对释义分的注释巴利
3. Niddesavāravaṇṇanā
4 在释义分里,“共通”是从共同的角度来说;“特别”是从不共的角度来说;“词义”是词语的意义;“相”是本质;“次第”是先后顺序;“至此”是就这个程度来说;“以因等”是指因、果、地、依止、同分、异分、相、理趣这些。而特别就“相”来说,这里指的是关联。巴利
4. Niddesavāre sāmaññatoti sādhāraṇato. Visesenāti asādhāraṇato. Padatthoti saddattho. Lakkhaṇanti sabhāvo. Kamoti anupubbī. Ettāvatāti ettakappamāṇabhāvo. Hetvādīti hetuphalabhūmiupanisāsabhāgavisabhāgalakkhaṇanayā. Visesato pana lakkhaṇanti sambandho.
《哈罗摄要》的注释巴利
Hārasaṅkhepavaṇṇanā
1 在“Yaṃ, bhikkhave”这句话里,“yaṃ”是主格,它和“sukhaṃ, somanassaṃ”指的是同一个东西,所以说“因为被享受,所以叫味,也就是乐和喜悦”。就像乐受等一样,对于还没有离开贪欲的人来说,可爱的色等对象也是可以被享受的,所以说“同样,可意的所缘也是如此”。或者说“通过它来享受,所以叫味,也就是渴爱”,这就说明“yaṃ”是一个表示原因的不变词。这里的意思是:缘五取蕴而生起的、可以享受的乐和喜悦,是以什么为原因的?这个原因就是叫做渴爱的味,它是享受行为的原因。所以,这个意思也可以用在颠倒上,因为颠倒也具有见喜等性质,所以说“同样,颠倒也是如此”。“aniṭṭhampi”(不可意的也)中的“pi”(也)也要连到“iṭṭhampi”(可意的也),也就是说,这里以所缘的方式摄取了所有有漏法,所以说“一切三地的行”。巴利
1.Yaṃ, bhikkhaveti ettha yanti paccattavacanaṃ, tañca sukhaṃ, somanassanti dvayena samānādhikaraṇanti katvā ‘‘assādīyatīti assādo, sukhaṃ, somanassañcā’’ti vuttaṃ. Sukhādivedanā viya manāpiyarūpādipi avītarāgassa assādetabbanti āha ‘‘evaṃ iṭṭhārammaṇampī’’ti. ‘‘Assādeti etāyāti vā assādo, taṇhā’’ti etena ‘‘ya’’nti hetuatthe nipātoti dasseti. Tatrāyamattho – yena hetunā pañcupādānakkhandhe paṭicca assādanīyabhāvena uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ taṇhāsaṅkhāto assādo assādanakiriyāya kāraṇanti. Iti katvā ayamattho diṭṭhābhinandanādibhāvato vipallāsesupi sambhavatīti āha ‘‘evaṃ vipallāsāpī’’ti. Aniṭṭhampīti pi-saddena iṭṭhampīti yojetabbaṃ, anavasesā sāsavā dhammā idha ārammaṇaggahaṇena gahitāti āha ‘‘sabbesaṃ tebhūmakasaṅkhārāna’’nti.
在“苦、不苦不乐受”这句话里,这里取的是本质为苦的不苦不乐受,因为它是针对不可意的所缘而说的,并不是本质为乐的那种。经中就是针对这个而说:“尊者,这个不苦不乐受,世尊说它属于寂静、殊胜的乐。”(中部2.88;相应部4.267)通过“因为存在与乐同义的形态”这句话,说明即使只就可意这一点来说,众生以某种微细的方式,对所缘也能够产生享受性。巴利
Dukkhādukkhamasukhavedanānanti ettha dukkhasabhāvā eva adukkhamasukhā vedanā gahitā aniṭṭhārammaṇassa adhippetattā, na sukhasabhāvā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā, santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.88; saṃ. ni. 4.267). ‘‘Sukhapariyāyasabbhāvato’’ti iminā iṭṭhatāmattatopi lesena sattānaṃ ārammaṇassa assādanīyatā sambhavatīti dasseti.
过患因为是过失的流出,所以是过失;应当从它逼迫的作用来了知它,所以说“过患就是苦受,或者三种苦性”。这样,先说明了过患具有过失的含义,现在为了说明它可悲的含义,就说了“或者”等话。“由”的意思是:因为过患具有过失和可悲的自性。巴利
Ādīnavo dosanissandanatāya doso, svāyaṃ pīḷanavuttiyā veditabboti āha ‘‘ādīnavo dukkhā vedanā, tissopi vā dukkhatā’’ti. Evaṃ dosatthataṃ ādīnavassa dassetvā idāni kapaṇatthataṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Yatoti yasmā dosakapaṇasabhāvattāti vuttaṃ hoti.
出离就是脱离,意思是远离一切行。依共通之说,是就“出离”这个词的通称而言。“前者”指味、过患等。在“方便及”等语中,“及”字只是用来补足词句的,所以说“后者的也……”,这里指的是果等。“其所含摄的差别”指属于圣道的种种差别。巴利
Nissaratīti vivitti, sabbasaṅkhāravivekoti attho. Sāmaññaniddesenāti nissaraṇasaddavacanīyatāsāmaññena. Purimānanti assādādīnavatānaṃ. Upāyo cātiādīsu ca-saddo padapūraṇamattanti katvā āha ‘‘pacchimānañcā’’ti, phalādīnanti attho. Tadantogadhabhedānanti ariyamaggapariyāpannavisesānaṃ.
“欲有等”中的“等”字,并不只是涵盖色有和无色有,而是也涵盖了有想有等以及单分有等。因此说“三种三有”。巴利
Kāmabhavādīnanti ādi-saddena na rūpārūpabhavā eva gahitā, atha kho te ca saññībhavādayo ca ekavokārabhavādayo ca gahitā. Tenāha ‘‘tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ bhavāna’’nti.
世尊的开示只是为了无取般涅槃,所以(对方)说“岂非……成就?”这里用“已说过的”来指责对方犯了重复的过失。另一方承认“确实如此”,然后以“然而那确实……”等来回应。“辗转”一词是用来说明:就像内在的如理作意一样,外在的声音并不是证得法的直接原因,因为法是各人自己内心所体验的。正如《法句》第276颂所说:“如来只是宣说者,修行者自己得解脱,禅修者脱离魔缚。”那证得法的原因,也就是证得圣道的原因。那到底是什么呢?文中说“成就有的因”,这是指成为最后一生之因的福德成就。巴利
Yāvadeva anupādāparinibbānatthā bhagavato desanāti āha ‘‘nanu ca…pe… nipphādīyatī’’ti. ‘‘Vuttamevā’’ti iminā punaruttidosaṃ codeti. Itaro ‘‘saccameta’’nti anujānitvā ‘‘tañca kho’’tiādinā pariharati. ‘‘Paramparāyā’’ti etena ajjhattaṃ yonisomanasikāro viya na paratoghoso āsannakāraṇaṃ dhammādhigamassa dhammassa paccattaṃ vedanīyattāti dasseti. Tathā hi ‘‘akkhātāro tathāgatā, paṭipannā pamokkhanti, jhāyino mārabandhanā’’ti (dha. pa. 276) vuttaṃ. Tadadhigamakāraṇaṃ ariyamaggādhigamakāraṇaṃ siyā. Kiṃ pana tanti āha ‘‘sampattibhavahetū’’ti, tena carimattabhāvahetubhūtaṃ puññasampattiṃ vadati.
“拔除我见,这样就能超越死亡”这句话,是为了成立圣道的前行修法能成就那样的果。因为以某种方式能够断除我见、超越死亡,这种方式就用“这样”一词来指明。至于断我见和超越死亡本身就是果,那根本不必再说。巴利
‘‘Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā’’ti idaṃ ariyamaggassa pubbabhāgapaṭipadāya phalabhāvasādhanaṃ. Yena hi vidhinā attānudiṭṭhisamugghāto, maccutaraṇañca siyā, so ‘‘eva’’nti iminā pakāsitoti. Attānudiṭṭhisamugghātamaccutaraṇānaṃ phalabhāve vattabbameva natthi.
在“法确实有”这一偈颂里,因为说到了世间的福德果,所以他说“这是果”。应当产生出来的那个,就是果;能产生它的那个,就是方法。这里就是这样的判定。因此说“以这个道理”等等。所谓“所依的成就”,就是指身体的庄严。巴利
‘‘Dhammo have’’ti pana gāthāyaṃ lokiyassa puññaphalassa vuttattā āha ‘‘idaṃ phala’’nti. Yaṃ nibbattetabbaṃ, taṃ phalaṃ. Yaṃ nibbattakaṃ, so upāyo. Ayamettha vinicchayo. Tenāha ‘‘etena nayenā’’tiādi. Upadhisampattīti attabhāvasobhā.
“清净”指的是智见清净,这是这里要表达的意思,所以他说“在此也……应知”。而“然而因为……”等说法,也是换一种表述方式,把同一个意思讲得更清楚。巴利
Visuddhīti ñāṇadassanavisuddhi adhippetāti āha – ‘‘etthāpi…pe… viññātu’’nti. ‘‘Yasmā panā’’tiādināpi tamevatthaṃ vacanantare pākaṭataraṃ karoti.
有些经文是以完整形式出现的,比如“诸比丘,当比丘对五取蕴的集起、灭尽、滋味、过患、出离都如实了知……”等(《相应部》3.26-28)。有些则是以部分形式出现的,比如“诸比丘,对于可被结缚的诸法,住于随观滋味……”(《相应部》2.53),“苦多、忧恼多,这里的过患更甚”(《中部》1.117),“诸行的出离,就是涅槃”等(《无碍解道》1.24;3.41)。而像《沙门果经》等经文,则不是以完整形式出现的。“依义理”是指依照可受用等义理角度。“未详细展开”就是没有广说。巴利
Sarūpato āgatāni ‘‘yato kho, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.26-28). Ekadesenaāgatāni ‘‘saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato (saṃ. ni. 2.53), bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo (ma. ni. 1.117), saṅkhārānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nibbāna’’ntiādīsu (paṭi. ma. 1.24; 3.41). Na sarūpena āgatāni yathā sāmaññaphalasuttādīsu. Atthavasenāti assādetabbādiatthavasena. Na papañcitoti na vitthārito.
2 2. “即此理趣”:通过这个指示词,点明了在类推简择时尚未说出的词句。在巴利文中,他以状态义说“已解释者即解释”。意思是:经中所说的内容,在注释书中是以释义的方式出现的。此处的“问答适悦”是指前后——从四阵的前后关系中,特地将这一点显示出来。“问答关联”是指以解答来衔接提问。而在注释书中,则是指以说明因缘的方式,将由于提问的因缘而引生的下文之义,与上文连接起来,名为“问答关联”。“前观”是指观待前面那些被问与已说的词句。又,“或‘依经’”这一句,则是在除去问答关联与随说关联之后,将剩余的一部分——抉择理趣中所说的那些意义,以显示自性的方式全部收摄;应当知道,这同样收摄了语句。若能这样理解其义,那么偈中的“而”字便只是用来填足音节的。巴利
2.Esevanayoti atidesena viciyamānavacanaseso atidiṭṭho. Bhāvatthe tohi āha ‘‘vissajjitanti vissajjanā’’ti. Sutte āgataṃ na atthasaṃvaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ āgatanti adhippāyo. Pucchānurūpatā idha pubbāparanti catubyūhapubbāparato imaṃ visesetvā dasseti. Pucchānusandhīti pucchāya vissajjanena anusandhānaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana heṭṭhimadesanāya pucchānimittapavattauparidesanāya sambandho ‘‘pucchānusandhī’’ti vuttaṃ. Pubbāpekkhanti pucchitavissajjitapadāpekkhaṃ. ‘‘Suttassā’’ti vā iminā pucchāvissajjanāanugītiyo ṭhapetvā seso vicayahārapadattho saṅgahitoti padassāpi saṅgaho veditabbo. Imasmiṃ pakkhe gāthāyaṃ ca-saddo padapūraṇamatte daṭṭhabbo.
有人问“眼是无常的吗”,回答“是的,眼确实是无常”,这种毫无保留、直接确定的回答,就是“一向记”。
有人问“应当修习其他根,应当证得其他根”,回答“属于道支的应当修习,属于果位的应当证得”,这样分开来说明后再回答,就是“分别记”。
有人问“其他根是善的吗”,先反问“你问的是以无过失为意义上的善,还是以乐果报为意义上的善”,这样先反问再回答,就是“反诘记”。
有人说“自我是常的,还是无常的”,回答“这是无记”,像这样不给出正面回答,就是“置记”。
又问“那么,这些是善的,还是法,是同一个意思,还是不同的意思”,这种提问是“有余问”。而回答时也带有余留,应当理解为:这是随顺所化众生的意乐而说法。
“无神通、有上”和“有神通、无上”,其余内容在《抉择理趣广释》中已经很容易明白了。巴利
‘‘Cakkhu anicca’’nti puṭṭhe ‘‘āma, cakkhu aniccamevā’’ti ekantato vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ. ‘‘Aññindriyaṃ bhāvetabbaṃ, sacchikātabbañcā’’ti puṭṭhe ‘‘maggapariyāpannaṃ bhāvetabbaṃ, phalapariyāpannaṃ sacchikātabba’’nti vibhajitvā vissajjanaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ. ‘‘Aññindriyaṃ kusala’’nti puṭṭhe ‘‘kiṃ anavajjaṭṭho kusalaṭṭho, udāhu sukhavipākaṭṭho’’ti paṭipucchitvā vissajjanaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ. ‘‘Sassato attā, asassato vā’’ti vutte ‘‘abyākatameta’’ntiādinā avissajjanaṃ ṭhapanaṃ. ‘‘Kiṃ panete kusalāti vā dhammāti vā ekatthā, udāhu nānatthā’’ti idaṃ pucchanaṃ sāvasesaṃ. Vissajjanassa pana sāvasesatā veneyyajjhāsayavasena desanāyaṃ veditabbā. Appāṭihīrakaṃ sauttaraṃ. Sappāṭihīrakaṃ niruttaraṃ. Sesaṃ vicayahāraniddese suviññeyyameva.
在这里,对于“味”“味的因”,一直到“教令”“教令的因”,也应当这样理解:这些因本身也就是味等。其中,简要地说,“味”的特征是以乐和乐的缘为标志,尤其应当通过天界的圆满来显示,因为那正是它的顶点;其余在此世间的生存圆满,则应理解为随顺它而来的。“味”的因,是布施所成的和持戒所成的福业事。“过患”的特征是以苦和苦的缘为标志。由于变易苦和行苦都已包含在其中,所以轮回之苦在这里也被包括在内。尤其应当把它看作诸欲的过失,这应当通过杂染之事、无常等相来阐明,它的因是十不善业道。出离即是出离,它的因是随其所应、与出离相应的前分修行之道。果就是教说的果,它的因是教说。方便就是如上所说的方便,它的因是四轮。教令即是教诫,它的因是世间为贪火等所燃烧,以及大师的大悲相应。巴利
Ettha ca assādo assādahetu yāva āṇattihetūti evaṃ hetūnampi assādādayo veditabbā. Tattha saṅkhepato sukhasukhapaccayalakkhaṇo assādo, so visesato saggasampattiyā dīpetabbo. Sā hi tassa ukkaṃso, sesā panettha bhavasampatti tadanvāyikā veditabbā. Tassa hetu dānamayaṃ, sīlamayañca puññakiriyavatthu. Dukkhadukkhapaccayalakkhaṇo ādīnavo. Vipariṇāmasaṅkhāradukkhatānaṃ tadavarodhato vaṭṭadukkhassāpi ettha saṅgaho. Visesato pana kāmānaṃ okāroti daṭṭhabbo, svāyaṃ saṃkilesavatthunā, ittarapaccupaṭṭhānatādīhi ca vibhāvetabbo, tassa hetu dasa akusalakammapathā. Nekkhammaṃ nissaraṇaṃ, tassa hetu yathārahaṃ tadanucchavikā pubbabhāgappaṭipadā. Phalaṃ desanāphalameva, tassa hetu desanā. Upāyo yathāvuttaupāyova, tassa hetu cattāri cakkāni. Āṇatti upadeso, tassa rāgaggiādīhi lokassa ādittatā, satthu mahākaruṇāyogo ca hetu.
同样地,在四圣谛中,以集为味,以苦为过患,以道和灭为出离,或者以道为方便,对它的教导就是教令,无余涅槃界则是果。应当这样理解:所谓简择,就是结合诸佛次第说法的教说与直显法教这两种说法来进行决择。词与词义的关联就是因。因为它是那生起的相,是想要发问的欲望和想要说法的欲望。在未显、欲显等四种情况中,是想要发问的欲望;对于另一种情况,则是想要说法的欲望。解答的因就是问。同样,其余各句也应按照相应的情况来理解。巴利
Tathā catūsu ariyasaccesu samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, maggo vā upāyo, tadupadeso āṇatti, anupādisesā nibbānadhātu phalaṃ. Iti anupubbakathāya saddhiṃ buddhānaṃ sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya niddhāraṇabhāvena vicayo veditabbo. Padassa padatthasambandho hetu. So hi tassa pavattinimittaṃ, pañhassa ñātukāmatā, kathekukāmatā ca. Adiṭṭhajotanādīnañhi catunnaṃ ñātukāmatā, itarassa itarā. Vissajjanassa pañho hetu. Evaṃ sesānampi yathārahaṃ vattabbaṃ.
3 以“句”的把握来摄“词”,以“义”的把握来摄“味”等以及问答等——这就是对句义的合理与不合理的审察。实际上,抉择理趣中带有合理、不合理等区别的那些词义,就是合理理趣等的词义。同样地,被“足处与有足处之性”所区别的那些词义,就是足处理趣的词义;被“相与所标相之性”所区别并决择的,是特相理趣的词义;被训释等所区别的,是四阵列理趣的词义;依同法、异法而回转所区别的,是转回理趣的词义;被地界分简所区别的,是区分理趣的词义;从对立面反转所区别的,是反转理趣的词义;被异门同义词所区别的,是同义语理趣的词义;被起源等施设所区别的,是施设理趣的词义;被诸如蕴门等通达所区别的,是契入理趣的词义;被词、词义等问答发端的净化所区别的,是净化理趣的词义;被共相与别相的决择所区别的,是确立理趣的词义;被缘法的资具所区别的,是资具理趣的词义;被应断、应修习的决择所区别的,是安立理趣的词义。若一句的词源符合其自性,且其义与经典等不相违,即名为“合理”;反过来,则显示了词源不合自性及与经典相违即“不合理”,由此而示明了合理与不合理的因。巴利
3.Byañjanatthānaṃ yuttāyuttaparikkhāti byañjanaggahaṇena padaṃ gahitaṃ, atthaggahaṇena pañhādīhi saddhiṃ assādādayo gahitā. Vicayahārapadatthā eva hi yuttāyuttādivisesasahitā yuttihārādīnaṃ padatthā. Tathā hi padaṭṭhānapadaṭṭhānikabhāvavisiṭṭhā teyeva padaṭṭhānahārassa padatthā. Lakkhaṇalakkhitabbatāvisiṭṭhā, niddhāritā ca lakkhaṇahārassa, nibbacanādivibhāvanāvisiṭṭhā catubyūhahārassa, sabhāgadhammavasena, visabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanavisiṭṭhā āvaṭṭahārassa, bhūmivibhāgādivisiṭṭhā vibhattihārassa, paṭipakkhato parivattanavisiṭṭhā parivattanahārassa, pariyāyavevacanavisiṭṭhā vevacanahārassa, pabhavādipaññāpanavisiṭṭhā paññattihārassa, khandhādimukhehi otaraṇavisiṭṭhā otaraṇahārassa, padapadatthapañhārambhasodhanavisiṭṭhā sodhanahārassa, sāmaññavisesaniddhāraṇavisiṭṭhā adhiṭṭhānahārassa, paccayadhammehi parikkharaṇavisiṭṭhā parikkhārahārassa, pahātabbabhāvetabbatāniddhāraṇavisiṭṭhā samāropanahārassa padatthā. ‘‘Byañjanassa sabhāvaniruttitā, atthassa suttādīhi avilomanaṃ yuttabhāvo’’ti iminā asabhāvaniruttitā, suttādīhi vilomanañca ayuttabhāvoti dīpeti, tena yuttāyuttīnaṃ hetuṃ dasseti.
4 “如理作意等”这里,用“等”这个字,涵盖了共通的听闻正法、亲近善士等条件,也涵盖了不共通的施者、受者等。“可能存在的”是指随其所应,与那个法相顺合。“乃至一切法”这里,“一切”是指部分的一切,不是指包揽无余的全部一切。因为“一切”这个词,在第一种分别中,是以经中所说的法为范围,所以是部分性的范围;同样,在第二种分别中,通过决择近因和有近因者,把握的是各论典各自所限定的法,所以也只是部分性的范围,而不是无余一切法的范围。对于经中所说的法,哪些是它们的近因,这些近因又有什么近因——像这样以决择因的相续为特征,就是“足处理趣”。而“资具理趣”,则是对于经中所说的、依各自缘而生起的那些法,特别以阐明逆因和缘性之差别为特征。所以,二者虽然有追寻原因的性质,但这就是足处理趣和资具理趣的差别所在。巴利
4.Yonisomanasikārādīti ādisaddena saddhammassavanasappurisūpanissayādisādhāraṇaṃ, asādhāraṇañca deyyapaṭiggāhakādiṃ saṅgaṇhāti. Sambhavatoti yathārahaṃ tassa dhammassa anurūpaṃ. Yāva sabbadhammāti ettha sabbaṃ nāma padesasabbaṃ, na sabbasabbanti. Ayañhi sabbasaddo yathā paṭhamavikappe sutte āgatadhammavasena padesavisayo, evaṃ dutiyavikappe padaṭṭhānapadaṭṭhānikaniddhāraṇena taṃtaṃpakaraṇaparicchinnadhammaggahaṇato padesavisayo eva, na anavasesadhammavisayoti. Suttāgatadhammānaṃ yāni padaṭṭhānāni, tesañca yānīti evaṃ kāraṇaparamparāniddhāraṇalakkhaṇo padaṭṭhānahāro, parikkhārahāro pana suttāgatadhammānaṃ taṃtaṃpaccayuppannānaṃ paṭihetupaccayatāvisesavibhāvanalakkhaṇoti satipi kāraṇavicāraṇabhāve ayaṃ padaṭṭhānahāraparikkhārahārānaṃ viseso.
5 就像在“同一所依、同一词”等说法里,“一”字之义即“同”字;同样,从“同一味”这个意义上说,修习在“同一生起”等地方,就像“同一相”一样——在这里,“一”这个词是同义的意思,所以说“同一相”。“依解释”这里,“ana”这个后缀是业格的意思,也就是“依于应当被解释的”。“相”就是特征。“种种身、种种想者”“不对种种想作意”等地方,应当理解为伴随而行。因为与想俱生的法,在那里通过举出“想”而被包含进去了。“布施能结交朋友”等地方,是作用相同。爱语、利行以及同等对待,在那里,由于结交朋友的作用相同,作为摄受之事,它们被以作用相同而包含。“触缘受”等地方,是因相同。正如触是受的缘,同样,对想等法来说,触也以俱生等方式作为缘,所以它们也是以因相同而说的。正如所说:“由彼所生之意界触所生之思”,以及“触已而想,触已而思”等。像“渴爱缘取”这样的也应同样举例。在“无明缘行”等地方,应当理解为果相同。犹如诸行是无明的果,同样,渴爱与取等也是如此,所以它们在那里也已被包含。因此说:“在过去业有中,痴是无明,造作是行,欲求是渴爱,执取是取。”
“对色生欢喜、随喜,缘此而生起贪”这样说时,与那贪相应的受等法也已被说到了,因为所缘相同。没有它们,贪不可能生起。“如此等等”这里,“等”这个词应当理解为也包括义、论题、性、词、其他、邻近、能力等。因为从义等角度来说,经中没有说到的法,也能像说到的法一样被确定。以所说的方式,就是经中以“以杀之义为同一相”等所说的方式,以及义注中以“伴随而行”等所说的方式。巴利
5. Yathā ‘‘samānādhikaraṇasamānapade’’tiādīsu ekasaddassa attho samānasaddo, evaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā ‘‘ekuppādā’’tiādīsu (kathā. 473) viya ekalakkhaṇāti ettha ekasaddo samānatthoti āha ‘‘samānalakkhaṇā’’ti. Saṃvaṇṇanāvasenāti ettha kammatthe ana-saddo, saṃvaṇṇetabbatāvasenāti attho. Lakkhaṇāti upalakkhaṇā. ‘‘Nānattakāyanānattasaññino (dī. ni. 3.341, 357, 359; a. ni. 9.24), nānattasaññānaṃ amanasikārā’’tiādīsu sahacāritā daṭṭhabbā. Saññāsahagatā hi dhammā tattha saññāggahaṇena gahitā. ‘‘Dadaṃ mittāni ganthatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 189) samānakiccatā. Piyavacanatthacariyā samānattatāpi hi tattha mittaganthanakiccena samānakiccā gayhanti saṅgahavatthubhāvato. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) samānahetutā. Yathā hi phasso vedanāya, evaṃ saññādīnampi sahajātādinā paccayo hoti evāti tepi samānahetutāya vuttā eva honti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā cetanā’’ti (dha. sa. 5), ‘‘phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’tiādi (saṃ. ni. 4.93). Evaṃ ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) evamādipi udāharitabbaṃ. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) samānaphalatā daṭṭhabbā. Yathā hi saṅkhārā avijjāya phalaṃ, evaṃ taṇhupādādīnampīti tepi tattha gahitāva honti. Tenāha ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā āyūhanā saṅkhārā nikanti taṇhā upagamanaṃ upādāna’’nti. ‘‘Rūpaṃ assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.424) vutte taṃsampayuttā vedanādayo vuttā eva honti samānārammaṇabhāvato. Na hi tehi vinā tassa uppatti atthi. Evamādīhīti ettha ādisaddena atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Atthādivasenapi hi sutte avuttānampi vuttānaṃ viya niddhāraṇaṃ sambhavatīti. Vuttappakārenāti ‘‘vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇānī’’tiādinā pāḷiyaṃ, ‘‘sahacāritā’’tiādinā aṭṭhakathāyañca vuttena pakārena.
6 以“触由触的作用定义”这类方式加以辨别后所作的解释,就是词源解释;不过它只适用于单词,不适用于句子,所以说“词源解释”。在这里,意乐等因缘也应当只通过字母本身来辨别。在词源解释的前后关联中,并没有什么另外可说的,所以说“特别地,只通过字母这一途径来探寻义理”。所谓生起的相状,就是指意乐等。巴利
6. ‘‘Phusanaṭṭhena phasso’’tiādinā niddhāretvā vacanaṃ nibbacanaṃ, taṃ pana padasseva, na vākyassāti āha ‘‘padanibbacana’’nti. Adhippāyanidānānipettha byañjanamukheneva niddhāretabbāni. Nibbacanapubbāparasandhīsu vattabbameva natthīti āha ‘‘visesato byañjanadvāreneva atthapariyesanā’’ti. Pavattinimittaṃ ajjhāsayādi.
7 “在近因上”这句话,是为了说明:对经中出现的法,即使已经确定了作为其成因的法,也应当从同类和异类两方面来进行归纳,而不是只按照论典的文句来理解。因此,即使没有确定近因,进行归纳也是完全合理的,这一点可以成立。或者,一个词的音声生起之处就是近因,也就是词义。在这个情况下,“应发勤、应出离”是精进的近因,这里所说的努力、发勤界等含义,就是“精进”一词的生起之处,也就是“精进”一词所表达的意义——应当这样理解。其余的情况也是如此。剩下的部分,是指除了由名称所把握的之外,那可能是它的对立面,也可能是别的,所以说“或者由于不把握异类”。所谓“在注释书中加以连结”,是指用如上所述确定异类法的释义方式,把巴利语连起来理解。因此他说“开示”。“在对立面”这一处,应当看作只是举例,因为按同类法来进行归纳也是可以的。巴利
7.‘‘Padaṭṭhāne’’ti idaṃ sutte āgatadhammānaṃ kāraṇabhūtepi dhamme niddhāretvā sabhāgato, visabhāgato ca āvaṭṭanaṃ kātabbanti dassanatthaṃ vuttaṃ, na tantivasena. Tasmā padaṭṭhānaniddhāraṇāya vināpi āvaṭṭanaṃ yuttamevāti siddhaṃ hoti. Padassa vā saddapavattiṭṭhānaṃ padaṭṭhānaṃ padattho. Etasmiṃ pakkhe ‘‘ārambhatha nikkamathāti (saṃ. ni. 1.185; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) vīriyassa padaṭṭhāna’’nti (netti. 29) ettha yvāyamārambhadhātuādiko attho vutto, taṃ vīriyasaddassa pavattiṭṭhānaṃ vīriyasaddābhidheyyo atthoti evamattho veditabbo. Sesesupi eseva nayo. Sesakaṃ nāmagahitato itaraṃ, taṃ pana tassa paṭipakkhabhūtaṃ vā siyā, aññaṃ vāti āha ‘‘visabhāgatāya aggahaṇena vā’’ti. Saṃvaṇṇanāya yojentoti yathāvuttavisabhāgadhammaniddhāraṇabhūtena atthakathanena pāḷiyaṃ yojento. Tenāha ‘‘desana’’nti. ‘‘Paṭipakkhe’’ti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ sabhāgadhammavasenapi āvaṭṭanassa icchitattā.
8 依名称:即依共同的名称。不过在巴利经中,因为有“对于决定邪性的众生和非决定邪性的众生,见所断的烦恼是共通的”这样的说法,所以他说“依见所断等的名称”。依事:即依众生的相续。因为它是诸法生起的处所,所以这里把它理解为“事”。因此他说:“凡夫和入流者的欲贪与瞋恚是共通的”等等。与所说的相反,即从名称和事两方面说各自有别。因为各个道与果所处的状态,就是各个道与果的状态;有能力的众生之所以有能力、无能力的众生之所以无能力,这些都是不共通的。巴利
8.Nāmavasenāti sādhāraṇanāmavasena. Pāḷiyaṃ pana ‘‘micchattaniyatānaṃ sattānaṃ, aniyatānañca sattānaṃ dassanapahātabbā kilesā sādhāraṇā’’tiāgatattā (netti. 34) ‘‘dassanapahātabbādināmavasenā’’ti vuttaṃ. Vatthuvasenāti sattasantānavasena. So hi dhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya idha ‘‘vatthū’’ti adhippeto. Tenāha – ‘‘puthujjanassa, sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādā sādhāraṇā’’tiādi (netti. 34). Vuttavipariyāyenāti nāmato, vatthuto ca āveṇikatāya. Taṃtaṃmaggaphalaṭṭhānañhi taṃtaṃmaggaphalaṭṭhatā, bhabbānaṃ bhabbatā, abhabbānaṃ abhabbatā asādhāraṇā.
9 “已修习”这个说法,是用来标示修习这个动作,这里并不是要表达时间上的意思,所以说“意思是应当修习”。这里的“修习”是指反复练习,而“善”这个词也应当理解为没有过失。“从对立面”就是从对治的那一面。通过举出不相类似的例子,从反面的角度,它能够显示出所想要确立的那些法的安立。巴利
9.‘‘Bhāvite’’ti idaṃ bhāvanākiriyāya upalakkhaṇaṃ, na ettha kālavacanicchāti āha ‘‘bhāvetabbeti attho’’ti. Bhāvanā cettha āsevanāti, kusalasaddopi anavajjaṭṭhoti veditabbo . Paṭipakkhatoti vipakkhato. Visadisūdāharaṇena byatirekato yathādhippetadhammappatiṭṭhānā hesā.
10 所谓词义,就是词所表达的意义,或者说是自性法。巴利
10.Padatthassāti padābhidheyyassa atthassa, sabhāvadhammassa vā.
安立就是开示,生起就是集起。巴利
Nikkhepo desanā. Pabhavo samudayo.
12 用“未说到的也能总摄”这句话,说明“且”字有总括未说之法的意思。巴利
12.‘‘Avuttānampi saṅgaho’’ti iminā avuttasamuccayattho ca-saddoti dasseti.
13 “在偈颂中所说的”这一说法表明:只有出自巴利经文的提问才应当被理解,而不是别的。因此说“由佛陀等所解答的”。所谓“其义”,指已经着手处理的义理;由此点出所从事的净化以何为对象。在这里,正是通过义理这一途径,词与问句的净化也一并完成,所以再次说“其义”。或者,说“在解答中”,就是指在解答里;因为净化了解答,问题自然也就净化了。“在问中”指在提问中。“在偈颂中”是标示语,借此表示在偈颂、经、应颂等处。“有所从事而”是说:凡以戒等为所缘、在偈颂等中所开示的内容,就在那上面着手,这便是其义。“已被问”指带有提问的性质,即“在这里,什么是词的净化,什么是问句的净化,什么是所从事的净化”——像这样提出疑问,进而考察净化与非净化,这是配释。巴利
13.‘‘Gāthāruḷhe’’ti iminā pāḷiāgatova pañho veditabbo, na itaroti dasseti. Tenāha ‘‘buddhādīhi byākate’’ti. Tassa atthassāti āraddhassa atthassa, tena ārambhasodhanassa visayamāha. Ettha ca atthadvāreneva padapucchāsodhanampi karīyatīti puna ‘‘tassa atthassā’’ti vuttaṃ. Atha vā vissajjitamhīti vissajjane. Vissajjanasodhanena hi pañhāsodhanaṃ. Pañheti pucchāyaṃ. Gāthāyanti upalakkhaṇaṃ, tena gāthāyaṃ, suttageyyādīsu cāti vuttaṃ hoti. Yamārabbhāti yaṃ sīlādimārabbha gāthādīsu desitaṃ, tasmiṃ ārambheti attho. Pucchitāti pucchākārinī, ‘‘kā ettha padasuddhi, kā pañhāsuddhi, kā ārambhasuddhī’’ti evaṃ pucchākārinī pucchaṃ katvā pavattitā suddhāsuddhaparikkhāti yojanā.
14 不应被虚妄分别。意思是:就像世间人把“生”当作通称、把“差别”当作通称、把“关联”当作通称等等,把通称分别计执为生等,又把与它相对的别相加以虚妄分别——这里不应这样虚妄分别。当某个时间段被赋予“明天”这个名称,过了那一天,它就被称为“今天”,再过一天,又被称为“昨天”——所以这些时间段的本质是不固定的。方位也应同样理解:相对于某一处而称为东方,相对于另一处则称为西方——由此可知其本质也不固定。依生等而观察,是指依生等苦的差别来观察。依谛而观察,是指依谛的通称来观察。当说到“渴爱”时,若依欲渴爱等来观察,它虽是通称,但若依谛来观察,就成为别相——针对这一点,他说“这个道理在集等中也同样适用”。巴利
14.Na vikappayitabbāti yathā loke ‘‘jāti sāmaññaṃ, bhedo sāmaññaṃ, sambandho sāmañña’’ntiādinā sāmaññaṃ jātiādiṃ, tabbidhurañca visesaṃ vikappenti parikappenti, evaṃ na vikappayitabbāti attho. Yadā yo kālaviseso ‘‘sve’’ti laddhavohāro, tadā so taṃdivasātikkame ‘‘ajjā’’ti, puna taṃdivasātikkame ‘‘hiyyo’’ti voharīyatīti anavaṭṭhitasabhāvā ete kālavisesā. Disāyapi ‘‘ekaṃ avadhiṃ apekkhitvā puratthimā disā, tato aññaṃ apekkhitvā pacchimā nāma hotī’’tiādinā anavaṭṭhitasabhāvatā veditabbā. Jātiādiapekkhāyāti jātiādidukkhavisesāpekkhāya. Saccāpekkhāyāti saccasāmaññāpekkhāya. ‘‘Taṇhā’’ti vuccamānaṃ kāmataṇhādiapekkhāya sāmaññampi samānaṃ saccāpekkhāya viseso hotīti evamādiṃ sandhāyāha ‘‘esa nayo samudayādīsupī’’ti.
16 这里说的“于此”,是指在佛陀的教法当中。所以他说“所谓三学”等等。所谓“随文”,就是只按照所说的词句、声音来获得和确定意义,而不是通过义理、语境、相、其他词语、邻近关系等别的依据来获得。“从义上已显示”这句话,是针对那些只讲了修习、没有讲断除的经来说的。巴利
16.Etthāti etasmiṃ buddhavacane. Tenāha ‘‘sikkhattayasaṅkhātassā’’tiādi. Yathārutaṃ yathākathitaṃ saddato adhigataṃ niddhāritaṃ, na atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānādippamāṇantarādhigataṃ . ‘‘Atthato dassitā’’ti idaṃ yasmiṃ sutte bhāvanāva kathitā, na pahānaṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ.
理趣纲要的注释巴利
Nayasaṅkhepavaṇṇanā
17 以渴爱和无明作为造作因。这个属于杂染一边,所以叫杂染部;杂染部经典的义理,它的理趣特征就是这样结合的。与清净部经典的义理相关联。对于趋向出离的强力观,在苦等谛中把握遍知等随顺于道的把握方式,就是随顺把握的理趣。如果是这样,那什么是理趣呢?对此他说“然而那个……”等等。这里用“理趣的称呼”这一说法,表示以理趣为依止的对象就被称为理趣。巴利
17.Taṇhāvijjāhi karaṇabhūtāhi. Saṃkileso pakkho etassāti saṃkilesapakkho, saṃkilesapakkhiko suttattho, tassa nayanalakkhaṇoti yojanā. Vodānapakkhassa suttatthassāti sambandho. Vuṭṭhānagāminiyā, balavavipassanāya ca dukkhādīsu pariññeyyatādīni maggānuguṇo gahaṇākāro anugāhaṇanayo. Yadi evaṃ kathaṃ nayoti āha ‘‘tassa panā’’tiādi. Tattha ‘‘nayavohāro’’ti iminā nayādhiṭṭhānaṃ nayoti vuttanti dasseti.
18 18. 从“有逼迫性等状态”来说:因为具有逼迫、产生、寂静、出离的状态。从“没有别的状态”来说:因为没有非逼迫、非产生、非寂静、非出离的状态。从“具有真实本性”来说:因为具有不虚妄的本性。从“不欺诳”来说:因为对圣者的本性等状态不欺诳,也就是绝对、决定的意思。巴利
18.Bādhakādibhāvatoti bādhakapabhavasantiniyyānabhāvato. Aññathābhāvābhāvenāti abādhakaappabhavaasanti aniyyānabhāvābhāvena. Saccasabhāvattāti amusāsabhāvattā. Avisaṃvādanatoti ariyasabhāvādibhāvassa na visaṃvādanato ekantikattāti attho.
19 杂染法,是指带着杂染的法。精通正法理趣的人,是指对四圣谛、缘起等法之理趣善巧,或者对一性等理趣善巧。巴利
19.Saṃkiliṭṭhadhammāti saṃkilesasamannāgatā dhammā saddhammanayakovidāti saccapaṭiccasamuppādādidhammanayakusalā, ekattādinayakusalā vā.
20 在解答含义的部分,是指在经典中解答“这些法是善”等问题的内容,以及在注释书中对含义所作的阐释。“清净的”这个词表明,这里所说的“善”是指没有过失的法,而不是指能带来快乐果报的善。用心观察每一种含义理路的连接方式,这就是“连接”的意思。巴利
20.Atthavissajjanesūti ‘‘ime dhammā kusalā’’tiādinā (dha. sa. 1) sutte katapañhavissajjanesu ceva aṭṭhakathāya kataatthasaṃvaṇṇanāsu ca. ‘‘Vodāniyā’’ti iminā anavajjadhammā idha kusalāti adhippetā, na sukhavipākāti dasseti. Tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ manasā volokayateti yojanā.
21 如果它是能作因,那它怎么会没有别的意义呢?针对这一点,他说“因为……”等等。由于它对那些以方向方式存在的法具有观察和汇集的作用,所以它是假名性的理趣和作用性的理趣,而不像“喜”和“流转”等那样是实义性的,因此称为“假名理趣”和“业理趣”。巴利
21. Yadi karaṇabhūtaṃ, kathaṃ tassa atthantarābhāvoti āha ‘‘yena hī’’tiādi. Disābhūtadhammānaṃ volokayanasamānayanabhāvato vohārabhūto, kammabhūto ca nayo, na nandiyāvaṭṭādayo viya atthabhūtoti ‘‘vohāranayo, kammanayo’’ti ca vuccati.
十二句的注释巴利
Dvādasapadavaṇṇanā
23 在句子还没说完的时候,也就是在发音的过程中,句子还没有完整,意思就是“未完成”。因为只有句子完成了,才能通称为“句”,这里并不是想用“音素”来称呼它。句有同义词,从意义的角度来说,它像流动、变化一样转变,而音素不是这样,因为音素没有同义词,所以说“依转变的方式发音”。所谓“音素没有同义词”,这是针对像a这类具体的音素说的,不是指音素这个总称。因为音素的总称本来就有“音素”“字母”这些同义词。巴利
23.Apariyosite padeti uccāraṇavelāyaṃ pade asamatte, vippakateti attho. Pariyosite hi ‘‘pada’’ntve samaññā siyā, na ‘‘akkhara’’nti adhippāyo. Padassa vevacanatāya atthavasena pariyāyaṃ kharantaṃ sañcarantaṃ viya hoti, na evaṃ vaṇṇo avevacanattāti āha pariyāyavasena akkharaṇato’’ti. Na hi vaṇṇassa pariyāyo vijjatī’’ti idaṃ akārādivaṇṇavisesaṃ sandhāya vadati, na vaṇṇasāmaññaṃ. Tassa hi vaṇṇo akkharanti pariyāyo vutto evāti.
讲完“音素”这个词的意思之后,接着这个机会,也顺便讲“音”这个词,于是说:“以什么意义称为‘音’?”等等。在这里,有人提出质疑:意义难道不是通过词或句子来解释的吗?并不是通过音素来解释的吧?他心里考虑到这个质疑,才说:“正是音本身”等等。所谓“通过词等的形式”,就是通过词和句子的形式。所谓“依照相应的关联”,就是依照约定俗成。这个声音是那个意义的表达者,那个意义是这个声音所表达的内容——这就是按照所持约定,声音和意义之间形成表达与被表达的关系。或者也可以说,声音和意义之间那种不可分离的关系,就是“关联”。依照这种关联,由单个音素构成的名词词干,就像“不要这样想”等句子中的“不要”这个音。所谓“有些人”,指的是无畏山派的住者。他们把阿毗达摩的教说称为“意的教示”。因此罗睺罗轨范师说:“清净悲悯者的意之教示,因为不通过语言发音,所以被称为音素。”巴利
Akkharasaddassa atthaṃ vatvā tappasaṅgena vaṇṇasaddassapi vattuṃ ‘‘kenaṭṭhena vaṇṇo’’tiādimāha. Tattha nanu padena, vākyena vā attho saṃvaṇṇīyati, na akkharenāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘vaṇṇo eva hī’’tiādi. Padādibhāvenāti padavākyabhāvena. Yathāsambandhanti yathāsaṅketaṃ. Ayaṃ-saddo imassatthassa vācako, ayaṃ attho imassa saddassa vacanīyoti yathāgahitasaṅketānurūpaṃ saddatthānaṃ vācakavacanīyabhāvo. Atha vā yvāyaṃ saddatthānaṃ aññamaññaṃ avinābhāvo, so sambandho. Tadanurūpaṃ ekakkharaṃ nāmapadaṃ ‘‘mā evaṃ maññasī’’tiādīsu mā-kārādi. Kecīti abhayagirivāsino. Te hi abhidhammadesanaṃ ‘‘manasādesanā’’ti vadanti, yato rāhulācariyo ‘‘visuddhakaruṇānaṃ manasādesanā vācāya akkharaṇato akkharasaññitā’’ti āha.
以实物为主,就是以实体为主。因为在名词中,实体形态是明显的,而动作形态不明显,比如“触”(phasso)。但在动词中,动作形态是明显的,实体形态反而不明显,比如“触着”(phusatī)。因此说它们有以实物为主和以动作为主的不同。“作为把握动作差别之相”,意思是它是理解动作差别的依据,因为它显示了动作的差别。比如在“cirappavāsi”(久居他乡者)中,pa这个音显示了与居住动作相分离的差别。在“应这样作意,不应这样作意”等语句中,evaṃ这个音是动作差别的显示者。而在“evaṃsīlā”(具如是戒者)、“evaṃdhammā”(具如是法者)等语句中,它则是实体差别的显示者。其余不变词也是这样,这是他的意思。因此他说:“动作……乃至……不变词句。”巴利
Satvappadhānanti drabyappadhānaṃ. Nāmapade hi drabyamāvibhūtarūpaṃ, kiriyā anāvibhūtarūpā yathā ‘‘phasso’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24). Ākhyātapade pana kiriyā āvibhūtarūpā, drabyamanāvibhūtarūpaṃ yathā ‘‘phusatī’’ti. Tena nesaṃ satvakiriyāppadhānatā vuttā. Kiriyāvisesaggahaṇanimittanti kiriyāvisesāvabodhahetu kiriyāvisesadīpanato, yathā ‘‘cirappavāsi’’nti (dha. pa. 219) ettha pa-saddo vasanakiriyāya viyogavisiṭṭhataṃ dīpeti. ‘‘Evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākatthā’’tiādīsu kiriyāvisesassa jotako evaṃ-saddo. ‘‘Evaṃsīlā (dī. ni. 3.142) evaṃdhammā’’tiādīsu (dī. ni. 2.13; ma. ni. 3. 198; saṃ. ni. 5.378) satvavisesassa. Evaṃ sesanipātapadānampīti adhippāyo. Tenāha ‘‘kiriyāya…pe… nipātapada’’nti.
简略地说,那么又为什么说“以句所说”呢?或者也可以这样理解:所谓“简略地说”,是指用字母来显示的内容;而“以句所说”,是指用词来讲述、用词来阐明的内容。这两者——如果说词的组合就是语句,那它的界限在哪里?有人说,直到所要表达的意义完尽为止,就算是一个语句;对此他们做了很多种解释。但那些有什么用呢?应该把具备这些条件的看作“语句”:带有述语的、带有不变词的、具备格关系的、有修饰语的。难道仅凭一个词不也能表达意义吗?针对这个质疑,论师留意之后说:“即使只是听到一个词”等等。所谓“以形相所说”的词源解释,就是在种种形相、种种语句分类中所宣说、所讲述的词源解释。也有人说:“所说”就是引自圣典的内容。巴利
Saṅkhepato vuttaṃ, kiṃ pana tanti āha ‘‘padābhihita’’nti. Atha vā saṅkhepato vuttaṃ, yo akkharehi saṅkāsitoti vuccati. Padābhihitaṃ padehi kathitaṃ, yo padehi pakāsitoti vuccati. Tadubhayaṃ, yadi padasamudāyo vākyaṃ, tassa ko paricchedo. Yāvatā adhippetatthapariyosānaṃ, tāvatā ekavākyantipi vadanti, bahūpettha pakāre vaṇṇenti. Kiṃ tehi, sākhyātaṃ sābyayaṃ sakārakaṃ savisesanaṃ ‘‘vākya’’nti daṭṭhabbaṃ. Nanu ca padenapi attho byañjīyatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘padamattasavanepi hī’’tiādi. Ākāresu vākyavibhāgesu abhihitaṃ kathitaṃ nibbacanaṃ ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ. ‘‘Abhihitanti ca pāḷiāgata’’nti vadanti.
“趣向涅槃,或者被追求涅槃的人所寻求,或者在灭除烦恼时行进,所以叫‘道’”,像这样(出自《法集论注》16)的各种词源解释,详细展开就是这一段。因为这是详细说明那些词源的教说,所以叫“详释”(niddesa)。针对这个意思,论师说:“词源的详细展开,因为毫无保留地教导,所以叫详释。”
“以句”(padehi),是指那些构成语句的部分,也就是从语句中分析出来的动词等句子成分。因此说“对语句的分别”,也同样说“如果尚未究竟”等等。不过另一些论师说:“按照根本、缘、消失、词缀等方式来分析字母,这叫形相(ākāra);依据词源规律来分析词,这叫词源解释(nibbacana);而对语句的分别,就是详释。因为音素、词、语句都有未加分别和已被分别两种状态,由此便构成六种文(byañjana)与句。”
“第六语言”(chaṭṭhaṃ vacana)是指第六个句子成分。“应作”(kātabba)的意思,就是在“字母、词、文、形相,以及同样的词源、详释、第六语言”这首偈颂中所应当了知的;或者从注释的角度说,形相这一项应放在第四位。一切言语表达都只是已被分别或未加分别的字母、词、语句,除此之外没有别的种类,因此说“凡这些……”等等。巴利
‘‘Nibbānaṃ maggati, nibbānatthikehi vā maggīyati, kilese vā mārento gacchatīti maggo’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. 16) nibbacanānaṃ vitthāro. Taṃniddesakathanattā niddesoti imamatthamāha ‘‘nibbacanavitthāro niravasesadesanattā niddeso’’ti. Padehīti vākyāvayavabhūtehi, vākyato vibhajjamānehi vā ākhyātādipadehi. Tenāha ‘‘vākyassa vibhāgo’’ti, tathā cāha ‘‘apariyosite’’tiādi. Apare pana ‘‘pakatipaccayalopādesādivasena akkharavibhāgo ākāro, niruttinayena padavibhāgo nibbacanaṃ, vākyavibhāgo niddeso. Vaṇṇapadavākyāni hi avibhattāni, vibhattāni ca cha byañjanapadānī’’ti vadanti. Chaṭṭhaṃ vacananti chaṭṭhaṃ padaṃ. Kātabbanti ‘‘akkharaṃ padaṃ byañjanaṃ ākāro tatheva nirutti niddeso chaṭṭhavacana’’nti gāthāyaṃ evaṃ kattabbaṃ, saṃvaṇṇanāvasena vā ākārapadaṃ catutthaṃ kātabbanti attho. Sabbo saddavohāro vibhattehi, avibhattehi ca akkharapadavākyeheva, tadaññappakāro natthīti āha ‘‘yānimānī’’tiādi.
24 为了说明“kāsanā(开显)”这个词是业义词,才说了“kāsīyatī(被开显)”等话。先用词句来开显和阐明含义,这当然可以,注释也以词句为范围,那为什么还要提到字母呢?为了回答这个问题,他说“以可被听闻的字母”等等。所谓“通达句义”,就是彻底理解词句所表达的含义。说“以字母来开显”等话,是以说者将字母的作用指称为具开显性的揭示行为,为了表明前面所说的含义由此成立,他才说“确实就是如此”等等。巴利
24.Kāsanāsaddo kammatthoti dassetuṃ ‘‘kāsīyatī’’tiādi vuttaṃ. Padehi tāva atthassa saṅkāsanā, pakāsanā ca hotu, padāvadhikāpi saṃvaṇṇanā icchitāti akkharehi pana kathanti āha ‘‘akkharehi suyyamānehī’’tiādi. Padatthasampaṭipattīti padābhidheyyaatthāvabodho. ‘‘Akkharehi saṅkāsetī’’tiādinā akkharakaraṇaṃ saṅkāsanabhūtaṃ ugghaṭanakiriyaṃ vadantena yathāvutto attho sādhitoti dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ.
把“分别、阐明、施设”合起来用一个单数形式来说,表示的是一个集合体,这就是并列复合词。“以两者”指的是用“开显”和“分别”这两项。在“于这些”这里,其实是要说“唯于这些”,只是省略了强调词,所以他说“就是凭借这些”。“开显……乃至……不存在”这句话,是用来说明所意乐、无欠缺的决定性效果。“阐扬等”里的“等”字,把详细分别的各种方法也都包括进去了。巴利
Vibhajanuttānīkammapaññattīti ekattaniddeso samāhāroti ayaṃ dvandasamāso. Ubhayenāti ‘‘vivaraṇā, vibhajanā’’ti iminā dvayena. Etehīti ettha eva-kāro luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘etehi evā’’ti. ‘‘Saṅkāsanā…pe… abhāvato’’ti iminā yathādhippetaanūnāvadhāraṇaphalaṃ dasseti. Ugghaṭanādīti ādisaddena vipañcananayāni saṅgaṇhāti.
25 “正确相应”是指正确而不颠倒,并且毫无遗漏地相应、结合在一起。正如所说的“无有欠缺”。因为一切圣典的义理,都毫无遗漏地被义理之句和义理论述的方式统摄了。因此他说“因为所有……”等等。巴利
25.Sammāyuttoti sammā aviparītaṃ, anavasesato ca yutto sahito. Tathā hi vuttaṃ ‘‘anūnā’’ti. Sabbo hi pāḷiattho atthapadaatthanayehi anavasesato saṅgahito. Tenāha ‘‘sabbassa hī’’tiādi.
26 为什么这里没有把根本句和句的立足处收进来呢?因为除了这两者之外,并没有别的句义。根本句只是各种理趣生起的依托,所以被显示为句的立足处,这个显示本身就是一种理趣。因此说:离开这个,就没有任何《导论》的句义了。巴利
26. Kasmā panettha mūlapadapadaṭṭhānāni asaṅgahitānīti? Padatthantarābhāvato. Mūlapadāni hi nayānaṃ samuṭṭhānamattattā padaṭṭhānānīti dassitoyaṃ nayo. Tena vuttaṃ ‘‘ito vinimutto koci nettipadattho natthī’’ti.
以《导论》为根据。诸理趣应当注释,意思是:按照对经典作义理解释的方式,把诸理趣详细展开。这个就是这一套注释的次第。应当按照它们在《导论》中被讲述的次第,以对经典作义理解释的方式加以配合。所谓“如是成就”,就是依照教导的次第而得以成立。所谓“这个开头”,就是指“十六理趣为首”这样展开的开端部分。所谓“这个义理”,就是指现在所说的、以确定为本质的道理。巴利
Nettiyā kāraṇabhūtāya. Hārā saṃvaṇṇetabbāti suttassa atthasaṃvaṇṇanāvasena hārā vitthāretabbā. Svāyanti so ayaṃ saṃvaṇṇanākkamo. Yena anukkamena nettiyaṃ desitā, teneva sutte atthasaṃvaṇṇanāvasena yojetabbāti. Evaṃ siddheti desanākkameneva siddhe. Ayaṃ ārambhoti ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti evaṃ pavatto ārambho. Imamatthanti imaṃ vuccamānaniyamasaṅkhātaṃ atthaṃ.
如果诸理趣只按开示的次第就能配入经文,那么这层次第是不依赖原因,还是依赖原因呢?这里要问:如果理趣的次第不依赖原因,那么虽然说了很多义理,它们必定还是按某一种次第来说的。若真是这样,随便用什么顺序都能把理趣配入经文,这样一来,所谓固定的次第就没有意义了。如果说是依赖原因的,那原因又是什么呢?另一种看法是:不必先去寻找原因,在这里只应寻求义理。抱着这个意图,先说了“这种追问在任何地方都不确立次第”,接着又说“我们并不是为了扰乱天爱者的心愿才这样说”,然后以“复次”等语句来考察次第的原因,由此先为“教说理趣”确立最初开示的原因。其中,对于法的开示,所依是乐味、过患、出离;教诫则是主体。所谓“由本性”,就是依自性。即使没有简择,也成立所依,因为是所依的缘故。巴利
Yadi desitakkameneva hāranayā sutte yojetabbā siyuṃ, kiṃ so kamo kāraṇanirapekkho, udāhu kāraṇasāpekkhoti? Kiñcettha – yadi tāva kāraṇanirapekkho hāranayānaṃ anukkamo, aneke atthā vuccamānā avassaṃ ekena kamena vuccantīti. Evaṃ sante yena kenaci kamena sutte yojetabbā siyuṃ, tathā sati niyamo niratthako siyā. Atha kāraṇasāpekkho, kiṃ taṃ kāraṇanti? Itaro kāraṇagavesanaṃ akatvā attho evettha gavesitabboti adhippāyena ‘‘nāyamanuyogo na katthaci anukkame nivisatī’’ti vatvā ‘‘na pana mayaṃ devānaṃpiyassa manorathavighātāya cetemā’’ti kamakāraṇaṃ vicārento ‘‘apicā’’tiādinā desanāhārassa tāva ādito desanāya kāraṇaṃ patiṭṭhapeti. Tattha dhammadesanāya nissayo assādādīnavanissaraṇāni, sarīraṃ āṇatti. Pakatiyā sabhāvena. Niddhāraṇena vināpi patiṭṭhābhāvato nissayabhāvato.
“正如他将会说”等等,通过这样的方式,把前面所说的含义讲得更清楚明白。这个道理也适用于其余各项。巴利
‘‘Tathā hi vakkhatī’’tiādinā yathāvuttaṃ atthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Esa nayo itaresupi.
“观察之后”是指抉择理趣之后。其余理趣也是这样。所谓“如是”,是说在特相理趣的辨别中,合理与不合理者的自性为因果相续所摄,即使未曾说到,也因同一特相而被统摄——这一点已经说过。巴利
Vicayānantaranti vicayahārānantaraṃ. Sesesupi eseva nayo. Tathā hīti lakkhaṇahāravibhaṅge yuttāyuttānaṃ kāraṇaparamparāya pariggahitasabhāvānaṃ avuttānampi ekalakkhaṇatāya gahaṇaṃ vuttaṃ.
从意义上看,所谓“已抉择的”,是指那些从意义、前后关联等角度,从契经中提取出来、又在被注释的经文中被引用的法句。从音声和量的界限来看,因为它们在这里需要被审察,所以说“无余”。“义”是指所表达的意义,“法”是指自性之法。在每一处都把那名称安立上去,就是在每一种意义和法上安立那个名称,并称之为“如此名称者”。用“义”和“法”这两个词,已经无余地、完整地摄取了义和法,所以说“无余遍取”,因此才说“在每一处”。正如在《四分别根本偈》中,为了显示对无余义理的觉知而作了无余遍取,同样地,在这里所说的“再次入胎”中,那些没有言辞表述、依转起而可得的意义,被正确地抽引为正行道,因此“如是”一词带有归结之义。巴利
Atthato niddhāritānanti atthuddhārapubbāparānusandhiādiatthato suttantarato uddhaṭānaṃ saṃvaṇṇiyamānasutte ānītānaṃ pāḷidhammānaṃ. Saddato, pamāṇantarato ca laddhānaṃ idha vicāretabbattā āha ‘‘niravasesato’’ti. Atthassāti abhidheyyatthassa. Dhammassāti sabhāvadhammassa. Tattha tattha taṃ abhiniropetīti tasmiṃ tasmiṃ atthe, dhamme ca taṃ nāmaṃ abhiniropeti, ‘‘ayamevaṃnāmo’’ti voharati. ‘‘Atthassa, dhammassā’’ti padadvayena sāmaññato attho, dhammo ca anavasesetvā gahitoti āha ‘‘anavasesapariyādāna’’nti, yato vuttaṃ ‘‘tattha tatthā’’ti. Tathāti yathā anavasesatthāvabodhadīpakaṃ anavasesapariyādānaṃ kataṃ catubyūhapāḷiyaṃ, evaṃ punappunaṃ gabbhamupetīti ettha asaddavatī atthā pavattivasena labbhamānā sammāpaṭipatti uddhaṭāti upasaṃhārattho tathā-saddo.
正是由于这一点:因为经与经之间的相互比对,本身就是令同类法与异类法之间相互转换的方法。由于:因为同类法与异类法之间的转换,就是分辨共通法等诸法的方法。对比而分别的自性:即通过对照的方式而被分别开来的自性。巴利
Tenevāti suttantarasaṃsandanassa sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanūpāyabhāvato eva. Yatoti sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanassa sādhāraṇādidhammavibhajanūpāyattā. Paṭivibhattasabhāveti paṭibhāgabhāvena vibhattasabhāve.
那些法:是指从对立面翻转过来的法。这里不是用同义词来解释,而是把握施设的差别,所以说“同义语……中略……容易了知”。巴利
Te dhammāti paṭipakkhato parivattitadhammā. Na pariyāyavibhāvanā paññattivibhāgapariggāhikāti āha ‘‘pariyā…pe… subodhanañcā’’ti.
问的清理就是解答,开头的清理就是对所说内容的义理解释。对这两者的考察,只有在界等(诸法)上不迷乱的人那里才可能产生,所以说“界、处……中略……完成”。通过引用“纯粹的开头”等巴利文句,也正好说明了这个意思,应当如此理解。巴利
Pucchāvisodhanaṃ vissajjanaṃ. Ārambhavisodhanaṃ desanāya atthakathanaṃ. Tadubhayavicāro dhātādīsu asammuyhantasseva sambhavatīti āha ‘‘dhātāyatanā…pe… sampādetu’’nti. Suddho ārambhotiādipāḷinidassanenapi ayamevattho udāhaṭoti veditabbaṃ.
“理由之方式”这句话,是就足处而说的。“依差别而示的说法方式”是它的异名。“被拣别而说者”,意思是把它抽取出来之后再安立上去。如实觉悟经义,就是通过通达经中词义之门,现观四圣谛。巴利
‘‘Kāraṇākāro’’ti padaṭṭhānaṃ sandhāya vadati. Pabhedato desanākāroti vevacanaṃ. Niddhāretvā vuccamānānīti uddharitvā samāropiyamānānīti adhippāyo. Suttassa atthaṃ tathattāvabodhāyāti suttassa padatthāvagamamukhena catusaccābhisamayāya.
与三种所化机相应的三种义理教示,被称为“由三种所化机所运用”。因为这三种所化机在众缘和合时,能令这教示的果达成所证的义利,所以叫做“运用”。依他们的次第,就是依略说即悟者等人的说法次第。那三者,指三种义理。他们,指略说即悟者等人。就像略说、中说、广说能饶益三种人一样,这些义理也同样饶益他们。于此,指义理之义。在彼处,指在各个阶段。巴利
Veneyyattayayutto atthanayattayūpadeso ‘‘veneyyattayappayojito’’ti vutto. Veneyyattayañhi paccayasamavāye tadupadesaphalaṃ adhigacchantaṃ atthaṃ payojeti nāmāti. Tadanukkamenevāti tesaṃ ugghaṭitaññuādīnaṃ desanānukkameneva. Teti tayo atthanayā. Tesanti ugghaṭitaññuādīnaṃ. Yathā uddesādīnaṃ saṅkhepamajjhimavitthāravuttiyā tiṇṇaṃ puggalānaṃ upakāratā, evaṃ tesaṃ atthanayānaṃ. Tassāti atthanayatthassa. Tatthāti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ.
生起因就是因由。从声音规则和词源规则等多种角度来说,就是多种多样的。词义就是声音的含义。制戒与随述:在这里,“这是制戒的说法,这是随述的说法”,应当这样理解这种区分。应当安立,意思是应当解答。随连接而应归结:经中依某种连接在后续展开了开示,注释就应当随顺那种连接来归结。利益就是果。摄义就是简要之义。连接就是问连接等连接。引言就是示例。动摇就是质问。现起就是解答。巴利
Samuṭṭhānaṃ nidānaṃ. Anekadhā saddanayato, niruttinayato cāti anekappakāraṃ. Padattho saddattho. Vidhi anuvādoti idamettha vidhivacanaṃ, ayamanuvādoti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Samādhātabboti pariharitabbo. Anusandhīyā anurūpaṃ nigametabbanti yāya anusandhiyā sutte upari desanā pavattā, tadanurūpaṃ saṃvaṇṇanā nigametabbā. Payojananti phalaṃ. Piṇḍatthoti saṅkhepattho. Anusandhīti pucchānusandhiādianusandhi. Upogghāṭoti nidassanaṃ. Cālanāti codanā. Paccupaṭṭhānaṃ parihāro.
把“本性”等词的构词部分拆开来解说,这叫“分解说”,比如“因为发光,所以叫天”。解释词的含义,这叫“真实说”,比如“佛陀,就是那位世尊、自生者、无师者”。同义说法就是异名的摄取,比如“慧就是了知”。这些内容包含在观察、妥当、四阵列、转回等理趣的一部分中,也包含在同义语理趣中,所以说“这些在这里已归入若干理趣中”。巴利
Pakatiādipadāvayavaṃ bhinditvā kathanaṃ bhedakathā yathā ‘‘dibbantīti devā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 1.153). Padassa atthakathanaṃ tatvakathā yathā ‘‘buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako’’ti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161). Pariyāyavacanaṃ vevacanaggahaṇaṃ yathā ‘‘paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 16). Vicayayutticatubyūhaparivattanahārekadesasaṅgahitā, vevacanahārasaṅgahitā cāti āha ‘‘te idha katipayahārasaṅgahitā’’ti.
因能持有自己的果,所以应知因具有法的性质。即使是能使人了知的因,也因为它能令智生起的意义,而把它归入作者之中,因此说“作者和成就者有两种”。接着,为了显示唯以眼、种子等的生起者为因,又说“再者……有三种”等。像“三善因”等所说的无贪等,以及贪等,名为“根因”。像“诸比丘,四大种是因,四大种是缘,为了显示色蕴”等所说的,名为“缘因”。善与不善业对于各自的果,名为“最上因”。眼等、种子等对于眼识、芽等,名为“不共因”。善与不善法虽然也有缘法的性质,但为了显示它们作为导致可爱与不可爱果差别之因的体性,所以特别举出;而声论道则是为了显示其作为能知与成就之因的体性,应当这样理解。对于芽等,不共因如种子等,由同类性而为因,所以是“同类因”;共因如大地与水等,由不同类性而为因,所以是“异类因”。系属于根相续的是“内因”,另一是“外因”。不过有些人说“系属于自相续的是内因,另一是外因”。能摄持的是支持者。间接因是亲依止缘。巴利
Attano phalaṃ dhāretīti dhammoti hetuno dhammabhāvo veditabbo. Ñāpakahetūpi ñāṇakaraṇaṭṭhena kārake pakkhipitvā āha ‘‘kārako sampāpakoti duvidho’’ti. Puna cakkhubījādinibbattakameva kāraṇaṃ katvā dassento ‘‘puna…pe… tividho’’tiādimāha. ‘‘Tayo kusalahetū’’tiādinā (dha. sa. 1059-1060) āgatā alobhādayo, lobhādayo ca hetuhetu nāma. ‘‘Cattāro kho, bhikkhave, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāyā’’tiādinā (ma. ni. 3.86) āgato paccayahetu nāma. Kusalākusalaṃ kammaṃ attano vipākaṃ pati uttamahetu nāma. Cakkhādibījādi cakkhuviññāṇaaṅkurādīnaṃ asādhāraṇahetu nāma. Kusalākusalānaṃ satipi paccayadhammabhāve iṭṭhāniṭṭhaphalavisesahetubhāvadassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ, saddamaggānaṃ pana ñāpakasampāpakahetubhāvadassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Aṅkurādikassa asādhāraṇahetu bījādisamānajātiyahetutāya sabhāgahetu. Sādhāraṇahetu bhusasalilādiasamānajātiyatāya asabhāgahetu. Indriyabaddhasantāniko ajjhattikahetu, itaro bāhirahetu. Keci pana ‘‘sasantāniko ajjhattikahetu, itaro bāhirahetū’’ti vadanti. Pariggāhako upatthambhako. Paramparahetu upanissayapaccayo.
涅槃虽然不是被产生的法,但因为它既可以证得,又是应当证得的——亦即断除集与集之灭——所以,正如道相对于涅槃是因,涅槃相对于道是果,涅槃相对于道的果性也依“近行”而成立。因此说“果的异名是可以得到的”。巴利
Nibbānassa anibbattaniyepi samudayappahānasamudayanirodhānaṃ adhigamādhigantabbabhāvato nibbānaṃ pati maggassa hetubhāvo viya maggaṃ pati nibbānassa phalabhāvo upacārasiddhoti āha ‘‘phalapariyāyo labbhatī’’ti.
正在修行的阶段是道法;已经修成的阶段是果法。巴利
Paṭipajjamānabhūmi maggadhammā. Paṭipannabhūmi phaladhammā.
从作用来说,是依同性;从相来说,是依可辨识的特征;从共性来说,是依共同的性质。这样一来,同因性、同果性和同所缘性也就都被包含进去了。这里应当说明的内容,在上文解释特相理趣的部分时已经讲过了。巴利
Kiccatoti sarasato. Lakkhaṇatoti upalakkhaṇato. Sāmaññatoti samānabhāvato. Tena samānahetutā, samānaphalatā, samānārammaṇatā ca gahitā hotīti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā lakkhaṇahāraniddesavaṇṇanāyaṃ vuttameva.
另外,这里还应当根据结合、分离、相违、场合、相、词、间隔、邻近、能力等各方面,来了知理趣的区分。其中,先从结合来说理趣的区分:诸比丘,我看不到任何别的单一法像心这样快速转变。这里把握了心的快速转变性;与心结合的心所,它们的快速转变性也就同样被把握了,因为在别处已经说明它们与心结合。或者,当说到有想者时,通过这个与想俱起的说法,依结合也就说明了它们具有受、思等。巴利
Apicettha sampayogavippayogavirodhapakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi vasena nayavibhāgo veditabbo. Tattha sampayogato tāvanayavibhāgo – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48) cittassa lahuparivattitā gahitā, taṃsampayogato cetasikānampi gahitāva hoti aññattha nesaṃ cittena sampayogadīpanato. Atha vā ‘‘saññino’’ti. Saññāsahitatāvacanena hi nesaṃ vedanācetanādivantatāpi sampayogato dīpitā hoti.
从“分离”的角度来说,就是“无因”。因为与因相应的法被称为“有因”,所以与此相反的法,从分离的角度就被说成“无因”,这样就能理解。或者,从“无想者”的角度来说,这里指的是与想分离的法的生起活动,而不是仅仅没有想这个状态,这样就能理解。巴利
Vippayogato – ‘‘ahetukā’’ti. Hetusampayuttā hi dhammā ‘‘sahetukā’’ti vuttāti tabbidhurā dhammā vippayogato ‘‘ahetukā’’ti vuttāti viññāyati. Atha vā ‘‘asaññino’’ti. Saññāvippayuttā hi dhammapavatti idhādhippetā, na saññāya abhāvamattanti viññāyati.
从“相违”的角度来说:当经中提到“第八”和“随信行”时,可以知道在那相续中已经断除了三结。同样,当提到“若还有余依,就是不来者”时,可以知道已经断除了五下分结。当提到“就在现法中证得正智”时,可以知道已经无余断除诸结。巴利
Virodhato – ‘‘aṭṭhamako (yama. 3.indriyayamakapāḷi.439), saddhānusārī’’ti (pu. pa. mātikā 7.36) ca vutte taṃ santatiyaṃ saṃyojanattayappahānaṃ viññāyati, tathā ‘‘sati vā upādisese anāgāmitā’’ti (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137) vutte pañcorambhāgiyasaṃyojanappahānaṃ , ‘‘diṭṭheva dhamme aññā’’ti (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137) vutte anavasesasaṃyojanappahānaṃ viññāyati.
从论母来说,提到“无记法”时,由此可知,这是依主题而不按善与不善的性质来分类的。又提到“所依确实是人的忧愁”,由此可以了解,这里所说的“所依”指的是外在的法。巴利
Pakaraṇato – ‘‘abyākatā dhammā’’ti (dha. sa. mātikā). Adhikārato hi kusalākusalabhāvena na kathitāti ñāyati. ‘‘Upadhī hi narassa socanā’’ti (saṃ. ni. 1.12, 144) ca. Bāhirā hi dhammā idha ‘‘upadhī’’ti adhippetāti viññāyati.
从词相来看:“被冷所坏,也被热所坏”等等(相应部3.79)。因为以“冷”等这样的词相来把握时,只有以大种及所造色为种类的法才具有色的性质,而不是其他的法。巴利
Liṅgato – ‘‘sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.79). Sītādiggahaṇena hi liṅgena bhūtupādāyappakārasseva dhammassa rūpabhāvo, na itarassa.
从词与词相邻的角度来说,比如“身轻安”和“身处”这两个说法。因为经文里有“那属于受蕴的”等说法,所以前一个“身”是指集合体,后一个“身”因为和“处”这个词紧挨着,是指净色。巴利
Saddantarasannidhānato – ‘‘kāyapassaddhi, kāyāyatana’’nti. ‘‘Yā vedanākkhandhassā’’tiādivacanato hi purimo kāyasaddo samūhavācī, itaro āyatanasaddasannidhānato pasādavācī.
从“能力”的角度来说:比如“比丘们,一切都在燃烧”“一切都害怕刑罚”,还有“以慈俱行的心……遍满整个世间而住”等等。这里虽然“一切”这个词能表示没有剩下的所有众生,但因为“燃烧”所表达的意义是有所指向的,所以这里的“一切”只是指一部分;“世间”这个词也是指众生。因为四无量心是以众生为所缘的。同样地,像“杀了母亲和父亲”这样的说法,因为这是完全否定性的表达,而且为了显示杀母杀父这种业有很大的过失,在这里,随顺那种情况,把某些处于母亲和父亲地位的恶法,根据所教化的对象而取来理解。那么那些是什么呢?是渴爱和我慢。因为渴爱是众生的母亲,有说“渴爱生出男子”。处于父亲地位的是我慢,因为依止我慢而执取自我,就像“我是某位国王或大臣的儿子”那样。至于“能力等”中的“等”字,则包含了地方、本性等。巴利
Sāmatthiyato – ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, ādittaṃ (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54), sabbe tasanti daṇḍassā’’ti (dha. pa. 129) ca, tathā ‘‘sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā…pe… pharitvā viharatī’’tiādi (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 232, 459, 509; 2.309; 3.230; vibha. 642). Ettha hi satipi sabbasaddassa anavasesasattavācakatte ādittatā sāpekkhasseva atthassa vācakattā padesavācī sabbasaddo, lokasaddopi sattavācī. Sattārammaṇā hi appamaññāti. Tathā ‘‘mātaraṃ pitaraṃ hantvā’’ti (dha. pa. 294-295) sabbena sabbaṃ hi sapaṭikkhepato, mātupitughātakammassa ca mahāsāvajjatāpavedanato, idha ca tadanuññāya katāya mātupituṭṭhāniyā tādisā keci pāpadhammā veneyyavasena gahitā viññāyati. Ke pana teti? Taṇhāmānā. Taṇhā hi jananī sattānaṃ. ‘‘Taṇhā janeti purisa’’nti (saṃ. ni. 1.55-57) hi vuttaṃ. Pituṭṭhāniyo māno taṃ nissāya attasampaggaṇhato ‘‘ahaṃ asukassa ruñño, rājamahāmattassa vā putto’’ti yathā. Sāmatthiyādīnanti ādisaddena desapakatiādayo saṅgayhanti.
通过“对可得之句义进行抉择”这一门径,意思是:在每一部经中,通过抉择可得的“味”等引导句之义这一途径。“随相”是指无论何种相,或者与相相应,就是随相。应当审察因、果等之后,再依它们来结合。这就是其意趣。现在,为了显示在每一种引导中应当特别了知的因、果等,说了“然而特别地……”等话。那本身是很容易理解的。巴利
Labbhamānapadatthaniddhāraṇamukhenāti tasmiṃ tasmiṃ sutte labbhamānaassādādihārapadatthaniddhāraṇadvārena. Yathālakkhaṇanti yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ, lakkhaṇānurūpaṃ vā yathālakkhaṇaṃ. Hetuphalādīni upadhāretvā yojetabbāni tesaṃ vasenāti adhippāyo. Idāni hetuphalādayo ye yasmiṃ hāre savisesaṃ icchitabbā, te dassetuṃ ‘‘visesato panā’’tiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.