nimantitasaṅgho na hotīti attho.
在“受请后来者”中,此处于不如法受请之认可时,前方便连恶作也无;但在受告知而施食时,于告知之刹那由其他学处得恶作,应如是了知。“接受邀请”,即接受邀请之食。“他们”指豆粥等,因那些比丘中有一人于后接受,故未大众共受。
Adhivāsetvāgatesūti ettha akappiyanimantanādhivāsanakkhaṇe pubbapayoge dukkaṭampi natthi, viññattito pasavane pana viññattikkhaṇe itarasikkhāpadehi dukkaṭaṃ hotīti gahetabbaṃ. Nimantanaṃ sādiyathāti nimantanabhattaṃ paṭiggaṇhatha. Tāni cāti kummāsādīni ca tehi bhikkhūhi ekena pacchā gahitattā ekato na gahitāni.
“施食分配者应具慧……应令解脱”,以此显示:施食分配者于不如法邀请中接受时,一切人皆成已受;若大众共受,则犯众食罪。因使者至门口后复言“取食”之言恐,故云“立于村门口”。此处有三要素:众食性、无开缘、吞咽。
‘‘Bhattuddesakena paṇḍitena bhavitabbaṃ…pe… mocetabbā’’ti etena bhattuddesakena akappiyanimantane sādite sabbesampi sāditaṃ hoti. Ekato gaṇhantānaṃ gaṇabhojanāpatti ca hotīti dasseti. Dūtassa dvāre āgantvā puna ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vacanabhayena ‘‘gāmadvāre aṭṭhatvā’’ti vuttaṃ. Gaṇabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.
3. 辗转食学处注释
3. Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā
221于第三段经文中,“食物次第未立”者,乃依族姓次第应施之食物次第,已立而未立,谓不间断、相续而转。以枣实等投入煮成之粥等,称为“枣粥”。
221. Tatiye pāḷiyaṃ bhattapaṭipāṭi aṭṭhitāti kulapaṭipāṭiyā dātabbā bhattapaṭipāṭi aṭṭhitā na ṭhitā, abbocchinnā nirantarappavattāti attho. Badaraphalāni pakkhipitvā pakkayāguādikaṃ ‘‘badarasāḷava’’nti vuccati.
圣典中的“次第食”,是指在最初邀请者的食物之后,又食用其他食物。这一开缘虽因尚未制定而未列入母论,但在《附随》中则被计入“四种未制定”之中(附随86)。虽然在注疏中,依据《大筏》等说,于后文叙述时确立了“不对面开缘”,但“对面开缘”亦应采纳。因此,母论注中亦说:“若比丘对五种同法者中的任何一人说‘我将此食回施于汝’或‘我作开缘’,这便是对面开缘”等(《疑惑度》注疏,次第食学处解释)。
Pāḷiyaṃ paramparabhojaneti yena paṭhamaṃ nimantito, tassa bhojanato parassa bhojanassa bhuñjane. Vikappanāva idha anupaññattivasena mātikāyaṃ anāropitāpi parivāre ‘‘catasso anupaññattiyo’’ti (pari. 86) anupaññattiyaṃ gaṇitā. Tattha kiñcāpi aṭṭhakathāyaṃ mahāpaccarivādassa pacchā kathanena parammukhāvikappanā patiṭṭhapitā, tathāpi sammukhāvikappanāpi gahetabbāva. Teneva mātikāṭṭhakathāyampi ‘‘yo bhikkhu pañcasu sahadhammikesu aññatarassa ‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ tuyhaṃ dammī’ti vā ‘vikappemī’ti vā evaṃ sammukhā’’tiādi (kaṅkhā. aṭṭha. paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ.
229此处所说的“乳或汁”,是指五种食物之外的残余之物——即进食完毕后所剩余的。由于它不属于(具足食性的)食物,即使依次第饮用也不犯。因此说“食用者”等。
229.Khīraṃ vā rasaṃ vāti pañcabhojanāmisaṃ bhattato upari ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi abhojanattā uppaṭipāṭiyā pivatopi anāpatti. Tenāha ‘‘bhuñjantenā’’tiādi.
由于未作开许,这一行为以不作为的方式亦可从语而生起,因此称为“语业”。辗转食性、非时、吞咽——这三者为此处的三支。
Vikappanāya akaraṇato akiriyāvasena idaṃ vācāyapi samuṭṭhitanti āha ‘‘vacīkamma’’nti. Paramparabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.
4. 盲母学处注释
4. Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā
231第四项:圣典中所说的“回顾”,是指后方,即后面的方向。即使为了无资粮等目的,以回顾想而取者,亦犯,因为此学处不关乎心念。若为自利而说“放在此人手中”等语,也犯,故称为“语业”。所说的相状——是粥、无余、未停止行、非亲族等、过量受取,这即是此处犯戒的五支。
231. Catutthe pāḷiyaṃ paṭiyālokanti pacchimadisaṃ, pacchādisanti attho. Apātheyyādiatthāya paṭiyāditantisaññāya gaṇhantassāpi āpatti eva acittakattā sikkhāpadassa. Attano atthāya ‘‘imassa hatthe dehī’’ti vacanenāpi āpajjanato ‘‘vacīkamma’’nti vuttaṃ. Vuttalakkhaṇapūvamanthatā, asesakatā, appaṭippassaddhagamanatā, aññātakāditā, atirekapaṭiggahaṇanti imānettha pañca aṅgāni.
5. 第一请食学处注释
5. Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā
237第五中「不说『帝』字」者,以此显示以应作词之能力所得之『帝』词在已作时不应说。然而在此,不知者应知,即使『帝』词被使用,亦仅成过量。
237. Pañcame ‘‘ti-kāraṃ avatvā’’ti iminā kātabbasaddasāmatthiyā laddhaṃ iti-padaṃ katakāle na vattabbanti dasseti. Idha pana ajānantehi iti-sadde payuttepi atirittaṃ katameva hotīti daṭṭhabbaṃ.
238-9“已邀请”一词,为了显示它是在作者义上成就的,故说“已作邀请”等。为了证成“已食者”一词并无实义,故说“虽已说此”等。“诸”是指嫩谷。“生粉团”是将生粉浸湿后做成的未煮之物。然而,若将生粉磨成细粉,再浸湿做成饼并煮之,则不成邀请。因为说“于应拒绝之处安住者,即名为拒绝”,所以应当了知:凡是属于无惭者之物,或自己不可得的僧物等,皆因拒绝之故,不成邀请。
238-9. ‘‘Pavārito’’ti idañca kattuatthe nipphannanti dassetuṃ ‘‘katapavāraṇo’’tiādi vuttaṃ. Bhuttāvī-padassa niratthakabhāvameva sādhetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi vuttaṃ. Tāhīti puthukāhi. Sattumodakoti sattuṃ temetvā kato apakko. Sattuṃ pana pisitvā piṭṭhaṃ katvā temetvā pūvaṃ katvā pacanti, taṃ na pavāreti. ‘‘Paṭikkhipitabbaṭṭhāne ṭhitameva paṭikkhipati nāmā’’ti vuttattā yaṃ yaṃ alajjisantakaṃ vā attano apāpuṇakasaṅghikādiṃ vā paṭikkhepato pavāraṇā na hotīti daṭṭhabbaṃ.
所谓“更近之肢”:若站立于手臂所及范围之外,俯身施与时,其头部更为靠近,应以其近身一侧的边缘为判定标准。
Āsannataraṃ aṅganti hatthapāsato bahi ṭhatvā onamitvā dentassa sīsaṃ āsannataraṃ hoti, tassa orimantena paricchinditabbaṃ.
“移开后”:即拿至面前。“说‘取此食’”:指未移动食物而仅以言语表示。因为只是纯以言语传达意图,而非实际动作,所以说“取用”时,即便尚未用勺子舀起,由于先前曾经如此呈献,便成就邀请,因此说“已呈献即成为邀请”。“仅提起”:即仅从器皿中分离之时。“二者同等负担时”:意为分配食物者与他人搬运食物容器时,负担相等。
Apanāmetvāti abhimukhaṃ haritvā. ‘‘Imaṃ bhattaṃ gaṇhā’’ti vadatīti kiñci anāmetvā vadati. Kevalaṃ vācābhihārassa anadhippetattā gaṇhathāti gahetuṃ āraddhaṃ kaṭacchunā anukkhittampi pubbepi evaṃ abhihaṭattā pavāraṇā hotīti ‘‘abhihaṭāva hotī’’ti vuttaṃ. Uddhaṭamatteti bhājanato viyojitamatte. Dvinnaṃ samabhārepīti parivesakassa ca aññassa ca bhattapacchibhājanavahane samakepīti attho.
“取汁”:此处纯以肉汁之名而说,本不能生起邀请,因此拒绝时不成邀请。至于“鱼汁”等,则可理解为“鱼与汁”,且所施之物本身也是如此,故成就邀请;即使未说“请取此”,仅以默然方式,对已呈献的食物表示拒绝,同样也成就邀请。“咖兰巴咖”:这是混合物的总称。凡以多种物品混合制成者,便称为“咖兰巴咖”。
Rasaṃ gaṇhathāti ettha kevalaṃ maṃsarasassa apavāraṇājanakassa nāmena vuttattā paṭikkhipato pavāraṇā na hoti. Maccharasantiādīsu maccho ca rasañcāti atthassa sambhavato vatthunopi tādisattā pavāraṇā hoti, ‘‘idaṃ gaṇhathā’’tipi avatvā tuṇhībhāvena abhihaṭaṃ paṭikkhipatopi hoti eva. Karambakoti missakādhivacanametaṃ. Yañhi bahūhi missetvā karonti, so ‘‘karambako’’ti vuccati.
「认为『为其所作』」者,此处因事物如法,故说「已被邀请」。若确实是专为其所作,便无拒绝之理。此处的意趣,是指向「由谁所问」等所说之义而说。然而此中理由难见:由于食物分量过多而导致无法邀请的理由,难以想见。否则在咖兰巴咖中,若鱼等众多时也应可邀请,这是其意趣。理由如此难见,同样从后文「取混合物」处,也可见此理由难见。而「然此食物混合物」等所说理由,亦与「少者不邀请」之语不合。「分开后给予」,应取「以『取汁』等语分开后给予」之义,并非指以身分离汁等。因此,即使未分离,于拒绝时不可能邀请,故以不邀请所摄之名而说,如同将食物与粥混合后端来而说「取粥」等处;或者,此处应取不与前后文相违的意趣。
‘‘Uddissa kata’’nti maññamānoti ettha vatthuno kappiyattā ‘‘pavāritova hotī’’ti vuttaṃ. Tañce uddissa katameva hoti, paṭikkhepo natthi. Ayamettha adhippāyoti ‘‘yenāpucchito’’tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāya vadati. Kāraṇaṃ panettha duddasanti bhattassa bahutarabhāvena pavāraṇāsambhavakāraṇaṃ duddasaṃ, aññathā karambakepi macchādibahubhāve pavāraṇā bhaveyyāti adhippāyo. Yathā cettha kāraṇaṃ duddasaṃ, evaṃ parato ‘‘missakaṃ gaṇhathā’’ti etthāpi kāraṇaṃ duddasamevāti daṭṭhabbaṃ. Yañca ‘‘idaṃ pana bhattamissakamevā’’tiādi kāraṇaṃ vuttaṃ, tampi ‘‘appataraṃ na pavāretī’’ti vacanena na sameti. Visuṃ katvā detīti ‘‘rasaṃ gaṇhathā’’tiādinā vācāya visuṃ katvā detīti attho gahetabbo. Na pana kāyena rasādiṃ viyojetvāti. Tathā aviyojitepi paṭikkhipato pavāraṇāya asambhavato appavāraṇāpahoṇakassa nāmena vuttattā bhattamissakayāguṃ āharitvā ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti vuttaṭṭhānādīsu viya, aññathā vā ettha yathā pubbāparaṃ na virujjhati, tathā adhippāyo gahetabbo.
在「船或桥」等情况下,于登船等之刹那,即使稍有站立,因应作登船等事,以行走为主,故不名为站立;然而因人群拥挤而无空间等缘故,不得如此。「不移动」者,从所说之处移至他处或向上挪开,但在同一处可转动。故说「以何种姿势」等。
Nāvā vā setu vātiādimhi nāvādiabhiruhanādikkhaṇe kiñci ṭhatvāpi abhiruhanādikātabbattepi gamanatapparatāya ṭhānaṃ nāma na hoti, janasammaddena pana anokāsādibhāvena kātuṃ na vaṭṭati. Acāletvāti vuttaṭṭhānato aññasmimpi padese vā uddhaṃ vā apesetvā tasmiṃ eva pana ṭhāne parivattetuṃ labhati. Tenāha ‘‘yena passenā’’tiādi.
「非法食物」者,即由败坏家族等途径所得的食物。以「非法」一语,显示与此混合的饭等成为残食。因此,其中所作非法的块根果实等,应除去后食用其余。
Akappiyabhojanaṃ vāti kuladūsanādinā uppannaṃ, taṃ ‘‘akappiya’’nti iminā tena missaṃ odanādi atirittaṃ hoti evāti dasseti. Tasmā yaṃ tattha akappakataṃ kandaphalādi, taṃ apanetvā sesaṃ bhuñjitabbameva.
所谓“彼不得再作”,是指在同一容器中制作时,后作之物与初作之物合为一体,因此彼人不得再作,他人则可以作。既然是由他人所作,他人便可再作。然而,若在其他容器中,无论是彼人或他人均可制作。故说:“应由未作者作,凡未作者,彼应作。”“如此作”是指在其他容器中作。至于“若与食物相杂”这一情况,应知即使附着于口等处的食物,也须清除之后方可食用剩余部分。
So puna kātuṃ na labhatīti tasmiññeva bhājane kariyamānaṃ paṭhamakatena saddhiṃ kataṃ hotīti puna so eva kātuṃ na labhati, añño labhati. Aññena hi katato añño puna kātuṃ labhati. Aññasmiṃ pana bhājane tena vā aññena vā kātuṃ vaṭṭati. Tenāha ‘‘yena akataṃ, tena kātabbaṃ, yañca akataṃ, taṃ kātabba’’nti. Evaṃ katanti aññasmiṃ bhājane kataṃ. Sace pana āmisasaṃsaṭṭhānīti ettha mukhādīsu laggampi āmisaṃ sodhetvāva atirittaṃ bhuñjitabbanti veditabbaṃ.
241241. 以言语命令而不令作成残食,应视为由不作为而生起。已受请的状态、食物的非残食性、于适宜时间吞咽,这些是此处的三支。
241. Vācāya āṇāpetvā atirittaṃ akārāpanato akiriyasamuṭṭhānanti daṭṭhabbaṃ. Pavāritabhāvo, āmisassa anatirittatā, kāle ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.
6. 第二请食学处注释
6. Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā
243243. 第六句中,因论母说“已食”,故于用餐完毕时犯波逸提。已受请、作如是想、心怀期待讥嫌、以非残食持来而受请、用餐完毕,这是此处的五支。
243. Chaṭṭhe ‘‘bhuttasmi’’nti mātikāyaṃ vuttattā bhojanapariyosāne pācittiyaṃ. Pavāritatā, tathāsaññitā, āsādanāpekkhatā, anatirittena abhihaṭapavāraṇā, bhojanapaayosānanti imānettha pañca aṅgāni.
7. 非时食学处的注释
7. Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā
247第七句中,“舞者之戏剧”即是舞蹈与戏剧,如“取凉”等。
247. Sattame naṭānaṃ nāṭakāti naṭanāṭakā, sītāharaṇādīni.
248-9“于嚼食中有嚼食之义”者:即存在于糕等嚼食中的嚼食作用,应由嚼食来完成;那称为“除饥”的意义、目的,并不遍及,也不成就。于一处成就饮食作用,而于他处因生起地味等的差别,不成就饮食作用,这也是可能的,因此说“于彼彼聚落”等。然而有人说:“此中所说,是为了显示:在一聚落成就饮食作用者,于其余诸聚落中,非时亦不允许。”所谓“以自性食物之方式”,是指不与其他时限食相混,唯以自性而作饮食作用的方式。“唯有混乱”者,因众多处所的名称及不通行的情况,唯是混乱。因此,于此我等也是以根、块根等的异名略示,不一一列出,应唯从教示中取。
248-9.Khādanīye khādanīyatthanti pūvādikhādanīye vijjamānakhādanīyakiccaṃ khādanīyehi kātabbaṃ jighacchāharaṇasaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ neva pharanti na nipphādenti. Ekasmiṃ dese āhārakiccaṃ sādhentaṃ vā aññasmiṃ dese uṭṭhitabhūmirasādibhedena āhārakiccaṃ asādhentampi vā sambhaveyyāti āha ‘‘tesu tesu janapadesū’’tiādi. Keci pana ‘‘ekasmiṃ janapade āhārakiccaṃ sādhentaṃ sesajanapadesupi vikāle na kappati evāti dassanatthaṃ idaṃ vutta’’ntipi (sārattha. ṭī. pācittiyakaṇḍa 3.248-249) vadanti. Pakatiāhāravasenāti aññehi yāvakālikehi ayojitaṃ attano pakatiyāva āhārakiccakaraṇavasena. Sammohoyeva hotīti anekatthānaṃ nāmānaṃ, appasiddhānañca sambhavato sammoho eva siyā. Tenevettha mayampi mūlakamūlādīnaṃ pariyāyantaradassanena adassanaṃ karimha upadesatova gahetabbato.
“行”者,即瓦塔咖块根。“穆拉喇”者,即粗嫩之根,亦是树、蔓等的顶端,这是总括前面所说而言。为表明阿吃瓦等未熟的果实为尽形寿物,故说“未熟者”。关于“哈利德咖等之核”,此处有人说其果肉为时限食,这并不合理,因为注疏中并未如此说。
Yanti vaṭṭakandaṃ. Muḷālanti thūlataruṇamūlameva, rukkhavalliādīnaṃ matthakoti heṭṭhā vuttameva sampiṇḍetvā vuttaṃ. Acchivādīnaṃ aparipakkāneva phalāni yāvajīvikānīti dassetuṃ ‘‘aparipakkānī’’ti vuttaṃ. Harītakādīnaṃ aṭṭhīnīti ettha miñjaṃ yāvakālikanti keci vadanti, taṃ na yuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ avuttattā.
“兴渠”者,乃从兴渠树流出之树脂。兴渠胶等,则唯是兴渠之变体。其中,“兴渠胶”者,乃熬煮兴渠树之枝与叶而制成的树脂;“兴渠片”者,乃熬煮兴渠叶而制成的树脂;亦有说为与他物混合制成者。“胶”者,乃从顶端流出的树脂;“胶叶”者,乃从叶流出的树脂;“胶片”者,乃于叶中熬制而成的树脂,亦有说为从枝流出的树脂者。非时、时限、吞咽,此为此处之三支。
Hiṅgurukkhato paggharitaniyyāso hiṅgu nāma. Hiṅgujatuādayo ca hiṅguvikatiyova. Tattha hiṅgujatu nāma hiṅgurukkhassa daṇḍapattāni pacitvā kataniyyāso. Hiṅgusipāṭikā nāma hiṅgupattāni pacitvā kataniyyāso. Aññena missetvā katotipi vadanti. Takanti aggakoṭiyā nikkhantasileso. Takapattinti pattato nikkhantasileso. Takapaṇṇinti palāse bhajjitvā katasileso. Daṇḍato nikkhantasilesotipi vadanti. Vikālatā, yāvakālikatā, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.
8. 贮存食物学处的注释
8. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā
252-3第八句中,“如是”者,即无汤无菜也。“时限食或夜分食……波逸提”,此处虽然在圣典中以嚼食、啖食之语仅摄时限食,不摄夜分食,然而因为“无犯:于夜分储存夜分食而于夜分食用”于此,以及——
252-3. Aṭṭhame tādisanti asūpabyañjanaṃ. Yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā…pe… pācittiyanti ettha kiñcāpi pāḷiyaṃ khādanīyabhojanīyapadehi yāvakālikameva saṅgahitaṃ, na yāmakālikaṃ. Tathāpi ‘‘anāpatti yāmakālikaṃ yāme nidahitvā bhuñjatī’’ti idha ceva –
“诸比丘!以夜分食于当日受取七日食……乃至尽形寿食,夜分之内听许,夜分过后则不听许”——
‘‘Yāmakālikena , bhikkhave, sattāhakālikaṃ…pe… yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ yāme kappati, yāmātikkante na kappatī’’ti (mahāva. 305) –
因于他处已说,且依“夜分食”一语之力,应知注疏师了知世尊意趣,唯将夜分食作储存而成波逸提之事解说。“其”指钵,因期待擦拭的行为,故为此处受词。“指痕显现”,即虽无油脂,因钵性清净而显现。“其”指时限食与夜分食。“未舍弃”,仅就未以无期待性对未达上者说为未与,以及未舍弃的时限食等事物,并非指彼之受取。实者,不舍弃事物而能舍弃对彼之受取,不可能,亦无如此之说。若有,则与“若钵有乳味……食用者波逸提”之言相违。以洗涤努力去除食物者,对受取实无期待。然于次日食用,则生波逸提,因钵中存有期待,对属彼之食物亦同此理,故说为名;于此处,对食物之无期待不可得,故说对食物未舍弃之受取,于次日生波逸提。或有意见:“因对食物之无期待不可得,故对受取之无期待亦不可得。”若如是,凡有食物期待之处,于受取期待亦不离,如此堕落;故对受取之无期待舍弃,不可单独说。注疏中,此亦以舍弃受取之原因而认可,可能如此;此更善,应单独说,犹如对资具期待尚存时,亦以明确舍弃之决意而舍弃。于此方便存在时,于结节击打之钵中无
Aññattha ca vuttattā, ‘‘yāmakālika’’nti vacanasāmatthiyato ca bhagavato adhippāyaññūhi aṭṭhakathācariyehi yāmakālikaṃ sannidhikārakakataṃ pācittiyavatthumeva vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yanti pattaṃ, ghaṃsanakiriyāpekkhāya cetaṃ upayogavacanaṃ. Aṅgulilekhā paññāyatīti sinehābhāvepi pattassa succhavitāya paññāyati. Yanti yāvakālikaṃ, yāmakālikañca. Apariccattamevāti nirapekkhatāya anupasampannassa adinnaṃ, apariccattañca yāvakālikādivatthumeva sandhāya vadati, na pana taggatapaṭiggahaṇaṃ. Na hi vatthuṃ apariccajitvā tatthagatapaṭiggahaṇaṃ pariccajituṃ sakkā, na ca tādisaṃ vacanamatthi. Yadi bhaveyya, ‘‘sace patto duddhoto hoti…pe… bhuñjantassa pācittiya’’nti vacanaṃ virujjheyya. Na hi dhovanena āmisaṃ apanetuṃ vāyamantassa paṭiggahaṇe apekkhā vattati. Yena punadivase bhuñjato pācittiyaṃ janeyya, patte pana vattamānā apekkhā taggatike āmisepi vattati evanāmāti āmise anapekkhatā ettha na labbhati, tato āmise avijahitapaṭiggahaṇaṃ punadivase pācittiyaṃ janetīti idaṃ vuttaṃ. Atha mataṃ ‘‘yadaggenettha āmisānapekkhatā na labbhati. Tadaggena paṭiggahaṇānapekkhāpi na labbhatī’’ti. Tathā sati yattha āmisāpekkhā atthi, tattha paṭiggahaṇāpekkhāpi na vigacchatīti āpannaṃ, evañca paṭiggahaṇe anapekkhavissajjanaṃ visuṃ na vattabbaṃ siyā. Aṭṭhakathāyañcetampi paṭiggahaṇavijahanakāraṇattena abhimataṃ siyā, idaṃ suṭṭhutaraṃ katvā visuṃ vattabbaṃ cīvarāpekkhāya vattamānāyapi paccuddhārena adhiṭṭhānavijahanaṃ viya. Etasmiñca upāye sati gaṇṭhikāhatapattesu avaṭṭanatā nāma na siyāti vuttovāyamattho. Tasmā yaṃ vuttaṃ sāratthadīpaniyaṃ ‘‘yaṃ parassa pariccajitvā adinnampi sace paṭiggahaṇe nirapekkhanissajjanena vijahitapaṭiggahaṇaṃ hoti, tampi dutiyadivase vaṭṭatī’’tiādi (sārattha. ṭī. pācittiyakaṇḍa 3.252-253), taṃ na sārato paccetabbaṃ.
“本性食物”,指饭等允许的时限食。“二”,指午前所受取的夜分食,于午前以沾有食物之口食用者,由储存而犯一波逸提,又因夜分食混杂,配以时限食性,由非残食而犯一波逸提,故为二波逸提。“二种选择”,指有食物与无食物两方面。“偷兰遮与恶作”,于食人肉犯偷兰遮,于余者犯恶作。时限食性、夜分食性、储存状态及对其之吞咽,为此处三支。
Pakatiāmiseti odanādikappiyayāvakālike. Dveti purebhattaṃ paṭiggahitaṃ yāmakālikaṃ purebhattaṃ sāmisena mukhena bhuñjato sannidhipaccayā ekaṃ, yāmakālikasaṃsaṭṭhatāya yāvakālikattabhajanena anatirittapaccayā ekanti dve pācittiyāni. Vikappadvayeti sāmisanirāmisapakkhadvaye. Thullaccayañca dukkaṭañcāti manussamaṃse thullaccayaṃ, sesesu dukkaṭaṃ. Yāvakālikayāmakālikatā, sannidhibhāvo, tassa ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.
9. 胜妙食学处的注释
9. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā
259第九条中,与胜妙混杂的食物即为胜妙食。然圣典中因食物前已述而了知,故未显示。与如是胜妙者混杂,故名为胜妙食。为示其分类,而说“所谓酥、生酥”等。“酥饭”一词,此处虽可解为与酥混杂之饭及酥饭之义,然注疏以“实无称作沙利饭的酥饭”等所说故,不可为其他。实者,注疏师于如是之处为量。
259. Navame paṇītasaṃsaṭṭhāni bhojanāni paṇītabhojanānīti pāḷiyaṃ pana bhojanāni pubbe vuttattā pākaṭānīti adassitāni, tādisehi paṇītehi missattā paṇītabhojanāni nāma honti. Tesaṃ pabhedadassanatthaṃ ‘‘seyyathidaṃ sappi navanīta’’ntiādi vuttaṃ. Sappibhattanti ettha kiñcāpi sappinā saṃsaṭṭhaṃ bhattaṃ, sappi ca bhattañcātipi attho viññāyati, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sālibhattaṃ viya sappibhattaṃ nāma natthī’’tiādinā vuttattā na sakkā aññaṃ vatthuṃ. Aṭṭhakathācariyā eva hi īdisesu ṭhānesu pamāṇaṃ.
所谓“根本”,是指净物。因此,此处说“无犯”,有人指出:虽无波逸提,仍不能免除汤饭的恶作。而“以净酥、以不净酥”一语,是依有情之肉净与不净而说的。
Mūlanti kappiyabhaṇḍaṃ vuttaṃ. Tasmā anāpattīti ettha visaṅketena pācittiyābhāvepi sūpodanadukkaṭā na muccatīti vadanti. ‘‘Kappiyasappinā, akappiyasappinā’’ti ca idaṃ kappiyākappiyamaṃsasattānaṃ vasena vuttaṃ.
261大名学处,即前述的“四月资具邀请学处”(波逸提第303条等)。因为,无病者即使在未被邀请处请求时,若先作了时限或药限,之后从以僧团方式被邀请处请求超过所限,或在限制之内以非所需药物之病而请求药物,其处理方式皆同于此,故说“应以大名学处来处理”。此处要素有四:胜妙食性、无病性、未作请求而获得、吞咽。
261.Mahānāmasikkhāpadaṃ nāma upari cātumāsapaccayapavāraṇāsikkhāpadaṃ (pāci. 303 ādayo). Agilāno hi appavāritaṭṭhāne viññāpentopi kālaparicchedaṃ, bhesajjaparicchedaṃ vā katvā saṅghavasena pavāritaṭṭhānato taduttari viññāpentena, paricchedabbhantarepi na bhesajjakaraṇīyena rogena bhesajjaṃ viññāpentena ca samo hotīti ‘‘mahānāmasikkhāpadena kāretabbo’’ti vuttaṃ. Paṇītabhojanatā, agilānatā, akataviññattiyā paṭilābho, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni.
10. 齿木学处的注释
10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā
263第十条中,“结实”是指与坚肉相连,意为身体坚硬凝聚。
263. Dasame ghanabaddhoti ghanamaṃsena sambaddho, kathinasaṃhatasarīroti attho.
264「口门」者,指从口向下的门,即口门,意为咽喉。如此,纵使从鼻进入,亦属进入口门;若仅仅放入口中,则尚未进入。「食物」者,是指应吞咽的时限食,而非水。因为水即便归入药物,亦属非时限食;而已受持(的食物)方为时限食。对于水,受持不成立。因此,比丘以自己加热的水、长久受持的水,乃至住于不净屋中的水,与食物一同食用时,亦无自煮等过失。因将说「比丘为粥……乃至……加热水,听许」等(巴吉帝亚注释第265条)。然而,比丘们当时未能了知此意趣,故说「未正确观察义理」等。
264.Mukhadvāranti mukhato heṭṭhā dvāraṃ mukhadvāraṃ, galanāḷikanti attho. Evañca nāsikāya paviṭṭhampi mukhadvāraṃ paviṭṭhameva hoti, mukhe pakkhittamattañca appaviṭṭhaṃ. Āhāranti ajjhoharitabbaṃ kālikaṃ adhippetaṃ, na udakaṃ. Tañhi bhesajjasaṅgahitampi akālikameva paṭiggahitasseva kālikattā. Udake hi paṭiggahaṇaṃ na ruhati. Teneva bhikkhunā tāpitena udakena cirapaṭiggahitena ca akappiyakuṭiyaṃ vutthena ca saha āmisaṃ bhuñjantassāpi sāmapākādidoso na hoti. Vakkhati hi ‘‘bhikkhu yāguatthāya…pe… udakaṃ tāpeti, vaṭṭatī’’tiādi (pāci. aṭṭha. 265). Bhikkhū pana etaṃ adhippāyaṃ tadā na jāniṃsu. Tenāha ‘‘sammā atthaṃ asallakkhetvā’’tiādi.
265「车尘」者,车辆行驶时扬起、如尘之尘。以此显示:比之更微细、飘游空中而可见者,亦属非时限食。「病人」者,即患病者。
265.Rathareṇumpīti rathe gacchante uṭṭhahanareṇusadisareṇuṃ. Tena tato sukhumaṃ ākāse paribbhamanakaṃ dissamānampi abbohārikanti dasseti. Akallakoti gilāno.
「取……乃至……以其此边」者,此句开示:纵使立于空中直身接取他人所举之物,亦应自作为近身肢分的足底起算一臂之距,不得自头顶起算。其中「此边」,应取其「下边」之义。
‘‘Gahetuṃ vā…pe… tassa orimantenā’’ti iminā ākāse ujuṃ ṭhatvā parena ukkhittaṃ gaṇhantassāpi āsannaṅgabhūtapādatalato paṭṭhāya hatthapāso paricchinditabbo, na pana sīsantato paṭṭhāyāti dasseti. Tattha ‘‘orimantenā’’ti imassa heṭṭhimantenāti attho gahetabbo.
此处,《自恣学处注》中以“若比丘坐着,从座位的远端开始”等文(《波逸提注》238-239),显示了受取者应从其座位肢体远端开始测量的界限。因此,对于站在空中的受取者,应以其最接近的肢体——足趾的远端,亦即脚跟边际的下表面为起点;而对于施者,则应从其近端,即足趾的下表面开始测量手臂伸展范围。同样地,对于躺在地上、从坐在头边的人手中接受物品的受取者,也只能从靠近头部的肢体远端,也就是颈部开始测量手臂伸展范围,而不应从脚底量起。当如此躺卧施与时,也应如理了知。因为“最近的肢体”已宣说。
Ettha ca pavāraṇāsikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘sace bhikkhu nisinno hoti, āsanassa pacchimantato paṭṭhāyā’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 238-239) paṭiggāhakānaṃ āsannaṅgassa pārimantato paṭṭhāya paricchedassa dassitattā idhāpi ākāse ṭhitassa paṭiggāhakassa āsannaṅgabhūtapādaṅgulassa pārimantabhūtato paṇhipariyantassa heṭṭhimatalato paṭṭhāya, dāyakassa pana orimantabhūtato pādaṅgulassa heṭṭhimatalato paṭṭhāya hatthapāso paricchinditabboti daṭṭhabbaṃ. Imināva nayena bhūmiyaṃ nipajjitvā ussīse nisinnassa hatthato paṭiggaṇhantassapi āsannasīsaṅgassa pārimantabhūtato gīvantato paṭṭhāyeva hatthapāso minitabbo, na pādatalato paṭṭhāya. Evaṃ nipajjitvā dānepi yathānurūpaṃ veditabbaṃ. ‘‘Yaṃ āsannataraṃ aṅga’’nti hi vuttaṃ.
“在受取想中”者,指生起“我将以床座等受取”之想。以此表明,不必说出“我受取”这样的言语来达成所应作之事。在部分注疏或某些地方中。“不可搬运的板”:指中等强壮的人也无法将其搬动的板。“擦拭后受取”:即使擦拭后,若还有染色粉末掺杂的可能,则为受取故说,并非指无掺杂之时。“那个”:指未受取而落下的尘土,却取用其上已经受取的钵食。“无罪”:指没有难以实行等过失。“我将给予未受具戒者”等,也是为避免恶作而说。若未如此言说而取用,受取后食用也无罪。“给予未受具戒者后”:此也是随顺前文关于享用而说。
Paṭiggahaṇasaññāyāti ‘‘mañcādinā paṭiggahessāmī’’ti uppāditasaññāya. Iminā ‘‘paṭiggaṇhāmī’’ti vācāya vattabbakiccaṃ natthīti dasseti. Katthaci aṭṭhakathāsu, padesesu vā. Asaṃhārime phalaketi thāmamajjhimena purisena asaṃhāriye. Puñchitvā paṭiggahetvāti puñchitepi rajanacuṇṇasaṅkāya sati paṭiggahaṇatthāya vuttaṃ, nāsati. Taṃ panāti patitarajaṃ appaṭiggahetvā upari gahitapiṇḍapātaṃ. Anāpattīti durupaciṇṇādidoso natthi. ‘‘Anupasampannassa dassāmī’’tiādipi vinayadukkaṭaparihārāya vuttaṃ. Tathā akatvā gahitepi paṭiggahetvā paribhuñjato anāpatti eva. ‘‘Anupasampannassa datvā’’ti idampi purimābhogānuguṇatāya vuttaṃ.
“以小器”:即用小容器。“被带来性”:这是就施与的当下刹那而言。然而,施与后移开时,若有灰烬或液滴落下,则应重新受取,因为“带来”已经中断,这是诸师所说。应当以使之不落下的方式移开,如此方为适当。如果以平常之想移开,则“带来”并未中断,此即仍为已受取。“在钵口边缘取也适当”:对于被带来的钵,伸手触及钵口边缘的上方是适当的。
Carukenāti khuddakabhājanena. Abhihaṭattāti diyyamānakkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Datvā apanayanakāle pana chārikā vā bindūni vā patanti, puna paṭiggahetabbaṃ abhihārassa vigatattāti vadanti. Taṃ yathā na patati, tathā apanessāmīti pariharante yujjati. Pakatisaññāya apanente abhihāro na chijjati, taṃ paṭiggahitameva hoti. Mukhavaṭṭiyāpi gahetuṃ vaṭṭatīti abhihariyamānassa pattassa mukhavaṭṭiyā uparibhāge hatthaṃ pasāretvā phusituṃ vaṭṭati.
「以足推」:指在“我将用足接受”的想下踩踏。
「某些人」:指无畏山住者。
「仅是言语」:所谓“系缚、系缚”只是言词上的差别,并非另有他义,仅仅是身系缚。因此,不应采纳他们的说法,这是意趣所在。
Pādena pelletvāti ‘‘pādena paṭiggahessāmī’’tisaññāya akkamitvā. Kecīti abhayagirivāsino. Vacanamattamevāti paṭibaddhappaṭibaddhanti saddamattameva nānaṃ, kāyapaṭibaddhameva hoti. Tasmā tesaṃ vacanaṃ na gahetabbanti adhippāyo.
「令彼带来」:意为命令“去将前往某比丘处的那人带来”,通过另一人令其带来是适当的,这就是义理所在。
「不逾彼」:是就当日自己未受取而说的。然而,对于当日已受取者,他们说:在次日等即使不再受取,也可以如法食用。
Tena āharāpetunti yassa bhikkhuno santikaṃ gataṃ, taṃ idha ānehīti āṇāpetvā tena āharāpetuṃ itarassa vaṭṭatīti attho. Na tato paranti tadaheva sāmaṃ appaṭiggahitaṃ sandhāya vuttaṃ. Tadaheva paṭiggahitaṃ pana punadivasādīsu appaṭiggahetvāpi paribhuñjituṃ vaṭṭatīti vadanti.
「被消耗」:即趋于消耗,其意趣是:以它们的粉末,不犯偷兰遮罪与不受取罪。
「新生起」:以此显示甘蔗等因新鲜附着,不成为可储存之物。
此理则同样适用于储藏过失等,故说“不”等语。
这显示:当受取的五种支分全部具足时,以欲食用之心而取者,即名为已受取,因为只对食用物才许可受取。因此,若为外用目的而置放的油等,后来生起欲食用之心,应当受取后食用,方为适当。
Khiyyantīti khayaṃ gacchanti, tesaṃ cuṇṇehi thullaccayaappaṭiggahaṇāpattiyo na hontīti adhippāyo. ‘‘Navasamuṭṭhita’’nti eteneva ucchuādīsu abhinavalaggattā abbohārikaṃ na hotīti dasseti. Eseva nayoti sannidhidosādiṃ sandhāya vadati. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Tena ca paṭiggahaṇaṅgesu pañcasupi samiddhesu ajjhoharitukāmatāya gahitameva paṭiggahitaṃ nāma hoti ajjhoharitabbesu eva paṭiggahaṇassa anuññātattāti dasseti. Tathā bāhiraparibhogatthāya gahetvā ṭhapitatelādiṃ ajjhoharitukāmatāya sati paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati.
“对于某些”等句中:即便为了未受具足戒者的利益而将食物置于某处,只要仍从手中放下,便不舍弃受取;唯有落入容器中方舍受取。又因比丘对容器有所期待是为次日之用,故连同其中的肉,如同落入难洗钵中的肉一般,不舍受取——为断此疑,故说“应置于沙弥手中”,应如是了知。对于此类情况,不应寻求其他理由,即应依所说方式而行持。“落入钵中的粥”一句显示:纵使粥触及钵口边缘,若比丘无意触及,则此粥既未被受取,也未取得。“使之接触”,意为令其触手。“可受取的重量”,指中等身材男子所能举起的重量。“不应盖覆”,此处是就手中放下而言;然而,若以另一只手盖覆手中所持之物,或不触碰到已从手中放下之物而从上方放下盖子,则无过失。
Kesañcītiādīsu anupasampannānaṃ atthāya katthaci ṭhapiyamānampi hatthato muttamatte eva paṭiggahaṇaṃ na vijahati, atha kho bhājane patitameva paṭiggahaṇaṃ vijahati. Bhājanañca bhikkhunā punadivasatthāya apekkhitamevāti taggatampi āmisaṃ duddhotapattagataṃ viya paṭiggahaṇaṃ na vijahatīti āsaṅkāya ‘‘sāmaṇerassa hatthe pakkhipitabba’’nti vuttanti veditabbaṃ. Īdisesu hi yutti na gavesitabbā, vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. ‘‘Pattagatā yāgū’’ti iminā pattamukhavaṭṭiyā phuṭṭhepi kūṭe yāgu paṭiggahitā, uggahitā vā na hoti bhikkhuno anicchāya phuṭṭhattāti dasseti. Āropetīti hatthaṃ phusāpeti. Paṭiggahaṇūpagaṃ bhāraṃ nāma majjhimassa purisassa ukkhepārahaṃ. Na pidahitabbanti hatthato muttaṃ sandhāya vuttaṃ, hatthagataṃ pana itarena hatthena pidahato, hatthato muttampi vā aphusitvā uparipidhānaṃ pātentassa na doso.
「受取」者:为了遮荫而在上方支撑的大树枝,若被任何东西折断,其中的树脂可能落入口中,故令作净后受取。「大瓮」者,即大罐。「在其中」者,也在小罐中。「令取」者,即令取未受取的时限食。
Paṭiggaṇhātīti chāyatthāya upari dhārayamānā mahāsākhā yena kenaci chijjeyya, tattha laggarajaṃ mukhe pāteyya cāti kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggaṇhāti. Kuṇḍaketi mahāghaṭe. Tasmimpīti cāṭighaṭepi. Gāhāpetvāti appaṭiggahitaṃ kālikaṃ gāhāpetvā.
「给第二位长老」者:以「请将长老的钵给我」之语,令他舍弃自己的钵后,给予第二位长老。「然而在此」者,指在钵的转换中。「理由」者,在此说明理由:如「沙玛内拉们从这里也给我们」这样的寻思会生起,并非如此——这是所说的理由,且是合理的。但对于没有这种寻思的人,即使不转换也可以食用。
Dutiyattherassāti ‘‘therassa pattaṃ mayhaṃ dethā’’ti tena attano pariccajāpetvā dutiyattherassa deti. Ettha panāti pattaparivattane. Kāraṇanti ettha yathā ‘‘sāmaṇerā ito amhākampi dentī’’ti vitakko uppajjati, na tathāti kāraṇaṃ vadanti, tañca yuttaṃ. Yassa pana tādiso vitakko natthi, tena aparivattetvāpi bhuñjituṃ vaṭṭati.
“摇动”是指摇动以去除石块、碎石等。“应置于炉灶上”是针对无火的炉灶而言。在炉灶上煮食时,由于搅拌,上层未熟的米粒落入下层而煮熟,因此说“即成为自煮”。
Niccāletunti cāletvā pāsāṇasakkharādiapanayaṃ kātuṃ. Uddhanaṃ āropetabbanti anaggikaṃ uddhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Uddhane paccamānassa āluḷane upari apakkataṇḍulā heṭṭhā pavisitvā paccatīti āha ‘‘sāmaṃpākañceva hotī’’ti.
“钵置于支架上”:指盛有未受取食物的钵,为了再次受取而放置。“仅以一次取”:指沙弥们所取之物,以不再丢弃的方式取之。“可以食用”:因为通过烟的接触,属于当日受取,故如是说。“食后唱谢”等,是通过非时限食的关联,显示非时食的判定。“以海水”:指以未受取的海水。“冰块”:有时与雨水一同降落、如石片般凝固的特别水块,对此没有受取的作用,故说“只是水的状态”。“仅在食前适当”:显示虽以未受取而无过失,但若以非时食则有过失,因此一切皆有过失。
Ādhārake patto ṭhapitoti appaṭiggahitāmiso patto puna paṭiggahaṇatthāya ṭhapito. Ekaggahaṇenevāti sāmaṇerānaṃ gahitassa puna acchaḍḍanavasena gahaṇena. Bhuñjituṃ vaṭṭatīti dhūmavaṭṭiyā tadahupaṭiggahitattā vuttaṃ. Bhattuggārotiādi abbohārikappasaṅgena vikālabhojanavinicchayadassanaṃ. Samuddodakenāti appaṭiggahitena. Himakarakā nāma kadāci vassodakena saha patanakā pāsāṇalekhā viya ghanībhūtaudakavisesā, tesu paṭiggahaṇakiccaṃ natthi. Tenāha ‘‘udakagatikā evā’’ti. Purebhattameva vaṭṭatīti appaṭiggahitāpattīhi abbohārikampi vikālabhojanāpattīhi sabbohārikanti dasseti.
“附着”:显示口中与手上的泥土颜色。“浓厚”:即使不附着于手、口,也应受取。“仅香气”:显示无有花粉、乳汁的状态。“洒落应受取”:是就花汁的明显可见而说。
Laggatīti mukhe ca hatthe ca mattikāvaṇṇaṃ dasseti. Bahalanti hatthamukhesu alagganakampi paṭiggahetabbaṃ. Vāsamattanti reṇukhīrābhāvaṃ dasseti. Ākirati paṭiggahetabbanti puppharasassa paññāyanato vuttaṃ.
「于诸大种」是指依止于有情身体的地等大种。「一切皆适当」是指依止于自己与他人身体的一切都适当。这里的意趣是:由于随顺了不如法的肉,所以不犯偷兰遮等罪。「落下」是指从自己身体切断而落下。因为已说到「从树切断」,所以应当这样理解:为了取泥而掘地,以及切断任何其他根、叶等药物——即便是毒物,即使未制成灰烬、即使并未受取,也允许受用。未受取、未得许可、无烟等非时食性、吞咽,是此处的四支。
Mahābhūtesūti pāṇasarīrasannissitesu pathavīādimahābhūtesu. Sabbaṃ vaṭṭatīti attano, paresañca sarīranissitaṃ sabbaṃ vaṭṭati. Akappiyamaṃsānulomatāya thullaccayādiṃ na janetīti adhippāyo. Patatīti attano sarīrato vicchinditvā patati. ‘‘Rukkhato chinditvā’’ti vuttattā mattikatthāya pathaviṃ khaṇituṃ, aññampi yaṃkiñci mūlapaṇṇādivisabhesajjaṃ chinditvā chārikaṃ akatvāpi appaṭiggahitampi paribhuñjituṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Appaṭiggahitatā, ananuññātatā, dhūmādiabbohārikatābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni.
五、裸行者品
5. Acelakavaggo
1. 裸行者学处的注释
1. Acelakasikkhāpadavaṇṇanā
273二七三、第五品第一:「我的名字」这一句,连比丘把食物放在地上而施与的情形也包括在内。外道性、未得许可性、可吞咽性、为了吞咽而由施者亲手放入未放下的钵中而施与——这些是此处的四支。
273. Pañcamavaggassa paṭhame mayhaṃ nāmāti bhikkhunā bhūmiyaṃ ṭhapetvā dinnampi sandhāya vadati. Aññatitthiyatā, ananuññātatā, ajjhoharaṇīyatā, ajjhoharaṇatthāya sahatthā anikkhittabhājane dānanti imānettha cattāri aṅgāni.
二、驱逐学处注释
2. Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā
274第二戒中,欲行不正行、为达此目的而驱退受具足戒者、违越其近行,这便是此处的三支。
274. Dutiye anācāraṃ ācaritukāmatā, tadatthameva upasampannassa uyyojanā, tassa upacārātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni.
三、有食学处注释
3. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā
281第三戒中,关于经文中的“于小屋”:此处所谓的“小屋”,意指宽度不足五肘之处。即便在一肘手距之内未曾离去,若未将背后的僧伽梨移开,便也会有“越过脊背”的过失,故说“越过脊背”。而“无论如何所作”,是指无论将脊背抬起或不抬起而作。
281. Tatiye pāḷiyaṃ khuddake ghareti ettha khuddakaṃ gharaṃ nāma pañcahatthato ūnakavitthāraṃ adhippetaṃ. Tattha ca piṭṭhasaṅghāṭato hatthapāse avijahitepi piṭṭhivaṃsātikkamo hotīti āha ‘‘piṭṭhivaṃsaṃ atikkamitvā’’ti. Yathā tathā vā katassāti piṭṭhivaṃsaṃ āropetvā vā anāropetvā vā katassa.
283经文中“离贪”者,含摄了未现行贪欲者与不还者。“有心”者,指并未坐入卧具,而仅以欲坐下的心念便成为有心。被贪欲缠绕的夫妻共处、卧具现前、无第二位比丘在场、侵入而坐——这便是此处的四支。
283. Pāḷiyaṃ vītarāgāti apariyuṭṭhitarāgānaṃ, anāgāmīnañca saṅgaho. Sacittakanti anupavisitvā nisīdanacittena sacittakaṃ. Pariyuṭṭhitarāgajāyampatikānaṃ sannihitatā, sayanigharatā, dutiyassa bhikkhuno abhāvo, anupakhajja nisīdananti imānettha cattāri aṅgāni.
284-289第四、第五学处,其义已说。
284-289. Catutthapañcamāni vuttatthāni.
6. 行处学处注释
6. Cārittasikkhāpadavaṇṇanā
298第六学处中,因已说“寻求后告知之事,名为不存在”,是故,凡不应寻求之人,若出现于可前往之处,纵然超出日常言语听闻之范围,也应上前询问。故说:“然而……乃至……凡所见者,应询问”等。
298. Chaṭṭhe ‘‘pariyesitvā ārocanakiccaṃ nāma natthī’’ti vuttattā yo apariyesitabbo upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhāne dissati, so sacepi pakativacanassa savanūpacāraṃ atikkamma ṭhito upagantvā āpucchitabbo. Tenāha ‘‘api ca…pe… yaṃ passati, so āpucchitabbo’’tiādi.
302于无犯段落,此处因唯说内园等,故若无开许之因,从寺院越过村街,亦有犯;并非仅越过家宅近处才犯。
302. Anāpattivāre cettha antarārāmādīnaññeva vuttattā vihārato gāmavīthiṃ anuññātakāraṇaṃ vinā atikkamantassāpi āpatti hoti, na pana gharūpacāraṃ atikkamantasseva.
然而,经文中所说“进入他人家之近处……乃至……第一足越过门槛”等语,是就已经入村的情况而言。即便如此,若不进入他人家之近处,仅从街道中间行走,面向想往之家的门口站立,观察众人后便离去者,也犯波逸提。对此,有人说:“在街道上越过者,以家之近处来计数而有罪。”又有人说:“以所经过的各个家来计数。”接受五种食物中任一邀请、不询问在场的比丘、从施食家前往他家近处、超过正午,以及无时限的给与——这里具备这五支。
Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘aññassa gharūpacāraṃ okkamantassa…pe… paṭhamaṃ pādaṃ ummāraṃ atikkāmetī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ gāme paviṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ, tathāpi aññassa gharūpacāraṃ anokkamitvā vīthimajjheneva gantvā icchiticchitagharadvārābhimukhe ṭhatvā manusse oloketvā gacchantassāpi pācittiyameva. Tattha keci ‘‘vīthiyaṃ atikkamantassa gharūpacāragaṇanāya āpattiyo’’ti vadanti. Aññe pana ‘‘yāni kulāni uddissa gato, tesaṃ gaṇanāyā’’ti. Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantanasādiyanaṃ, santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā, bhattiyagharato aññagharūpasaṅkamanaṃ, majjhanhikānatikkamo, samayāpadānaṃ abhāvoti imānettha pañca aṅgāni.
7. 大名学处注释
7. Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā
303第七学处中的“大名”,是善饭王之子、阿那律长老的兄长,也是导师的堂兄。阿难长老是甘露饭王之子,而难德长老则是净饭王之子。
303. Sattame mahānāmoti sukkodanassa putto anuruddhattherassa, satthu ca jeṭṭhabhātā. Ānandatthero amitodanassa putto, nandatthero pana suddhodanasseva.
305经文中“将度过时”的意思是:将度过今日的时光,或者明日将取用药物。“有限定的施与,或以药为限,或以夜为限”,在第三项中,限定的药物应在限定的时间内领取,不得超时,否则应知没有其他用途。限定性的僧团施与、超时之后被告知有药,以及非病,这里具备这三支。
305. Pāḷiyaṃ kālaṃ āharissathāti ajjatanaṃ kālaṃ vītināmessatha, sve bhesajjaṃ harissathāti vā attho. ‘‘Atthi pavāraṇā bhesajjapariyantā ca rattipariyantā cā’’ti tatiyakoṭṭhāse niyamitameva bhesajjaṃ niyamitakālantareyeva gahetabbaṃ, na tato bahi. Itarathā visuṃ payojanaṃ natthīti daṭṭhabbaṃ. Sapariyantā saṅghapavāraṇā, taduttari bhesajjaviññatti, agilānatāti imānettha tīṇi aṅgāni.
8. 出征军队学处注释
8. Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā
315315. 第八条中「一一」:此处包含了二支军队与三支军队。为观看已出动的四支军队,若无类似因缘等便前往,或在未经许可之处观看——此处有此二支。
315. Aṭṭhame ekamekanti ettha duvaṅginīpi tivaṅginīpi senā saṅgayhati. Uyyuttacaturaṅgasenādassanāya tathārūpapaccayādiṃ vinā gamanaṃ, ananuññātokāse dassananti imānettha dve aṅgāni.
九、军营住宿学处注释
9. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā
319319. 第九条中,与军队共处至第四日落,且非因病——此处有此二支。
319. Navame senāya catuttho sūriyatthaṅgamo, agilānatāti imānettha dve aṅgāni.
十、往观战阵学处注释
10. Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā
322322. 第十条中,圣典文句「你获得了多少相?」意为「你获得了多少?」。为观看战斗等,若无类似因缘而前往,或在未经许可之处观看——此处有此二支。
322. Dasame pāḷiyaṃ kati te lakkhāni laddhānīti kittakā tayā laddhāti attho. Uyyodhikādidassanāya tathārūpapaccayaṃ vinā gamanaṃ, ananuññātokāse dassananti imānettha dve aṅgāni.
6. 饮酒品
6. Surāpānavaggo
一、饮酒学处注释
1. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā
328328. 第六品第一条中,圣典文句“投入谷粉者”,指不投入面饼等,而是投入名为谷粉的谷芽等酒种所制成。“与配料相应者”,指与芥子等众多配料相应。
328. Chaṭṭhavaggassa paṭhame pāḷiyaṃ kiṇṇapakkhittāti piṭṭhapūvādiṃ apakkhipitvā kiṇṇasaṅkhātaṃ dhaññaṅkurādisurābījaṃ pakkhipitvā katā. Sambhārasaṃyuttāti sāsapādianekasambhārehi saññuttā.
“花酒”:指摩度咖树、棕榈、椰子等花等汁液,经长时间放置而成。同样,波罗蜜果等为“果酒”。蜜汁为“蜜酒”。甘蔗汁为“糖酒”。“与配料相应”:指三果、三辛等种种配料之汁液,经长时间放置,与配料相应。“从种子开始”:指如上所述之面粉等,为醉之目的而投入容器之时开始。
Madhukatālanāḷikerādipupphādiraso ciraparivāsito pupphāsavo nāma. Tathā panasādi phalāsavo. Muddikaraso madhvāsavo. Ucchuraso guḷāsavo. Tiphalatikaṭukādinānāsambhārānaṃ raso ciraparivāsito sambhārasaṃyutto. Bījato paṭṭhāyāti yathāvuttānaṃ piṭṭhādīnaṃ majjatthāya bhājane pakkhittakālato paṭṭhāya.
329三二九、盐酸汤,乃由多种药材精制而成的特殊药品。于“伍育德学处”中,关于无心与世间所呵中的世间所呵性,如前已说。此中未加任何说明,唯为成立其不共义理,即在无心方面亦因有不善心,故为显示其世间所呵等差别,而以“此中因不知事物”等语述说,应如是知。然而,此中应说明者,已于初波罗夷注释中,依《义理灯明》,以破坏处所净化的方式详细解说,应于彼处取之。酒的状态与饮用彼,此中此二为支分。
329.Loṇasovīrakaṃ suttañca anekehi dabbasambhārehi abhisaṅkhato bhesajjaviseso. Uyyuttasikkhāpadānaṃ acittakalokavajjesu lokavajjatā pubbe vuttanayāvāti tattha kiñcipi avatvā idha tehi asādhāraṇavatthuvisesasiddhāya acittakapakkhepi akusalacittatāya taṃ lokavajjatādivisesaṃ dassetumeva ‘‘vatthuajānanatāya cetthā’’tiādinā vuttanti veditabbaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ vitthārato sāratthadīpaniyaṃ viraddhaṭṭhānavisodhanavasena vuttanti tattheva gahetabbaṃ. Majjabhāvo, tassa pānañcāti imānettha dve aṅgāni.
二、指戳学处解释
2. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā
330三三〇、于第二戒中,以笑为意图,对比丘以身触身,此中此二为支分。
330. Dutiye hasādhippāyatā, upasampannassa kāyena kāyāmasananti imānettha dve aṅgāni.
三、嬉戏法学处解释
3. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā
338三三八、于第三戒中,律文“于笑法中有笑法想”等处,唯取戏笑之量。何者为笑法?依执取之义,当应作之事正作时,执取正作的笑法为笑法,依此执取应知其义。“令浮起”:将停立于水中的船推上岸。
338. Tatiye pāḷiyaṃ hasadhamme hasadhammasaññītiādīsu uplavādimattaṃ kiṃ hasadhammo hotīti gahaṇavasena sati karaṇīye kariyamānaṃ hasadhammaṃ hasadhammoti gahaṇavasena attho veditabbo. Ussārentoti udake ṭhitaṃ nāvaṃ tīre āropento.
「于沉没浮起之时」者,这是指在水面上以青蛙跳跃般的沉浮方式,为使石子向前而投出一颗石子的情形所说。其两个支分是:水面没过脚踝,以及以嬉笑为目的而嬉戏。
Patanuppatanavāresūti udakassa uparitale maṇḍūkagatiyā patanuppatanavasena gamanatthaṃ khittāya ekissā kathalāya vasena vuttaṃ. Udakassa uparigopphakatā, hasādhippāyena kīḷananti dve aṅgāni.
四、不恭敬学处解释
4. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā
344三四四、在第四(条)中,“随顺经”即大教示,也称为“注疏”。其两个支分是:对已受具足戒者,以制戒的语言作不恭敬。
344. Catutthe suttānulomanti mahāpadesā. Aṭṭhakathātipi vadanti. Upasampannassa paññattena vacanaṃ, anādariyakaraṇanti dve aṅgāni.
五、恐吓学处解释
5. Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā
345三四五、在第五(条)中,其两个支分是:自方是受具足戒者,以及在对方所见所闻的范围内,以恐吓的意图而有所行动。
345. Pañcame upasampannatā, tassa dassanasavanavisaye bhiṃsāpetukāmatāya vāyamananti dve aṅgāni.
六、火光学处解释
6. Jotisikkhāpadavaṇṇanā
354三五四、第六项:「火炭落下」,是指火炭从火盆外落下。「燃烧」,是指将燃烧的火炭投入盆火中使其燃烧者,犯波逸提;同样地,仅投入燃料令其燃烧,也属「燃烧」;以口风等使盆火燃旺者亦然。无病等因缘、有意令其燃烧、点火,这三项为要素。
354. Chaṭṭhe alātaṃ patitanti aggikapālato bahi patitaṃ. Vijjhātanti vijjhātaṃ alātaṃ kapālaggimhi pakkhipitvā jālentassa pācittiyaṃ, tathā kevalaṃ indhanaṃ pātentassapi vijjhātaṃ kapālaggiṃ mukhavātādinā ujjālentassapi. Gilānatādikāraṇābhāvo, visibbetukāmatā, samādahananti tīṇi aṅgāni.
七、沐浴学处解释
7. Nahānasikkhāpadavaṇṇanā
357三五七、第七项:在律文「城市被封闭」中,此处指国王欲长时间沐浴,许可说:「我将住在外面有守护的园中,你们封闭城市守护之。」他们便封闭了城市,应如是见。「未开启」,指尚未开放,意谓当日尚未再次佩戴装饰品,仅刚睡醒。在中部地区,未满半月之浴、无特定时节等,此二者为要素。
357. Sattame pāḷiyaṃ nagare thakiteti ettha raññā ciraṃ nahāyitukāmena ‘‘ahaṃ bahi uyyāne katārakkho vasissāmi, nagaraṃ thaketvā gopethā’’ti anuññātā, te thakiṃsūti daṭṭhabbaṃ. Asambhinnenāti anaṭṭhena, taṃ divasaṃ puna aggahitālaṅkārena pabuddhamattenāti adhippāyo. Majjhimadese ūnakaddhamāsanahānaṃ, samayādīnaṃ abhāvoti dve aṅgāni.
八、作坏色学处解释
8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā
368三六八、第八项:「以新得衣」,此处有说:先前未行作净之衣,若为穿着数日而暂时获得者,也摄入此中。
368. Aṭṭhame paṭiladdhanavacīvarenāti ettha pubbe akatakappaṃ katipāhaṃ nivāsanatthāya tāvakālikavasena laddhampi saṅgayhatīti vadanti.
369三六九、所谓“新”,是指未作净,这是从一般说的缘故。由另一比丘给予净点后受用的衣,或由彼,或从彼处得到后由其他任何人所给的衣,也都已是作净的,不能称为“新”,应当这样理解。由于说到“穿着或披覆”,有人说:肩系袈裟也须披覆,故应作净。“皮革蓝”是指将皮革染成蓝色而制成的蓝;也有人说就是本来的蓝色。如所述衣的未作净性、未坏衣等性、穿着等性,这三者为要素。
369. ‘‘Navaṃ nāma akatakappa’’nti sāmaññato vuttattā aññena bhikkhunā kappabinduṃ datvā paribhuttaṃ cīvaraṃ, tena vā, tato labhitvā aññena vā kenaci dinnampi katakappameva navaṃ nāma na hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Nivāsetuṃ vā pārupituṃ vā’’ti vuttattā aṃsabaddhakāsāvampi pārupitabbato kappaṃ kātabbanti vadanti. Cammakāranīlaṃ nāma cammaṃ nīlavaṇṇaṃ kātuṃ yojiyamānaṃ nīlaṃ. Pakatinīlamevāti keci. Yathāvuttacīvarassa akatakappatā, anaṭṭhacīvarāditā, nivāsanāditāti tīṇi aṅgāni.
九、净施学处解释
9. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā
374三七四、在第九中,“与谁”是与谁一起、于谁之处的意思。自己作回向而不取回、成为可回向衣的性质、以不信任而受用,这三项为要素。
374. Navame yenāti yena saddhiṃ, yassa santiketi attho. Sāmaṃ vikappitassa apaccuddhāro, vikappanupagacīvaratā, avissāsena paribhogoti tīṇi aṅgāni.
十、藏匿衣学处解释
10. Cīvaraapanidhānasikkhāpadavaṇṇanā
378三七八、在第十中,依律文“乃至期待笑者亦”,以“亦”字摄入了以盗心、以嗔心想让对方受苦、想揭露过失的人。由此故说“三受”。对达上者的钵等不予安放、欲恼害等,这两项为要素。
378. Dasame pāḷiyaṃ antamaso hasāpekkhopīti api-saddena atheyyacittaṃ kodhena dukkhāpetukāmaṃ, avaṇṇaṃ pakāsetukāmañca saṅgayhati. Teneva ‘‘tivedana’’nti vuttaṃ. Upasampannassa pattādīnaṃ apanidhānaṃ, vihesetukāmatādīti dve aṅgāni.
7. 有生物品
7. Sappāṇakavaggo
一、故意杀生学处注释
1. Sañciccapāṇasikkhāpadavaṇṇanā
382三八二、第七品第一条中,「射箭者无念而射」是指射箭者。此处并无任何独立的生命存在,这是关联。其中,「生命」指有情。「应以不放逸行之」者,应如此观察:不使有生命者受到伤害,而行洒水、扫地等义务。其余如前所说。
382. Sattamassa paṭhame usuṃ saraṃ asati khipatīti issāso. Na hettha kiñci jīvitaṃ nāma visuṃ tiṭṭhatīti sambandho. Tattha pāṇeti satte. Appamattena vattaṃ kātabbanti yathā pāṇakānaṃ vihesāpi na hoti, evaṃ sallakkhetvā otāpanasammajjanādivattaṃ kātabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.
二、含生物水学处注释
2. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā
387三八七、第二条中,「水聚集之处」指泥土、石块等处的地面。「于彼处」指在洒落的净水中。其余如前所说。
387. Dutiye udakasaṇṭhānakappadeseti kaddamapāsāṇādibhūmiyaṃ. Tatthāti āsitte kappiyaudake. Sesaṃ vuttanayameva.
3. 挑拨学处注释
3. Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā
392三九二、第三条中,因说“往彼比丘处”,故对于诤事已由僧团羯磨平息者,若于其面前翻覆,犯波逸提;若于其不在场时,唯犯恶作。
392. Tatiye ‘‘tassa bhikkhuno santikaṃ gantvā’’ti vuttattā yassa adhikaraṇaṃ saṅghakammena nihataṃ, tassa sammukhe eva ukkoṭentassa pācittiyaṃ. Parammukhe pana dukkaṭameva.
395三九五、因说“于如法羯磨,作非法羯磨想而翻覆,无罪”,故如同不恭敬等,翻覆本身并非不善;但于如法羯磨想及疑惑中翻覆,即成不善。要素有三:如法平息、了知、翻覆。
395.‘‘Dhammakammeadhammakammasaññī ukkoṭeti, anāpattī’’ti vuttattā anādariyatādi viya ukkoṭanaṃ sayaṃ akusalaṃ na hoti, dhammakammasaññāya, pana vimatiyā ca ukkoṭaneneva akusalaṃ hoti. Yathādhammaṃ nihatatā, jānanā, ukkoṭanāti tīṇi aṅgāni.
4. 粗恶学处注释
4. Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā
399三九九、第四条中,“必定犯戒”是就舍弃责任方面而言。“事主”即犯戒者。若有欲覆藏之心,则必定向他人告知;而向事主告知则不名为告知,故仅是覆藏而已,此即意趣。“边际已断”者,谓虽生起“我将覆藏”而舍弃责任,但由人辗转相传,罪的边际便断。
399. Catutthe āpattiṃ āpajjatiyevāti dhuranikkhepapakkhe vuttaṃ. Vatthupuggaloti āpannapuggalo. Chādetukāmatāya hi sati eva avassaṃ aññassa ārocanaṃ vuttaṃ, vatthupuggalassa ca ārocanā nāma na hotīti paṭicchādanamevāti adhippāyo. Koṭi chinnā hotīti chādessāmīti dhuranikkhepe satipi puggalaparamparāya gacchantī āpattikoṭi chijjati.
400「对未达上者,漏精与身触,此名为粗恶行」——此说与《粗恶罪发露学处》注疏中「对未达上者……最初五学处名为粗恶行,其余为非粗恶。而漏精、身触及粗恶自欲,则名为其行」的说法相违,应当审察。在此,若因人情而覆藏者,于覆藏的刹那,因害怕「他人将呵责」而生起瞋恚,故说为「苦受」,应如此看待。知道达上者的粗恶罪,由于想覆藏而放弃责任,此为二支。
400.‘‘Anupasampannassa sukkavissaṭṭhi ca kāyasaṃsaggo cāti ayaṃ duṭṭhullaajjhācāro nāmā’’ti idaṃ duṭṭhullārocanasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘anupasampannassa…pe… ādito pañca sikkhāpadāni duṭṭhullo nāma ajjhācāro, sesāni aduṭṭhullo. Sukkavissaṭṭhikāyasaṃsaggaduṭṭhullaattakāmā panassa ajjhācāro nāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 82) iminā vacanena virujjhatīti vīmaṃsitabbaṃ. Puggalapemena chādayato cettha ‘‘aññe garahissantī’’ti bhayavasena chādanakkhaṇe paṭighova uppajjatīti ‘‘dukkhavedana’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Upasampannassa duṭṭhullāpattijānanaṃ, paṭicchādetukāmatāya dhuranikkhepoti dve aṅgāni.
5. 未满二十岁学处注释
5. Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā
402第五项中,「色工巧」指的是金银工巧。「与住胎时同满二十岁」的意思,就是胎满二十岁。
402. Pañcame rūpasippanti heraññikasippaṃ. Gabbhe sayitakālena saddhiṃ vīsatimaṃ vassaṃ paripuṇṇamassāti gabbhavīso.
404「出雨安居之满月」指的是沙婆那月的满月,即阿沙离月满月之后的那个满月。「于初日之日」则是指最后的雨安居入日。这是指在母胎中住满十二月后,于大自恣日出生的孩子令其达上。依「三十昼夜为一月,十二月为一年」之语,故说「四月不足」。「拉上年」是指把年向上拉,也就是舍去一月作为闰月而进入雨安居,这是它的意思。因此,每第三年便有十三月。「取彼二月」是指从出雨安居的满月日,一直到成为出生日的大自恣日,其间未来的两个月,对他们而言,就是从闰月所获的二月。因此说「自恣后将成二十岁」等。「成为无疑」是针对从十八年中取一闰月,由此在二十年中也按十四日之义来减去四月,且恒常关联圆满二十岁而说的。「自恣后将成二十岁」的意思是,大自恣日过后,连同胎年即将满二十岁。「是故」是因为胎月也计算在内的缘故。「二十一岁」则是关联出生后的二十岁而说的。
404.Nikkhamanīyapuṇṇamāsīti sāvaṇamāsassa puṇṇamiyā āsāḷhīpuṇṇamiyā anantarapuṇṇamī. Pāṭipadadivaseti pacchimikāya vassūpanāyikāya. Dvādasa māse mātu kucchismiṃ vasitvā mahāpavāraṇāya jātaṃ upasampādentīti attho. ‘‘Tiṃsa rattindivo māso, dvādasamāsiko saṃvaccharo’’ti (a. ni. 3.71; 8.43; vibha. 1023) vacanato ‘‘cattāro māsā parihāyantī’’ti vuttaṃ. Vassaṃ ukkaḍḍhantīti vassaṃ uddhaṃ kaḍḍhanti, ‘‘ekamāsaṃ adhikamāso’’ti chaḍḍetvā vassaṃ upagacchantīti attho. Tasmā tatiyo tatiyo saṃvaccharo terasamāsiko hoti. Te dve māse gahetvāti nikkhamanīyapuṇṇamāsato yāva jātadivasabhūtā mahāpavāraṇā. Tāva ye dve māsā anāgatā, tesaṃ atthāya adhikamāsato laddhe dve māse gahetvā. Tenāha ‘‘yo pavāretvā vīsativasso bhavissatī’’tiādi. ‘‘Nikkaṅkhā hutvā’’ti idaṃ aṭṭhārasannaṃ vassānaṃ ekaadhikamāse gahetvā tato vīsatiyā vassesupi cātuddasīatthāya catunnaṃ māsānaṃ parihāpanena sabbadā paripuṇṇavīsativassataṃ sandhāya vuttaṃ. Pavāretvā vīsativasso bhavissatīti mahāpavāraṇādivase atikkante gabbhavassena saha vīsativasso bhavissatīti attho. Tasmāti yasmā gabbhamāsāpi gaṇanūpagā honti, tasmā. Ekavīsativassoti jātiyā vīsativassaṃ sandhāya vuttaṃ.
406“令他人达上”是指成为戒师或教授师而令其达上。“彼亦”是指令达上者自身也未达上。“未满二十岁性”,即知其未满二十岁,却以戒师的身份令其达上,此为二支。
406.Aññaṃ upasampādetīti upajjhāyo, ācariyo vā hutvā upasampādeti. Sopīti upasampādentopi anupasampanno. Ūnavīsativassatā, taṃ ñatvā upajjhāyena hutvā upasampādananti dve aṅgāni.
六、盗贼队学处注释
6. Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā
409第六,盗贼队性:知而共谋,不预先约定而行,此为三支。
409. Chaṭṭhe theyyasatthabhāvo, ñatvā saṃvidhānaṃ, avisaṅketena gamananti tīṇi aṅgāni.
412第七,如前所说之理。
412. Sattamaṃ vuttanayameva.
八、阿梨咤学处注释
8. Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā
417第八“障碍”:于中间、中央而来者,名为障碍,指现法利益等灾祸。“无间法”:意为能在无间有中令果报生起的思等法。“非天界”:这是说污染比丘尼的业不具无间性。然而,对于圣声闻尼及处于善凡夫地者,若以强力行污染,则有无间业。至于解脱障碍性,即使是对不知反省的本性比丘尼,污染者于其生命中,因不得道,而说为障碍。
417. Aṭṭhame antarāyanti antarā vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho. Ānantariyadhammāti anantare bhave phalanibbattane niyuttā cetanādidhammāti attho. ‘‘Na saggassā’’ti idaṃ bhikkhunidūsanakammassa ānantariyattābhāvato vuttaṃ. Ariyasāvikāsu, pana kalyāṇaputhujjanabhūtāya ca balakkārena dūsentassa ānantariyasaasameva. Mokkhantarāyikatā pana lolāyapi pakatattabhikkhuniyā dūsakassa tasmiṃ attabhāve magguppattiyā abhāvato vuttā.
于彼生存中不再退转者,即是决定邪见法,如无因见、无作见、虚无见等。举出黄门等,仅为例示。一切二因与无因的结生,皆是果报障碍,因为二因结生者亦无法证得道。
Tasmiṃ attabhāve anivattanakā ahetukaakiriyanatthikadiṭṭhiyova niyatamicchādiṭṭhidhammā. Paṇḍakādīnaṃ gahaṇaṃ nidassanamattaṃ. Sabbāpi duhetukāhetukapaṭisandhiyo vipākantarāyikāva duhetukānampi maggānuppattito.
“阿耶”指阿利咤。“以味而味”是说,以无过失的受用资具之味,去等同五欲功德的享受之味。“如引近”,意为如同努力,或即作此读法。
Ayanti ariṭṭho. Rasena rasanti anavajjena paccayaparibhuñjanarasena pañcakāmaguṇapaabhogarasaṃ samānetvā. Upanento viyāti ghaṭento viya, so eva vā pāṭho.
「骨锁喻」者,此中,骨因无肉而称为骨锁。「以破坏义」者,以必定堕落义。「以过度击打义」者,以极度击打义。律文中「如是我为世尊……乃至……不足为障碍」者,乃依事相而说。然而,若不如是受持,而以其他方式,将世尊所说任何法颠倒受持,对他人所说亦不舍而宣说者,依所说之理配合相应的劝谏甘马语而得结罪;于不见罪等三事中,作任何一种所喜之相,得作举罪甘马。即使不作劝谏,仅由比丘等说「具寿勿如是说」时,因不舍之故,对恶作罪亦得作举罪甘马,应如是观。法羯磨性、劝谏时不舍,此为二支。
Aṭṭhikaṅkalūpamāti ettha aṭṭhi eva nimmaṃsatāya kaṅkalanti ca vuccati. Palibhañjanaṭṭhenāti avassaṃ patanaṭṭhena. Adhikuṭṭanaṭṭhenāti ati viya kuṭṭanaṭṭhena. Pāḷiyaṃ ‘‘tathāhaṃ bhagavatā…pe… nālaṃ antarāyāyā’’ti idaṃ vatthuanurūpato vuttaṃ. Evaṃ pana aggahetvā aññenapi ākārena yaṃ kiñci bhagavatā vuttaṃ viparītato gahetvā parehi vuttepi amuñcitvā voharantassāpi vuttanayānusārena tadanuguṇaṃ samanubhāsanakammavācaṃ yojetvā āpattiyā āropetuṃ, āpattiyā adassanādīsu tīsu yaṃ kiñci abhirucitaṃ nimittaṃ katvā ukkhepanīyakammaṃ kātuñca labbhati. Samanubhāsanaṃ akatvāpi ‘‘māyasmā evaṃ avacā’’ti bhikkhūhi vuttamatte laddhiyā appaṭinissajjanapaccayāya dukkaṭāpattiyāpi ukkhepanīyakammaṃ kātumpi vaṭṭatevāti daṭṭhabbaṃ. Dhammakammatā, samanubhāsanāya appaṭinissajjananti dve aṅgāni.
九、与被举罪者共受用学处注释
9. Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā
424第九,因说「被举未解」,应知已对阿利咤作举罪甘马。
424. Navame ‘‘ukkhitto anosārito’’ti vuttattā ariṭṭhassa ukkhepanīyakammaṃ katanti daṭṭhabbaṃ.
425律文中因通说「一屋」,故即使非近行处,于一屋中卧,不知学处者,纵然是阿拉汉,若为随顺被举者,亦犯波逸提。未作如法、知而共受用等事,此为二支。
425. Pāḷiyaṃ ‘‘ekacchanne’’ti sāmaññato vuttattā nānūpacārepi ekacchanne nipajjane paṇṇattiṃ ajānantassa arahatopi ukkhittānuvattakānampi pācittiyameva. Akatānudhammatā, ñatvā sambhogādikaraṇanti dve aṅgāni.
十、刺学处注释
10. Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā
428第十学处中,“比雷”是表呼唤的不变词。其余与前二学处所述相同。
428. Dasame pireti sambodhanatthe nipātapadaṃ. Sesaṃ anantarasikkhāpadadvaye vuttanayameva.
八、共法品
8. Sahadhammikavaggo
一、如法学处注释
1. Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā
434第八品第一学处中,一是对受具足戒者依所制戒而说,二是对不欲学者以借口而说——这是两支。
434. Aṭṭhamavaggassa paṭhame upasampannassa paññattena vacanaṃ, asikkhitukāmassa lesena evaṃ vacananti dve aṅgāni.
2. 涂抹戒释义
2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā
438第二学处中,“无惭”者,即具无惭性。其余各处亦同此理。“故意犯戒”等,是专对比丘及比丘尼而说的无惭相。然而,对于沙弥等及在家众,则应以共通的方式,从各自违越学处、覆藏等事中了知。有惭相的道理也与此相同。即使在生起恶作后仍加以抑制而行,或对净法作不净想而行,于彼刹那是依无惭而如此行动的。不过,应当知道,恶作等差别已各别摄取了。
438. Dutiye alajjitāti alajjitāya. Evaṃ sesesupi. Sañcicca āpattiṃ āpajjatītiādi bhikkhubhikkhunīnaññeva vuttaṃ alajjilakkhaṇaṃ, sāmaṇerādīnaṃ, pana gahaṭṭhānañca sādhāraṇavasena yathāsakaṃ sikkhāpadavītikkamanapaṭigūhanādito veditabbaṃ. Lajjilakkhaṇepi eseva nayo. Kiñcāpi kukkucce uppannepi madditvā karonto, kappiye akappiyasaññitāya karontopi taṅkhaṇikāya alajjitāya evaṃ karonti. Tathāpi kukkuccādibhede visuṃ gahitāti daṭṭhabbaṃ.
瓦基子等十事显示者。在“他施论、无知论、疑论、他度论”等论说中,那些自称证得阿罗汉的谄诳者,见到精液漏泄之后,执取“是魔身天女带来不净”之见解者,名为他施论者。主张阿罗汉对一切女人、男子等不知名字等事属“无知”,于他们事有决定状态为“疑”,由他人处听闻而知名字等为“他度”,这些主张“有”的论者,即是无知论者、疑论者、他度论者。他们与大众部等的分歧,在《论事》中已有说明。
Vajjiputtakā dasavatthudīpakā. Parūpahāraaññāṇakaṅkhāparavitāraṇādivādāti ettha arahattaṃ paṭijānantānaṃ kuhakānaṃ sukkavissaṭṭhiṃ disvā ‘‘mārakāyikā devatā asuciṃ upasaṃharantī’’tigāhino parūpahāravādā nāma. Arahato sabbesaṃ itthipurisādīnaṃ nāmādiajānane aññāṇaṃ, tattha sanniṭṭhānabhāvena kaṅkhā, parato sutvā nāmādijānanena paravitāraṇo atthītivādino aññāṇavādā, kaṅkhāvādā, paravitāraṇavādā ca tesaṃ, mahāsaṅghikādīnañca vibhāgo kathāvatthuppakaraṇe vutto.
“四道与诸果”中,以“及”字应知也包含了神通与无碍解。“某些”者,指那些持诵教理的法师。“另一些”者,指那些奉行修持的粪扫衣长老们。在“其余诸”等句中,有这样的含义:说法长老们听闻了由粪扫衣长老们带来的经文之后——
Cattāro maggā ca phalāni cāti ettha ca-kārena abhiññāpaṭisambhidāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Kecīti pariyattidharā dhammakathikā. Puna kecīti paṭipattidharā paṃsukūlikattherā. Itare panātiādīsu ayaṃ adhippāyo – dhammakathikattherā pana paṃsukūlikattherehi ābhataṃ suttaṃ sutvā –
只要经典依然住世,只要律藏尚在流布;
人们便能见到光明,犹如日轮升起。
若经典已然不存,若律藏已被遗忘;
世间将陷入黑暗,犹如太阳落下一般。
当经典受到守护而得以存续时,修行便得守护;
智者安住于修行,便不会从瑜伽安稳中退失。”
‘‘Yāva tiṭṭhanti suttantā, vinayo yāva dippati; Tāva dakkhanti ālokaṃ, sūriye abbhuṭṭhite yathā. ‘‘Suttantesu asantesu, pamuṭṭhe vinayamhi ca; Tamo bhavissati loke, sūriye atthaṅgate yathā. ‘‘Suttante rakkhite sante, paṭipatti hoti rakkhitā; Paṭipattiyaṃ ṭhito dhīro, yogakkhemā na dhaṃsatī’’ti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) –
引此经后,他们建立自己的主张:安住于不犯波罗夷,含摄修行,教理即是根本,如是说。因此说:“若五位比丘守护四波罗夷……乃至……将使教法增长、兴盛。”由此可知:在末法时期,持律者若得不到具惭耻者,即使将无惭者摄受共住,与他们共同受用法食,为众多善男子授具足戒,以护持教法,亦得成就。欲呵责、于已受具足戒者前解说学处,此为二支。
Idaṃ suttaṃ āharitvā attanova vādaṃ patiṭṭhapentā pārājikānāpajjanavasena ṭhitā paṭipattisaṅgahitā pariyattiyeva mūlanti āhaṃsūti. Tenāha ‘‘sace pañca bhikkhū cattāri pārājikāni rakkhaṇakā…pe… sāsanaṃ vuḍḍhiṃ viruḷhiṃ gamayissantī’’ti. Etena ca parikkhīṇe kāle lajjigaṇaṃ alabhantena vinayadharena alajjinopi pakatatte saṅgahetvā tehi saha dhammāmisasambhogaṃ saṃvāsaṃ karontena bahū kulaputte upasampādetvā sāsanaṃ paggahetuṃ vaṭṭatīti idaṃ sijjhatīti daṭṭhabbaṃ. Garahitukāmatā, upasampannassa santike sikkhāpadavivaṇṇananti dve aṅgāni.
3. 愚弄学处释义
3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā
444四四四、在第三段巴利文中,“何况更多”的意思是:较之于其他比丘由见、闻、疑所作之羯磨,若更存在先前于广诵巴帝摩卡时曾同坐一处的事实,则此处何须多言?意谓必定无有出罪。“应如法令作”中,“令”是表原因的具格,意为“由此”。如法与律所安立,应由此罪而令其行,如是所说。愚弄的过失、三次听闻的状况、想要愚弄而使愚弄,此为三支。
444. Tatiye pāḷiyaṃ ko pana vādo bhiyyoti tehi aññehi bhikkhūhi diṭṭhadvattivārato bhiyyo pana vitthārena uddisiyamāne pātimokkhe nisinnapubbatā atthi ce, tattha kimeva vattabbaṃ, āpattimokkho natthi evāti adhippāyo. Tañca yathādhammo kāretabboti tanti kāraṇatthe upayogavacanaṃ, tāyāti attho. Yathā dhammo ca vinayo ca ṭhito, tathā tāya āpattiyā kāretabboti vuttaṃ hoti. Mohāropanaṃ, tikkhattuṃ sutabhāvo, mohetukāmassa mohananti tīṇi aṅgāni.
4. 殴打学处释义
4. Pahārasikkhāpadavaṇṇanā
451四五一、在第四段巴利文中,“以身相系之物”者,此中亦包含以石块等投掷物所作的击打。
451. Catutthe pāḷiyaṃ kāyapaṭibaddhena vāti ettha pāsāṇādinissaggiyapahāropi saṅgahito.
452四五二、“染心”是指以身触之欲染而说。若以淫欲击打男子等,则仅为恶作。若以放生之意图用杖端触碰蛇等、放出蛙类等,则不犯。忿怒,以及向受具戒者非以放生之意图击打——这是二支。
452.Rattacittoti kāyasaṃsaggarāgena vuttaṃ. Methunarāgena pana pahārato purisādīsu dukkaṭameva. Mokkhādhippāyena daṇḍakoṭiyā sappādiṃ ghaṭṭetvā maṇḍūkādiṃ mocentassapi anāpatti eva. Kupitatā, upasampannassa na mokkhādhippāyena pahāroti dve aṅgāni.
5. 掌击学处释义
5. Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā
457四五七、在第五项中,“非因有击打欲而给予,故为恶作”——此处的恶作是因击打之缘,还是因举起之缘?唯是因举起之缘,而非因击打之缘。因为若无击打欲时,由彼缘不应有任何罪;而举起本身以不安住为自性,故由彼缘不犯波逸提;但因以染污心作了加行,若说此中无罪便不合理,因此应取为恶作。
457. Pañcame na paharitukāmatāya dinnattā dukkaṭanti ettha kimidaṃ dukkaṭaṃ, pahārapaccayā, udāhu uggiraṇapaccayāti? Uggiraṇapaccayāva, na pahārapaccayā. Na hi paharitukāmatāya asati tappaccayā kāci āpatti yuttā, uggiraṇassa pana attano sabhāvena asaṇṭhitattā tappaccayā pācittiyaṃ na jātaṃ, asuddhacittena katapayogattā ca ettha anāpatti na yuttāti dukkaṭaṃ vuttanti gahetabbaṃ.
458四五八、“前”是指前一学处。其余与前一学处相同。
458.Pubbeti anantarasikkhāpade. Sesaṃ anantarasadisameva.
6. 无根学处释义
6. Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā
459459. 第六学处中,“正在保护自己”一语,是为了表明“并非出于怨恨而毁谤”而说。然而,当被毁谤时,唯有嗔心生起,因此说“苦受”。其余如前所述。
459. Chaṭṭhe ‘‘attaparittāṇaṃ karontā’’ti idaṃ na ca veramūlikā anuddhaṃsanāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Anuddhaṃsanakkhaṇe pana kopacittameva uppajjati. Teneva ‘‘dukkhavedana’’nti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.
7. 举起追悔学处释义
7. Kukkuccuppādanasikkhāpadavaṇṇanā
464464. 第七学处中,对已受具足戒者有二支:欲令其不适意,以及生起追悔。
464. Sattame upasampannassa aphāsukāmatā, kukkuccuppādananti dve aṅgāni.
8. 窃听学处注释
8. Upassutisikkhāpadavaṇṇanā
471471. 第八学处中,“被听闻”者即是听闻,指言说。在其附近者,称为“近听”。若将“于此被听闻”理解为“听处”,则成“立于能听闻处附近的其他非听闻处”之义。而注释书中,为显示“近听”一词的含义,故说“站在何处”等,并非仅指“听”一词。
471. Aṭṭhame suyyatīti suti, vacanaṃ. Tassā samīpaṃ upassuti. Suyyati etthāti sutīti evañhi atthe gayhamāne savanaṭṭhānasamīpe aññasmiṃ assavanaṭṭhāne tiṭṭhatīti āpajjati. Aṭṭhakathāyañca upassuti-saddasseva atthaṃ dassetuṃ ‘‘yattha ṭhatvā’’tiādi vuttaṃ, na suti-saddamattassa.
473「一章节等」:这是就或无作为、或有作为,依生起的共性而说。对于受具足戒者,具有责难的意图与听闻,此为二支。
473.Ekaparicchedānīti kadāci akiriyato, kadāci kiriyato samuṭṭhānasāmaññena vuttaṃ. Upasampannena codanādhippāyo, savananti dve aṅgāni.
九、诽谤学处注释
9. Khiyyanasikkhāpadavaṇṇanā
474第九学处有三支:如法羯磨、了知、给予同意后而呵责。
474. Navame dhammakammatā, jānanaṃ, chandaṃ datvā khiyyananti tīṇi aṅgāni.
十、离去学处注释
10. Pakkamanasikkhāpadavaṇṇanā
481第十学处中,依决断论,有二支:如法性;了知彼后,从羯磨开始,即舍弃同一界内共住者的手臂范围。
481. Dasame vinicchayakathāya dhammikatā, taṃ ñatvā kammato paṭṭhāya ekasīmaṭṭhassa samānasaṃvāsikassa hatthapāsavijahananti dve aṅgāni.
十一、弱戒学处注释
11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā
484在第十一学处中,对已受具足戒者,如法获得认可后,与僧团共同施衣后,因欲呵责而呵责,具此二支。
484. Ekādasame upasampannassa dhammena laddhasammutitā, saṅghena saddhiṃ cīvaraṃ datvā khiyyitukāmatāya khiyyananti dve aṅgāni.
489第十二条:如前所述方式。
489. Dvādasamaṃ vuttanayameva.
一、内宫学处注释
1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā
499第九品第一条:律文中所说的「清净胎藏」,此中「胎藏」即母腹中名为子宫的部位,因未为男子精液所触,故称清净胎藏。已受灌顶的刹帝利身份、从未离开父母双方的卧处、在无人告知的情况下越过门槛——此即三支。
499. Navamavaggassa paṭhame pāḷiyaṃ saṃsuddhagahaṇikoti ettha gahaṇīti gabbhāsayasaññito mātu kucchippadeso, purisantarasukkāsamphuṭṭhatāya saṃsuddhagahaṇiko. Abhisittakhattiyatā, ubhinnampi sayanigharato anikkhantatā, appaṭisaṃviditassa indakhīlātikkamoti tīṇi aṅgāni.
二、宝学处注释
2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā
506第二条的「住处」:无论在园中或在他处,凡自己居住的场所,皆称为住处。「出于欲或出于畏」:对工匠等是出于欲,对国王的宠臣等是出于畏。「即使后来众人聚集……生疑」:于彼无人处,后来纵有众人聚集,因离去时他人未见,便对那位比丘生疑。「适当」:于允许物,可自己取为粪扫衣;于不允许物,则令适当的净人男众等施设,或令用于塔等福业,或施与后无所期待而离去。「令作」即乞求之后。物归他人、作粪扫衣想而取、因未得允许而取——这些为三支。
506. Dutiye āvasathassāti ettha antoārāme vā hotu aññattha vā, yattha katthaci attano vasanaṭṭhānaṃ āvasatho nāma. Chandenapi bhayenapīti vaḍḍhakiādīsu chandena, rājavallabhesu bhayena. Ākiṇṇamanussepi jāte…pe… āsaṅkantīti tasmiṃ nimmanussaṭṭhāne pacchā ākiṇṇamanusse jātepi visaritvā gamanakāle aññassa adiṭṭhattā tameva bhikkhuṃ āsaṅkanti. Patirūpaṃ nāma kappiyabhaṇḍe sayaṃ paṃsukūlaṃ gahetvā akappiyabhaṇḍe patirūpānaṃ upāsakādīnaṃ dassetvā cetiyādipuññe niyojanaṃ vā dāpetvā nirapekkhagamanaṃ vā. Samādapetvāti yācitvā. Parasantakatā, vissāsaggāhapaṃsukūlasaññānaṃ abhāvo, ananuññātakāraṇā uggahaṇādi cāti tīṇi aṅgāni.
3. 非时入村学处注释
3. Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā
508第三条:律文中的「畏惧谈论」,是依于国王、盗贼等的怖畏,或依于疾病、非人、饥馑、旷野等的怖畏而生起的谈论。「街巷谈论」即关于善设的街道等的谈论。「水瓮处谈论」即水渡口的谈论,或水瓮婢女的谈论。「先亡者谈论」即关于过去亲族的谈论。「种种谈论」是离于已说与当说,种种性质的无义谈论。「世间传说」即以‘此世间由谁所造’等世间性传说而生起的谈论,海洋传说等亦应如是知。「有如是无」:说此彼无义之因所生的谈论,称为有无谈论。此中,「有」含常、增长、欲乐三种;「无」则与之相反。如此与此六种有无谈论,共为三十二畜生论。复次,律文中依事相,未来之森林、山岳、河流、岛屿等谈论,亦以「如是」一词摄集,故称三十二畜生论。「如是或」中,「如是」一词是方式义,「或」是选择义。是故当取此义:以这些方式,或除这些之外,所说之诸无义谈论。
508. Tatiye pāḷiyaṃ bhayakathanti rājacorādibhayaṃ vā rogāmanussadubbhikkhakantārādibhayaṃ vā ārabbha pavattaṃ. Visikhākathanti suniviṭṭhādivīthikathaṃ. Kumbhaṭṭhānakathanti udakatitthakathaṃ, kumbhadāsīkathaṃ vā. Pubbapetakathanti atītañātikathaṃ. Nānattakathanti vuttāhi, vakkhamānāhi ca vimuttaṃ nānāsabhāvaṃ niratthakakathaṃ. Lokakkhāyikanti ‘‘ayaṃ loko kena nimmito’’tiādinā lokasabhāvakkhānavasena pavattanakathā. Evaṃ samuddakkhāyikā veditabbā. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā. Ettha ca bhavo sassataṃ, vuḍḍhi, kāmasukhañcāti tividho, abhavo tabbiparītavasena. Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ dvattiṃsatiracchānakathā nāma honti. Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti-saddena saṅgahetvā dvattiṃsatiracchānakathāti vuccanti. Iti vāti ettha iti-saddo pakāratthe. Vā-saddo vikappatthe. Tasmā evaṃ pakāraṃ ito aññaṃ vā tādisaṃ niratthakakathaṃ kathetīti attho gahetabbo.
512「平息努力后前往住处」:这里是指从村落边界外出之后,进入内寺院等边界的情形。至于在村落边界之内,即使已平息努力,若因想要再进入同一村落或另一村落而有此意欲,则无须告知。而「应前往俗家……」等,是就午前进入者而言:当非时到来时,由于非时进入村落必须告知,所以才这样说。至于「如不与取中所说之方式」,是指第二次投掷土块的情形。
512.Ussāhaṃ paṭippassambhetvā vihāraṃ gacchantāti ettha gāmūpacārato bahi nikkhante antarārāmādīnamupacāraṃ paviṭṭhe sandhāya vuttaṃ. Gāmūpacārabbhantare pana paṭipassaddhussāhānampi puna tameva vā aññaṃ vā gāmaṃ pavisitukāmatāya sati āpucchanakiccaṃ natthi. ‘‘Kulaghare vā…pe… gantabba’’nti idaṃ pana purebhattaṃ paviṭṭhānaṃ vikāle sañjāte vikāle gāmappavesassa āpucchitabbatāya vuttaṃ. Adinnādāne vuttanayenāti dutiyaleḍḍupātaṃ sandhāya vuttaṃ.
515「内寺院等」:关于这点,有人说:在节日等日子里,当人们在村中绕行佛像等时,或者出于礼敬佛像等目的,或因治疗疾病等缘由而受人请求时,比丘们即使没有做好善覆盖等威仪,也可以只从街道中间绕行村落。这一说法不应采纳,因为无犯条款中并未开许,而且「不离开道路……波逸提」的规定已经明确遮止。阿难长老在毗舍离绕行并诵护卫经时,应视为是在善覆盖等学处尚未制定的时期所为,故不构成违犯。然而又有人说:「站在内寺院等处与村落之间的人,为了迎接或随送应受尊敬者等,可以进入村落街道。」这种说法,对于进入内住处的人也是不允许的。不过,对于前往内寺院等处净地的人,似乎是允许的,但应当审慎观察。若有比丘在场却不告知,因未得许可而非时进入村落,这便具足二种要素。
515.Antarārāmantiādīsūti ettha ussavadivasādīsu manussehi gāme padakkhiṇaṃ kārentaṃ jinabimbādiṃ pūjetukāmehi vā rogavūpasamādiyatthaṃ manussehi yācitehi vā bhikkhūhi suppaṭicchannādividhiṃ akatvāpi vīthimajjheneva gāmaṃ padakkhiṇaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ anāpattivāre avuttattā, ‘‘maggā anokkamitvā…pe… pācittiya’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā) paṭikkhittattā ca. Vesāliṃ anupariyāyitvā parittaṃ karontenāpi ānandattherena suppaṭicchannatādiṃ akopenteneva, apaññatte vā sikkhāpade katanti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘antarārāmādigāmantare ṭhitehi garuṭṭhānīyānaṃ paccuggamanānuggamanādivasena gāmavīthiṃ otarituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, tampi antaragharaṃ pavisantaṃ pati kātuṃ na vaṭṭati eva. Antarārāmādikappiyabhūmiṃ pana uddissa gacchantaṃ pati kātuṃ vaṭṭatīti khāyati, vīmaṃsitabbaṃ. Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā , ananuññātakāraṇā vikāle gāmappavesoti dve aṅgāni.
4. 针筒学处注释
4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā
520第四条,律文中的「斧柄」,即斧柄。骨制等针筒,若通过自己制作、令他人制作等方式取得,则成就二种要素。
520. Catutthe pāḷiyaṃ vāsijaṭeti vāsidaṇḍake. Aṭṭhimayādisūcigharatā, karaṇakārāpanādivasena attano paṭilābhoti dve aṅgāni.
5. 床座学处的解释
5. Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā
521第五项,依律文:“诸比丘!应从志趣了知此愚痴人。”即应知其人为卑劣志趣所成之空乏者,意谓:因人对卑劣资具的贪求,即可知其人之空乏。在此学处及此后五条中,唯有亲自令作而获得时,方犯波逸提。若仅受用,或与人受用,则唯犯恶作。床座若超出尺寸,通过自作、令作而获得,具足此二要素。
521. Pañcame pāḷiyaṃ āsayato, bhikkhave, moghapuriso veditabboti hīnajjhāsayavasena ayaṃ tucchapurisoti ñātabbo, hīnāya paccaye lolatāya puggalassa tucchatā ñātabbāti adhippāyo. Imasmiṃ sikkhāpade, ito paresu ca pañcasu attanā kārāpitassa paṭilābhe eva pācittiyaṃ. Paribhoge panassa, aññesañca dukkaṭameva. Pamāṇātikkantamañcapīṭhatā, attano karaṇakārāpanavasena paṭilābhoti dve aṅgāni.
6. 棉敷设学处之注释
6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā
526第六项中,“兜罗绵”者,指草与灌木类所生之绵。其余解释如前所述。
526. Chaṭṭhe poṭakitūlanti tiṇagacchajātikānaṃ tūlaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.
7. 坐具学处之注释
7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā
531-536第七项,坐具若超过规定尺寸,且通过自作等方式取得受用,满足这两个条件即犯。
531-536. Sattame nisīdanassa pamāṇātikkantatā, attano karaṇādinā paṭilābhoti dve aṅgāni.
537-547依此方式,第八、第九、第十支也应如此了知。其余各处皆极易了知。
537-547. Iminā nayena aṭṭhamanavamadasamesupi aṅgāni veditabbāni. Sesaṃ sabbattha suviññeyyamevāti.