毗兰若篇的注释巴利
Verañjakaṇḍavaṇṇanā
那时,世尊住在毗舍离的大林重阁讲堂。那时,毗舍离城不远处有个叫迦兰达的村子——在应当开始讲述律的因缘时,毗兰若篇的开头是为了什么目的呢?回答说:是为了从一开始就展示律的因缘。如果这样的话,难道不是和“贤友优波离,第一条巴拉基格是在哪里制定的?在毗舍离”这句话相矛盾吗?不矛盾。为什么?因为“在哪里制定”正是就因缘而问的。即便如此,如果被问到“第一条巴拉基格的因缘是什么”,却回答共通的大因缘,似乎不合适吧?并非不合适,因为所有学处的因缘虽然是被各别问到的,也应当各别回答,所以他先说了所有学处共通的大因缘。通过确定的问答顺序,巴拉基格等内容被纳入了结集。是怎样纳入的呢?大迦叶尊者依次询问了整部律,被问到的优波离长老则随顺因缘,毫无间断地作了回答。应当知道,没有被问到的判决事等,也作为相应的事例包含在内,正是通过问答的顺序,僧团完成了合诵。否则,毗兰若篇就会变成仅仅是第一条巴拉基格的因缘,或者变成没有序分,或者变成没有目的,又或者变成在个别学处因缘的提问之后还要再次回答同一个大因缘。因此,正是为了从一开始就展示律的因缘,才开始了“那时,世尊……”这段经文。巴利
‘‘Tena samayena buddho bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena vesāliyā avidūre kalandagāmo nāma hotī’’ti vinayanidāne ārabhitabbe verañjakaṇḍassa ārambho kimatthoti ce? Vuccate – mūlato pabhuti vinayanidānaṃ dassetuṃ. Yadi evaṃ ‘‘paṭhamaṃ āvuso upāli pārājikaṃ kattha paññattanti, vesāliya’’nti vacanena virujjhatīti ce? Na virujjhati. Kasmā? Kattha paññattanti hi nidānapucchā. Evaṃ santepi ‘‘paṭhamassa pārājikassa kiṃnidāna’’nti pucchite sādhāraṇamahānidānavissajjanaṃ ayuttaṃ viyāti? Nāyuttaṃ, sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ pāṭekkaṃ nidānassa puṭṭhattā tassa vissajjetabbattā ca sabbasādhāraṇamahānidānaṃ paṭhamamāha. Ekantena pucchāvissajjanakkamena pārājikādīni saṅgahaṃ āropitāni. Kathaṃ āropitānīti ce? Āyasmatā mahākassapena anukkamena sabbopi vinayo pucchito, puṭṭhena ca āyasmatā upālittherena yathāsambhavaṃ nirantaraṃ vissajjitameva. Apucchitānipi vinītavatthuādīni yujjamānāni vatthūni antokatvā vissajjanakkameneva gaṇasajjhāyamakaṃsūti veditabbaṃ. Aññathā verañjakaṇḍaṃ paṭhamapārājikasseva nidānanti vā anadhikārikaṃ vā nippayojanaṃ vā pāṭekkaṃ sikkhāpadanidānapucchānantaraṃ tadeva vissajjetabbanti vā āpajjati, tasmā ādito pabhuti vinayanidānaṃ dassetuṃ ‘‘tena samayenā’’tiādi āraddhaṃ.
现在讲因缘的用意时,我们要说明它的目的:因为律是世尊的教令,所以首先要显示世尊有资格发教令;其次要显示作为教令的律不超出自己的范围;第三要显示安住于教令的弟子们具有大威神力——这就是它的三种目的。怎么理解呢?世尊有资格发教令,是因为他已断尽烦恼,已证得殊胜功德,是世间最上最胜者,已达到如如不动的境界。世尊达到如如不动的境界,可以从他不被八种呵责事等无味相所动摇来了解;已断尽烦恼,可以从说明那八种呵责事如何在自身生起的巴利文来了知;已证得殊胜功德,可以从证得四禅与三明的说明来了知;最上最胜,则依据“婆罗门,我不见在天与魔……他的头会破裂”以及“世间最上最胜”这些语句来了知。这就是显示世尊有资格发教令的目的。“舍利弗,你且忍耐;舍利弗,你且忍耐,如来自会知道那时的时机”这句话,是为了显示不超出范围。从“尊者,我愿翻转大地”“尊者,我愿变现一只手”“尊者,愿整个比丘僧团前往北俱卢洲乞食”——这三次长老的狮子吼中,可以了解安住于教令的弟子们具有大威神力。世尊为什么不住在舍卫城等地,当时却住在毗兰若呢?是为了让那勒鲁夜叉生起欢喜,为了让比丘僧团不因乞食而疲惫,为了让毗兰若婆罗门生起净信,也因为这里是显示大目犍连长老威神力的场合,又因为这里是舍利弗长老思惟、请求制定律的因缘所在。在这几个原因中,最后一个是强有力的原因,所以义注中说“那时,也就是当长老……那个时候”。在前四个不具足的原因中,第一个是世尊通过修慈等守护比丘们的心不受非人侵害,从而让比丘们生起恭敬。第二个是通过大众的集会,对比丘说明应当这样摄受大众,应当这样少欲知足。第三个是通过对资具无所贪著,说明应当护持施主家族。第四个是说明即使有这样大的威神力,也不应为资具而生贪欲,应当只依靠他人布施而生活。从“由此等文句……律义的注释”这段话来看,另有一种“由此”等文句,另一种律义就出现了。巴利
Idāni nidānabhaṇane payojanaṃ vakkhāma – vinayassaāṇādesanattā bhagavato tāva āṇārahabhāvadīpanaṃ , āṇābhūtassa ca vinayassa anaññavisayabhāvadīpanaṃ, āṇāya ṭhitānaṃ sāvakānaṃ mahānubhāvadīpanañcāti tividhamassa payojanaṃ. Kathaṃ? Āṇāsāsanāraho hi bhagavā pahīnakilesattā, adhigataguṇavisesattā, lokajeṭṭhaseṭṭhattā, tādibhāvappattattā ca, arasarūpatādīhi aṭṭhahi akkosavatthūhi akampanato bhagavato tādibhāvappatti veditabbā, aṭṭhannampi tesaṃ akkosavatthūnaṃ attani sambhavapariyāyadīpanapāḷiyā pahīnakilesatā veditabbā . Catunnaṃ jhānānaṃ tissannañca vijjānaṃ adhigamaparidīpanena adhigataguṇavisesatā veditabbā. ‘‘Nāhaṃ taṃ brāhmaṇa passāmi sadevake…pe… muddhāpi tassa vipateyyā’’ti ca ‘‘jeṭṭho seṭṭho lokassā’’ti ca vacanena jeṭṭhaseṭṭhatā veditabbā, idañca bhagavato āṇārahabhāvadīpanappayojanaṃ. ‘‘Āgamehi tvaṃ sāriputta, āgamehi tvaṃ sāriputta, tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī’’ti vacanaṃ anaññavisayabhāvadīpanaṃ. ‘‘Sādhāhaṃ, bhante, pathaviṃ parivatteyya’’nti ca ‘‘ekāhaṃ, bhante, pāṇiṃ abhinimminissāmī’’ti ca ‘‘sādhu, bhante, sabbo bhikkhusaṅgho uttarakuruṃ piṇḍāya gaccheyyā’’ti ca imehi therassa tīhi sīhanādehi āṇāya ṭhitānaṃ sāvakānaṃ mahānubhāvatādīpanaṃ veditabbaṃ. Sāvatthiyādīsu aviharitvā kimatthaṃ bhagavā verañjāyameva tadā vihāsīti ce? Naḷeruyakkhassa pītisañjananatthaṃ, bhikkhusaṅghassa bhikkhāvasena akilamanatthaṃ, verañjabrāhmaṇassa pasādasañjananatthaṃ, mahāmoggallānattherassa ānubhāvadīpanaṭṭhānabhūtattā, sāriputtattherassa vinayapaññattiyācanahetubhūtaparivitakkanaṭṭhānabhūtattā ca. Tesu pacchimaṃ balavakāraṇaṃ, tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tena samayenāti yena kālena āyasmato…pe… tena kālenā’’ti. Purimesu catūsu asaṅgahakāraṇesu paṭhamena bhagavā mettābhāvanādinā amanussānaṃ cittasaṃrakkhaṇena bhikkhūnaṃ ādaraṃ janeti. Dutiyena parisāvacarena bhikkhunā evaṃ parisā saṅgahetabbā, evaṃ appicchena santuṭṭhena ca bhavitabbanti vā dasseti. Tatiyena paccaye nirapekkhena kulānuggaho kātabboti. Catutthena evaṃ mahānubhāvenāpi paccayatthaṃ na loluppaṃ kātabbaṃ, kevalaṃ paradattupajīvinā bhavitabbanti dasseti. ‘‘Tenātiādipāṭhassa…pe… vinayassatthavaṇṇana’’nti vacanato añño tenātiādipāṭho, añño vinayo āpajjati.
“ 除了以‘因此’等开头的这段文字之外,这里还有什么其他的律呢?
为了显示其中的含义,才作了律的注释。”巴利
‘‘Tenātiādipāṭhamhā, ko añño vinayo idha; Tassatthaṃ dassayantova, kare vinayavaṇṇana’’nti. –
如果问:前面不是已经说过“这确实不是世尊亲口所说”等等吗?正因为这样,我要用各种方式说明优波离长老所说的“由彼”等文句的含义,来撰写《律藏义注——作为世尊亲口所说的律藏之释义》。在这里应当这样理解其含义。如果是这样,那么“律藏以‘尔时,世尊住在毗兰若’等文句庄严,它的序说由谁持守”等说法,与显示“尔时”等文句属于律藏所摄,岂不是矛盾了吗?不矛盾。因为这种用法在其他地方也能成立,比如“住在用各种墙壁装饰的房屋里的人”等等。由于结集者认可它是律藏的开头部分,所以那句话属于律藏所摄也是合理的。这里有人问:为什么不像经藏中说“一时”、论藏中不确定地说“于某时”那样,而在这里一开头就用“彼”的解说来说“尔时”呢?回答:因为每一个学处制定的时间,或者作为学处制定之因、世尊在各地居住的时间,以及那些过去的时间,对于那些已得自在的结集者来说都是很清楚知道的。怎么知道呢?从“那些少欲的比丘们讥嫌”等话,从“于是那些比丘把这件事禀告世尊”、“于是世尊以此因缘召集僧众”、“为比丘们说相应之法……依据十种利益,为了僧团的和乐”以及“诸比丘,你们应当这样诵此学处”,还有在犍度中“诸比丘,我允许以三皈依出家”等律制文句来看,凡是学处制定的时间,以及每一种律制的制定时间,对于那五百位持法比丘来说都是很清楚知道的,而这种方式在经藏和论藏中并不存在。因此,因为很清楚知道,又因为“尔时”与作为原因的“住”这个词有直接关联,而且“若时”的解说等在前文中不可能出现,所以在律藏中首先说了“彼”的解说。怎么理解呢?在这里,因为“若时,在毗舍离不远处有个叫迦兰陀村的地方”或者“若时,毗舍离……”这样的“若时”的解说不可能出现,而“彼”的解说本身是可能的,所以不说“若时”的解说,而说“尔时……有个叫迦兰陀村的地方”,或者仅仅因为很清楚知道而这样说。关于“不定指称之语”这句话,虽然按照前面所说的方式,这确实是确定指称之语,因为它是“彼”的解说,但因为是就当前时间而言,对其他比丘来说并不清楚知道,所以说是“不定指称之语”。至于说“这在整个律藏中都是适用的”,应当知道这是就多数情况而说的。巴利
Ce? Nanu vuttaṃ pubbeva ‘‘idañhi buddhassa bhagavato attapaccakkhavacanaṃ na hotī’’tiādi, tasmā upālittherena vuttassa tenātiādipāṭhassa atthaṃ nānappakārato dassayanto karissāmi vinayassa bhagavato attapaccakkhavacanabhūtassa atthavaṇṇananti evamettha attho daṭṭhabbo. Yadi evaṃ ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatīti evamādivacanapaṭimaṇḍitanidānaṃ vinayapiṭakaṃ kena dhārita’’ntiādivacanaṃ virujjhati ‘‘tena samayenā’’tiādivacanassa vinayapiṭakapariyāpannabhāvadīpanatoti ce? Na, aññatthepi tabbohārasiddhito ‘‘nānāvidhabhittikammapaṭimaṇḍitavasano puriso’’tiādīsu viya. Vinayassādibhāvena saṅgītikārakehi anuññātattā vinayapariyāpannatāpi yujjati tassa vacanassa. Etthāha – yathā suttante ‘‘ekaṃ samaya’’nti ca, abhidhamme ca ‘‘yasmiṃ samaye’’ti aniyamato vuttaṃ, tathā avatvā idha ‘‘tena samayenā’’ti paṭhamaṃ taṃniddesova kasmā vuttoti? Vuccate – tassa tassa sikkhāpadapaññattisamayassa, yassa vā sikkhāpadapaññattihetubhūtassa samayassa hetu bhagavā tattha tattha vihāsi, tassa ca samayassa atītassa tesaṃ saṅgītikārakānaṃ vasīnaṃ suviditattā. Kathaṃ? ‘‘Ye te bhikkhū appicchā te ujjhāyantī’’tiādivacanato, ‘‘atha kho te bhikkhū bhagavato etamatthaṃ ārocesu’’nti ca ‘‘atha kho bhagavā etasmiṃ nidāne sannipātāpetvā’’ti ca ‘‘bhikkhūnaṃ tadanucchavikaṃ tadanu…pe… dasa atthavase paṭicca saṅghasuṭṭhutāyā’’ti ca ‘‘evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’ti ca khandhakesu ca ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tīhi saraṇagamanehi pabbajja’’ntiādivinayakkamassa vacanato yo so sikkhāpadapaññattisamayo, tassa tassa vinayakkamassa so paññattisamayo ca suvidito tesaṃ pañcasatānaṃ dhammadharānaṃ bhikkhūnaṃ, nāyaṃ nayo suttantābhidhammesu sambhavati. Tasmā suviditattā tena samayena hetubhūtena viharatīti viharatipadena ekasambandhattā ca paṭhamaṃ yaṃniddesādino asambhavato ca vinayapiṭake taṃniddesova paṭhamaṃ vutto. Kathaṃ? Ettha ‘‘yena kho pana samayena vesāliyā avidūre kalandagāmo nāma hotī’’ti vā ‘‘yena kho pana samayena vesālī…pe… hotī’’ti vā asambhavato yaṃniddesena avatvā taṃniddesasseva sambhavato ‘‘tena kho pana samayena…pe… kalandagāmo nāma hotī’’ti vuttanti, kevalaṃ suviditattā vā. Aniyamaniddesavacananti ettha kiñcāpi yathāvuttanayena niyamaniddesavacanamevetaṃ taṃniddesattā, tathāpi sampatikālavasena taditaresaṃ bhikkhūnaṃ aviditattā ‘‘aniyamaniddesavacana’’nti vuttaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ayañhi sabbasmimpi vinaye yuttī’’ti, taṃ tabbahulena vuttanti veditabbaṃ.
如果“一切由彼”这句话是不确定指称的说法,那么“诸比丘,由彼……为比丘学处”这里,这个“由彼”也应该同样是不确定指称的说法,指先前就已成立的意义。“尔时,世尊住在优楼频螺”等文句中所说的“由彼”,也应该是不确定指称的说法,但事实并非如此。因此,有些人通过“由彼”这种解说还不能了解所指示的意义,针对他们才说“这是不确定指称的说法”。又或者:因为最初没有显示此义,后来才通过“由彼”的关联显示依何解说,所以说了“这是不确定指称的说法”。又或者:在上午等时段中,这个“时”并不确定指定“这是某某名称”,而是作为表示时间的同义词,也可以这样说:“即所谓不确定指称的说法”。再或者:说“由彼”时,为了防止像“由彼瓶、由彼布”那样到处套用,就用“时”来限定。那么是以什么时候呢?是后来从意义上成立之时,即舍利弗思惟之时。这里有人提出责难:如果这里指的是思惟之时,那么“然而,此后在这里,因义和作具义都可能成立。因为那个学处制定之时,即使是舍利弗等人也难以了知,以彼时为因、为作具”等说法,岂不是矛盾了吗?不矛盾,因为那是就多数情况而说的。责难是说:为什么不像在经藏和论藏中那样说,而在这里的律藏中用作具语来解说呢?因此,在回答那个责难时,阿阇梨想说:多数情况下作具语的用处。不是现在正说的作具语本身有什么用处,而是这里的因义才成立,作具义不成立,所以说了“后来从意义上成立的”等话。“时”则是指到来之缘的聚合以及与之相应的时间。意思是:等诸缘具足、时节到来之后,我们就会知道。巴利
Yadi sabbaṃ tenāti padaṃ aniyamaniddesavacanaṃ bhaveyya, tena hi bhikkhave bhikkhūnaṃ sikkhāpadanti ettha idampi pubbe siddhatthaṃ tenāti padaṃ aniyamaniddesavacanaṃ bhaveyya. ‘‘Tena samayena buddho bhagavā uruvelāyaṃ viharatī’’tiādīsu vuttaṃ tenāti padañca aniyamaniddesavacanaṃ bhaveyya, na ca hoti, tasmā yesaṃ tena taṃniddesena niddiṭṭhattho avidito, tesaṃ vasenāha ‘‘aniyamaniddesavacanameta’’nti. Atha vā tato paṭhamaṃ tadatthādassanato pacchāpi taṃsambandhena yaṃniddesadassanato ca ‘‘aniyamaniddesavacanameta’’nti vuttaṃ. Atha vā pubbaṇhādīsu ayaṃ nāmāti aniyametvā kālaparidīpanassa samayasaddassa upapadabhāvenapi evaṃ vattumarahati ‘‘yadidaṃ aniyamaniddesavacana’’nti. Atha vā ‘‘tenā’’ti vutte tena ghaṭena paṭenāti sabbatthappasaṅganivāraṇatthaṃ niyamaṃ karoti ‘‘samayenā’’ti. Kena pana samayena? Parabhāge atthato siddhena sāriputtassa parivitakkasamayena. Etthāha – vitakkasamayo ce idhādhippeto, ‘‘parato idha pana hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena cā’’tiādivacanaṃ virujjhatīti? Na, bāhullena vuttattā. Suttantābhidhammesu viya avatvā idha vinayapiṭake karaṇavacanena kasmā niddesoti hi codanā. Tasmā tassā vissajjane bāhullena karaṇavacanappayojanaṃ vattukāmo ācariyo āha ‘‘yo so sikkhāpadapaññattisamayo’’tiādi. Na sampati vuccamānasseva karaṇavacanassa payojanaṃ vattukāmo, imassa pana hetuatthova sambhavati, na karaṇattho, tasmā āha ‘‘aparabhāge atthato siddhenā’’tiādi. Samayañcāti āgamanapaccayasamavāyaṃ tadanurūpakālañca upādāyāti attho. Paccayasāmaggiñca āgamanakālañca labhitvā jānissāmāti adhippāyo.
这里有人提出疑问:就像“比丘们,确实只有一个刹那、一个时机”这句话里,刹那和时机的含义是同一个意思;同样地,如果取“时”和“时机”这两个词,那时和时机也应该是同一个意思。而且,这里的“时机”指的是各种条件到齐聚合在一起,而“时”因为也是所到来的条件,所以已经被“时机”这个词涵盖进去了——那为什么还要单独把“时”拿出来说呢?回答是:因为“或许明天吧”这句话先限定了“时”,所以“时机”并不是指“时”的意思。在“明天”这个被限定的时间里,我们可以依靠其他条件到齐聚合而前往;而“若取时与时机”这句话则表明:即使在已经被限定的时间里,也要根据与前面所说的聚合相应的上午等时段差别,在“明天”这个被划定的日子中,限定上午等具体时间。因此应当知道,时和时机并不是同一个意思,单独取“时”是有意义的。因为“刹那”这个词有多种含义,比如“比丘,你刹那刹那地出生、衰老、死亡”,还有“她频繁地去比丘尼那里”,以及“他刹那刹那地宣说导师的教法”;同样,“时机”这个词也有多种含义,所以世尊逐一加以限定而说:“比丘们,确实只有一个刹那、一个时机。”刹那和时机的含义可以是同一个:刹那就是获得机会,指的是排除八难之后的第九个刹那。那些外道各自宣说断灭等邪见所摄的“时机”,所以这里称为“宣说时机者”。正因为它被称作“底恩督迦”的柿子树排所环绕,所以叫“底恩督迦围”。“一株娑罗树”是指一棵娑罗树,也有人叫它“小屋”。“义的通达”是指获得自身的利益。“智者”是指有智慧的人,不是指其他人。“正慢的通达”是指以完全断除慢,也就是以彻底断灭的方式彻底断除慢的意思。“苦的逼迫义”等句子中,就像“以四种行相通达四谛”等所说的,是指五蕴所摄之苦的苦相之义;“有为义”是指由因而生起之义;对于苦受,是“热恼义”;对于乐受,是“变易义”;逼迫义等,都应当知道就是通达义。“入胎时”等,也是以大地震动、光明出现等,在诸天神与人间显著可知;“苦行时”,也是以“沙门乔达摩是黑色的”“并非黑色的”等说法而显著可知;七日又七日等其余种种,就是现法乐住时。巴利
Etthāha – yathā ‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo samayo cā’’ti ettha khaṇasamayānaṃ eko attho, tathā kālañca samayañca upādāyāti kālasamayānaṃ eko attho siyā, apica āgamanapaccayasamavāyo cettha samayo kālassāpi āgamanapaccayattā samayaggahaṇeneva so gahitoti visuṃ kālo kimatthaṃ gahitoti ca? Vuccate – appeva nāma svepīti kālassa paṭhamaṃ niyamitattā na samayo kālattho . Tasmiṃ sveti niyamitakāle itaresaṃ āgamanapaccayānaṃ samavāyaṃ paṭicca upasaṅkameyyāma yathāniyamitakālepi pubbaṇhādippabhedaṃ yathāvuttasamavāyānurūpaṃ kālañca upādāyāti sveti paricchinnadivase pubbaṇhādikālaniyatabhāvaṃ dasseti, tasmā kālasamayānaṃ na ekatthattā kālassa visuṃ gahaṇampi sātthakanti veditabbaṃ. Yasmā khaṇe khaṇe tvaṃ bhikkhu jāyasi ca jīyasi ca mīyasi ceti bhikkhuniyā santike abhikkhaṇaṃ gacchatīti (pāci. 198) ca khaṇe khaṇe bhāsati satthusāsananti ca khaṇasaddo anekattho, tathā samayasaddo ca, tasmā ekamekena niyamento ‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo cā’’ti āha. Khaṇasamayānaṃ attho ekattho yujjati khaṇo okāsalābho, aṭṭhakkhaṇavajjito navamo khaṇoti attho. Attano attano ucchedādayo diṭṭhigatasaṅkhāte samaye ettha pavadantīti samayappavādako. Sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarurukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīraṃ. Ekasālaketi eko sālarukkho. ‘‘Kuṭikā’’tipi vadanti. Atthābhisamayāti attano hitapaṭilābhā. Dhīroti ca paṇḍito vuccati, nāñño. Sammā mānābhisamayāti suṭṭhu mānassa pahānena, samucchedavasena suṭṭhu mānappahānenāti attho. Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīsu ‘‘catunnaṃ saccānaṃ catūhi ākārehi paṭivedho’’tiādīsu khandhapañcakasaṅkhātassa dukkhassa dukkhākāratāyaṭṭho. Saṅkhataṭṭho kāraṇuppattiattho, dukkhāya vedanāya santāpaṭṭho. Sukhāya vedanāya vipariṇāmaṭṭho. Pīḷanaṭṭhādikova abhisamayaṭṭhoti attho daṭṭhabbo. Gabbhokkantisamayotiādīsupi pathavīkampanaālokapātubhāvādīhi devamanussesu pākaṭo. Dukkarakārikasamayopi kāḷo samaṇo gotamo na kāḷotiādinā pākaṭo. Sattasattāhāni ca aññāni ca diṭṭhadhammasukhavihārasamayo.
从最初开始,直到最终确定为止,这整个过程都因为完全相应而属于那个时刻。“以悲住而住”的意思是:在那段时间里,以悲的作用而住。因为那正是悲的作用之时。世尊有两种作用:智的作用和悲的作用。正等觉是智的作用;进入大悲定之后,观察应当教化的众生,并做与之相应的事,这是悲的作用。正如经中所说:“比丘们,对聚集而来的你们,有两件事应当做。”世尊自己也确实这样做。或者,也包括与新来比丘的初次接触等。在这里,为了显示悲的作用这种住,所以说“以悲住而住”。在“adhikaraṇaṃ hi kālattho”这一句中,“hi”字表示原因。在这里,阿毗达摩中应当知道,“时机”有五种含义:时、聚集、刹那、聚合、因。时和聚集这两种含义的“时机”怎么成为处所呢?比如“生于上午”,这里的“时机”一词应理解为时的含义。怎么是聚集的含义呢?比如“生于大麦堆”。因此,在某一个时或某一个堆中,心生起时,触等法就在那个时或那个堆中生起,这就是所说的意思。在“adhikaraṇañhi”中,阿毗达摩所说的处所,就是时的含义和聚集的含义;这应当理解为:所谓处所,是就“在某个时机”而说的。现在,为了显示“以有而有”的特征,说了“tattha vuttānaṃ”等话。其中,阿毗达摩中所说的那些法的“有”是什么呢?就是生起、存在。那是那些所说的触等法的存在,而那又通过时机的“有”而被认知、被了知,因此这里用了处格来表达。巴利
Accantameva taṃ samayanti ārambhato paṭṭhāya yāva pattasanniṭṭhānā, tāva accantasampayogena tasmiṃ samaye. Karuṇāvihārena vihāsīti karuṇākiccavihārena tasmiṃ samaye vihāsīti attho. Taṃ samayañhi karuṇākiccasamayaṃ. Ñāṇakiccaṃ karuṇākiccanti dve bhagavato kiccāni, abhisambodhi ñāṇakiccaṃ, mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā veneyyasattāvalokanaṃ katvā tadanurūpakaraṇaṃ karuṇākiccaṃ. ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīya’’nti (ma. ni. 1.273; udā. 12, 28) hi vuttaṃ, taṃ bhagavāpi karotiyeva. Atha vā āgantukehi bhikkhūhi ādisamāyogañca. Tattha karuṇākiccaṃ vihāraṃ dassento ‘‘karuṇāvihārena vihāsī’’ti āha. Adhikaraṇañhi kālatthoti ettha hi-kāro kāraṇattho. Tattha hi abhidhamme kālasamūhakhaṇasamavāyahetusaṅkhātavasena pañcavidho samayaṭṭho daṭṭhabbo. Kālasamūhaṭṭho samayo kathaṃ adhikaraṇaṃ hoti? Adhikaraṇamuppattiṭṭhānaṃ pubbaṇhe jātoti yathā, evaṃ kālaṭṭho samayasaddo daṭṭhabbo. Kathaṃ rāsaṭṭho? Yavarāsimhi jātoti yathā. Tasmā yasmiṃ kāle puñje vā cittaṃ samuppannaṃ, tasmiṃ kāle puñje vā phassādayo uppajjantīti vuttaṃ hoti. Adhikaraṇañhīti ettha abhidhamme niddiṭṭhaṃ adhikaraṇaṃ kālaṭṭho samūhaṭṭho ca hoti, ‘‘yasmiṃ samaye’’ti vuttaṃ adhikaraṇaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Idāni bhāvenabhāvalakkhaṇañca dassento ‘‘tattha vuttāna’’miccādimāha. Tattha abhidhamme vuttānaṃ bhāvo nāma kinti? Uppatti vijjamānatā, sā tesaṃ tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ, sā pana samayassa bhāvena bhāvo lakkhīyati ñāyati, tasmā tattha bhummavacananiddeso katoti vuttaṃ hoti.
在这里,“刹那”指的是排除八刹那之后的第九刹那,当它存在时,这些法就生起。“聚合”指的是眼根等诸因缘的和合,当它存在时,这些法就生起。“因”指的是色等所缘。因此,当那刹那、因、聚合作为因存在时,那些触等法的存在与现前便得以成立,这就是所说的意思。而在这里,“因”义和“作具”义两者都可能成立,因为对于同一个词,这两种含义都能适用。在此,律藏中所说的“时机”一词,兼具作具义和因义,以第三格(具格)出现。它难以理解,所以说“唯有如来能知彼时”。所谓“以彼时机”,就是以那时机为因,就像“依食物而住,依明而住”一样,意思是:为了获得食物或明而住。同样,在“以彼时机而住”这句话中,应当知道第三格是表示因义。因此,世尊在观察学处制定的时机和违犯的时机时,便在各处安住,这就是所说的意思。在第三巴拉基格等文中,如“比丘们,我想独处半月”等处,应当这样理解。因此,第二格表示时间的持续和完全的相应,例如“学习一个月、学习一天”,第二格在这里可以成立。而在这里,“因”义和“作具”义两者都能成立:当作具格的因义成立时,世尊以那作为因的时机,观察那些种种事由所摄的违犯时机,或学处制定的因缘,而于各处安住。当作具义成立时,世尊以那作为作具的、已经到来的时机,制定学处,而于各处安住——这就是所要表达的意思。巴利
Tattha khaṇo nāma aṭṭhakkhaṇavinimutto navamo khaṇo, tasmiṃ sati uppajjati. Samavāyo nāma cakkhundriyādikāraṇasāmaggī, tasmiṃ sati uppajjati. Hetu nāma rūpādiārammaṇaṃ. Tasmā tasmiṃ khaṇakāraṇasamavāyahetumhi sati tesaṃ phassādīnaṃ bhāvo vijjamānatā hotīti vuttaṃ hoti. Idha pana hetuattho karaṇattho ca sambhavatīti ettha atthadvayamekassa sambhavatīti idha vinaye vuttassa samayasaddassa kattukaraṇatthe tatiyā hetumhi ca ityuttattā. So dubbiññeyyoti ‘‘tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī’’ti vuttattāti vuttaṃ hoti. Tena samayenāti tassa samayassa kāraṇā ‘‘annena vasati vijjāya vasatī’’ti yathā, annaṃ vā vijjaṃ vā labhāmīti tadatthaṃ vasatītyattho. Evaṃ ‘‘tena samayena viharatī’’ti vutte hetvatthe tatiyā daṭṭhabbā, tasmā sikkhāpadapaññattiyā samayañca vītikkamañca olokayamāno tattha tattha vihāsīti vuttaṃ hoti. Tatiyapārājikādīsu ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, addhamāsaṃ , paṭisallīyitu’’nti (pārā. 162) evamādīsu daṭṭhabbā, tasmā dutiyā kāladdhāne accantasaṃyogeti dutiyātra sambhavati ‘‘māsamadhīte divasamadhīte’’ti yathā. Idha pana hetuattho karaṇattho ca sambhavatīti ettha yassa karaṇavacanassa hetuattho sambhavati, tena samayena hetubhūtena taṃ taṃ vatthuvītikkamasaṅkhātaṃ vītikkamasamayasaṅkhātaṃ vā sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi. Yassa karaṇattho sambhavati, tena karaṇabhūtena samayena sampattena sikkhāpadāni paññāpayanto bhagavā tattha tattha vihāsīti adhippāyo.
不过在《义注难点》里说:“所谓‘因’,就是苏丁那等人违犯本身;而作为其决定条件的‘时’,则是‘作具’,因为戒条必须在那个时间之内制定,不能超过那个时间。”这个说法没有错。至于说“这个‘作具’因为是前分,本来应该先说,却放在后面说”,这个说法不妥。因为从“因”的意义来说,后说的“作具”之义按顺序配合时,正好是循序渐进地配合的,事实上也是这样配合的。至于注释师把后说的“作具”之义先配合,把先说的“因”之义后配合,应当知道这只是为了配合方便。阿阇梨写道:从这里开始,凡是说到“阿阇梨所写”或“阿阇梨的推理”的地方,那里的“阿阇梨”应当理解为住在卡拉萨城的阿难陀阿阇梨。这里有人问:就像经中说“一时,世尊”,同样也应该说“尔时,世尊在毗兰若”;如果长老想用同义词,也应该说“如来、善逝”等等;那么,采用这两个词有什么用处呢?需要说明吗?回答说:有些人不知道佛陀世尊极为深邃的意趣和行境,他们看到诸如“于未制戒时,不见过患……令了知”、“尔时,世尊问具寿苏丁那”、“比丘!你享受了吗?世尊!我没有享受”等,以及在询问旧派比丘后,依他所说的界限制定第二条巴拉基格,还有允许提婆达多出家等等,看到这些律藏教法后,可能会对佛陀是否善知产生怀疑;又看到像“那么,你这具腐尸、唾沫食者”这样与粗恶语相关的律藏教法后,可能会对佛陀是否已尽漏产生怀疑。为了消除这两种怀疑,具寿优波离长老才在一切处都采用了这两个词。因此,这说明了:虽然佛陀确实是一切知者,世尊确实已摧毁一切过失,他确实是导师。别处也说:“如来虽知而问……对于无义之事,如来堵住路口。”经中也说:“我以柔软调伏一些人,也以粗硬调伏一些人。”巴利
Gaṇṭhipade pana ‘‘sudinnādīnaṃ vītikkamova kāraṇaṃ nāma, tassa niyamabhūto kālo pana karaṇameva taṃ kālaṃ anatikkamitvāva sikkhāpadassa paññapetabbattā’’ti vuttaṃ, taṃ niddosaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘idaṃ karaṇaṃ pubbabhāgattā paṭhamaṃ vattabbampi pacchā vutta’’nti, taṃ duvuttaṃ. Hetuatthato hi yathā pacchā karaṇattho yojiyamāno anukkameneva yogaṃ gacchati, tathā ca yojito. Yaṃ pana aṭṭhakathācariyo pacchā vuttaṃ idaṃ karaṇatthaṃ paṭhamaṃ yojetvā paṭhamaṃ vuttaṃ hetuatthaṃ pacchā yojesi, taṃ yojanāsukhattāti veditabbanti ācariyena likhitaṃ. Ito paṭṭhāya yattha yattha ‘‘ācariyena likhita’’nti vā ‘‘ācariyassa takko’’ti vā vuccati, tattha tattha ācariyo nāma ānandācariyo kalasapuravāsīti gahetabbo. Etthāha – yathā suttante ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā’’ti vuccati, tathā ‘‘tena samayena bhagavā verañjāya’’nti vattabbaṃ, atha savevacanaṃ vattukāmo thero, tathāgato sugatotiādīnipi vattabbāni, atha imasseva padadvayassa gahaṇe kiñci payojanaṃ atthi, taṃ vattabbanti? Vuccate – kesañci buddhassa bhagavato paramagambhīraṃ ajjhāsayakkamaṃ ajānataṃ ‘‘apaññatte sikkhāpade anādīnavadasso…pe… abhiviññāpesī’’tiādikaṃ (pārā. 36) ‘‘atha kho bhagavā āyasmantaṃ sudinnaṃ paṭipucchī’’tiādikañca (pārā. 39) ‘‘sādiyi tvaṃ bhikkhūti. Nāhaṃ bhagavā sādiyi’’ntiādikañca (pārā. 72) tathā purāṇavohārikaṃ bhikkhuṃ pucchitvā tena vuttaparicchedena dutiyapārājikapaññāpanañca devadattassa pabbajjānujānanañcāti evamādikaṃ vinayapariyattiṃ disvā buddhasubuddhataṃ paṭicca saṅkā sambhaveyya, ‘‘tathā kiṃ pana tuyhaṃ chavassa kheḷāsakassā’’ti (cūḷava. 336) evamādikaṃ pharusavacanapaṭisaṃyuttaṃ vinayapariyattiṃ nissāya khīṇāsavattaṃ paṭicca saṅkā sambhaveyya, tadubhayasaṅkāvinodanatthaṃ āyasmatā upālittherena idameva padadvayaggahaṇaṃ sabbattha katanti veditabbaṃ. Tenetaṃ dīpeti – kāmaṃ sabbañeyyabuddhattā buddhoyeva, bhaggasabbadosattā bhagavāva, so satthāti. Paratopi vuttaṃ ‘‘jānantāpi tathāgatā pucchanti…pe… anatthasaṃhite setughāto tathāgatāna’’nti (pārā. 16). Suttante ca vuttaṃ ‘‘saṇhenapi kesi vinemi pharusenapī’’tiādi (a. ni. 4.111).
关于“不共因”这一点:善根任何时候都不是不善的根,同样,不善根也不是善的根,无记根任何时候都不是善的根——只有这个原则成立。因为善的因以因缘作为由它生起的色法的缘(《发趣论》1.1.401等),所以“善法只是善法的因”这一类说法并不成立。
“普支曼陀”(pucimanda):这里说的是麻疯树,因为它能削弱和摧毁麻风病,所以叫普支曼陀。
“志在成就众生的利益与安乐”:这里是为了把一般所说的众生分成两类来展示,才说了“对人类多作饶益”等话。
“为众多人的利益”:就是为了众多人的利益。世尊以智慧成就,教导现世和来世的利益。
“为安乐”:就是为了安乐。世尊以施舍成就,给予饶益安乐的成就。
“为悲悯世间”:以慈和悲成就,像父母悲悯世间一样。世尊确实是世间的守护者和保护者。
“诸天神与人”:这里只取有缘得度的应调众生,显示自己出现于世,是为了让他们证得涅槃和道果。因为说“为义”时,指的是胜义的涅槃;说“为利”时,指的是能到达涅槃的道,在道之上再没有别的利了。说“为乐”时,指的是果等至的乐,因为在它之上再没有别的乐。
“以见与戒的集合”:这里不取定和慧,只取见和戒,因为这是一切有学和无学共通的特性。在《憍赏弥经》(中部1.492)中也说:“以戒共通而住,以见共通而住。”
问:取了见,不就也取了慧吗?答:不是。因为这样一来,入流者等也成了慧的圆满实行者,这说不通。所以,即使这些慧和见有同一个特征,它们在不同阶段仍有差别,就像坚定、定、根、正定一样。
“了知”:这里指通过耳门随顺而了知,因为所听之义就说为“所闻”,如“我听闻此事,乔达摩尊者,恶行既被看见也被听到”等语中那样。又如“优波离,比丘分裂僧团”等语中,是在确定义上使用。在毗兰若发生的事是存在的。
“如是成为的”:就是已经这样成为的。怎样成为的呢?是释迦族之子、从释迦族出家的人,这样成为并安住之后,名声传扬开来。与“abhi”这个词结合时,应理解为使用业格,这就是意思。巴利
Asādhāraṇahetumhīti ettha kusalamūlāni na akusalānaṃ kadāci mūlāni honti, tathā akusalamūlāni kusalānaṃ, abyākatamūlāni na kadāci kusalānanti ayameva nayo labbhati, yasmā kusalā hetū taṃsamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ hetupaccayena paccayo (paṭṭhā. 1.1.401 ādayo), tasmā kusalāni kusalānaṃyevātiādinayo na labbhati. Puci vuccate kuṭṭhā, te mandayati nāsayatīti pucimando. Sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttatanti ettha sāmaññato vuttasatte dvidhā bhinditvā dassetuṃ ‘‘manussānaṃ upakārabahulata’’ntiādi vuttaṃ. Bahujanahitāyāti bahuno janassa hitatthāya. Paññāsampattiyā diṭṭhadhammikasamparāyikahitūpadesako hi bhagavā. Sukhāyāti sukhatthāya. Cāgasampattiyā upakārakasukhasampadāyako hi esa. Mettākaruṇāsampattiyā lokānukampāya mātāpitaro viya. Lokassa rakkhitagopitā hi esa. Devamanussānanti ettha bhabbapuggale veneyyasatteyeva gahetvā tesaṃ nibbānamaggaphalādhigamāya attano uppattiṃ dasseti. ‘‘Atthāyā’’ti hi vutte paramatthatthāya nibbānāya, ‘‘hitāyā’’ti vutte taṃsampāpakamaggatthāyāti vuttaṃ hoti, maggato uttari hitaṃ nāma natthīti. Sukhāyāti phalasamāpattisukhatthāya tato uttari sukhābhāvato. Diṭṭhisīlasaṅghātenāti ettha samādhiṃ paññañca aggahetvā diṭṭhisīlamattaggahaṇaṃ sabbasekkhāsekkhasāmaññattā. Kosambakasuttepi (ma. ni. 1.492) ‘‘sīlasāmaññagato viharati, diṭṭhisāmaññagato viharatī’’ti vuttaṃ. Diṭṭhiggahaṇena paññāpi gahitāti ce? Na, sotāpannādīnampi paññāya paripūrakāribhāvappasaṅgato, tasmā ekalakkhaṇānampi tāsaṃ paññādiṭṭhīnaṃ avatthantarabhedo atthi dhitisamādhindriyasammāsamādhīnaṃ viya . Aññāsīti ettha sotadvārānusārena ñātā, atthā sutāti hi vuccanti ‘‘sutametaṃ, bho gotama, pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti cā’’tiādīsu viya. ‘‘Bhikkhu kho, upāli , saṅghaṃ bhindatī’’tiādīsu (cūḷava. 354) viya avadhāraṇatthe vā. Verañjāyaṃ bhavo vijjamāno. Itthambhūtassa evaṃ bhūtassa. Kathaṃ bhūtassa? Sakyaputtassa sakyakulā pabbajitassa, evaṃ hutvā ṭhitassa kittisaddo abbhuggatoti abhisaddena yoge upayogavacanāni hontīti attho.
有人主张:以欲取为缘而修慈,死后生于梵天界;这种说法否定了那些认为“以欲取为因造业后,只会生于欲界”的人的观点。他们说:听闻“梵天界有殊胜的欲乐”之后,或者自己构想之后,心想“我要在那里享受福报”,于是以欲取为缘,造作能投生那里的业,所以梵天界也有可欲之义,因此也叫欲;他们还引用“因为以它为所缘,所以渴爱被称为欲取”来说。这需要考察。
业是使眼等生起的直接原因,而业的根本因是渴爱,所以根本因不是直接原因。色渴爱等属于苦谛,因为它们被包含在蕴的范围内,而且经中说“凡有所欲而得不到,那也是苦”。应当这样理解:作为那业的根本因,它是生起者,也就是说,作为那因的这个五蕴的生起者。依据“漏集起故无明集起”的说法,也可以说它就是那业的因。再者,依据“如同色等,渴爱也是渴爱生起和断除的处所”的说法,渴爱和色等一样被列为苦谛。经中确实这样说:“世间的色渴爱是可爱、可喜的相,这渴爱生起时就在那里生起”,以及“这渴爱断除时就在那里断除”。
有人问:依《清净道论》所说“然而就一切行相而言,五取蕴是苦也是圣谛,但渴爱除外”,那么这里说色渴爱等是苦谛,岂不是矛盾?回答:不矛盾。因为在各处那样说,是为了显示彼此不相混杂。如果渴爱不被包含在取蕴中,那么在《分别论》的“其中,简要地说,五取蕴是苦,即色取蕴……乃至识取蕴”这一段里,就应该说“除去渴爱,是行取蕴”,但并没有这样说。所以渴爱是包含在苦谛中的。
问:那么岂不是有因与果混杂的过失?回答:不,因为会产生因果混杂的过失。问:那么没有混杂的过失吗?回答:没有混杂的过失。为什么呢?因为在《分别论》的经文里,集谛是以五种方式来叙述的。巴利
Kāmupādānapaccayā eva mettaṃ bhāveti, brahmaloke nibbattatīti iminā kāmupādānahetu kammaṃ katvā kāmabhave eva nibbattatītivādīnaṃ vādo paṭikkhittoti vadanti, ‘‘brahmaloke paṇītā kāmā’’ti sutvā, kappetvā vā pacchā ‘‘tattha sampattiṃ anubhavissāmī’’ti kāmupādānapaccayā tadupagaṃ karotīti brahmalokepi kāmanīyaṭṭhena kāmā, ‘‘tadārammaṇattā taṇhā kāmupādānanti vuttā’’ti ca vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Kammañca cakkhussa janakakāraṇaṃ, kammassa mūlakāraṇaṃ taṇhā, tasmā na mūlakāraṇaṃ hoti janakaṃ. Rūpataṇhādayo dukkhasaccaṃ khandhapariyāpannattā, ‘‘yampicchaṃ na labhati, tampi dukkha’’nti (dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.131; vibha. 190) vacanato ca. Tassa mūlakāraṇabhāvena samuṭṭhāpikāti tassa kāraṇabhūtassa imassa khandhapañcakassa samuṭṭhāpikāti yojetabbaṃ. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vacanato tassa eva kāraṇantipi vattuṃ vaṭṭati. Apica ‘‘rūpādi viya taṇhāpi taṇhāya uppattippahānaṭṭhāna’’nti vacanato rūpādi viya taṇhāpi dukkhasaccaṃ kataṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’ti (dī. ni. 2.400; vibha. 203) ca ‘‘etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyatī’’ti (dī. ni. 2.401; ma. ni. 1.134) ca. Visuddhimagge ‘‘sabbākārena pana upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhañceva ariyasaccañca aññatra taṇhāyā’’ti vacanato idha rūpataṇhādayo dukkhasaccanti vacanaṃ virujjhatīti ce? Na, aññamaññāsaṅkarabhāvena dassetuṃ tattha tattha vuttattā. Yadi taṇhā upādānakkhandhapariyāpannā na bhaveyya, saccavibhaṅge ‘‘tattha katame saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Seyyathidaṃ, rūpupādānakkhandho ..pe… viññāṇupādānakkhandho’’ti (vibha. 202) ettha ‘‘ṭhapetvā taṇhaṃ saṅkhārupādānakkhandho’’ti vattabbaṃ bhaveyya, na ca vuttaṃ, tasmā dukkhasaccapariyāpannā taṇhāti ce? Na, hetuphalasaṅkaradosappasaṅgato. Na saṅkaradosoti ce? Saccavibhaṅgapāḷiyañhi pañcahi koṭṭhāsehi samudayasaccaṃ niddiṭṭhaṃ.
怎么分呢?第一轮是“渴爱”;第二轮是“渴爱和其余的烦恼”;第三轮是“渴爱、其余的烦恼和其余的不善法”;第四轮是“渴爱、其余的烦恼、其余的不善法和三种有漏的善根”;第五轮是“渴爱、其余的烦恼、其余的不善法、三种有漏的善根和其余有漏的善法”。确实是这样解说的,不过这只出现在阿毗达摩分别里,不见于其他地方,而且这种理路在圣谛的解说里也找不到。为什么呢?因为在那里只说了“四谛”,没有像经分别的问难部分那样说“四圣谛”,所以应以经分别为准,而在那里只说了渴爱。正如经中说:“其中,什么是苦集圣谛?就是那种能引生后有的渴爱……具体来说,就是欲渴爱”等等。依据“凡是无常的,那就是苦”这一说法,那里所说的也同样是准量。诸禅那之所以被称为“遍”,是依据“进入初禅而住,地遍”这样的说法。有人说“这是就取相和似相而说的”,这种说法不妥当。依据“三十二行相也要舍弃施设,应当在厌恶上安立念”这一说法,念的所缘也应理解为色等。巴利
Kathaṃ? Taṇhāti eko vāro, taṇhā ca avasesā ca kilesāti dutiyo, taṇhā ca avasesā ca kilesā avasesā ca akusalā dhammāti tatiyo, taṇhā ca avasesā ca kilesā avasesā ca akusalā dhammā tīṇi ca kusalamūlāni sāsavānīti catuttho, taṇhā ca avasesā ca kilesā avasesā ca akusalā dhammā tīṇi ca kusalamūlāni sāsavāni avasesā ca sāsavā kusalā dhammāti pañcamo vāroti. Āma niddiṭṭhaṃ, tathāpi abhidhammabhājaniyeyeva, na aññasmiṃ, so ca nayo ariyasaccaniddese na labbhati. Tathā hi tattha ‘‘cattāri saccāni’’ccevāha, suttantabhājaniyapañhapucchakesu viya ‘‘cattāri ariyasaccānī’’ti na vuttaṃ, tasmā suttantabhājaniyova pamāṇaṃ tattha ca taṇhāya vuttattā. Yathāha ‘‘tattha katamaṃ dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ, yāyaṃ taṇhā ponobhavikā…pe… seyyathidaṃ, kāmataṇhā’’tiādi (vibha. 203). ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15) iminā pariyāyena vuttattā tattha vuttampi pamāṇameva. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇa’’nti (dha. sa. 186 ādayo) vacanato ‘‘kasiṇānī’’ti jhānāni vuttāni. Keci ‘‘uggahanimittapaṭibhāganimitte sandhāya vutta’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ. ‘‘Dvattiṃsākārāpi paṇṇattiṃ vissajjetvā paṭikūlāti sati paṭṭhapetabbā’’ti vacanato satigocarā rūpādayo ca veditabbā.
信、惭、愧、多闻、精进、已确立的念与正知,这七者就叫作正法。从自性来说,就是苦。不消失,是就天界而言。应知,就是应当被知道。应见,就是应当被看见。或者也可以理解为:我说过,不是靠行走就能了知世间的尽头。世间,指五蕴世间。不是靠行走就能到达,意思是:不是靠身体行走,也不是靠邪道之行能够到达;只有通过圣道之行到达世间尽头,才能从苦中解脱——这就是这段话要说的意思。寂静者,就是烦恼已止息的人。依食而住,即依缘而住。凡是依缘而住者,皆以坏灭之义而为一世间,这就是这段话的意趣。因为诸行依各自各自的缘而存在,所以有情被称为执著的有情、贪著的有情。他们护持、侍奉。诸方,是业格复数。他们显现、光辉。他们是谁?就是那些光辉灿烂、清净明亮的日月。八世间法即是诸行。由于“须弥山周围”之说,他们主张持双山等环绕须弥山,以圆满圆形而住。环绕之后,此世界界域极为高广。他们说“ma字是连声字”。此外,从特征等的差别了知诸行世间,从欲向与随眠的差别了知有情世间,从轮围山等量了知空间世间,以一切方式了知故,为知世间者。巴利
Saddhāhirottappabāhusaccavīriyārambhopaṭṭhitasatisampajaññatāti ime satta saddhammā nāma. Sabhāvatoti dukkhato. Na cavatīti deve sandhāya. Ñāteyyanti ñātabbaṃ. Daṭṭheyyanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā pana ‘‘nāhaṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyya’’nti vadāmīti attho. Lokanti khandhalokaṃ. Gamanena na pattabboti sarīragamanena, agatigamanena vā na pattabbo, ariyagamanena lokantaṃ patvāva dukkhā atthi pamocananti vuttaṃ hoti. Samitāvīti samitakileso. Āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā. Ye keci paccayaṭṭhitikā, sabbe te lujjanapalujjanaṭṭhena eko lokoti adhippāyo. Saṅkhārā hi sakasakapaccayāyattatāya sattā visattā sattā nāma. Pariharanti paricaranti. Disāti upayogabahuvacanaṃ. Bhanti paṭibhanti. Ke te? Teyeva virocamānā pabhassarā candimasūriyā. Aṭṭha lokadhammā saṅkhārāva. ‘‘Sinerussa samantato’’ti vacanato yugandharādayo sineruṃ parikkhipitvā parimaṇḍalākārena ṭhitāti vadanti. Parikkhipitvā accuggato lokadhātu ayaṃ. ‘‘Ma-kāro padasandhikaro’’ti vadanti. Aññathāpi lakkhaṇādibhedato saṅkhāralokaṃ, āsayānusayabhedato sattalokaṃ, cakkavāḷādiparimāṇato okāsalokañca sabbathāpi viditattā lokavidū.
解脱智见属于欲界、是有限的、是世间的,它怎么能遍及整个世间呢?因为它具有无可比拟的威力,就像一切知智一样。因为这种智在世尊自己的范围内,达到了一切知智的程度,而且它生起时运行极其轻快,是在两个有分心之后立刻生起。没有谁的心能生起得这么轻快,纵然是舍利弗尊者也不例外;据说他那一段心路,也是在十五个有分心之后才生起的。据说在锡兰岛有叫火焰顶和烟顶的龙。能阐明意义的词句叫义句。一个词句阐明一个意义,这一切就是语句,意思就是如此。八个方向就是八解脱,或者说是各种等至。导师被称为商队主,这是词缀变化来的,就像食肉者被称为食肉鬼。我曾经是水里的青蛙,不是陆地上的青蛙,只以水为活动范围,当我听你说法时,你用棍子压住我的头,这是补充的句子。或者这里的属格表示不恭敬的意思。“仅仅这样也会有这样的神通吧”,于是笑了。这里“解脱”指的是道,紧接其后的智叫果智,在那一刻就叫佛。因为觉悟了一切,所以是作者。令他人觉悟的,是因作者。阐明最胜义的言语叫最胜,同样叫至上。“自证施设”:指以亲证一切法而成为自生者的施设,或者自己了知、亲证,所以也叫自证施设。世尊曾受用衣、钵食等。曾亲近远离的森林、林野、偏远的坐卧处。曾享有义、法、解脱味的一份。已摧破贪等烦恼群。已修习自身,已修习身体。通过道的证得而到达有的尽头即涅槃,所以叫到有尽头者。巴利
Vimuttiñāṇadassanaṃ kāmāvacaraṃ parittaṃ lokiyaṃ, tena sabbaṃ lokaṃ kathaṃ abhivati? Asadisānubhāvattā sabbaññutaññāṇaṃ viya. Tañhi attano visaye bhagavato sabbaññutaññāṇagatikaṃ , lahutarappavatti ca bhavaṅgacittadvayānantaraṃ uppattito. Na kassaci evaṃlahutaraṃ cittaṃ uppajjati, api āyasmato sāriputtassa, tassa kiresa cittavāro pañcadasabhavaṅgānantaranti. Aggisikhadhūmasikhā ca nāgā kira sīhaḷadīpe. Atthassa dīpakaṃ padaṃ atthapadaṃ. Ekatthadīpakaṃ padaṃ, sabbametaṃ vākyanti attho. Aṭṭha disā nāma aṭṭha vimokkhā, samāpattiyo vā. Satthavāho satthāti nipātito yathā pisitāso pisāco. Udake maṇḍūko ahaṃ āsiṃ, na thale maṇḍūko, vārimattameva gocaro, tassa me tava dhammaṃ suṇantassa sīsaṃ daṇḍena sannirumbhitvāti pāṭhaseso. Anādaratthe vā sāmivacanaṃ. ‘‘Ettakenapi evarūpā iddhi bhavissatī’’ti sitaṃ katvā. Vimokkhoti cettha maggo, tadanantarikaṃ ñāṇaṃ nāma phalañāṇaṃ, tasmiṃ khaṇe buddho nāma. Sabbassa buddhattāti kattari. Bodhetāti hetukattari. Seṭṭhatthadīpakaṃ vacanaṃ seṭṭhaṃ nāma, tathā uttamaṃ. Sacchikāpaññattīti sabbadhammānaṃ sacchikaraṇavasena sayambhutā paññatti, attanā eva vā ñātā sacchikatātipi sacchikāpaññatti. Bhagī bhagavā cīvarapiṇḍapātādīnaṃ. Bhajī araññavanapatthāni pantāni senāsanāni. Bhāgī atthadhammavimuttirasassa. Rāgādikilesagaṇabhaggamakāsi. Bhāvitattano bhāvitakāyo. Bhavassa antaṃ nibbānaṃ maggādhigamena taṃ gatoti bhavantago.
“比丘们,要断除贪这一法”等等(如是语1)这样的方式,是把从“一法”等角度来讲述的法拿来后说的。依杂染、渴爱、邪见、恶行这些杂染,对无常、苦、无我、不净生起“常”等颠倒想。比丘们,比丘的渴爱可能因衣而生起,也可能因钵食、坐卧处、或因此有彼有而生起(增支部4.9)。心的荒芜有五种:对导师犹豫,对法、僧、学、同梵行者忿怒(长部3.319;分别论941)。心的系缚有五种:对诸欲未离贪……乃至……对身、对诸色,尽量吃饱填满肚子后,发愿投生到某个天众而修梵行(长部3.320;分别论941)。诤论的根源是:忿怒、怨恨、覆藏、恼害、嫉妒、悭吝、谄诳、诈伪、顽固、执拗、执取己见、固执不舍(增支部6.36;长部3.325)。而在分别论中则说:“忿怒、覆藏、嫉妒、诈伪、恶欲、执取己见”(分别论944)。缘于渴爱而有遍求,缘于遍求而有获得,缘于获得而有裁决,如此则有欲贪、耽着、执取、悭吝、守护,因守护的缘故而有执杖执刀……乃至……诸不善法生起(长部2.104;3.359;增支部9.23;分别论963)。色、声、香、味、触、法的渴爱有六种,这些依欲爱、有爱、无有爱的渴爱而成为十八种,这些又依内取而有十八种,依外取而有十八种,如此为三十六种;这些在过去有三十六种,在未来有三十六种,在现在有三十六种,如此就是一百零八种渴爱的活动。因为杀害,所以称为魔;依据“放逸是死之路”这句话,放逸也是魔。或者因为毁坏正命,烦恼被称为“魔”;因为像杀害者一样,诸蕴就是魔。诸行因为能令苦生起,以及令已生者产生老等,所以也是魔。因为令系属于一期的寿命死亡,所以死就是魔。极小性,是指像极微一样趋向不可见。轻性,是指以身或心快速行进。大性,是指以手触摸日月等。到达性,是指随所愿之处而到达。明了性,是指使所得之义成办,或者指成办性。自在性,是指自己随欲。支配性,是指不随他。随心所欲定止性,是指在何处欲求、欲求何物、欲求多久,就在那里、那时成办那件事。以逼恼、有为、热恼、变易之义,在“苦圣谛”等的开头,这是以责难为先的义理解答——苦等也有色爱等其他含义,那为什么只说四种呢?因为通过见其余圣谛而显现。巴利
‘‘Lobhaṃ , bhikkhave, ekaṃ dhammaṃ pajahathā’’tiādinā (itivu. 1) nayena ekakādivasenāgate gahetvā vadati. Saṃkilesataṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesavasena aniccadukkhamanattāsubhesu niccantiādivipariyesā. Cīvarahetu vā, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapāta senāsanaitibhavābhavahetu vā (a. ni. 4.9). Cetokhilā satthari kaṅkhati, dhamme, saṅghe, sikkhāya, sabrahmacārīsu kupitoti (dī. ni. 3.319; vibha. 941) āgatā pañca. Kāme avītarāgo hoti…pe… kāye, rūpe, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratīti (dī. ni. 3.320; vibha. 941) āgatā pañca vinibandhā. Vivādamūlāni kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho sandiṭṭhiparāmāsitā ādhānaggāhī duppaṭinissaggitā (a. ni. 6.36; dī. ni. 3.325). Vibhaṅge pana ‘‘kodho makkho issā sāṭheyyaṃ pāpicchatā sandiṭṭhiparāmāsitā’’ti (vibha. 944) āgataṃ. Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, evaṃ chandarāgo, ajjhosānaṃ, pariggaho, macchariyaṃ, ārakkho, ārakkhādhikaraṇaṃ, daṇḍādānasatthādāna…pe… akusalā dhammā sambhavantīti (dī. ni. 2.104; 3.359; a. ni. 9.23; vibha. 963) vuttānaṃ. Rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbadhammataṇhāti cha, tā kāmabhavavibhavataṇhāvaseneva aṭṭhārasa, tā eva ajjhattikassupādāya aṭṭhārasa, bāhirassupādāya aṭṭhārasāti chattiṃsa, tā atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti evaṃ aṭṭhasatataṇhāvicaritānīti. Māretīti māro, pamādo ‘‘pamādo maccuno pada’’nti (dha. pa. 21) vacanato. Sammāājīvavināsanato vā kilesā vuccanti ‘‘māro’’ti, vadhakūpamattā khandhāva mārā. Abhisaṅkhārā jātidukkhābhinibbattāpanato, jātassa jarādisambhavato ca mārā. Ekabhavapariyāpannajīvitamāraṇato maccu māro. Aṇimatā nāma paramāṇu viya adassanūpagamanaṃ. Laghimatā sarīrena, cittena vā sīghagamanaṃ. Mahimatā candimasūriyādīnampipāṇinā parāmasanādi. Patti nāma yathicchitadesappatti. Pakāsanatā, lābhakassatthasādhanaṃ vā pākammaṃ. Īsattaṃ nāma sayaṃvasitā. Vasittaṃ nāma aparavasitā. Yatthakāmāvasāyitaṃ nāma yatthicchati yadicchati yāvadicchati, tattha tāva tadatthasādhanaṃ. Pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhenavā dukkhamariyasaccantiādimhi idaṃ codanāpubbaṅgamaṃ atthavissajjanaṃ – dukkhādīnaṃ aññepi rūpataṇhādayo atthā atthi, atha kasmā cattāro eva vuttāti ce? Aññasaccadassanavasena āvibhāvato.
在这里,什么是苦智?就是缘于苦而生起的那种慧。依照《分别论》794等这样的方式,也按每一个谛各自作为所缘来说谛智。又依照“诸比丘,见苦的人,他也见苦集”等这样的方式,是以某一个谛作为所缘,再依其余诸谛的作用完成来说。其中,当以每一个谛各自作为所缘时,先以见集来说:因为自性上具有逼迫相的苦,是由具有造作相的集所造作、所积集的,所以对它来说,有为的义理就显现出来。又因为道能去除烦恼的热恼,极为清凉,所以以见道,它的热恼义就显现,就像难陀见到天女之后,美女显得不美一样。至于见不变坏法之灭,它的变坏义就显现,这根本不必再说。自性上具有造作相的集,以见苦而显出它的因缘义,就像因为见到由不适当食物所生的病,就显出食物是病的因一样。以见离系之灭,显出它的系缚义。以见出离之道,显出它的障碍义。同样,以见非远离之集,出离之灭的远离义就显现。以见道,显出它的无为义。因为在这无始轮回中,道以前从未被见过,而它又是有缘的,所以是有为的;因此,无缘法的无为性就极其明显。然而以见苦,它的不死义就显现。因为苦是毒,涅槃是不死。同样,具有出离相的道,以见集而显出它的因义:“这不是证得涅槃的因,这才是因。”以见灭而显出它的见义,就像见到极微细色的人说“我的眼确实清净了”,眼的清净性就显现一样。以见苦而显出它的增上义,就像见到许多患病受苦的可怜人,而显出主宰者的尊贵一样。如此,这里依相,以及依见一谛而令其余三谛之义显现,所以每一谛各说了四种义。离依,无烦恼性。巴利
‘‘Tattha katamaṃ dukkheñāṇaṃ, dukkhaṃ ārabbha yā uppajjati paññā’’tiādināpi (vibha. 794) nayena ekekasaccārammaṇavasenāpi saccañāṇaṃ vuttaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) nayena ekaṃ saccaṃ ārammaṇaṃ katvā sesesu kiccanipphattivasenāpi vuttaṃ. Tattha yadā ekekaṃ saccaṃ ārammaṇaṃ karoti, tadā samudayadassanena tāva sabhāvato pīḷanalakkhaṇassāpi dukkhassa yasmā taṃ āyūhanalakkhaṇena samudayena āyūhitaṃ saṅkhataṃ, tasmāssa so saṅkhataṭṭho āvi bhavati. Yasmā pana maggo kilesasantāpaharo susītalo, tasmāssa maggadassanena santāpaṭṭho āvi bhavati nandassa accharādassanena sundariyā anabhirūpabhāvo viya. Avipariṇāmadhammassa pana nirodhassa dassanena tassa vipariṇāmaṭṭho āvi bhavatīti vattabbameva natthi. Sabhāvato āyūhanalakkhaṇassapi samudayassa dukkhadassanena nidānaṭṭho āvi bhavati asappāyabhojanato uppannabyādhidassanena bhojanassa byādhinidānabhāvo viya. Visaṃyogabhūtassa nirodhassa dassanena saṃyogaṭṭho. Niyyānabhūtassa ca maggassa dassanena palibodhaṭṭhoti. Tathā nissaraṇassāpi nirodhassa avivekabhūtassa samudayassa dassanena vivekaṭṭho āvi bhavati. Maggadassanena asaṅkhataṭṭho. Iminā hi anamatagge saṃsāre maggo na diṭṭhapubbo, sopi ca sappaccayattā saṅkhato evāti appaccayadhammassa asaṅkhatabhāvo ativiya pākaṭo hoti. Dukkhadassanena panassa amataṭṭho āvi bhavati. Dukkhañhi visaṃ, amataṃ nibbānanti. Tathā niyyānalakkhaṇassāpi maggassa samudayadassanena ‘‘nāyaṃ hetu nibbānassa pattiyā, ayaṃ hetū’’ti hetvattho āvi bhavati. Nirodhadassanena dassanaṭṭho paramasukhumarūpāni passato ‘‘vippasannaṃ vata me cakkhū’’ti cakkhussa vippasannabhāvo viya. Dukkhadassanena adhipateyyaṭṭho anekarogāturakapaṇajanadassanena issarajanassa uḷārabhāvo viyāti evamettha lakkhaṇavasena, ekassa aññasaccadassanavasena ca itaresaṃ tiṇṇaṃ āvibhāvato ekekassa cattāro atthā vuttā. Upadhiviveko nikkilesatā.
与对立、损害利益,所以叫“敌对者”。反过来与之为敌、不友善,就叫“怨敌”。“亲自证悟之后宣说”,仅凭这一点,就显示了世尊的一切知智。用这一点显示了智慧成就之后,现在为了显示悲悯成就,才说“他宣说正法”等等。或者,他宣说了什么?是智慧,而那一切都是为了三界的利益。“他宣说正法”,是怎样的法呢?就是“初善”等等。通过这句话,显示这法是值得说的。“教法”指的是教诫和法义。“以作用清净”,是指通过断除烦恼、以涅槃为所缘的作用而清净。所谓“教法梵行”,就是三学,或者九千俱胝等(的说法)。只有八正道才是梵行,叫“道梵行”。阐明它的三藏,在这里就叫“有义有文”。在六种义释中,简要开示叫“开示”。最初的开说叫“阐明”。两者都展开来讲叫“开显”。再作分别叫“分别”。用譬喻等让它变得明显叫“显了”。让听者心生欢喜、心得确立而令其了知,应知这叫“晓示”。在文句方面:依字母叫“字母”。有人说“单字母的词就是字母”。有语尾变化的是“句”。能显了意义的是“文”,也就是语句。或者句子的集合叫语句。分别阐明叫“相”。“触故为触”这类词源解释叫“词释”,依词释所指示的解说叫“指示”。“触故为触”,这有三种:能生乐受的、能生苦受的、能生不苦不乐受的。这里面,它们的搭配是:用字母来开示,用句来阐明,用文来开显,用相来分别,用词释来显明,用指示来令知。或者:用字母开示之后,用句阐明;用文开显之后,用相分别;用词释显明之后,用指示令知。或者:用字母揭开之后,用句引导那“略知者”;用文开显之后,用相引导那“详知者”;用词释引导之后,用指示引导那“应引导者”——应当这样理解。“义”就是所说的意义。对那个意义,各自要通达、各自的状态,就叫“通达”。这两者都叫“义”。因此说“以义甚深和通达甚深而有义”。“法”或“说”就是指文句本身。以无过失而清净的教法梵行,以及三学所摄的道,这两者都被“梵行”这个词所包含。“以实践”是指实践之因。“从反复研习”是指反复学习五蕴等法时,它们会变得明显。而学习那些难以读诵的论典时,只会带来迷惑。巴利
Paṭipakkhaṃ atthayantīti paccatthikā. Pati viruddhā amittā paccāmittā. Sacchikatvā pavedetīti ettāvatā bhagavato sabbaññutaṃ dīpeti. Tena ñāṇasampattiṃ dīpetvā idāni karuṇāsampattiṃ dīpetuṃ ‘‘so dhammaṃ desesī’’tiādimāha. Atha vā kiṃ so pavedesīti? Ñāṇaṃ, taṃ sabbaṃ tilokahitabhūtameva. So dhammaṃ desesīti kīdisaṃ? ‘‘Ādikalyāṇa’’ntiādi. Anena vacanena vattuṃ arahabhāvaṃ dīpeti. Sāsanadhammoti ovādapariyatti. Kiccasuddhiyāti kilesappahānanibbānārammaṇakiccasuddhiyā. Sāsanabrahmacariyaṃ nāma sikkhattayaṃ, navakoṭisahassānītiādikaṃ vā. Maggameva brahmacariyaṃ maggabrahmacariyaṃ. Tassa pakāsakaṃ piṭakattayaṃ idha sātthaṃ sabyañjanaṃ nāma. Chasu atthapadesu saṅkhepato kāsanaṃ saṅkāsanaṃ. Ādito kāsanaṃ pakāsanaṃ. Ubhayampi vitthāretvā desanaṃ vivaraṇaṃ. Puna vibhāgakaraṇaṃ vibhajanaṃ. Opammādinā pākaṭakaraṇaṃ uttānīkaraṇaṃ. Sotūnaṃ cittaparitosajananena, cittanisānena ca paññāpanaṃ veditabbaṃ. Byañjanapadesu akkharaṇato akkharaṃ, ‘‘ekakkharapadamakkhara’’nti eke. Vibhattiantaṃ padaṃ. Byañjayatīti byañjanaṃ, vākyaṃ. Padasamudāyo vā vākyaṃ. Vibhāgapakāso ākāro nāma. Phusatīti phassotiādi nibbacanaṃ nirutti, niruttiyā niddiṭṭhassa apadeso niddeso nāma. Phusatīti phasso, so tividho – sukhavedanīyo dukkhavedanīyo adukkhamasukhavedanīyoti. Etesu ayaṃ yojanā – akkharehi saṅkāsayati, padehi pakāsayati, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttāniṃ karoti, niddesehi paññāpeti. Akkharehi vā saṅkāsayitvā padehi pakāseti, byañjanehi vivaritvā ākārehi vibhajati, niruttīhi uttāniṃ katvā niddesehi paññāpeti. Akkharehi vā ugghāṭetvā padehi vineti ugghaṭitaññuṃ, byañjanehi vivaritvā ākārehi vineti vipañcitaññuṃ, niruttīhi netvā niddesehi vineti neyyanti veditabbaṃ. Atthoti bhāsitattho. Tassevatthassa paṭivijjhitabbo sako sako bhāvo paṭivedho nāma. Taṃ ubhayampi attho nāma. Tena vuttaṃ ‘‘atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sāttha’’nti. Dhammoti vā desanāti vā byañjanameva. Niddosabhāvena parisuddhaṃ sāsanabrahmacariyaṃ, sikkhattayapariggahito maggo ca, ubhayampi brahmacariyapadena saṅgahitaṃ. Paṭipattiyāti paṭipattihetu. Āgamabyattitoti punappunaṃ adhīyamānā khandhādayo pākaṭā honti. Duruttasatthāni adhīyamānāni sammohamevāvāhanti.
2-3 身体还好吗?能忍受寒热等吗?生活还过得去吗?靠得到的活命资具,日子还能维持吗?少病吗?就是少有病的困扰;少疾吗?就是少有疾病。身体做事还轻便吗?有体力做沙门的事吗?过得安乐吗?按照前面说的,因为少病,或者因为不抱怨等,而住于安乐。从六十七岁起算晚年,这就是所说的“面向北方”。当世间裂开时,你在这里看见了什么?这里没有能和你相比的人,所以说“你是包括天界在内的世间之最”等等。最上,就是无上。诸天神,是依投生而说的。由于受用色等,或者由于祈愿而生起、与贪相应、随顺喜受而生起,因为烧灼心的缘故,像空中的味等一样,被称为“色味”。说“如来已断除”,是从主处来说的。因为对如来来说,任何人的那些色味等都已断除,就像顶被砍断的棕榈树一样被处置了。怎样呢?由“色味”等说法,果法及果法之法已被执取,它们虽然存在,但因为与顶相似的渴爱和无明已被道剑斩断,所以未来无力再生起像棕榈树干那样相续的果蕴。因此就像棕榈树干一样被处置了。他们说:“善的喜也在这里被包含。”由初道断除业道处所摄的,由第二道断根,粗重的;由第三道像棕榈树干一样处置欲贪处所摄的。由第四道令色贪与无色贪处所摄的归于无有。为了显示不退法,说“未来不生法”。或者由分断断而断除,在观智刹那;或者在禅那前分刹那,由镇伏断而断根,在禅那刹那。因为经中说:“离诸欲”。由正断而像棕榈树干一样处置,在第三明证得的刹那。然而那些色味等既已成为这样,归于无有,就是未来不生法——这实为同一个义句。或者由第一通达而断除,由第二通达而断根,由第三通达而像棕榈树干一样处置。既已成为这样,因为名为归于无有,所以应知为未来不生法。又或者由苦智而断除,由集智而断根,由灭智而像棕榈树干一样处置,由道智而归于无有,由省察智而应知为未来不生法。或者由世间道而断除,由见道而断根,由三种修道而像棕榈树干一样处置等等。因为不是婆罗门的境界,所以法味没有被举出。巴利
2-3.Kacci khamanīyaṃ sītuṇhādi. Kacci yāpanīyaṃ yathāladdhehi jīvitasādhanehi jīvitaṃ. Appābādhanti appopasaggaṃ, appātaṅkanti apparogaṃ. Kacci lahuṭṭhānaṃ sarīrakicce. Kacci balaṃ samaṇakicce. Kacci phāsuvihāro yathāvuttanayena appābādhatāya, anukkaṇṭhanādivasena vā. Sattasaṭṭhito paṭṭhāya pacchimavayo, uttarāmukhoti vuttaṃ hoti. Lokavivaraṇe jāte idha kiṃ olokesi, natthettha tayā sadisopīti āha ‘‘tvaṃ sadevakassa lokassa aggo’’tiādi. Āsabhiṃ uttamaṃ. Upapattivasena devā. Rūpānaṃ paribhogavasena, patthanāvasena vā uppannā rāgasampayuttā somanassavedanānurūpato uppajjitvā hadayatappanato ambarasādayo viya ‘‘rūparasā’’ti vuccanti. Tathāgatassa pahīnāti adhikāravasenāha. Tathāgatassapi hi kassaci te pahīnāti matthakacchinnatālo viya katā. Kathaṃ? Rūparasādivacanena vipākadhammadhammā gahitā, te vijjamānāpi matthakasadisānaṃ taṇhāvijjānaṃ maggasatthena chinnattā āyatiṃ tālapantisadise vipākakkhandhe nibbattetuṃ asamatthā jātā. Tasmā tālāvatthu viya katā. ‘‘Kusalasomanassāpi ettha saṅgahitā’’ti vadanti. Paṭhamamaggena pahīnā kammapathaṭṭhāniyā, dutiyena ucchinnamūlā oḷārikā, tatiyena tālāvatthukatā kāmarāgaṭṭhāniyā. Catutthena anabhāvaṃkatā rūparāgārūparāgaṭṭhāniyā. Aparihānadhammataṃ pana dīpento ‘‘āyatiṃ anuppādadhammā’’ti āha. Tadaṅgappahānena vā pahīnā vipassanākkhaṇe, jhānassa pubbabhāgakkhaṇe vā, vikkhambhanappahānena ucchinnamūlā jhānakkhaṇe. ‘‘Vivicceva kāmehī’’ti (pārā. 11) hi vuttaṃ. Samucchedappahānena tālāvatthukatā tatiyavijjādhigamakkhaṇe. Itthambhūtā pana te rūparasādayo anabhāvaṃkatā āyatimanuppādadhammāti ekamevidaṃ atthapadaṃ. Paṭhamāya vā abhinibbhidāya pahīnā, dutiyāya ucchinnamūlā, tatiyāya tālāvatthukatā. Itthambhūtā yasmā anabhāvaṃkatā nāma honti, tasmā āyatiṃanauppādadhammāti veditabbā. Atha vā dukkhañāṇena pahīnā, samudayañāṇena ucchinnamūlā , nirodhañāṇena tālāvatthukatā, maggañāṇena anabhāvaṃkatā, paccavekkhaṇañāṇena āyatiṃ anuppādadhammāti veditabbā. Lokiyamaggena vā pahīnā, dassanamaggena ucchinnamūlā, tividhena bhāvanāmaggena tālāvatthukatātiādi. Brāhmaṇassa avisayattā dhammarasā na uddhaṭā.
11 11. 这里说的“法界”,就是指一切智智。因为随顺悲悯之语,所以说了“如满月”;因为随顺太阳之语,所以说了“善通达”;以心地平等为因,所以说“悲悯充满”。本来应当隐藏自己的功德,却用“我已发起精进”等话加以显示,这就是在显示自己的悲悯充满,应当这样理解。“具胜大慧”就是具足殊胜广大的智慧;或者,“慧”如同大地,意思是像大地一样铺展开来的殊胜智慧。因为在这里觉了,所以依处格也把树称为“菩提”。自己觉悟,或者由彼而觉、具足彼法,道就是菩提;一切智智也是如此。因为应当被觉了,所以涅槃就是菩提。依于三明的依止,随其生起而应知三明。依一境性而成为锐利。即使某支锐利的箭射中箭靶也会变钝,这里并非如此。依念根而坚固,依信根而清净,在中间不让烦恼怨敌逼近而善于制伏,依精进根应知为勇猛。为了令觉知道,在入胎之时,由行舍智的顺次缘之故。巴利
11.Dhammadhātunti ettha sabbaññutaññāṇaṃ dhammadhātu nāma. Anukampavacanānurūpaṃ ‘‘puṇṇacando viyā’’ti vuttaṃ, sūriyavacanaṃ ‘‘suppaṭividdhattā’’tivacanānurūpaṃ, pathavīsamacittatāya kāraṇaṃ ‘‘karuṇāvipphāra’’nti vadanti. Paṭicchādetabbe hi attano guṇe ‘‘āraddhaṃ kho pana me vīriya’’ntiādinā pakāsento attano karuṇāvipphāraṃ pakāsetīti gahetabbo. Varabhūrimedhaso varaputhulañāṇo, bhūrīti vā bhūmi, bhūmi viya patthaṭavarapaññoti attho. Abujjhi etthātipi adhikaraṇena rukkho bodhi. Sayaṃ bujjhati, bujjhanti vā tena taṃsamaṅginoti maggo bodhi, evaṃ sabbaññutaññāṇampi. Bujjhīyatīti nibbānaṃ bodhi. Tissannaṃ vijjānaṃ upanissayavato yathāsambhavaṃ tisso vijjā veditabbā. Ekaggatāvasena tikkhabhāvo. Tikkhopi ekacco saro lakkhaṃ patvā kuṇṭho hoti, na tathā idaṃ. Satindriyavasenassa kharabhāvo, saddhindriyavasena vippasannabhāvo, antarā anosakkitvā kilesapaccatthikānaṃ suṭṭhu abhibhavanato vīriyindriyavasenassa sūrabhāvo ca veditabbo. Maggavijāyanatthaṃ gabbhaggahaṇakālo saṅkhārupekkhānantaramanulomattā.
所谓“欲”和所谓“寻”,只是不同状态下的区分,本质上还是贪。巴利
Chandoti ca saṅkappoti ca avatthantarabhedabhinno rāgova –
“ 爱欲渗入肢体,
其心为贪所染红。
时缘既至,则趣向贪欲者;
世间沉溺于欲,逾越其量。”巴利
‘‘Senahātthyaṅgamupeti, Rattahadayo rāgena; Sammagate rattakāmamupeti, Kāmapatitaṃ lokassa mātrālamatī’’ti –
在《分别论》里虽然已经说了这个意思,但这里想表达的是:把《分别论》的经文引过来,在这里所说的内容并不能利益所有人,所以我打算按照注疏的方式来阐明。“由”等词,是指由诸欲。在身远离等当中,蕴远离是第三种,所以舍掉第三种、取前两种,在分断等当中取镇伏远离,因此说“只有三种”。这样一来,心的镇伏就成了同一个意思,难道就没有差别了吗?不应该这样看,因为安止生起的时机不同。通过取身远离,可以知道取的是前分;所以说心远离就是分断远离,通过镇伏应当知道是安止时分,两者不会混淆。或者,通过心远离取分断和镇伏,通过另一个(身远离)取的只是镇伏远离,这样也说得通;或者就像被烦恼欲所摄、属于两种业的人一样。就像世间对不存在的东西,以不存在的施设方式说“有果的树”,同样地,在教法中对于存在的东西,以存在的施设方式说“有寻有伺的禅那”,这就是这里的意趣。巴利
Vibhaṅgeyeva kiñcāpi attho vuttoti ettha ayamadhippāyo – vibhaṅgapāḷiṃ ānetvā idha vuttopi sabbesaṃ upakārāya na hoti, tasmā taṃ aṭṭhakathānayeneva pakāsayissāmīti. Itoti kāmehi. Kāyavivekādīsu upadhiviveko tatiyo, tasmā tatiyaṃ chaḍḍetvā dve gahetvā tadaṅgādīsu vikkhambhanavivekaṃ gahetvā ‘‘tayo evā’’ti vuttā. Evaṃ sati cittavikkhambhanā ekatthā evāti viseso na siyāti ce? Appanāvārattā na panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Kāyavivekaggahaṇena pubbabhāgaggahaṇaṃ ñāyati, tasmā cittavivekoti tadaṅgaviveko vutto, vikkhambhanena appanākāleti gahetabbaṃ asaṅkarato. Atha vā cittavivekena tadaṅgavikkhambhanā gahitā, itarena vikkhambhanaviveko evātipi yuttaṃ, kilesakāmattā vā dvīsu kammesu pariyāpanno puriso viya. Yathā avijjamānena avijjamānapaññattivasena loke ‘‘saphalo rukkho’’ti vuccati, tatheva vijjamānena vijjamānapaññattivasena sāsane ‘‘savitakkaṃ savicāraṃ jhāna’’nti vuccatīti adhippāyo.
“寂静”在这里是指谁的寂静?是初禅者的寂静,还是第二禅者的寂静?如果说是初禅者的,他们并没有寂静,因为初禅不可能没有寻和伺。如果说是第二禅者的,那里同样没有寂静,因为第二禅中根本不存在寻和伺。那么,因此就说“由于超越”吗?超越也不是只属于他们,而是属于整个初禅法聚的。因此才说“由于粗重的超越”等等。如果认为一切初禅法相对于第二禅都是粗重的,而不只是寻和伺这两者,那对吗?不对。因为只有寻和伺才是与它们相应的诸法之所以粗重的原因;正是看到了寻和伺的过患,在第二禅的刹那,它们才不存在。因此说“在第二禅的刹那不出现”。为了说明是靠哪个法的力量或作用,使这个禅被称为“完全清净”和“心一境性”,《分别论》中才说了信和定。就像在关于美味食物的学处(巴吉帝亚257等)中说了酥油等一样,这样解释并不矛盾。“平等地看”是指断除昏沉和掉举之后,漏尽者在六根门面对可爱和不可爱的六种所缘时,由于不舍弃清净本性而安住的舍,这就是六支舍。在对盖等作意而安住时处于中立状态的舍,叫做行舍。在简择时处于中立状态的舍,叫做观舍。其中,六支舍、梵住舍、觉支舍、中舍性、禅舍和清净舍,从意义上是同一个,就是中舍性;只是因为状态不同,才有这些区分。行舍和观舍的同一性也是从智慧的角度说的,但从作用来看,应当知道它们是两种。巴利
Vūpasamāti ettha kesaṃ vūpasamāti, kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ, udāhu dutiyajjhānikānanti? Ettha yadi paṭhamajjhānikānaṃ, natthi tesaṃ vūpasamo. Na hi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārarahitaṃ atthi. Yadi dutiyajjhānikānaṃ, nattheva vūpasamo tattha tadabhāvāti ce? Tenetaṃ vuccati ‘‘samatikkamā’’ti, samatikkamopi na tesaṃyeva. Kintu sakalassapi paṭhamajjhānadhammarāsissāti ce? Tenetaṃ vuccati ‘‘oḷārikassa pana samatikkamā’’tiādi. Sabbepi paṭhamajjhānadhammā oḷārikāva dutiyajjhānato, na kevalaṃ vitakkavicāradvayamevāti ce? Na vitakkavicārāyeva tehi sampayuttānaṃ oḷārikabhāvatoti tesveva ādīnavadassanena dutiyajjhānakkhaṇe tesaṃ abhāvo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvā’’ti, yassa dhammassānubhāvena, yogena vā idaṃ jhānaṃ ‘‘sampasādana’’nti vuccati ‘‘ekodibhāva’’nti ca, tassa dassanatthaṃ saddhāsamādhayo vibhaṅge vuttā. Paṇītabhojanasikkhāpade (pāci. 257 ādayo) sappiādayo viyāti vutte ayaṃ atthavaṇṇanā na virujjhati. Samaṃ passatīti līnuddhaccaṃ pahāya khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā chaḷaṅgupekkhā. Nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāgahaṇe majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma. Vicinane majjhattabhūtā upekkhā vipassanupekkhā nāma. Tattha chaḷaṅgupekkhā brahmavihārupekkhā bojjhaṅgupekkhā tatramajjhattupekkhā jhānupekkhā pārisuddhupekkhā ca atthato ekā tatramajjhattupekkhāva, avatthābhedena bhedo nesaṃ. Saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi ekatā paññāvasena, kiccavasena pana duvidhatā veditabbā.
六支舍属于欲界,梵住舍属于色界等等,这是按“地”来分类。六支舍只有漏尽者才有,梵住舍则凡夫、有学、无学三种人都可以有,这是按“人”来分类。六支舍与喜或舍俱行之心相应,梵住舍只与舍俱行之心相应,这是按“心”来分类。六支舍以六种所缘为对象,梵住舍只以法为所缘,这是按“所缘”来分类。受舍归入受蕴,其余九种舍归入行蕴,这是按“蕴摄”来分类。六支舍、梵住舍、觉支舍、禅舍、清净舍和中舍性,从意义上看是同一个,所以在同一刹那只能有一种,不能同时有其他的;行舍和观舍也是这样。受舍和精进舍则可以在同一刹那生起。六支舍是无记的,梵住舍是善或无记的,其余的舍也是这样。但受舍也可能是不善的。这是按“善三法”来分类。这十种舍,简要来说,按精进、受、中舍性和智来归纳,只有四种。有人问:为什么不按“苦、忧、乐、喜”等断除的次第来说,却按《分别论》所说的方式来说呢?回答:是为了守护经文。关于“对可爱与不可爱相反”这一句,他们说:“不应该按所缘来理解,而应该按体验可爱与不可爱相反的状态来理解。”为什么?因为诸舍都是缘同一个遍相而生起的。从第三禅开始,它们作为助缘而出现,所以以念为首来说。就像夜晚因为无云等而柔和,即使有云等变得混浊,也不像白天那样在夜晚完全不起帮助作用,因此说“或以自身帮助的性质”。有人说:“因为被阳光压制”和“夜晚得不到”,这两个是月光不清净的原因;“因为柔和的性质”和“因为自身帮助的性质”,这两个是与第四禅同分的原因。这话是就它不清净的本性而说的,因此有人说这是讲原因的说法。巴利
Chaḷaṅgupekkhā kāmāvacarā, brahmavihārupekkhā rūpāvacarātiādinā bhūmivasena. Chaḷaṅgupekkhā khīṇāsavasseva, brahmavihārupekkhā tiṇṇampi puthujjanasekkhāsekkhānanti evaṃ puggalavasena. Chaḷaṅgupekkhā somanassupekkhāsahagatacittasampayuttā, brahmavihārupekkhā upekkhāsahagatacittasampayuttā evāti evaṃ cittavasena. Chaḷaṅgupekkhā chaḷārammaṇā, brahmavihārupekkhā dhammārammaṇāvāti ārammaṇavasena. Vedanupekkhā vedanākkhandhena saṅgahitā, itarā nava saṅkhārakkhandhenāti khandhasaṅgahavasena. Chaḷaṅgupekkhā brahmavihārabojjhaṅgajhānupekkhā pārisuddhitatramajjhattupekkhā ca atthato ekā, tasmā ekakkhaṇe ekāva siyā, na itarā, tathā saṅkhārupekkhāvipassanupekkhāpi. Vedanāvīriyupekkhānaṃ ekakkhaṇe siyā uppattīti. Chaḷaṅgupekkhā abyākatā, brahmavihārupekkhā kusalābyākatā, tathā sesā. Vedanupekkhā pana siyā akusalāpi. Evaṃ kusalattikavasena. Dasapetā saṅkhepena cattārova dhammā vīriyavedanātatramajjhattañāṇavasena. ‘‘Dukkhadomanassasukhasomanassāna’’nti evaṃ pahānakkamena avatvā vibhaṅge vuttanayena kasmā vuttānīti ce? Suttānurakkhaṇatthaṃ. Iṭṭhāniṭṭhaviparītanti ettha ‘‘ārammaṇavasena aggahetvā iṭṭhāniṭṭhaviparītākārena anubhavatīti gahetabba’’nti vadanti. Kasmā? Ekaṃyeva kasiṇaṃ ārabbha sabbesaṃ pavattito. Tatiyajjhānato paṭṭhāya upakārā hutvā āgatāti satisīsena desanā katā, vigatavalāhakādinā sommatāya rattiyā valāhakādinā kālussiye satipi divā viya anupakārikā na hoti rattiṃ, tasmā ‘‘attano upakārakattena vā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sūriyappabhābhibhavā, rattiyā alābhāti ime dve hetū aparisuddhatāya kāraṇaṃ. Sommabhāvena, attano upakārakattena cāti ime dve sabhāgatāya kāraṇa’’nti vadanti, tassā aparisuddhāya jātiyāti vuttaṃ hoti, tasmā kāraṇavacananti eke.
关于宿住论的注释巴利
Pubbenivāsakathāvaṇṇanā
12 由于诸禅与心一境性同类,所以说“有些是心一境性的处所”。由于善法具有趣入存在的同类性,所以说“有些是趣入存在的处所”。由于不同类,在其余处所中,不说“基础处所”,而说“基础”。由此说明:作为基础的诸禅,随各自情况,能带来心一境性和趣入存在的作用;其余的,随各自情况,能带来作为基础的作用。也说明:由于不同类,速行观的基础和神通的基础可以是相同的,神通的基础也可以成为观的基础;同样也说明它们没有基础的情况。因为对于神通,只有第四禅是基础,其他禅不是。其中,第四禅以第三禅为基础,第三禅以第二禅为基础,第二禅以初禅为基础。或者说,“四禅”是依照实际获得的情况而说的。巴利
12. Cittekaggatāsabhāgattā jhānānaṃ ‘‘kesañci cittekaggatatthānī’’ti āha. Kusalānaṃ bhavokkamanasabhāgattā ‘‘kesañci bhavokkamanatthānī’’ti. Asabhāgattā sesaṭṭhānesu ‘‘pādakatthānī’’ti avatvā ‘‘pādakānī’’ti āha. Tena pādakabhūtānampi yathāsambhavaṃ cittekaggatā bhavokkamanatāvahataṃ, itaresaṃ yathāsambhavaṃ pādakatāvahatañca dīpeti. Asabhāgattā javanavipassanāpādakāni samānāni abhiññāpādakāni ca honti, abhiññāpādakāni ca vipassanāpādakāni hontītipi dīpeti, tathā pādakābhāvaṃ dīpeti. Abhiññāya hi catutthameva pādakaṃ, na itarāni. Tesu catutthassa tatiyaṃ pādakaṃ, tatiyassa dutiyaṃ, dutiyassa paṭhamanti. Atha vā ‘‘cattāri jhānānī’’ti yathālābhato vuttaṃ.
因导师在毗兰若安排住处之制,乃律藏之因缘与缘由;
是故世尊于毗兰若宣说三明。巴利
Vinayanidānanimittaṃ, verañjanivāsakappanaṃ; Satthu yasmā tasmā bhagavā, vijjattayamāha verañje.
世尊这样说:“在律中善行的比丘,依止戒成就……”等等(《巴拉基格》义注1·第一结集语)。因为持戒的人为了省察自己的戒,在日夜住处坐着,从坐下那一刻开始,由于经常随念自己过去所作的行为,宿命随念智便毫不费力地成就。同样,由于他习惯于依自身把握众生的死亡,死生智便毫不费力地成就;由于他习惯于观察水中等处的微细之物,天眼智便成就。又因为远离七种淫欲的结合,或者远离欲漏等,梵行达到无缺等状态,所以他的漏尽智便毫不费力地成就。在这里,律藏的因缘中只显示了三明,因此说“显示了那些功德中他曾赐予的一部分”,否则就会变成只是获得三明而已。巴利
Vuttañhetaṃ ‘‘vinaye suppaṭipanno bhikkhu sīlasampattiṃ nissāyā’’tiādi (pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā). Sīlavato hi sīlapaccavekkhaṇatthaṃ rattiṭṭhānadivāṭhānesu nisinnassa nisajjanato paṭṭhāya attano atītakiriyānussaraṇabahulatāya pubbenivāsānussativijjā appakasirena samijjhati. Tathā attānaṃ paṭicca sattānaṃ cutipariggahaṇasīlatāya cutūpapātañāṇaṃ appakasirena samijjhati, udakādīsu sukhumatta dassanasīlatāya dibbacakkhuñāṇaṃ samijjhati. Yasmā sattavidhamethunasaṃyogaparivajjanena, kāmāsavādiparivajjanena vā brahmacariyaṃ akhaṇḍādibhāvaṃ pāpuṇāti, tasmāssa āsavakkhayañāṇaṃ appakasirena samijjhatīti ettha vinayanidāne vijjattayameva dassitaṃ, tasmā āha ‘‘yesañca guṇānaṃ dāyakaṃ ahosi, tesaṃ ekadesaṃ dassento’’ti, aññathā vijjattayapaṭilābhamattappasaṅgo siyāti.
他说“如此”一词时,此语虽然也含摄四禅的前行修行,并非只指前三禅,但他只取前三禅而解释说:“‘如此’一词是显示第四禅次第的;意思是:依初禅等的次第,证得第四禅。”为什么这样说呢?因为前三禅是资粮地。注释书《清净道论》中确实这样说:“在这里,前三禅以喜的遍满、乐的遍满,进入乐想、轻安想,身体由此变得轻快、柔软、适业,从而证得神通。所以应当知道:它们依这个道理能带来神通成就,因此是资粮地。而第四禅则是神通成就的本然地。”或者正是针对这个意思,他说:“前四禅对某些人来说是神通的基础。”如果是这样,为什么不把第四禅也包含进去而说“如此”呢?如果说因为第四禅是本然地,那就不应该这样说,因为这样一来就会有过失:在第四禅之后,还会有已得等持等状态的心存在。因为当第四禅存在时,经中说“他将心导向宿命随念智”;所以当第四禅心达到本然地、成为神通的基础时,他便将遍作心导向宿命随念智。在“堪能引导”这一句中,他为了证得神变通而将遍作心引导出去,使其离开遍相所缘而导向神变。而在《难词解》中,因说“为了从通基础禅中引出神变智等”,故解释为“堪能引导”之义。巴利
So evanti iminā kiñcāpi catunnaṃ jhānānaṃ pubbabhāgapaṭipadāpi saṅgahaṃ gacchati, na kevalaṃ purimajjhānattikameva, tathāpi kevalaṃ purimajjhānattikameva gaṇhanto ‘‘evanti catutthajjhānakkamanidassanametaṃ, iminā paṭhamajjhānādhigamādinā kamena catutthajjhānaṃ paṭilabhitvāti vuttaṃ hotī’’ti āha, taṃ kasmāti ce? Sambhārabhūmittā. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ (visuddhi. 2.381) ‘‘ettha ca purimāni tīṇi jhānāni yasmā pītipharaṇena ca sukhapharaṇena ca sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā lahumudukammaññakāyo hutvā iddhiṃ pāpuṇāti, tasmā iminā pariyāyena iddhilābhāya saṃvattanato sambhārabhūmiyoti veditabbāni. Catutthajjhānaṃ pana iddhilābhāya pakatibhūmi evā’’ti. Idameva vā atthaṃ sandhāyāha ‘‘pubbe imāni cattāri jhānāni kesañci abhiññāpādakānī’’ti. Yadi evaṃ catutthajjhānampi antokatvā evanti kimatthaṃ na vuttaṃ. Tañhi pakatibhūmīti ce? Na vattabbaṃ, catutthajjhānato parassa samāhitādibhāvappattassa cittassa atthibhāvappasaṅgato. Yasmā yasmiṃ sati ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmesi’’nti vuttaṃ, tasmā tasmiṃ catutthajjhānacitte pakatibhūmibhāvappatte abhiññāpādake jāte parikammacittaṃ ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇāya abhininnāmesi’’nti āha. Abhinīhārakkhamaṃ hotīti ettha taṃ iddhividhādhigamatthāya parikammacittaṃ abhinīharati. Kasiṇārammaṇato apanetvā iddhividhābhimukhaṃ pesesi. Gaṇṭhipade pana ‘‘abhiññāpādakajjhānato iddhividhañāṇādīnaṃ nīharaṇattha’’nti vuttattā abhinīhārakkhamanti attho pakappito.
应当知道,在第二种解释中,它的关联方式是:“他这样在等持的心中、这样达到不动。”因为通过远离五盖、超越寻伺等,就把初禅等的功能都收摄进来了。这种关联在第一种解释里不成立,因为“但在清净等当中”这句话,挡住了“这样”一词继续关联下去。正因为如此,才说“以舍、念、清净的状态而清净”等等。“欲行”的意思是:由于生起“啊,但愿我犯了罪,而比丘们不知道我”这类欲求而现行,又因为没有忿恨等,所以称为“无秽”。在这里,像上面所说的那种欲求,对证得初禅等也是障碍,因为经中说“诸位贤友,故意妄语是障碍法”,更何况由欲行引起的忿恨等呢?所以说“与得禅相违的种种恶欲行”等等。不过有些写本里看到“以得禅为缘的欲行”这种读法,那是抄写错误;《难词解》里把“啊,但愿导师只问我之后才说法”这个意思记下来,也是写错了。因为以得禅为缘的忿恨等,在《无垢经》里并没有说到,而且论师也说“从道理上讲,得禅的人不可能有这些,因为他们没有忿恨等”,这一点应该仔细考察。在这里,为了显示三明一层比一层殊胜,应当知道通过反复展示八支(禅那)来说明。一层比一层殊胜,则是通过显示自己的苦、他人的苦以及这两者的止息来说明。因为世尊以宿住随念智见到自己无始轮回的苦,以死生智见到他人和世间的苦,以漏尽智见到这两者的止息,然后才宣说;或者,以第一种智显示见到自己的苦而舍弃对自己的贪爱,以第二种智显示见到他人的苦而舍弃对他人的忿恨,以第三种智显示见到圣道而舍弃愚痴。这样,由于显示种种功德差别,应当知道在这里取这两种世间神通(宿住随念和死生智)的用意。巴利
So evaṃ samāhite evaṃ āneñjappatteti yojanā veditabbā dutiyavikappe, nīvaraṇadūrībhāvena vitakkādisamatikkamenāti paṭhamajjhānādīnaṃ kiccasaṅgaṇhanato. Ayaṃ yojanā paṭhamavikappe na sambhavati ‘‘parisuddhetiādīsu panā’’ti vacanena ‘‘eva’’nti padassa anuppabandhanivāraṇato. Teneva ‘‘upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe’’tiādimāha. Icchāvacarānanti ‘‘aho vatāhaṃ āpattiñceva āpanno assaṃ, na ca maṃ bhikkhū jāneyyu’’ntiādinā (ma. ni. 1.60) nayena uppannaicchāvasena pavattānaṃ kopaapaccayānaṃ abhāvena anaṅgaṇeti attho. Ettha ca pana yathāvuttappakārā icchāpi paṭhamajjhānādīnaṃ adhigamāya antarāyikā ‘‘sampajānamusāvādo kho panāyasmanto antarāyiko dhammo’’ti (mahāva. 134) vuttattā, pageva icchāvacarā kopaapaccayā, tasmā vuttaṃ ‘‘jhānapaṭilābhapaccanīkānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarāna’’ntiādi. Katthaci pana ‘‘jhānapaṭilābhapaccayānaṃ icchāvacarāna’’nti potthakesu pāṭho dissati, so pamādalekho, gaṇṭhipade ca ‘‘aho vata satthā mamaññeva paṭipucchitvā dhammaṃ deseyyā’’ti yo tadattho likhito, so dullikhito. Na hi jhānapaṭilābhapaccayā kopādayo anaṅgaṇasutte (ma. ni. 1.57 ādayo) vuttā, ‘‘na ca yuttito sambhavanti jhānalābhino tadabhāvā’’ti ācariyo vadati, taṃ vīmaṃsitabbaṃ. Ettha vijjattayassa uttaruttaravisesadassanatthaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādinā punappunaṃ aṭṭhaṅganidassanaṃ katanti veditabbaṃ. Uttaruttaravisesā cebhāsaṃ attadukkhaparadukkhadassanatadupasamattadīpanato veditabbā. Bhagavā hi pubbenivāsānussatiñāṇena attano anantasaṃsāradukkhaṃ passitvā, cutūpapātañāṇena parassa ca lokassa āsavakkhayañāṇena tadubhayavūpasamattañca passitvā taṃ deseti, paṭhamena vā attadukkhadassanato attasinehapariccāgaṃ dīpeti. Dutiyena paradukkhadassanato paresu kopapariccāgaṃ, tatiyena ariyamaggadassanato mohapariccāgañca dīpeti. Evaṃ nānāguṇavisesadīpanato imasseva lokiyābhiññādvayassa idha gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ.
若问:过去生本身就是住处,所以不该说“在过去诸生中”吗?并非如此。因为可以看到,即使只在一生的某一部分上,也能成立“住处”这个说法。虽然在巴利经文中,通过“一生、二生”等说法,看起来像是宿命通只随念完整的一生,但不应这样理解。之所以用了处格,是为了说明即使只随念一生中的一部分也是宿命通,同时也是为了涵盖处所等。“断穗者等的随念”中的“等”字,应当理解为包括未曾住过的世界、洲、国、城、村等。不过在《难词解》中说:“那些断穗者的出世间戒等,不是世尊在菩萨位时了知的。”从义理上推论,世间的是了知的;这看起来和天眼智部分中“诽谤诸圣者”的说法一致,因为不见圣者的人不会有这种了知。那为什么这里说“随念”呢?这不是讲明的部分吗?因为对初学者来说,它是依念而生的;也因为念对过去诸法有特别的增上作用。经中确实说“我随念”。巴利
Yasmā atītajāti eva nivāso, tasmā ‘‘atītajātīsū’’ti na vattabbanti ce? Na, jātiyā ekadesepi nivāsavohārasiddhidassanato. Pāḷiyaṃ kiñcāpi ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’tiādivacanena sakalajātiyā anussaraṇameva pubbenivāsānussati viya dissati, na evaṃ daṭṭhabbaṃ. Tadekadesānussaraṇampi pubbenivāsānussati evāti dassanatthaṃ, bhummavacanaṃ kataṃ okāsādisaṅgahatthañca. ‘‘Chinnavaṭumakānussaraṇādīsū’’ti ādi-saddena anivutthalokadhātudīparaṭṭhanagaragāmādiggahaṇaṃ veditabbaṃ. Gaṇṭhipade pana ‘‘tesaṃ chinnavaṭumakānaṃ lokuttarasīlādīni na bhagavatā bodhisattakāle viññātānī’’ti vuttaṃ. Atthāpattito lokiyāni viññātānīti āpajjati, taṃ dibbacakkhuñāṇādhikāre ‘‘ariyānaṃ upavādakā’’ti vacanena samentaṃ viya dissati. Na hi ariye apassantassa evaṃ hoti. Kimatthaṃ panettha anussati vuttā, nanu esa vijjādhikāroti ce? Ādikammikassa sativasena nibbattito, atītadhammānaṃ satiyā visesādhikārattā ca. Vuttañhi ‘‘anussarāmī’’ti.
“ 当诸法现在时,他以智随念;于过去诸法,他以智随念;
于未来诸法,他以智起愿而随念。”巴利
‘‘Vattamānesu vijjāna-matītesvassa sarati; Anāgatesu dhammesu, sarati vijjāna paṇidhī’’ti.
阿阇黎鸠摩利达也说了这首偈。巴利
Ācariyakumāritena silokopi vutto.
在这里,贪特别强盛时是火劫,嗔特别强盛时是水劫,痴特别强盛时是风劫。有些人说:嗔是火劫,贪是水劫,痴是风劫。因为“在那里”这个说法,是依照“存在”等规则来说心和言语的,所以有“在存在中”等说法。用“如是名、如是姓”这两个词,说明以内在和外在为根源、被称为假名的行境和住处。受用已生起的果报,就是自己掉下来的果实自己吃。或者说,寿命最长到八万四千劫为止,这是就发愿之前说的。对退转的人来说,回顾并不是宿住随念智。《结文》里说:这是为了说明获得宿住随念智者的威力。在“在那里”的第一种解释中,是按狮子入胎的方式来说随念的,而且是顺着来的。也有人写成“逆着来的”,这很难理解。为了说明狮子入胎,才说“在无数千万劫”等。像这样,用与修行道共同的比喻,说明果也是共同的,让婆罗门生起恭敬,同时阻止了“只赞叹自己一个人”的说法。用“萨度,能见到这样的阿拉汉真是好事”这句话,把他引导到之前已经生起的心上。用“第一次破壳”这个说法,显示无明蛋壳有很多层,由此说明还没有以八种自在等力量破壳。巴利
Tattha rāge ussannatare tejosaṃvaṭṭo. Dose āposaṃvaṭṭo. Mohe vāyosaṃvaṭṭo. Keci ‘‘dose tejosaṃvaṭṭo, rāge āposaṃvaṭṭo, mohe vāyosaṃvaṭṭo’’ti vadanti. Yasmā amutrāti cittaṃ, vacanaṃ vā bhavādiniyamena hoti, tasmā ‘‘bhave vā’’tiādi. Evaṃnāmo evaṃgottoti padadvayena ajjhattabahiddhāmūlakaṃ paññattisaṅkhātaṃ gocaranivāsaṃ dīpeti. Pavattaphalabhojano sayaṃpatitaphalāhāro. Caturāsītikappasahassaparamāyupariyanto vāti paṇidhānato pubbe. Paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ na hoti. ‘‘Pubbenivāsānussatiñāṇalābhīnaṃ panetaṃ ānubhāvaparidīpana’’nti gaṇṭhipade vuttaṃ. Amutrāti ettha paṭhamayojanāyaṃ sīhokkantavasena anussaraṇaṃ vuttaṃ, tañca kho anulomavasena. ‘‘Paṭilomavasenā’’tipi likhanti, taṃ duviññeyyaṃ. Sīhokkantaṃ dassetuṃ ‘‘anekāsu kappakoṭīsū’’tiādi vuttaṃ. Yathā tanti nidassanena paṭipattisādhāraṇena phalasādhāraṇataṃ dassento brāhmaṇassa ādaraṃ janeti, attānamevekaṃ ukkaṃsetīti vacanaṃ nivāreti. ‘‘Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti tassa pubbe uppannacitte eva niyojeti. Paṭhamā abhinibbhidāti vacanena avijjaṇḍakosassa bahupaṭalabhāvaṃ dasseti, tena aṭṭhaguṇissariyādinā anabhinibbhidaṃ dīpeti.
天眼智论的注释巴利
Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā
13 “为死生智”这句,是依果来立名的说法。因为这天眼智以色为所缘,所以它的所缘是有限的、现在的、内外的,并不以死亡或结生为所缘。因此应当知道,就像“我如实了知众生随业而往生”那句话一样,这里也只是依果来立名而说的。由于依止天住,所以依因来立名,称为“天”。然而有些老师主张“善与不善的眼就是天眼,属于欲界”,这种说法已被否定,因为这里指的是第四禅的智慧。在“因有大光明故、因有大去处故”这些说法中,是“依照声论典”而说的。十一种随烦恼的生起次第和它们之所以是随烦恼,应当这样理解:大士扩大光明,用天眼看见种种色之后,生起“这到底是什么”的疑惑,这就是随烦恼。依据《随烦恼经》所说“由于疑惑,我的定退失了;定退失时,光明消失,见色也消失”,可知确实如此。接着他想“我看见色时生起疑惑,现在什么都不去作意”,于是就不作意;当他稍微不作意时,昏沉睡眠就生起了;为了断除它而扩大光明去看色,见到雪山等处的夜叉、罗刹等时,就生起了恐惧;为了断除恐惧,他想“我所见的恐惧,在正常情况下观察根本不存在,没看见的东西哪有什么恐惧”,这样一想,就生起了亢奋。不过《结文》中说“亢奋是由于看见天界之色”,老师指出:“这种说法不妥,因为后面讲到贪求时,可以由此确定它的含义。”接着,为了断除恐惧,他想“我已经坚定地提起精进,因此才生起这种亢奋”,于是放松精进,结果生起身粗重、身疲乏、身懈怠;当他舍弃这些时,又生起过于精进;他看到其中的过失后,又生起过于松懈的精进;他舍弃这种状态后,以均衡的精进运作,舍弃了恐惧之怖畏,从雪山等处扩大光明朝向天界,看见天众时,就生起了名为渴爱的贪求。此后他想“我作意单一形态的色时生起了贪求,所以现在我要作意种种不同的色”,于是有时朝向天界、有时朝向人界扩大光明,作意种种色时,就生起了种种想。此后他想“我作意种种色时生起了种种想,所以现在我要舍弃贪求等怖畏,舍弃执取可爱等相,只作意单一形态的色”,这样作意时,就生起了对色的深观执著。即使已经断除了随烦恼的人,由于没有确立(对治),也会出现“我知道光明,但看不见色”等情况。巴利
13.‘‘Cutūpapātañāṇāyā’’ti phalūpacārena vuttaṃ. Idañhi dibbacakkhuñāṇaṃ rūpārammaṇattā parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇaṃ hoti. Na cutiṃ vā paṭisandhiṃ vā ārammaṇaṃ karoti. Tasmā ‘‘yathākammūpage satte pajānāmī’’ti (pārā. 13) vacanaṃ viya phalūpacāreneva vuttamidanti veditabbaṃ. Dibbavihārasannissitattā kāraṇopacārena dibbaṃ. Iminā pana keci ācariyā ‘‘kusalākusalā cakkhū dibbacakkhu kāmāvacara’’nti vadanti, te paṭisedhitā honti. Catutthajjhānapaññā hi ettha adhippetā. Mahājutikattā mahāgatikattāti etesu ‘‘saddasatthānusārenā’’ti vuttaṃ. Ekādasannaṃ upakkilesānaṃ evaṃ uppattikkamo upakkilesabhāvo ca veditabbo, mahāsattassa ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā nānāvidhāni rūpāni disvā ‘‘idaṃ nu kho ki’’nti vicikicchā udapādi, so upakkileso upakkilesasutte (ma. ni. 3.236 ādayo) ‘‘vicikicchādhikaraṇañca pana me samādhimhi cavi, samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpāna’’nti vacanato. Tato ‘‘rūpāni me passato vicikicchā uppajjati, idāni na kiñci manasi karissāmī’’ti cintayato amanasikāro, tato kiñci amanasikarontassa thinamiddhaṃ udapādi, tato tassa pahānatthaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā rūpāni passato himavantādīsu dānavarakkhasādayo passantassa chambhitattaṃ udapādi, tato tassa pahānatthaṃ ‘‘mayā diṭṭhabhayaṃ pakatiyā olokiyamānaṃ natthi, adiṭṭhe kiṃ nāma bhaya’’nti cintayato uppilāvitattaṃ udapādi. Gaṇṭhipade pana ‘‘uppilaṃ dibbarūpadassenenā’’ti vuttaṃ, ‘‘taṃ duvuttaṃ parato abhijappāvacanena tadatthasiddhito’’ti ācariyo vadati. Tato chambhitattappahānatthaṃ ‘‘mayā vīriyaṃ daḷhaṃ paggahitaṃ, tena me idaṃ uppilaṃ uppanna’’nti vīriyaṃ sithilaṃ karontassa kāyaduṭṭhullaṃ kāyadaratho kāyālasiyaṃ udapādi, tato taṃ cajantassa accāraddhavīriyaṃ udapādi, tattha dosaṃ passato atilīnavīriyaṃ upadādi, tato taṃ pahāya samappavattena vīriyena chambhitattabhayā himavantādiṭṭhānaṃ pahāya devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā devasaṅghaṃ passato taṇhāsaṅkhātā abhijappā udapādi, tato ‘‘mayhaṃ ekajātikarūpaṃ manasi karontassa abhijappā uppannā, tasmā dāni nānāvidhaṃ rūpaṃ manasi karissāmī’’ti kālena devalokābhimukhaṃ, kālena manussalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nānāvidhāni rūpāni manasi karoto nānattasaññā udapādi, tato ‘‘nānāvidharūpāni me manasi karontassa nānattasaññā udapādi, tasmā dāni abhijappādibhayā iṭṭhādinimittaggāhaṃ pahāya ekajātikameva rūpaṃ manasi karissāmī’’ti tathā karoto abhinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ udapādi evaṃ pahīnaupakkilesassāpi anadhiṭṭhitattā. Obhāsañhi kho jānāmi, na ca rūpāni passāmītiādi jātaṃ.
它的意思是:当我只作意预备光明时,我觉知到光明,但不用天眼看见各种色;而在看见色的时候,我又不知道光明。为什么说这个呢?难道这不属于随烦恼吗?这是为了说明:在这里并不是只要断除随烦恼,这个智就能清净,还有更进一步的事需要做。关于“疑是心的随烦恼”等说法,有些人说:“我是通过看见过患而断除了‘这些法是随烦恼’的执著,并不是因为它们当时在我心中生起。”用“或属于人眼”这句话,显示它超越了自性;用“犹如肉眼”这句话,譬喻对教理的掌握以及唯以颜色为所缘。这里“众生”一词只是指颜色,不像“一切众生依食而住”那样指一切有为法。低劣种姓等是愚痴的异熟果。应当知道,“他们过去世曾具足身恶行,如今投生到地狱”等,是以经文剩余部分来连接的。“业随行智完全以过去为所缘,天眼则以现在为所缘”,这是依两者的作用而说的。说“老迈”,应当知道是以“不知道沙门的适当与不适当,或者不知道世间习俗”为用意而说的,因此是以毁谤功德来呵责。有些人说:被记为“决定以正觉为归宿”的圣者,如果说出能障碍道的粗恶语,也会造作堕恶趣的业,因此他也可能堕入恶趣,所以应当审察。巴利
Tassattho – yadā parikammobhāsameva manasi karomi, tadā obhāsaṃ sañjānāmi, dibbena cakkhunā rūpāni na ca passāmi, rūpadassanakāle ca obhāsaṃ na jānāmīti. Kimatthamidaṃ vuttaṃ, na hi etaṃ upakkisesagatanti? Na kevalaṃ upakkilesappajahanamevettha kattabbaṃ, yena idaṃ visuddhaṃ hoti, aññampi taduttari kattabbaṃ atthīti dassanatthaṃ. Vicikicchā cittassa upakkilesotiādīsu ‘‘ime dhammā upakkilesāti ādīnavadassanena pajahiṃ, na mayhaṃ tadā uppannattā’’ti keci vadanti. Mānusakaṃ vāti iminā sabhāvātikkamaṃ dasseti. Maṃsacakkhunāviyāti iminā pariyattiggahaṇaṃ, vaṇṇamattārammaṇatañca upameti. Vaṇṇamatte hettha satta-saddo, na ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (a. ni. 10.27) ettha viya sabbasaṅkhatesu, hīnajātiādayo mohassa nissando vipāko. Kāyaduccaritena samannāgatā pubbe atītabhave ahesuṃ, sampati nirayaṃ upapannāti evaṃ pāṭhasesena sambandho veditabbo. ‘‘Yathākammūpagañāṇañhi ekantamatītārammaṇaṃ, dibbacakkhu paccuppannārammaṇa’’nti ubhinnaṃ kiccavasena vuttaṃ. Mahallakoti samaṇānaṃ sāruppamasāruppaṃ, lokācāraṃ vā na jānātīti adhippāyena vuttattā guṇaparidhaṃsanena garahatīti veditabbaṃ. ‘‘Niyato sambodhiparāyano’’ti (saṃ. ni. 2.41; 5.998, 1004) vutto ariyapuggalo maggāvaraṇaṃ kātuṃ samatthaṃ pharusavacanaṃ yadi katheyya, apāyagamanīyampi kareyya, tena so apāyupagopi bhaveyya, tasmā upaparikkhitabbanti eke. ‘‘Vāyāmaṃ mā akāsīti therena vuttattā maggāvaraṇaṃ karotī’’ti vadanti. Pubbeva sotāpannena apāyadvāro pihito, tasmāssa saggāvaraṇaṃ natthi. ‘‘Pākatikanti pavattivipākaṃ ahosī’’ti vadanti. ‘‘Vuddhi hesā, bhikkhave, ariyassa vinaye, yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikarotī’’ti (ma. ni. 3.370; dī. ni. 1.251) vacanato pākatikaṃ ahosīti eke. Sace so na khamatīti sotāpannādīnaṃ khantiguṇassa mandatāya vā āyatiṃ tassa suṭṭhu saṃvaratthāya vā akkhamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Sukhānaṃ vā āyassa ārammaṇādino abhāvā kālakañcikā asurā honti. ‘‘Ito bho sugatiṃ gacchā’’ti (itivu. 83) vacanato manussagatipi. Dibbacakkhuñāṇavijjāti dibbacakkhumeva dassanaṭṭhena ñāṇaṃ, tassa tassa atthassa vindanaṭṭhena vijjāti attho.
漏尽智论注释巴利
Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā
14 “当心如此得定时”,这是指先前那一个第四禅心,还是指另一个第四禅心?注释书里为了说明“从那个禅定出定后所证得的前二明,又通过再次入定的方式使它变成新的、反复修习的”,才说“当心如此得定时,这里应知道是以观为近因的第四禅心”。对此有人问:如果又通过再次入定的方式使它变成新的,那为什么不像前面那样说“这里应知道是以观为近因、以神通为近因、以灭尽定为近因,能成办一切事、能带来一切世间与出世间功德的第四禅心”,而只说“这里应知道是以观为近因的第四禅心”这么一点呢?难道这里不正是应该那样说的场合吗?因为它和阿拉汉道一起成就一切功德,而不只是成就前二明啊。回答说:这是为了说明,圣道的觉支、道支、禅支、行道、解脱这些差别之所以被决定,是由称为“行舍智”的前分、出起、趣向的观智所决定的,所以这里才说“以观为近因”。这里应知道,是因为心包含在那种观里,而不是仅仅以它为所缘。所谓“以异门”,就是依其他方式。“这些是漏”这一节为什么开始?是为了随顺“为漏尽智”这个总说。因为在道的那一刹那心解脱,在果的那一刹那则是已解脱,这是按同一性来说的。凡是正在解脱的,它在后来就叫做已解脱;凡是已解脱的,它在先前就叫做正在解脱。就像正在吃饭的人,在吃完饭时就被叫做已吃的人。“以此显示省察智”,而且在省察智的生起处也说:“从道出起后,省察道、果、涅槃、已断的烦恼。”这是按生起的次第说的。而这里按运行次第,则从自相和义相两方面来说。其中,“解脱之智生起了”是从自相方面显示四种省察智的运行次第。“生已尽”等则是从义相方面。正因为如此,最后才以“他证知了”这种以人为立足点的说法来说法,因为省察智并不是那样运行的。当他知道“不再有后续结生”时,就叫做知道“生已尽”。“以天眼和关于现在、未来的智”,这是因为关于未来的智依赖于天眼,所以才这么说。巴利
14.Soevaṃ samāhite citteti kiṃ purimasmiṃyeva, udāhu aññasmiṃyeva catutthajjhānacitte. Aṭṭhakathāyampi yato vuṭṭhāya purimavijjādvayaṃ adhigataṃ, tadeva puna samāpajjanavasena abhinavaṃ abhiṇhaṃ katanti dassanatthaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citteti idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabba’’nti vuttaṃ. Etthāha – yadi tadeva puna samāpajjanavasena abhinavaṃ kataṃ, atha kasmā pubbe viya ‘‘vipassanāpādakaṃ abhiññāpādakaṃ nirodhapādakaṃ sabbakiccasādhakaṃ sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakaṃ idha catutthajjhānacittaṃ veditabba’’nti avatvā ‘‘idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabba’’nti ettakameva vuttaṃ , nanu idha tathāvacanaṭṭhānameva taṃ arahattamaggena saddhiṃ sabbaguṇanipphādanato, na paṭhamavijjādvayamattanipphādanatoti? Vuccate – ariyamaggassa bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgapaṭipadāvimokkhavisesaniyamo pubbabhāgavuṭṭhānagāminīvipassanāya saṅkhārupekkhāsaṅkhātāya niyamena ahosīti dassanatthaṃ vipassanāpādakamidha vuttanti veditabbaṃ. Tattha pariyāpannattā, na tadārammaṇamattena. Pariyāyatoti aññenapi pakārena. ‘‘Ime āsavā’’ti ayaṃ vāro kimatthaṃ āraddho? ‘‘Āsavānaṃ khayañāṇāyā’’ti adhikārānulomanatthaṃ. Maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati, phalakkhaṇe vimuttaṃ hotīti idaṃ ekattanayena vuttaṃ. Yañhi vimuccamānaṃ, tadeva aparabhāge vimuttaṃ nāma hoti. Yañca vimuttaṃ, tadeva pubbabhāge vimuccamānaṃ nāma hoti. Bhuñjamāno eva hi bhojanapariyosāne bhuttāvī nāma. ‘‘Iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ dassetī’’ti paccavekkhaṇañāṇassa ca paṭṭhāne ‘‘maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ paccavekkhati, phalaṃ, nibbānaṃ, pahīne kilese paccavekkhatī’’ti ayamuppattikkamo vutto. Pavattikkamo panettha sarūpato atthatoti dvidhā vutto. Tattha ‘‘vimuttamiti ñāṇaṃ ahosī’’ti sarūpato catubbidhassapi paccavekkhaṇañāṇassa pavattikkamanidassanaṃ. ‘‘Khīṇā jātī’’tiādi atthato. Teneva ante ‘‘abbhaññāsi’’nti puggalādhiṭṭhānaṃ desanaṃ akāsi paccavekkhaṇañāṇassa tathā appavattito. Appaṭisandhikaṃ hotīti jānanto ‘‘khīṇā jātī’’ti jānāti nāma. ‘‘Dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇa’’nti anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhusannissitattā vuttaṃ.
在家男身份宣示论的注释巴利
Upāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā
15 15.“悦耳且入心”这句话,是就言辞本身说的。“不自我吹嘘”等,是就人而言;“悦耳”是就耳根而言。“能进入智者的领域而令人欢喜”,是因为它能令智者的领域欢喜。法本身自然就是谦逊的,而道则是无忧的,因为那时忧正在被断除。由于随顺修行等而无所违逆。因为已经说了“这是甜蜜的”,所以“这是法”这句话看起来像是多余的。因此,应当把“这是离贪之法”这样一一分别配合之后,再总合起来,理解为“你应当亲近这法”;并且说明:有人读作“你应当亲近法本身作为皈依”。对于已经皈依的人,正是通过这种皈依,能摧毁怖畏、恐惧、恶趣、烦恼和痛苦,所以三宝就叫作皈依。由对三宝的净信和尊重等所摧毁的烦恼,以趣向三宝为行相而生起的心,就是皈依。具足这种心的人,就是皈依。若再分类,皈依有两种:出世间皈依和世间皈依。其中,出世间皈依是在见谛者的道刹那,通过断除皈依的随眠烦恼,以涅槃为所缘,从作用上成就于整个三宝。世间皈依是在凡夫身上,通过暂时压伏皈依的随眠烦恼,以佛陀功德等为所缘而成就。从意义上说,它就是对三宝获得信心,以及以信心为根本的正见。出世间的皈依有四种沙门果作为异熟果,一切苦的灭尽作为功德果。正如所说:“凡皈依佛与法……以及僧……”(《法句》190-192)就能从一切苦中解脱。世间的皈依则带来生存与受用的圆满。正如所说:“凡任何皈依佛者……”(《长部》2.332;《相应部》1.37)。世间的皈依会因对三宝的无知、疑惑、邪智等而受染污,它不具大光明,不具大影响。出世间的皈依则没有染污。世间的皈依又分两种:有罪过的和无罪过的。其中,把自身交付给其他导师等,就是有罪过的,它带来不想要的结果。无罪过的那种,到死时也无所作为,所以因为不产生果报而没有结果。出世间的皈依则没有这种分别。因为在来世,圣弟子也不会再认别的导师。凡是皈依的在家人,就是近事男。由于亲近三宝,所以叫近事男。五戒就是他的戒。远离刀杖、毒药、麻醉品等买卖,以正当方式谋生,就是他的活命。上面所说的戒和活命的败坏,就叫败坏;与此相反,就是成就。巴利
15.Kaṇṇasukhatohadayaṅgamatoti vacanameva sandhāya vuttaṃ. Anattukkaṃsanatotiādi puggalavasena, kaṇṇasukhatoti sotindriyaṃ sandhāya. Āpāthāramaṇīyatoti ñāṇāpāthāramaṇīyato. Sayameva heṭṭhāmukhajātaṃ vā, maggo pana asoko hoti. Tadā hi soko pahīyamāno. Cariyādianukūlato appaṭikūlaṃ. ‘‘Madhuramima’’nti vuttattā ‘‘dhammamima’’nti vacanaṃ adhikaṃ viya dissati. Tasmā ‘‘rāgavirāgamima’’nti evaṃ visuṃ visuṃ yojetvā puna piṇḍetvā dhammamimaṃ upehīti yojetabbaṃ, ‘‘dhammameva saraṇatthamupehī’’ti paṭhanti kirāti dīpeti. Saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ duggatiṃ parikkilesaṃ dukkhaṃ hiṃsatīti ratanattayaṃ saraṇaṃ nāma. Tappasādataggarutādīhi vihatakileso tapparāyanatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃsamaṅgīsatto saraṇaṃ gacchati. Pabhedena pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ lokuttaraṃ lokiyanti. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesaṃ tadaṅgavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati. Taṃ atthato ratanattaye saddhāpaṭilābho saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi. Lokuttarassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ, sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ. ‘‘Yo ca buddhañca dhammañca…pe… sabbadukkhā pamuccatī’’ti (dha. pa. 190-192) hi vuttaṃ. Lokiyassa bhavabhogasampadā. ‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse’’ti (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37) hi vuttaṃ. Lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ hoti, na mahāvipphāraṃ. Lokuttarassa natthi saṃkileso. Lokiyassa sāvajjo anavajjoti duvidho bhedo. Tattha aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi sāvajjo hoti, so aniṭṭhaphalo. Anavajjo kālakiriyāya, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisati. Yo koci saraṇagato gahaṭṭho upāsako. Ratanattayaupāsanato upāsako. Pañca veramaṇiyo sīlaṃ. Satthasattamaṃsamajjavisavāṇijjārahitaṃ dhammena jīvikaṃ ājīvo. Vuttasīlājīvavipatti vipatti nāma. Viparītā sampatti.
16 “我们能不能得到呢?”这句话是针对穷困的人说的。“我们能不能做到呢?”是针对富裕成功的人说的。这里说的是在毗兰若的情形。“被举起”指钵被举起,也就是以举持之钵的意思。“取来后”是举例说明。“也不合适”是说再煮一次,虽然可以煮,但煮得不好,所以这样说;注释书里说“即使得到生米煮的饭,也不适合盖起来”,这句话在这里正好可以作证。通过“我要为弟子们制定学处”这句话,指的是活命遍净戒,所以说“后来才制定戒”。优波离长老也说明:世尊是遇到一件件具体的事才制定了许多学处。如果这样的话,那在毗兰若说“世尊,现在是时候了”这句话不就矛盾了吗?不矛盾,因为那会引生在此之前没有学处的过失。长老是撇开已经制定的学处,针对现在将要制定的、足以用来诵戒的学处才这么说的。世尊在《跋达离经》等经中也说“舍利弗,导师还没有为弟子们制定学处”,那是针对某些虽然已经制定、但此后还需继续制定的学处说的。就在这部注释书里,也有“自己煮食既不符合沙门身份,也不合适”的话,还有“断夜”或“断夏”等说法。否则,阿阇梨曾思考:“诸佛世尊以两种方式询问比丘”这句话,在这里放入圣典就会产生矛盾——这个说法确实成立,因为在此之前确实已经有学处被制定。不过,在这里讨论圣典编排上的矛盾,在我看来似乎没有必要。为什么呢?因为这是优波离长老在结集时诵出的经文。“断夜”是就七日事说的。据说《大注疏》里说:“为了七日事而离开,即使只有一位比丘,也不会因此断夜或断夏”,所以有些人说:只有在具备会导致断夏的因缘时,才可以去办七日事。但持律者们另行决断,因此应当审察注释书的意趣,这是对毗兰若这里少欲知足等修行方式生起净信。各种稻米,就是稻米的加工品。巴利
16.Lacchāma nu khoti duggate sandhāya vuttaṃ. Sakkhissāma nukho noti samiddhe sandhāya. Tattha verañjāyaṃ. Paggayhatīti pattaṃ paggaho, tena paggahena pattenāti attho. Samādāyevāti nidassanaṃ. Na ca vaṭṭatīti puna pākaṃ kiñcāpi vaṭṭati, tathāpi na suṭṭhu pakkattā vuttaṃ, ‘‘uttaṇḍulabhattaṃ labhitvāpi pidhetuṃ na vaṭṭatī’’ti aṭṭhakathāvacanañcettha sādhakaṃ. ‘‘Sāvakānaṃ vā sikkhāpadaṃ paññapessāmī’’ti iminā vacanena ājīvapārisuddhisīlaṃ sandhāya ‘‘pacchā sīla’’nti vuttaṃ. Upālittheropi taṃ taṃ vatthuṃ paṭicca bhagavatā bahūni sikkhāpadāni paññattāni atthīti dīpeti. Yadi evaṃ verañjāyaṃ ‘‘etassa bhagavā kālo’’ti vacanaṃ na sametīti ce? Na, tato pubbe sikkhāpadābhāvappasaṅgato. Thero pana paññattāni ṭhapetvā idāni paññapetabbāni pātimokkhuddesappahonakāni sandhāyāha. Bhagavāpi ‘‘na tāva sāriputta satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetī’’ti bhaddālisutte (ma. ni. 2.134; ādayo) viya ekaccesu paññattesupi tato paraṃ paññapetabbāni sandhāyāha. Idheva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sāmampi pacanaṃ samaṇasāruppaṃ na hoti na ca vaṭṭatī’’ti vacanañca, tathā ‘‘ratticchedo vā vassacchedo vā’’tiādivacanāni ca atthi. Aññathā ‘‘dvīhākārehi buddhā bhagavanto bhikkhū paṭipucchantī’’ti idhevedaṃ pāḷiṭhapanaṃ virujjhatīti ācariyena vicāritaṃ, taṃ sundaraṃ pubbepi paññattasikkhāpadasambhavato. Kintu idha pāḷiṭhapanavirodhavicāraṇā pana nippayojanā viya mama dissati. Kasmā? Upālittherena saṅgītikāle vuttapāṭhattā. Ratticchedoti sattāhakiccaṃ sandhāya vutto. ‘‘Sattāhakaraṇīyena gantvā ratticchedo vā vassacchedo vā ekabhikkhunāpi na kato’’ti vuttaṃ kira mahāaṭṭhakathāyaṃ, tasmā vassacchedassa kāraṇe sati sattāhakiccaṃ kātuṃ vaṭṭatīti eke. Vinayadharā pana nicchanti, tasmā aṭṭhakathādhippāyo vīmaṃsitabbo, imāya verañjāyaṃ appicchatādipaṭipadāya pasannā. Sālīnaṃ vikati sālivikati.
17-8 “具足果”就是多果。有的本子写作“少许蜜”。为了让长老发出狮子吼而提问——导师用这句话把他先前所说的“在毗兰若居住的目的,是为了展示那些依教而住的弟子们的大威神力”落实下来;接着把王舍城和毗兰若两处生起的寻思合在一起展示,于是说出“那时,具寿舍利弗……”等话。就时间而言是“长久”,就安住而言是“长久”,这是词义分别。巴利
17-8.Upapannaphaloti bahuphalo. ‘‘Khuddaṃ madhu’’nti pāṭho. Theraṃ sīhanādaṃ nadāpetuṃ pucchīti iminā ācariyo yaṃ pubbe āṇāya ṭhitānaṃ sāvakānaṃ mahānubhāvatādassanaṃ ‘‘verañjāyaṃ nivāsappayojana’’nti amhehi vuttaṃ, taṃ sampādeti, rājagahe verañjāyañcāti ubhayattha vitakkuppāde ekato piṇḍetvā dassento ‘‘atha kho āyasmato sāriputtassā’’tiādimāha. Kālaṃ sandhāya ciraṃ, ṭhitiṃ sandhāya cirāti viggaho.
欲引导自己的果生起,并作为同伴与它同行,所以是能作因;但在这里,通过它作为工具使那果生起、运转,所以是因。同样,由它结合所以叫结合。疲劳指因为没有用途而不活动。混杂指与不同类的东西混在一起。将来就是未来的意思。为了说明正是这些,才说因为一切诸佛。直到教法尽头意思是只要诸佛还在,就一直如此。刹帝利和婆罗门就是高贵者,为了说明其中的差别,才说高贵、低贱、粗劣、广大受用。也有读作已作意。近圆近圆,这在摩揭陀语中称为近圆。无取指不以所缘为执取对象的方式而不执取。诸漏是表作者的第三格(具格)。诸心指各自复数。解脱指业作者。令解脱指意趣,这是阿阇梨的意思。诸漏一词作各自具格后,在注书中已说明其义。如果依圣道而灭的诸漏之力为无漏,那么世间的诸心也应为无漏。因为已灭的诸心不作所缘,所以它们依未灭之漏而应有漏。入流者的道心依上道所断之漏而应有漏,因其力能断剩余诸漏,其果应有漏吗?不,因为其果来自断漏之力。可怖的作作可怖性,在那可怖性中,即可怖作用之义。作女相颠倒后作中性相,或作男相。在相义中,这里——巴利
Kāmaṃ hinoti attano phalanibbattiyā sahāyaṃ gacchatīti kattari hetu, tathāpi idha tena karaṇabhūtena tassa phalaṃ hinoti pavattatīti hetu. Tathā ghaṭanti tenāti ghaṭo. Kilāsunoti payojanābhāvena avāvaṭā. Abbokiṇṇāni visabhāgehi. Āgāminiyā anāgateti attho. Imesaṃyeva noti dassanatthaṃ ‘‘sabbabuddhānaṃ hī’’ti vuttaṃ. Yāvasāsanapariyantāti yāva buddhā dharanti, tāvāti attho. Khattiyabrāhmaṇāva uccā, tatthāpi visesaṃ dassetuṃ ‘‘uccanīcauḷāruḷārabhogā’’ti. ‘‘Manasi katvā’’tipi pāṭho. Upasampādyaupasampādyaiccetaṃ dvayaṃ māgadhe ‘‘upasampajjā’’ti vuccati. Anupādāyāti ārammaṇakaraṇavasena aggahetvā. Āsavehīti kattari tatiyāvibhatti. Cittānīti paccattabahuvacanaṃ. Vimucciṃsūti kammakārake. Vimocitānīti adhippāyoti ācariyo. Āsavehīti padañca paccatte karaṇavacanaṃ katvā gaṇṭhipade attho pakāsito. Yadi ariyamaggena niruddhānaṃ āsavānaṃ vasena anāsavatā, loke cittānipi anāsavā siyuṃ. Na hi niruddhāni cittāni ārammaṇāni karontīti tāni aniruddhāsavavasena sāsavānīti ce. Sotāpannassa maggacittaṃ uparimaggavajjhāsavavasena sāsavaṃ, avasiṭṭhāsavasamucchindanānubhāvattā phalāni sāsavāni siyunti? Na, āsavasamucchindanānubhāvāgataphalattā. Bhiṃsanassa karaṇaṃ bhiṃsanakataṃ, tasmiṃ bhiṃsanakatasmiṃ, bhiṃsanakiriyāyāti attho. Itthiliṅgaṃ vipallāsaṃ katvā napuṃsakaliṅgaṃ, purisaliṅgaṃ vā katvā. Nimittattheti ettha –
“ 为了豹皮而杀豹,为了象牙而杀象;
人们为了牦牛的尾毛而杀它,为了羚羊的角而杀它。”巴利
‘‘Cammani dīpinaṃ hanti, dantesu hanti kuñjaraṃ; Vālesu cāmariṃ hanti, siṅgesu sarabho hato’’ti. –
20-21 20-21. 讲完“不能久住的原因”之后,长老为了让请求制定戒律的因缘契机得以实现,再次问世尊:“尊者,那是什么原因呢?”——从意义上说,久住之因虽然已由所讲内容的相反面而成立,他仍要这样问。世尊也愿意接受请求,就作了回答。说“当僧团中出现有漏所依之事时”,是因为那个人属于僧团。这里出于尊重而说了两次。因为长老先前在王舍城、如今在毗兰若,已经两次有所请求,所以世尊看到他出于尊重而一再请求,自己也怀着尊重说:“你且等着,舍利弗。”由此表明:“你不必一再请求,你的请求我已经接受了。先前我接受你的请求后,在这段时间里已经制定了这么多学处,但我还没有到允许弟子们诵持巴帝摩卡的时候。你虽然以推理推测一再指出‘世尊,时候到了’,但那并不是时候,只有如来才知道那是什么时候。”然而,因为说过“从制定学处的时候起,就只诵巴帝摩卡”,所以这是指足以诵持巴帝摩卡的学处而说的。“此处”这个词,是依于请求制定戒律而说的处格;只说这一个词,因为它成立,另一个也就成立。“‘这是弟子们的境界’——以此遮破了具莲华色长老的主张”,这在随注中这样说,看起来很好。当面是呵责,背后是毁谤。“诸比丘,未满十岁者……恶作”这条学处,是世尊以佛陀之身在十岁时制定的,因为未满十岁者不可能有这样制定学处的事。那时并非只有超过十岁的人,因为十岁者已经达到了长老的尊位,所以这条学处是在毗兰若雨安居之前,就在王舍城已经制定了。这一点既然成立,“直到僧团达到长老尊位”这句话在先前第一次请求时也已经说过,它也就随之成立。注疏中在达到长老尊位时说“二学处”的计数之语,也是针对第一次请求时所说的话而说的。否则,达到长老尊位时只有二条,没有别的,就成了过失。巴利
20-21. Naciraṭṭhitikakāraṇe kathite ciraṭṭhitikakāraṇaṃ atthato vuttapaṭipakkhavasena kiñcāpi siddhaṃ, tathāpi taṃ therassa vinayapaññattiyācanāya okāsakāraṇādhippāyato vinayapaññattiyācanokāsaṃ pāpetuṃ puna bhagavantaṃ ‘‘ko pana, bhante, hetū’’ti pucchi. Bhagavāpi yācanaṃ sampaṭicchitukāmo byākāsi. ‘‘Āsavaṭṭhānīyā saṅghe pātubhavantī’’ti puggalassa saṅghapariyāpannattā vuttaṃ. Ādaratthavasenevettha dvikkhattuṃ vuttanti yasmā thero pubbe rājagahe, sampati verañjāyanti dvikkhattuṃ kāci, tasmā ādarena punappunaṃ yācayamānaṃ passitvā sayampi bhagavā ādareneva ‘‘āgamehi tvaṃ sāriputtā’’ti āha. Tenetaṃ dīpeti ‘‘mā tvaṃ punappunaṃ yācāhi, sampaṭicchitāva mayā te yācanā, pubbenanu tavayācanaṃ sampaṭicchatāva mayā ettake kāle ettakāni sikkhāpadāni paññattāni, na tāva me sāvakānaṃ āṇāpātimokkhuddesānujānanakālo sampatto, takkānumānavasena tayā ‘etassa bhagavā kālo’ti punappunaṃ niddisiyamānopi nesa so kālo, kintu tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī’’ti. Yasmā pana ‘‘sikkhāpadapaññattikālato pabhuti āṇāpātimokkhameva uddisiyatī’’ti vuttaṃ, tasmā pātimokkhuddesappahonakasikkhāpadameva sandhāyāha. ‘‘Tatthāti sikkhāpadapaññattiyācanāpekkhaṃ bhummavacana’’nti ekameva padaṃ vuttaṃ tassā siddhiyā itarassa siddhito. ‘‘Sāvakānaṃ visayabhāvanti iminā mahāpadumattheravādo paṭikkhitto’’ti anugaṇṭhipade vuttaṃ, taṃ sundaraṃ viya. Sammukhe garahā. Parammukhe upavādo. ‘‘Na, bhikkhave, ūnadasavassena…pe… dukkaṭassā’’ti (mahāva. 75) idaṃ sikkhāpadaṃ bhagavā buddhattena dasavassiko hutvā paññapesi ūnadasavassikassa tassa tathā sikkhāpadapaññattiyā abhāvato. Na tadā atirekadasavassikova dasavassikānaṃ rattaññumahattappattito, tasmā taṃ sikkhāpadaṃ verañjāyaṃ vassāvāsato pubbe rājagahe eva paññattanti siddhaṃ, tasmiṃ siddhe siddhameva ‘‘yāva na saṅgho rattaññumahattaṃ pattoti vacanaṃ ito pubbe paṭhamayācanāyapi vutta’’nti. Aṭṭhakathāyampi rattaññumahattappattakāle ‘‘dve sikkhāpadānī’’ti gaṇanaparicchedavacanaṃ paṭhamayācanāya vuttavacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Aññathā rattaññumahattappattakāle dve eva, na aññanti āpajjati.
“那时,具寿舍利弗……”这段话,从现在开始解释它的含义:据说这位长老把从阿萨吉长老那里得来的一首偈颂的法义,用十万种理路加以分别推究,证得阿拉汉果后,安住在声闻巴拉密智中,心里想:“真是稀有啊!这正法有如此大的威力,即使没有法主亲自在面前,只是从别人那里听到,就能在我心中引生这么大的功德殊胜。愿这正法长久住世!”接着他又想:“哪些佛陀、世尊……(中略)……正法不能久住?”他用自己上首声闻的智慧通达了这个道理及其原因,得出结论:“为声闻弟子制定学处等,就是正法久住的因缘。”为了让世尊有因缘接受请求而制定戒律,他便去问世尊。后来,在世尊回答完问题、请求制戒的时机到来时,他说:“世尊,现在正是时候;善逝,现在正是时候。”请求世尊制戒。于是世尊接受了这个请求,为了说明所谓“世尊,现在正是时候”的那个时候其实还不是时候,以及时机不取决于别的什么,便说“你且等着”等话。此后,世尊因为他的请求,也出于对众生的悲悯,按照“那时比丘们没有亲教师、没有轨范师、没有人教诫”这样的方式,随着僧团逐渐扩大,为声闻弟子们制定了亲教师义务等律仪行事和相应的学处。后来逐渐到了第十二年,世尊在毗兰若结夏安居。那时,世尊已经开示了令正法久住的种种因缘,具寿舍利弗便想:“如今九分教法的伟大已经形成,制定的戒律也更多了,唯独让声闻众诵出巴帝摩卡这件事还没有被允许,而这件事应当由清净的僧团来做。现在僧团也是清净的,因为最后一位比丘都已证得入流果。”他这样想后,就想请世尊允许诵出巴帝摩卡,又想到:“要以多少条学处为条件才允许诵出巴帝摩卡呢?”于是,他以请求制定相应学处作为前导,来请求诵出巴帝摩卡;在请求的时机到来时,按照先前心中所起寻思的问答次第,说道:“世尊,现在正是时候。”巴利
‘‘Atha kho āyasmato sāriputtassā’’tiādimhi ayamādito paṭṭhāya atthavibhāvanā – ayaṃ kirāyasmā assajittherato paṭiladdhaṃ ekagāthāmattakaṃ dhammapariyāyaṃ nayasatasahassehi vivecento arahattaṃ patvā sāvakapāramīñāṇe ṭhito ‘‘aho vata mahānubhāvoyaṃ saddhammo, yo vināpi dhammasāminā parammukhato sutamattepi mayhaṃ mahantaṃ guṇavisesaṃ janesi, sādhu vatāyaṃ saddhammo ciraṃ tiṭṭheyyā’’ti cintento ‘‘katamesānaṃ nu kho buddhānaṃ bhagavantānaṃ…pe… na ciraṭṭhitika’’nti tamatthaṃ, kāraṇañca attano aggasāvakañāṇena paṭivijjhitvā ‘‘sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattantiādiciraṭṭhitikāraṇa’’nti niṭṭhaṃ katvā vinayapaññattiyācanokāsakaraṇatthaṃ bhagavantaṃ pucchi. Tato pañhassa vissajjane vinayapaññattiyācanokāse sampatte ‘‘etassa bhagavā kālo, etassa sugata kālo’’ti vinayapaññattiṃ yāci. Tato bhagavā tassā yācanāya sampaṭicchitabhāvaṃ, ‘‘etassa bhagavā kālo’’ti vuttakālassa akālataṃ, kālassa ca anaññavisayataṃ dīpento ‘‘āgamehi tva’’ntiādimāha, tato bhagavā tassa yācanaṃ, sattesu kāruññatañca paṭicca ‘‘tena kho pana samayena bhikkhū anupajjhāyakā anācariyakā anovadiyamānā’’tiādinā (mahāva. 64) nayena vepullamahattataṃ paṭicca satthā sāvakānaṃ upajjhāyavattādīni vinayakammāni, tadanurūpasikkhāpadāni ca paññapesi. Tato anukkamena dvādasamavassaṃ verañjāyaṃ vasi. Tadā ca āyasmā sāriputto satthārā niddiṭṭhesu ciraṭṭhitihetūsu jātesu ‘‘navaṅgasatthusāsanamahattatā ca sampati jātā, vinayapaññatti ca bahutarā jātā, pātimokkhuddeso eveko na tāva sāvakānaṃ anuññāto, so ca parisuddhena saṅghena karīyati. Saṅghopi etarahi parisuddho pacchimakassa sotāpannattā’’ti cintetvā pātimokkhuddesaṃ anujānāpetukāmo yattakehi ca sikkhāpadehi pātimokkhuddeso anujānīyati, tattakānaṃ paññattiyācanapubbaṅgamaṃ pātimokkhuddesaṃ yācanto pubbuppannavitakkasūcanapucchāvissajjanakkamavasena yācanokāse sampatte ‘‘etassa bhagavā kālo’’tiādimāha.
这里,“世尊为弟子们制定学处”这句话,是指足以用来诵出巴帝摩卡的学处,这个意思要依据《跋达离经》来说明。因为在《跋达离经》里,当许多学处已经制定、正在制定的时候,经文说“跋达离,导师还没有为弟子们制定学处”等等,这是就还没有制定的情况说的;同样,这里也是就还没有制定的情况说的,应当这样理解。为了说明因为僧团清净,所以现在不允许弟子们命令诵出巴帝摩卡,于是说了“无恼”等话。因为在清净的僧团里,并没有让诵者教诫伍波萨他诵出巴帝摩卡的理由;只有存在不清净的情况,才有意允许命令诵出。这样,他在八年之后才被允许。正如《伍波萨他犍度》所说:“诸比丘,从今以后我不再作伍波萨他……你们应当诵巴帝摩卡。”而《大犍度》里记载的“那时,比丘们给人受达上后,把他一个人丢下就走了……他后来行了淫法”这件事,是苏丁那的事迹,是后来在那里发生的,为了按照相应主题归并进去才说的。同样,就在那里说的“他对于两部巴帝摩卡都能详细通达”等,也应当知道其中的各项条件。因为并不是从一开始就有两部巴帝摩卡成立。另外,从一开始就应当知道这样的次第:罗睺罗童子出生后,菩萨出家,修了六年苦行,第七年证得正觉,就在那一年回到迦毗罗卫,让罗睺罗童子出家。《庵罗婆利·罗睺罗教诫经注》里也说:“这位尊者在七岁时,拉着世尊袈裟的衣角,乞求说:‘沙门,请把遗产给我!沙门,请把遗产给我!’他这样乞求遗产,世尊就把他交给法将军舍利弗长老,让他出家。”因此,因为缘于罗睺罗童子而说“诸比丘,我允许以三皈依让沙弥出家”,可知:以皈依受达上的做法,在第一年内就被禁止了;而以白四甘马受达上的做法,则被允许了。另外,在罗睺罗这件事里,制定了“诸比丘,未经父母允许的儿子,不得让他出家;如果让他出家,犯恶作”这条学处,因此可以确定:在这之前,学处就已经存在了。巴利
Tattha ‘‘yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyyā’’ti pātimokkhuddesappahonakasikkhāpadaṃ sandhāyāha, ayamattho bhaddālisuttena (ma. ni. 2.134 ādayo) dīpetabbo . Tattha hi bahūsu sikkhāpadesu paññattesu, paññapiyamānesu ca ‘‘na tāva bhaddāli satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetī’’tiādi (ma. ni. 2.145) vuttaṃ apaññattaṃ upādāya, tathā idhāpi apaññattaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Parisuddhattā saṅghassa sampati sāvakānaṃ āṇāpātimokkhuddesaṃ nānujānāmīti dassento ‘‘nirabbudo’’tiādimāha. Na hi parisuddhe saṅghe ovādapātimokkhuddesassa anuddesakāraṇaṃ atthi, tasmiṃ sati āṇāpātimokkhuddesānujānanādhippāyato. Tathā ca so tato aṭṭhannaṃvassānaṃ accayena anuññāto. Yathāha pātimokkhaṭhapanakkhandhake (cūḷava. 386) ‘‘na dānāhaṃ, bhikkhave, ito paraṃ uposathaṃ karissāmi…pe… pātimokkhaṃ uddiseyyāthā’’ti. Yaṃ pana upasampadakkhandhake (mahāva. 129) ‘‘tena kho pana samayena bhikkhū aññataraṃ bhikkhuṃ upasampādetvā ekakaṃ ohāya pakkamiṃsu…pe… so tassā methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā cirena agamāsī’’ti vatthu āgataṃ, taṃ sudinnavatthuto parato uppannampi tattha yathādhikāraṃ samodhānetuṃ vuttaṃ. Tathā tattheva ‘‘ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena svāgatāni hontī’’tiādinā (pāci. 147; a. ni. 8.52; 10.33) aṅgānipi veditabbāni. Na hi ādito eva ubhatopātimokkhāni siddhānīti. Apica ādito paṭṭhāya ayamanukkamo veditabbo, seyyathidaṃ – rāhulakumāre uppanne bodhisatto nikkhamitvā chabbassāni dukkaraṃ katvā sattame abhisambuddho, tasmiṃ eva saṃvacchare kapilavatthuṃ gantvā rāhulakumāraṃ pabbājesi. Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.107 ādayo) ‘‘ayañhi āyasmā sattavassikakāle bhagavantaṃ cīvarakaṇṇe gahetvā ‘dāyajjaṃ me samaṇa dehi, dāyajjaṃ me samaṇa dehī’ti dāyajjaṃ yācamāno bhagavatā dhammasenāpatisāriputtattherassa niyyādetvā pabbājito’’ti ca vuttaṃ, tasmā rāhulakumāraṃ ārabbha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tīhi saraṇagamanehi sāmaṇerapabbajja’’nti (mahāva. 105) vuttattā saraṇagamanūpasampadā paṭhamavassabbhantare eva paṭikkhittā, ñatticatutthakammavasena upasampadā anuññātāti paññāyati. Apica rāhulavatthumhi ‘‘na, bhikkhave, ananuññāto mātāpitūhi putto pabbājetabbo, yo pabbājeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 105) sikkhāpadaṃ paññattaṃ, tasmā ito pubbepi sikkhāpadāni paññattānīti siddhaṃ.
闻因灭之道已,
速疾通达灭之方。
已生起者,以观察,完全照见这一切。
洞见世间者、善逝的首席弟子。
他是法将、上首弟子,
属于正法之王如来。
他亲自通过牟尼尊达到了声誉,
他以种种方式、以十六种方式而受到称赞。
是故,制立学处之时,
纵于世间欲了知,亦极难。
更不用说学处本质的差别了,
更何况,另一个在两边、在那里。
独觉佛对这二者也是同样。
不可能知道,更不用说引导了。
于此无疑,唯如来能了知;
如来如是说。
比丘于此既知此义已,
学处之次第与体性差别。
自己亲自了知,而不是让别人来引导。
在这里,应当寻求适宜之道。巴利
Sutvā ca yo hetunirodhamaggaṃ, Nirodhupāyaṃ paṭivijjhi khippaṃ; Jātovapekkhena asesametaṃ, Lokaṃ vipassī sugataggasisso. So dhammasenāpati aggasisso, Saddhammarājassa tathāgatassa; Sayaṃ munindena yasassa patto, Anekaso soḷasadhā pasattho. Tasmā hi sikkhāpadabandhakālo, Ñātumpi loke atibhāriyova; Pageva sikkhāpadabhāvabhedo, Pageva añño ubhayattha tattha. Paccekabuddhā api taṃ dvayantu, Ñātuṃ na sakkāva pageva netuṃ; Nissaṃsayaṃ tattha tathāgatova, Jānissaticcāha tathāgatoti. Iccetamatthaṃ idha bhikkhu ñatvā, Sikkhāpadānaṃ kamabhāvabhedaṃ; Ñātuṃ sayaṃ no na pare ca netuṃ, Pariyesitabbo idha yuttimaggo.
在这里,学处的种类差别,后面会讲清楚。先说身份差别:比丘跟随被举罪者,不犯戒;比丘尼如果也这样跟随,就犯巴拉基格。覆藏巴拉基格罪,比丘犯恶作,比丘尼犯巴拉基格。向人说出粗恶罪,或者覆藏粗恶罪,犯巴吉帝亚。向人说出或覆藏大恶的巴拉基格罪,比丘犯恶作。像这样,如果有人想用无身份差别来论证学处的身份差别,也不可能陷入疯狂与毁灭之分。到这里为止,具寿优波离长老已经用七个支分——思惟、请求、适时、知时者、原因、结果、目的——庄严地开示了整个律藏的因缘。其中,长老为了请求制定学处而生的思惟,叫思惟。由这思惟说出“世尊,现在正是时候”等话,叫请求。久知、广大、得利、多闻、大成就的时机,叫适时。只有知一切者才叫知时者。烦恼住处的诸法显现,叫原因。因为说“为了对治那些烦恼住处的诸法”,所以对治烦恼住处的法叫结果。因为说“如此,这梵行才能长久住立”,所以应当知道,教法梵行的长久住立就是目的。这里有一首偈颂:巴利
Tattha kamabhedo sikkhāpadānaṃ parato āvi bhavissati. Bhāvabhedo tāva ukkhittakānuvattanapaccayā bhikkhu anāpattiko, bhikkhunī pana samanubhaṭṭhā pārājikā hoti. Pārājikāpattipaṭicchādane bhikkhussa dukkaṭaṃ, bhikkhuniyā pārājikaṃ. Duṭṭhullaṃ ārocentassa, paṭicchādentassa ca pācittiyaṃ. Mahāsāvajjaṃ pārājikaṃ ārocentassa, paṭicchādentassa ca bhikkhussa dukkaṭaṃ. Iccevamādīhi abhāvabhedasikkhāpadānaṃ idha bhāvabhedena yuttipariyesanaṃ sādhayamānopi siyā anummādavighātabhāgīti. Ettāvatā sakalassapi vinayapiṭakassa vitakkayācanakālakālaññūkāraṇaphalapayojanehi sattahi aṅgehi paṭimaṇḍitaṃ nidānamāyasmatā upālittherena nidassitaṃ hoti. Tattha therassa vinayapaññattiyācanahetubhūto vitakko nāma. Tasseva ‘‘etassa bhagavā kālo’’tiādinā pavattā yācanā nāma. Rattaññūvepullalābhaggabāhusaccamahattappatti kālo nāma. Sabbaññū eva kālaññū nāma. Āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ pātubhāvo kāraṇaṃ nāma. ‘‘Tesaṃyeva āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ paṭighātāyā’’ti vacanato āsavaṭṭhānīyadhammapaṭighāto phalaṃ nāma. ‘‘Yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assā’’ti vacanato sāsanabrahmacariyassa ciraṭṭhiti payojananti veditabbaṃ. Hoti cettha –
“ 寻、请求、时机、知时者、原因、结果,
目的是七支,此即此处律藏的因缘。”巴利
‘‘Vitakko yācanā kālo, kālaññū kāraṇaṃ phalaṃ; Payojananti sattaṅgaṃ, nidānaṃ vinayassidhā’’ti.
22 最内圈,就是里面的那一圈。因为它处在其他圈的内侧,所以也叫小圈。以征求同意而布施的方式,把东西给了那些比丘。那些佛陀在游化途中应当调伏的有情众生。就像采花的人:花鬘师走到花多的地方,会采很久;同样,佛陀在有许多应当调伏者的村庄等地,长久安住,一边护持应当调伏者的福德,一边游化。那是寂静的乐,不像感受上的乐那样有躁动。一万个轮围世界,这是就天众而说的。而人类则只在这个轮围世界里,作为可觉悟者而出生。由于大悲,恒常平等地观照众生。已进入,是指来到大众中间,或者已经被告知。由于什么原因,我们能给你们布施之物,那从哪里能得到呢?因为在家生活有许多事务。在第二种解释中,指的是布施之物。你们从哪里得到它,这是在随文解释里说的。不过有些人说:先看行为,其次看布施之物。但导师说:在第一句解释中,那布施的功德从哪里可得呢?因为在家生活有许多障碍福德的事。在第二句解释中,我在三个月内本来应当给的,因为时间已经过去,我现在怎么能给呢——这样显示。这是关于戒等善法的开示等法雨。巴利
22.Antimamaṇḍalanti abbhantaramaṇḍalaṃ. Tañhi itaresaṃ anto hoti, khuddakamaṇḍalaṃ vā. Anumatidānavasena tesaṃ bhikkhūnaṃ datvā. Tesaṃ buddhānaṃ cārikāya vinetabbā veneyyasattā. Ocinantā viyāti bahupupphaṃ gacchaṃ mālākārā ciraṃ ocinanti, evaṃ bahuveneyyesu gāmādīsu ciraṃ vasantā veneyyapuññaṃ pariharantā caranti. Santaṃ sukhaṃ, na vedanāsukhaṃ viya saparipphandaṃ. Dasasahassacakkavāḷeti devānaṃ vasena vuttaṃ. Manussā pana imasmiṃyeva cakkavāḷe bodhaneyyā uppajjanti. Mahākaruṇāya dhuvaṃ sattasamavalokanaṃ. Otiṇṇeti parisamajjhaṃ āgate, ārocite vā. Yena kāraṇena mayaṃ tumhākaṃ deyyadhammaṃ dadeyyāma, taṃ kuto sakkā laddhuṃ. Bahukiccā hi gharāvāsāti. Dutiyavikappe tanti deyyadhammaṃ. ‘‘Tumhehi taṃ kuto laddhā’’ti anugaṇṭhipade vuttaṃ. Keci pana ‘‘paṭhamaṃ kiriyaṃ pekkhati, dutiyaṃ deyyadhamma’’nti vadanti. Ācariyo pana ‘‘paṭhamayojanāya yaṃ dānapuññaṃ, taṃ kuto labbhā. Puññantarāyabahulā hi gharāvāsāti. Dutiyayojanāya temāsabbhantare yamahaṃ dadeyyaṃ, atikkantakālattā tamahaṃ sampati kuto dadeyyanti dassetī’’ti vadati. Sīlādikusaladhammasandassanādidhammaratanavassaṃ.
23 在巴图那地方,巴图那丝绸是上等布料。大祭祀就是大布施。圆满的意图,是指三个月里应当听闻的,今天听闻了。巴利
23. Pattuṇṇadese pattuṇṇaṃ paṭavaraṃ. Mahāyāganti mahādānaṃ. Paripuṇṇasaṅkappanti temāsaṃ sotabbaṃ ajja suṇinti.
这里说的“这个”就是指这个原因。巴利
Tatridanti idaṃ kāraṇaṃ.
优波离是奴仆,这是从师父传承来说的。说到“因缘的分别说明”,是就外在因缘、内在因缘,以及被称为学处制定依据的独特因缘而说的。“上座部等”是指事类的区分。“依自己的承认,应驱逐蔑提耶比丘尼”等话,是为了排除他宗的主张。“显示分别方式的差别”是指三位女性——在地上的、在陆地上的等等。这里有人问:难道世尊没有能力摧破魔罗的诱惑吗?回答说:有能力,但为了以后在优波崛多时代成为生起净信的原因,所以他暂且忍受。这里应当讲述优波崛多的决意。若问:通过看见婆罗门,“诸佛的常行”有什么目的?目的是:以魔罗的障碍为因,婆罗门的福德成为障碍。巴利
Upāli dāsakoti ācariyaparamparato. Bāhirabbhantaranidānaṃ, sikkhāpadānaṃ paññattiṭṭhānasaṅkhātaṃ āveṇikanidānañca sandhāyāha ‘‘nidānassa pabhedadīpanato’’ti. Theravādādi vatthuppabhedo. Sakāya paṭiññāya mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethātiādi parasamayavivajjanatotiādi. Vibhaṅganayabhedadassanatoti tisso itthiyo bhūmaṭṭhaṃ thalaṭṭhantiādi. Etthāha – kiṃ bhagavato mārāvaṭṭanapaṭighātāya satti natthīti? Atthi, tathāpissa pacchā upaguttakāle pasādahetuttā adhivāseti. Ettha upaguttādhiṭṭhānaṃ vattabbaṃ. Buddhānaṃ āciṇṇanti dijadassanena kiṃpayojananti ce? Mārāvaṭṭanahetu brāhmaṇassa puññantarāyoti payojanaṃ.
他虽然是婆罗门,却是魔罗心愿的,
正在作坏灭者,于胜者人中之雄。
他向有弟子的僧团行布施,
将一切如法资具毫无保留地施与。巴利
Dijopi so māramanorathassa, Bhaṅgaṃ karonto jinapuṅgavassa; Sassissasaṅghassa adāsi dānaṃ, Asesakaṃ kappiyabhaṇḍabhedaṃ.
世尊带着弟子们,难道是把那么多如法资具打包成捆带走了吗?并没有带走。导师只是不肯拒绝那份属于三个月分额的功德聚布施物,于是用善巧方便把它施给了那位婆罗门。巴利
Kiṃ bhagavā sasisso tāva mahantaṃ kappiyabhaṇḍaṃ ubbhaṇḍikaṃ katvā agamāsīti? Na agamāsi, temāsibhāgiyaṃ pana puññarāsikaṃ deyyadhammaṃ appaṭikkhipanto brāhmaṇassa upāyato satthā adāsi.
若非如此,魔罗的愿望就会圆满。
绝不会比鸟更满
纵极大罪亦自招
若以邪慢对如来巴利
Tadaññathā māramanorathova, Pūro siyā neva dijassa bhiyyo; Pāpaṃ mahantaṃ api pāpuṇeyya, Micchābhimānena tathāgate so.
所以,世尊既欣赏又没拒绝那份该布施的东西,用善巧方便让婆罗门生起了功德想,同时也破坏了魔罗的愿望,然后才离开。有人说:“这个道理,就算不靠注释,只顺着经文的思路也能成立。”怎么成立呢?巴利
Tasmā bhagavā assādiyanto taṃ deyyadhammaṃ appaṭikkhipanto upāyena brāhmaṇassa puññabuddhiṃ katvā, mārassa ca manorathavighātaṃ katvā agamāsīti, ‘‘ayaṃ nayo aṭṭhakathaṃ vināpi pāḷinayānulomato siddho’’ti vadanti. Kathaṃ? –
“ 如果导师偕弟子接下了,
那位弟子从一开始就接受了那件衣。
我师住世二十夏时,
吉瓦咖的请求亦遭违拒。
不过,即便这样,也要把一切好好思量清楚,
把合理的理路拿来思惟,这才是恰当的。”巴利
‘‘Satthā sasisso yadi aggahesi, Dijassa taṃ cīvaramāditova; Nāthassa no vīsativassakāle, Virujjhate jīvakayācanāpi; Tathāpi sabbaṃ suvicārayitvā, Yuttaṃ nayaṃ cintayituṃva yutta’’nti.
现在,具寿优波离长老先说明了律制共同的起因。接着,他以诸学处各自制定的根据——也就是所谓的“各别制定因缘”——为起点,为了说明补特伽罗的制定与不制定、区别、犯相差别、中间犯等各种不同方式,把它们整理得清清楚楚、毫无杂乱、毫无隐藏,然后说出“那时,世尊在毗兰若随意住”等话。在这里立足——巴利
Idāni āyasmā upālitthero vinayapaññattiyā sādhāraṇanidānaṃ dassetvā sikkhāpadānaṃ pāṭekkaṃ paññattiṭṭhānasaṅkhātaṃ nidānamādiṃ katvā puggalapaññattianupaññattivibhāgāpattibhedantarāpattiādikaṃ nānappakāraṃ vidhiṃ nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā dassetuṃ ‘‘atha kho bhagavā verañjāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā’’tiādimāhāti. Idha ṭhatvā –
应阐明一切学处的次第差别;
此若成就,诸因缘之次第成就亦由是而有。巴利
Sikkhāpadāna sabbesaṃ, kamabhedaṃ pakāsaye; Tasmiṃ siddhe nidānānaṃ, kamasiddhi yato bhave.
在这里,一切学处依其可能成立的方式,共有四种次第:说示次第、断除次第、行道次第、生起次第。其中,世尊在王舍城允许比丘们诵巴帝摩卡时,开许了巴帝摩卡诵出的次第。具寿大迦叶随顺这个说示次第,先问巴拉基格的诵出,接着问桑喀地谢思的诵出,然后问不定和广诵出,之后又以同样的顺序问比丘尼分别。有些内容含摄在因缘诵出中,却没有按各自体相诵出;为了提问这些内容,他又问了犍度。这样一来,犍度中所制定的土喇咤亚也就被含摄进来了。具寿优波离按照所问的顺序,解说那一切以及犯的分类等;解说时把土喇咤亚、恶说、犯的生起原因等内容也一并包括在内,这就是这里的说示次第。不过,从两分别和犍度中辑出之后,当时又另外编成了附随巴利。正是针对这个道理,注释书中说“以同样的方法,也把犍度和附随编入”等。另外,巴利原文中只说“以同样的方法问了两律。每问一处,具寿优波离就回答一处”,所以大迦叶只问了两分别。而具寿优波离在回答时,把剩余部分也一并解说,把犍度和附随也含摄在内加以解说。当时,犍度和附随巴利被另外编成,这就是说示次第。那么,因缘诵出是否应该最先解说呢?不,因为那不可能。因为因缘诵出是以“若有犯……”这样的方式进行的,在最初还没有显示含摄学处的犯时,它不可能成立。由于有“凡是我为比丘们制定的学处,我允许他们诵出这些学处的巴帝摩卡”这句话,所以学处本身应该最先解说,这样一来,先诵巴拉基格的次第就成立了。巴利
Tattha sabbasikkhāpadānaṃ yathāsambhavaṃ desanākkamo pahānakkamo paṭipattikkamo uppattikkamoti catubbidho kamo labbhati. Tattha bhagavatā rājagahe bhikkhūnaṃ pātimokkhuddesaṃ anujānantena pātimokkhuddesassa yo desanākkamo anuññāto, taṃ desanākkamamanulomento āyasmā mahākassapo paṭhamaṃ pārājikuddesaṃ pucchi, tadanantaraṃ saṅghādisesuddesaṃ, tato aniyatuddesaṃ vitthāruddesañca pucchitvā tadanantaraṃ bhikkhunīvibhaṅgañca teneva anukkamena pucchi, nidānuddesantogadhānañca sarūpena anuddiṭṭhānaṃ pucchanatthaṃ khandhakepi pucchi. Etena ca khandhake paññattā thullaccayā saṅgahitā honti. Pucchitānukkameneva upālitthero taṃ sabbaṃ sāpattibhedādikaṃ desento thullaccayadubbhāsitaāpattisamuṭṭhānādidīpakaṃ antokatvā desesi, ayamettha desanākkamo. Ubhatovibhaṅgakhandhakato pana uccinitvā tadā parivārapāḷi visuṃ katā. Imameva nayaṃ sandhāya aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘eteneva upāyena khandhakaparivārepi āropesu’’ntiādi (pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā). Apica pāḷiyā ‘‘etenevupāyena ubhatovinaye pucchi. Puṭṭho puṭṭho āyasmā upāli vissajjesī’’ti ettakameva vuttaṃ, tasmā mahākassapo ubhatovibhaṅge eva pucchi. Vissajjento pana āyasmā upāli nivarasesaṃ desento khandhakaparivāre antokatvā desesi. Tadā ca khandhakaparivārapāḷi visuṃ katāti ayaṃ desanākkamo. Yadi evaṃ nidānuddeso paṭhamaṃ desetabboti ce? Na, tadasambhavato. So hi ‘‘yassa siyā āpattī’’tiādinā (mahāva. 134) nayena pavattattā paṭhamaṃ sikkhāpadasaṅgahitāsu āpattīsu adassitāsu na sambhavati. ‘‘Yāni mayā bhikkhūnaṃ paññattāni sikkhāpadāni, tāni nesaṃ pātimokkhuddesaṃ anujāneyya’’nti vacanato sikkhāpadāneva paṭhamaṃ desetabbānīti pārājikuddesakkamo sambhavati.
属于巴拉基格诵分等所收的犯戒与不善法,因为要按由粗到细的次第来断除,所以这里也有断除的次第。由于“受具足戒后,就应当立即告知四种不可做的事”以及“受持后于诸学处修学”这些说法,按照轻重次第来告知和修学,所以这里也有行道次第。这样一来,以这三种次第应当解说的这些学处,在可能的情况下也有生起的次第。比如,凡是共通的部分,在缘某位比丘而生起的事例中,也为比丘尼制定了:“若比丘尼故意行淫欲法……”否则,对彼比丘尼来说,就成了尚未生起的制定,这样一来,《附随》中“于彼无未生起之制定”这句话就相违了。到此为止,按前面三种次第,在应当最先解说的巴拉基格诵分中,因为是最先制定,优波离长老想最先解说淫欲法巴拉基格,所以把“那时,世尊在毗舍离……”引到毗舍离而安立。如果不是这样,若有意解说“诸比丘,不得吃人肉”等在波罗奈城制定的那些内容,就应当引到波罗奈而安立。巴利
Pārājikuddesādisaṅgahitānaṃ āpattiakusalānaṃ yathoḷārikakkamena pahātabbattā pahānakkamopettha sambhavati. Upasampannasamanantaraṃ ‘‘tāvadeva cattāri akaraṇīyāni ācikkhitabbānī’’ti (mahāva. 129) vacanato ‘‘samādāya sikkhati sikkhāpadesū’’ti (dī. ni. 1.193) vacanato ca yathā garukaṃ ācikkhaṇaṃ sikkhanena paṭipattikkamopettha sambhavati, evamimehi tīhi kamehi desetabbānampetesaṃ sikkhāpadānaṃ yathāsambhavaṃ uppattikkamo sambhavati. Tathā hi yaṃ yaṃ sādhāraṇaṃ, taṃ taṃ bhikkhuṃ ārabbha uppanne eva vatthusmiṃ ‘‘yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti bhikkhunīnampi paññattaṃ. Aññathā taṃ bhikkhunīnaṃ anuppannapaññatti siyā. Tato ‘‘anuppannapaññatti tasmiṃ natthī’’ti (pari. 247) parivāre etaṃ vacanaṃ virujjhati, ettāvatā purimena kamattayena paṭhamaṃ desetabbataṃ patte pārājikuddese paṭhamuppannattā methunadhammapārājikaṃ sabbapaṭhamaṃ desetukāmo upālitthero ‘‘tatra sudaṃ bhagavā vesāliya’’nti vesālimeva pāpetvā ṭhapesi. Aññathā bārāṇasiyaṃ paññattānaṃ ‘‘na, bhikkhave, manussamaṃsaṃ paribhuñjitabba’’nti (mahāva. 280) evamādīnaṃ desanādhippāye sati bārāṇasiṃ pāpetvā ṭhapeyyāti.
1 2 3 4 5 6 7 8