对「释义品」的注释显示巴利原文
3. Niddesavāravaṇṇanā
4 在释义分中,「通义」即从共通方面说;「特别地」即从不共方面说;「词义」指词语的意义;「相」指本质特性;「次第」指顺序;「至此」指达到这样的程度;「以因等」包括因、果、地、依止、同分、异分、相、理趣等。而就「相」特别而言,此处指关联。显示巴利原文
4. Niddesavāre sāmaññatoti sādhāraṇato. Visesenāti asādhāraṇato. Padatthoti saddattho. Lakkhaṇanti sabhāvo. Kamoti anupubbī. Ettāvatāti ettakappamāṇabhāvo. Hetvādīti hetuphalabhūmiupanisāsabhāgavisabhāgalakkhaṇanayā. Visesato pana lakkhaṇanti sambandho.
对「摄要略释」的注释显示巴利原文
Hārasaṅkhepavaṇṇanā
1 在“Yaṃ, bhikkhave”句中,“yaṃ”是主格词,与“sukhaṃ, somanassaṃ”同位,故说“assādīyatīti assādo, sukhaṃ, somanassañca”(因被享受,故名为味,即乐与喜悦)。如同乐受等,对于未离贪者,可爱的色等亦可享受,故言“同样,可意的所缘也是如此”。或解作“assādeti etāyāti vā assādo, taṇhā”(藉由它而享受,故名为味,即渴爱),这就表明“yaṃ”是一个表原因的不变词。这里的意思是:以什么为因,于五取蕴中会产生可享受的乐与喜悦?这个因即是名为渴爱的味,是享受行为之因。此义亦因见颠倒、喜颠倒等颠倒而有,故说“同样,颠倒也是如此”。“aniṭṭhampi”(不可意)中的“pi”(也)也应连接“iṭṭhampi”(可意的也),即总摄一切有漏法,作为此处所缘的执取,故说“一切三地的行”。显示巴利原文
1.Yaṃ, bhikkhaveti ettha yanti paccattavacanaṃ, tañca sukhaṃ, somanassanti dvayena samānādhikaraṇanti katvā ‘‘assādīyatīti assādo, sukhaṃ, somanassañcā’’ti vuttaṃ. Sukhādivedanā viya manāpiyarūpādipi avītarāgassa assādetabbanti āha ‘‘evaṃ iṭṭhārammaṇampī’’ti. ‘‘Assādeti etāyāti vā assādo, taṇhā’’ti etena ‘‘ya’’nti hetuatthe nipātoti dasseti. Tatrāyamattho – yena hetunā pañcupādānakkhandhe paṭicca assādanīyabhāvena uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ taṇhāsaṅkhāto assādo assādanakiriyāya kāraṇanti. Iti katvā ayamattho diṭṭhābhinandanādibhāvato vipallāsesupi sambhavatīti āha ‘‘evaṃ vipallāsāpī’’ti. Aniṭṭhampīti pi-saddena iṭṭhampīti yojetabbaṃ, anavasesā sāsavā dhammā idha ārammaṇaggahaṇena gahitāti āha ‘‘sabbesaṃ tebhūmakasaṅkhārāna’’nti.
在“dukkhādukkhamasukhavedanānanti”(苦、不苦不乐受)中,此处的不苦不乐受即苦性所摄,因是针对不可意所缘而说,并非乐性。对此,经中说:“尊者,此不苦不乐受,于寂静殊胜之乐中,为世尊所宣说。”(中部2.88;相应部4.267)。“由于有乐的同义词存在”,以此说明,即使仅就可意性来说,以某种微细的方式,众生也会对所缘产生可享受性。显示巴利原文
Dukkhādukkhamasukhavedanānanti ettha dukkhasabhāvā eva adukkhamasukhā vedanā gahitā aniṭṭhārammaṇassa adhippetattā, na sukhasabhāvā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā, santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.88; saṃ. ni. 4.267). ‘‘Sukhapariyāyasabbhāvato’’ti iminā iṭṭhatāmattatopi lesena sattānaṃ ārammaṇassa assādanīyatā sambhavatīti dasseti.
「过患」:因其为过失之流现,故称过患;它当以逼迫之行相而了知,因此说「过患即苦受,或三种苦性」。如此,从过失义说明了过患之后,为了说明其可悲义,便说「或者」等。「yato(故由)」的意思是:由于过患具有过失且可悲的自性。显示巴利原文
Ādīnavo dosanissandanatāya doso, svāyaṃ pīḷanavuttiyā veditabboti āha ‘‘ādīnavo dukkhā vedanā, tissopi vā dukkhatā’’ti. Evaṃ dosatthataṃ ādīnavassa dassetvā idāni kapaṇatthataṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Yatoti yasmā dosakapaṇasabhāvattāti vuttaṃ hoti.
「出离(nissaraṇa)」:脱离即出离,意为离一切行。这是依共通之说,即就「出离」一词的通称而言。「前者」指味、过患等。在「方便及(upāyo ca)」等语中,「及(ca)」字仅为语助词,故说「对后者也……」,此处指果等。「其所含摄的差别」即属圣道范畴的种种差别。显示巴利原文
Nissaratīti vivitti, sabbasaṅkhāravivekoti attho. Sāmaññaniddesenāti nissaraṇasaddavacanīyatāsāmaññena. Purimānanti assādādīnavatānaṃ. Upāyo cātiādīsu ca-saddo padapūraṇamattanti katvā āha ‘‘pacchimānañcā’’ti, phalādīnanti attho. Tadantogadhabhedānanti ariyamaggapariyāpannavisesānaṃ.
说「欲有等」,其「等」字非仅取色有、无色有,亦取有想有等及单分有等,故云「三种三有」。显示巴利原文
Kāmabhavādīnanti ādi-saddena na rūpārūpabhavā eva gahitā, atha kho te ca saññībhavādayo ca ekavokārabhavādayo ca gahitā. Tenāha ‘‘tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ bhavāna’’nti.
世尊的开示惟为无取般涅槃,故问:“岂非……成就(nipphādiyīti)?”这里以“vuttameva”(已说的)指责对方犯了重复的过失。对方承认“的确如此”,接着便以“然而……”来化解。说到“paramparāya”(辗转),是为了表明:如同内在的如理作意才是近因,外在的音声并非证得法的近因,因为法唯是各各自觉的。正如经中所说:“诸如来但为说示,行道者自得解脱,禅修者脱于魔缚。”(《法句》276)那种证得的因,也就是证得圣道的因。那么,究竟是什么呢?文中说“成就有的因(sampattibhavahetu)”,这是指成为最后有身的因,即福德成就。显示巴利原文
Yāvadeva anupādāparinibbānatthā bhagavato desanāti āha ‘‘nanu ca…pe… nipphādīyatī’’ti. ‘‘Vuttamevā’’ti iminā punaruttidosaṃ codeti. Itaro ‘‘saccameta’’nti anujānitvā ‘‘tañca kho’’tiādinā pariharati. ‘‘Paramparāyā’’ti etena ajjhattaṃ yonisomanasikāro viya na paratoghoso āsannakāraṇaṃ dhammādhigamassa dhammassa paccattaṃ vedanīyattāti dasseti. Tathā hi ‘‘akkhātāro tathāgatā, paṭipannā pamokkhanti, jhāyino mārabandhanā’’ti (dha. pa. 276) vuttaṃ. Tadadhigamakāraṇaṃ ariyamaggādhigamakāraṇaṃ siyā. Kiṃ pana tanti āha ‘‘sampattibhavahetū’’ti, tena carimattabhāvahetubhūtaṃ puññasampattiṃ vadati.
“拔除我见,如此能度脱死”(Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā),此句意在成立:圣道的前行道能成就那样的果。以何种方式得以断除我见、度脱死亡,即以此“如此”(evaṃ)指示。至于断我见与度脱死的果性,则不复须言。显示巴利原文
‘‘Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā’’ti idaṃ ariyamaggassa pubbabhāgapaṭipadāya phalabhāvasādhanaṃ. Yena hi vidhinā attānudiṭṭhisamugghāto, maccutaraṇañca siyā, so ‘‘eva’’nti iminā pakāsitoti. Attānudiṭṭhisamugghātamaccutaraṇānaṃ phalabhāve vattabbameva natthi.
在“法确实有……”这一偈中,因宣说的是世间福报的果,故说“此是果”(idaṃ phalaṃ)。应产生的那个,是果;能产生果的那个,是方便。此处即作如此判别。因此说“以此理趣”等。所谓“所依的成就”,即指有身的庄严。显示巴利原文
‘‘Dhammo have’’ti pana gāthāyaṃ lokiyassa puññaphalassa vuttattā āha ‘‘idaṃ phala’’nti. Yaṃ nibbattetabbaṃ, taṃ phalaṃ. Yaṃ nibbattakaṃ, so upāyo. Ayamettha vinicchayo. Tenāha ‘‘etena nayenā’’tiādi. Upadhisampattīti attabhāvasobhā.
此处“visuddhī”(清净)意指智见清净,这正是其意趣所在,故说“在此亦……应知”。而“然而由于……”等语句,也是换一种说法,令同一意义更为显明。显示巴利原文
Visuddhīti ñāṇadassanavisuddhi adhippetāti āha – ‘‘etthāpi…pe… viññātu’’nti. ‘‘Yasmā panā’’tiādināpi tamevatthaṃ vacanantare pākaṭataraṃ karoti.
有些经文以完整形态出现,例如:“诸比丘,若比丘对五取蕴之集、灭、味、过患、出离如实了知……”(《相应部》3.26-28)。有些经文以部分形态出现,例如:“诸比丘,若于可结之法,随观味而住……”,“此则大苦聚、多诸过患”,“诸行之出离,即是涅槃”等。而像《沙门果经》等经文,则未以完整形态出现。所谓“依于义理”,即依于味等各个主题的义理。“未广说”即未详细展开。显示巴利原文
Sarūpato āgatāni ‘‘yato kho, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.26-28). Ekadesenaāgatāni ‘‘saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato (saṃ. ni. 2.53), bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo (ma. ni. 1.117), saṅkhārānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nibbāna’’ntiādīsu (paṭi. ma. 1.24; 3.41). Na sarūpena āgatāni yathā sāmaññaphalasuttādīsu. Atthavasenāti assādetabbādiatthavasena. Na papañcitoti na vitthārito.
2 “2. 即此理趣”:以“即此理趣”这一指示,说示了通过类推而简择时,尚未说出的词句。在巴利文中,他以状态义说:“已解释者即解释”。意思是:经中所说的内容,在注释书中是以释义的方式出现的。此处的“问答适悦”是指前后——从四阵的前后关系中,特地将这一点显示出来。“问答关联”是指以解答来衔接提问。而在注释书中,则是指以说明因缘的方式,将由于提问的因缘而引生的下文之义,与上文连接起来,名为“问答关联”。“前观”是指观待前面那些被问与已说的词句。又,“或‘依经’”这一句,则是在除去问答关联与随说关联之后,将剩余的一部分——决断论门中所说的那些意义,以显示自性的方式全部收摄;应当知道,这同样收摄了语句。若能这样理解其义,那么偈中的“而”字便只是用来填足音节的。显示巴利原文
2.Esevanayoti atidesena viciyamānavacanaseso atidiṭṭho. Bhāvatthe tohi āha ‘‘vissajjitanti vissajjanā’’ti. Sutte āgataṃ na atthasaṃvaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ āgatanti adhippāyo. Pucchānurūpatā idha pubbāparanti catubyūhapubbāparato imaṃ visesetvā dasseti. Pucchānusandhīti pucchāya vissajjanena anusandhānaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana heṭṭhimadesanāya pucchānimittapavattauparidesanāya sambandho ‘‘pucchānusandhī’’ti vuttaṃ. Pubbāpekkhanti pucchitavissajjitapadāpekkhaṃ. ‘‘Suttassā’’ti vā iminā pucchāvissajjanāanugītiyo ṭhapetvā seso vicayahārapadattho saṅgahitoti padassāpi saṅgaho veditabbo. Imasmiṃ pakkhe gāthāyaṃ ca-saddo padapūraṇamatte daṭṭhabbo.
若问:“眼是无常的吗?”答:“是的,眼确实无常。”像这样确定无疑的回答,称为“一向记”。若问:“应当修习其他根,还是应当作证其他根?”答:“属于道品的部分应当修习,属于果位的部分应当作证。”这样分别解答之后,即是“分别记”。若问:“其他根是善吗?”反问:“您是指以无过失为义的善,还是指以乐异熟为义的善?”这样先以反问作答,即是“反诘记”。若被问:“自我是常还是无常?”答:“此是无记。”像这样不作正面回答,即是“置记”。又如问:“那么,这些词是同一个意思,还是不同的意思?”这便是带有余留的提问。若在解答中也带有余留,应知那是随顺所应调伏者的意乐,而在说法中出现的。“无神变、有上”与“有神变、无上”等,其余内容在《简择之理广解》中已极易了知。显示巴利原文
‘‘Cakkhu anicca’’nti puṭṭhe ‘‘āma, cakkhu aniccamevā’’ti ekantato vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ. ‘‘Aññindriyaṃ bhāvetabbaṃ, sacchikātabbañcā’’ti puṭṭhe ‘‘maggapariyāpannaṃ bhāvetabbaṃ, phalapariyāpannaṃ sacchikātabba’’nti vibhajitvā vissajjanaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ. ‘‘Aññindriyaṃ kusala’’nti puṭṭhe ‘‘kiṃ anavajjaṭṭho kusalaṭṭho, udāhu sukhavipākaṭṭho’’ti paṭipucchitvā vissajjanaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ. ‘‘Sassato attā, asassato vā’’ti vutte ‘‘abyākatameta’’ntiādinā avissajjanaṃ ṭhapanaṃ. ‘‘Kiṃ panete kusalāti vā dhammāti vā ekatthā, udāhu nānatthā’’ti idaṃ pucchanaṃ sāvasesaṃ. Vissajjanassa pana sāvasesatā veneyyajjhāsayavasena desanāyaṃ veditabbā. Appāṭihīrakaṃ sauttaraṃ. Sappāṭihīrakaṃ niruttaraṃ. Sesaṃ vicayahāraniddese suviññeyyameva.
于此,味与味因,乃至教令与教令因,应当这样了知:那些因本身即是味等。概括而言,“味”的特相是以乐及乐的缘为特征,尤其应以天界的成就来显示,因为天界成就即是味的极致;其余世间有身的成就,应知是随此而来。味的因,是布施所成与持戒所成的福业事。“过患”的特相是以苦及苦的缘为特征,变易苦与行苦已包含其中,因此轮回之苦也包含在内。尤其应看到欲爱的过患,这须依据染污的基础、短暂现前等特性来阐明。过患的因,是十不善业道。“出离”即是出离,其因是随其所应、与出离相应的前分修行之道。所谓“果”,即指说法之果,此果的因即是说法;所谓“方便”,即前文已述的方便,方便的因是四种轮;所谓“教令”,即是教导,教令的因是世间为贪欲之火等所烧燃,以及导师的大悲加行。显示巴利原文
Ettha ca assādo assādahetu yāva āṇattihetūti evaṃ hetūnampi assādādayo veditabbā. Tattha saṅkhepato sukhasukhapaccayalakkhaṇo assādo, so visesato saggasampattiyā dīpetabbo. Sā hi tassa ukkaṃso, sesā panettha bhavasampatti tadanvāyikā veditabbā. Tassa hetu dānamayaṃ, sīlamayañca puññakiriyavatthu. Dukkhadukkhapaccayalakkhaṇo ādīnavo. Vipariṇāmasaṅkhāradukkhatānaṃ tadavarodhato vaṭṭadukkhassāpi ettha saṅgaho. Visesato pana kāmānaṃ okāroti daṭṭhabbo, svāyaṃ saṃkilesavatthunā, ittarapaccupaṭṭhānatādīhi ca vibhāvetabbo, tassa hetu dasa akusalakammapathā. Nekkhammaṃ nissaraṇaṃ, tassa hetu yathārahaṃ tadanucchavikā pubbabhāgappaṭipadā. Phalaṃ desanāphalameva, tassa hetu desanā. Upāyo yathāvuttaupāyova, tassa hetu cattāri cakkāni. Āṇatti upadeso, tassa rāgaggiādīhi lokassa ādittatā, satthu mahākaruṇāyogo ca hetu.
同样,于四圣谛中:以“集”为味,以“苦”为过患,以“道”与“灭”为出离,或以“道”为方便,对它的教导即为教令,“无余涅槃界”则为果。应当这样理解:所谓“简择”,即是将诸佛次第的教说与无上法教这两种说法结合而进行决择。“词”与“词义”的关联即是因。所谓因,即其生起的相,也就是想要发问的欲望与想要说法的欲望。在未显、欲显等四种情况中,是想要发问的欲望;对于另一者,则是想要说法的欲望。解答的因即是问。同样,其余诸句亦应如此理解。显示巴利原文
Tathā catūsu ariyasaccesu samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, maggo vā upāyo, tadupadeso āṇatti, anupādisesā nibbānadhātu phalaṃ. Iti anupubbakathāya saddhiṃ buddhānaṃ sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya niddhāraṇabhāvena vicayo veditabbo. Padassa padatthasambandho hetu. So hi tassa pavattinimittaṃ, pañhassa ñātukāmatā, kathekukāmatā ca. Adiṭṭhajotanādīnañhi catunnaṃ ñātukāmatā, itarassa itarā. Vissajjanassa pañho hetu. Evaṃ sesānampi yathārahaṃ vattabbaṃ.
3 3. 句义的合理与不合理之审察——此处以“句”的把握来摄“词”,以“义”的把握来摄“味”等及问答等。实际上,简择理中带有合理、不合理等区别的各个词义,便是合理理等的词义。亦即:被“处与有处在”的状态所区别的那些词义,即是处之理的词义;被“相与所应标相”等所区别及决择的,是相之理的词义;被训释等所区别的,是四阵之理的词义;依同法、异法而回转所区别的,是回转之理的词义;被地界分简所区别的,是判别之理的词义;从对立面反转所区别的,是反转之理的词义;被异门同义词所区别的,是异名之理的词义;被起源等施设所区别的,是施设之理的词义;被诸如蕴门等通达所区别的,是通达之理的词义;被词、词义等问答发端的净化所区别的,是净化之理的词义;被异简与同简所区别的,是决择之理的词义;被随应法的检视所区别的,是检视之理的词义;被应断、应修习的决择所区别的,是并行之理的词义。若一句的词源符合其自性,且其义与经典等不相违,即名为‘合理’;反过来,则显示了词源不合自性及与经典显示巴利原文
3.Byañjanatthānaṃ yuttāyuttaparikkhāti byañjanaggahaṇena padaṃ gahitaṃ, atthaggahaṇena pañhādīhi saddhiṃ assādādayo gahitā. Vicayahārapadatthā eva hi yuttāyuttādivisesasahitā yuttihārādīnaṃ padatthā. Tathā hi padaṭṭhānapadaṭṭhānikabhāvavisiṭṭhā teyeva padaṭṭhānahārassa padatthā. Lakkhaṇalakkhitabbatāvisiṭṭhā, niddhāritā ca lakkhaṇahārassa, nibbacanādivibhāvanāvisiṭṭhā catubyūhahārassa, sabhāgadhammavasena, visabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanavisiṭṭhā āvaṭṭahārassa, bhūmivibhāgādivisiṭṭhā vibhattihārassa, paṭipakkhato parivattanavisiṭṭhā parivattanahārassa, pariyāyavevacanavisiṭṭhā vevacanahārassa, pabhavādipaññāpanavisiṭṭhā paññattihārassa, khandhādimukhehi otaraṇavisiṭṭhā otaraṇahārassa, padapadatthapañhārambhasodhanavisiṭṭhā sodhanahārassa, sāmaññavisesaniddhāraṇavisiṭṭhā adhiṭṭhānahārassa, paccayadhammehi parikkharaṇavisiṭṭhā parikkhārahārassa, pahātabbabhāvetabbatāniddhāraṇavisiṭṭhā samāropanahārassa padatthā. ‘‘Byañjanassa sabhāvaniruttitā, atthassa suttādīhi avilomanaṃ yuttabhāvo’’ti iminā asabhāvaniruttitā, suttādīhi vilomanañca ayuttabhāvoti dīpeti, tena yuttāyuttīnaṃ hetuṃ dasseti.
4 4. 「如理作意等」——以「等」字摄共通的听闻正法、亲近善士等助缘,以及不共通的施者、受者等。「可能存在的」即是指随其所应,顺于彼法。「乃至一切法」——此处的「一切」是部分的一切,并非包揽无余的绝对一切。因为此处的「一切」一词,在第一种分别中,是以经中所出现法的范围作为部分范围;同样,在第二种分别中,通过决择近因与有近因者,把握的是诸论典各自所限定的法,故也只是部分范围,而非无余一切法的范围。对于经中所出现的法,哪些是它们的近因,这些近因又各有何近因等——像这样以决择因的相续为特征,即是「近因之理」。而「资具之理」,则是对于经中所出现的、依各自缘而生起的那些法,特以阐明逆因与缘性之差别为特征。因此,二者虽有追寻原因的性质,但这便是近因理与资具理的差别所在。显示巴利原文
4.Yonisomanasikārādīti ādisaddena saddhammassavanasappurisūpanissayādisādhāraṇaṃ, asādhāraṇañca deyyapaṭiggāhakādiṃ saṅgaṇhāti. Sambhavatoti yathārahaṃ tassa dhammassa anurūpaṃ. Yāva sabbadhammāti ettha sabbaṃ nāma padesasabbaṃ, na sabbasabbanti. Ayañhi sabbasaddo yathā paṭhamavikappe sutte āgatadhammavasena padesavisayo, evaṃ dutiyavikappe padaṭṭhānapadaṭṭhānikaniddhāraṇena taṃtaṃpakaraṇaparicchinnadhammaggahaṇato padesavisayo eva, na anavasesadhammavisayoti. Suttāgatadhammānaṃ yāni padaṭṭhānāni, tesañca yānīti evaṃ kāraṇaparamparāniddhāraṇalakkhaṇo padaṭṭhānahāro, parikkhārahāro pana suttāgatadhammānaṃ taṃtaṃpaccayuppannānaṃ paṭihetupaccayatāvisesavibhāvanalakkhaṇoti satipi kāraṇavicāraṇabhāve ayaṃ padaṭṭhānahāraparikkhārahārānaṃ viseso.
5 5. 正如在「同位同词」等处,同一词的意义即是同义之词;同样,以一味之义,修习在‘同一生起’等处犹如‘同一相’——在此,‘一’这个词作同义解,故说“同一相”。‘依于解释’:其中的‘ana’语尾表业格,意思是‘依于应被解释的’。‘相’即指特征。在‘种种身、种种想者’、‘不对种种想作意’等处,应知为伴随而行。因为与想俱生的法,在那里通过‘想’之名而被取摄。在‘布施能结交朋友’等处,是指有相同的作用。说悦耳之语与行利益之事,即同甘共苦:在那里,由于结交朋友的作用相同,作为摄受之事,它们被以同作用而摄。在‘触缘受’等处,应知为有相同的因。正如触是受的缘,同样,对于想等法,触也以俱生等方式为缘,因此它们也是以同因而说。如所说:‘由此俱生意界触所生之思’,以及‘触已而想,触已而思’等。诸如‘爱缘取’等也应同理举例。在‘无明缘行’等处,应知为有相同的果。犹如诸行是无明的果,同样,爱与取等也如此,因此它们在那里也已被涵盖。所以论师如此说:‘在过去的业有中,痴即是无明,造作即是行’。显示巴利原文
5. Yathā ‘‘samānādhikaraṇasamānapade’’tiādīsu ekasaddassa attho samānasaddo, evaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā ‘‘ekuppādā’’tiādīsu (kathā. 473) viya ekalakkhaṇāti ettha ekasaddo samānatthoti āha ‘‘samānalakkhaṇā’’ti. Saṃvaṇṇanāvasenāti ettha kammatthe ana-saddo, saṃvaṇṇetabbatāvasenāti attho. Lakkhaṇāti upalakkhaṇā. ‘‘Nānattakāyanānattasaññino (dī. ni. 3.341, 357, 359; a. ni. 9.24), nānattasaññānaṃ amanasikārā’’tiādīsu sahacāritā daṭṭhabbā. Saññāsahagatā hi dhammā tattha saññāggahaṇena gahitā. ‘‘Dadaṃ mittāni ganthatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 189) samānakiccatā. Piyavacanatthacariyā samānattatāpi hi tattha mittaganthanakiccena samānakiccā gayhanti saṅgahavatthubhāvato. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) samānahetutā. Yathā hi phasso vedanāya, evaṃ saññādīnampi sahajātādinā paccayo hoti evāti tepi samānahetutāya vuttā eva honti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā cetanā’’ti (dha. sa. 5), ‘‘phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’tiādi (saṃ. ni. 4.93). Evaṃ ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) evamādipi udāharitabbaṃ. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) samānaphalatā daṭṭhabbā. Yathā hi saṅkhārā avijjāya phalaṃ, evaṃ taṇhupādādīnampīti tepi tattha gahitāva honti. Tenāha ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā āyūhanā saṅkhārā nikanti taṇhā upagamanaṃ upādāna’’nti. ‘‘Rūpaṃ assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.424) vutte taṃsampayuttā vedanādayo vuttā eva honti samānārammaṇabhāvato. Na hi tehi vinā tassa uppatti atthi. Evamādīhīti ettha ādisaddena atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Atthādivasenapi hi sutte avuttānampi vuttānaṃ viya niddhāraṇaṃ sambhavatīti. Vuttappakārenāti ‘‘vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇānī’’tiādinā pāḷiyaṃ, ‘‘sahacāritā’’tiādinā aṭṭhakathāyañca vuttena pakārena.
6 “以‘触之义为触’等加以辨别后的解释,是词源解释,但这只针对‘词’,不针对‘句’,故说‘词源解释’。此处,意乐等因缘也应当仅由文句门来辨别。因为在词源解释的前后关联中,实在别无可说,所以说‘特别地,唯由文句门而探寻义理’。所谓转起之相,即指意乐等。显示巴利原文
6. ‘‘Phusanaṭṭhena phasso’’tiādinā niddhāretvā vacanaṃ nibbacanaṃ, taṃ pana padasseva, na vākyassāti āha ‘‘padanibbacana’’nti. Adhippāyanidānānipettha byañjanamukheneva niddhāretabbāni. Nibbacanapubbāparasandhīsu vattabbameva natthīti āha ‘‘visesato byañjanadvāreneva atthapariyesanā’’ti. Pavattinimittaṃ ajjhāsayādi.
7 “在近因上”:这句话是为了说明,对于经中所说的法,即便抉择出作为其因的法之后,也还应当作同类与异类的回转,而不是仅依论典的文句。因此,即使没有抉择近因,作回转也是恰当的,这便得以成立。或者,一个词的音声生起之处即是近因,也就是词义。就此而言,在“‘应发勤、应出离’是精进的近因”这一处,所说的努力、发勤界等意义,便是‘精进’一词的生起之处,即‘精进’一词所表达的意义——应当这样来理解。其余情况也是如此。所谓‘剩下的’,是指除由名称所把握者之外的部分,它可能是其对立方,也可能是其他,所以说‘或者由于对异类的不把握’。所谓‘在注释书中加以连结’,是指以如上所述抉择异类法的释义,将巴利语连结起来。因此他说‘开示’。‘在对立面’这一处,应当看作只是举例,因为依同类法来作回转也是被允许的。显示巴利原文
7.‘‘Padaṭṭhāne’’ti idaṃ sutte āgatadhammānaṃ kāraṇabhūtepi dhamme niddhāretvā sabhāgato, visabhāgato ca āvaṭṭanaṃ kātabbanti dassanatthaṃ vuttaṃ, na tantivasena. Tasmā padaṭṭhānaniddhāraṇāya vināpi āvaṭṭanaṃ yuttamevāti siddhaṃ hoti. Padassa vā saddapavattiṭṭhānaṃ padaṭṭhānaṃ padattho. Etasmiṃ pakkhe ‘‘ārambhatha nikkamathāti (saṃ. ni. 1.185; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) vīriyassa padaṭṭhāna’’nti (netti. 29) ettha yvāyamārambhadhātuādiko attho vutto, taṃ vīriyasaddassa pavattiṭṭhānaṃ vīriyasaddābhidheyyo atthoti evamattho veditabbo. Sesesupi eseva nayo. Sesakaṃ nāmagahitato itaraṃ, taṃ pana tassa paṭipakkhabhūtaṃ vā siyā, aññaṃ vāti āha ‘‘visabhāgatāya aggahaṇena vā’’ti. Saṃvaṇṇanāya yojentoti yathāvuttavisabhāgadhammaniddhāraṇabhūtena atthakathanena pāḷiyaṃ yojento. Tenāha ‘‘desana’’nti. ‘‘Paṭipakkhe’’ti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ sabhāgadhammavasenapi āvaṭṭanassa icchitattā.
8 “依名称”:即依共通名称。但在巴利经中,因为有这样的原文:“对于决定邪性的众生,以及非决定邪性的众生,见所断的烦恼是共通的”,所以他说“依见所断等名称”。“依事物”:即依众生的相续。由于它是诸法生起的处所,故在此它被理解为“事物”。因此他说:“凡夫与入流者的欲贪与瞋恚是共通的”等。与所说相反的状态,即是名称与事物各自有别。因为各个道与果所处的位次,就是各个道与果的状态;堪能者的堪能性、不堪能者的不堪能性,这些则是不共通的。显示巴利原文
8.Nāmavasenāti sādhāraṇanāmavasena. Pāḷiyaṃ pana ‘‘micchattaniyatānaṃ sattānaṃ, aniyatānañca sattānaṃ dassanapahātabbā kilesā sādhāraṇā’’tiāgatattā (netti. 34) ‘‘dassanapahātabbādināmavasenā’’ti vuttaṃ. Vatthuvasenāti sattasantānavasena. So hi dhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya idha ‘‘vatthū’’ti adhippeto. Tenāha – ‘‘puthujjanassa, sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādā sādhāraṇā’’tiādi (netti. 34). Vuttavipariyāyenāti nāmato, vatthuto ca āveṇikatāya. Taṃtaṃmaggaphalaṭṭhānañhi taṃtaṃmaggaphalaṭṭhatā, bhabbānaṃ bhabbatā, abhabbānaṃ abhabbatā asādhāraṇā.
9 「在已修习的上面」——这是以修习的动作来做标示,在这里并没有表达时间的意思,所以它的意思是指「所应修习的」。「修习」在这里是指反复地实行,而「善」这个词也应理解为无过失的意思。「从对立面」意思是从对治的那一面。因为通过举出不相类似的例子,从遮遣这个角度,它能够显现出所想要确立的那些法的安立。显示巴利原文
9.‘‘Bhāvite’’ti idaṃ bhāvanākiriyāya upalakkhaṇaṃ, na ettha kālavacanicchāti āha ‘‘bhāvetabbeti attho’’ti. Bhāvanā cettha āsevanāti, kusalasaddopi anavajjaṭṭhoti veditabbo . Paṭipakkhatoti vipakkhato. Visadisūdāharaṇena byatirekato yathādhippetadhammappatiṭṭhānā hesā.
10 「词义」是指词所表示的意义,或指自性法的意义。显示巴利原文
10.Padatthassāti padābhidheyyassa atthassa, sabhāvadhammassa vā.
「安立(nikkhepa)」就是开示(desanā)。「起因(pabhavo)」就是集(samudayo)。显示巴利原文
Nikkhepo desanā. Pabhavo samudayo.
12 「也是未说之法的总摄」——此句说明「且」字含有汇集未说之法的含义。显示巴利原文
12.‘‘Avuttānampi saṅgaho’’ti iminā avuttasamuccayattho ca-saddoti dasseti.
13 「在偈颂中所说的」——此句表明,只有源于巴利经文的提问才应被理解,而非其他。因此说:「由佛陀等所解答的」。「其义」指所着手处理的义理,由此说明了净化所涉的范围。在此,通过义理之门,词与问句的清净也同时得以完成,所以再次提到「其义」。或者,于「解答中」:由解答的清净来完成问题的清净。「于问」指对于所问。「于偈颂」为标示语,意指在偈颂、经、应颂等处。「有所从事而」:指对于以戒等为所缘、在偈颂等中开示的内容,于彼所从事之中。「已被问」指带有提问的性质。应当如是连接文句:「在此何为词清净、何为问清净、何为从事清净」——以此带有提问的方式,于提出疑问后生起,即是对清净与不清净的审察。显示巴利原文
13.‘‘Gāthāruḷhe’’ti iminā pāḷiāgatova pañho veditabbo, na itaroti dasseti. Tenāha ‘‘buddhādīhi byākate’’ti. Tassa atthassāti āraddhassa atthassa, tena ārambhasodhanassa visayamāha. Ettha ca atthadvāreneva padapucchāsodhanampi karīyatīti puna ‘‘tassa atthassā’’ti vuttaṃ. Atha vā vissajjitamhīti vissajjane. Vissajjanasodhanena hi pañhāsodhanaṃ. Pañheti pucchāyaṃ. Gāthāyanti upalakkhaṇaṃ, tena gāthāyaṃ, suttageyyādīsu cāti vuttaṃ hoti. Yamārabbhāti yaṃ sīlādimārabbha gāthādīsu desitaṃ, tasmiṃ ārambheti attho. Pucchitāti pucchākārinī, ‘‘kā ettha padasuddhi, kā pañhāsuddhi, kā ārambhasuddhī’’ti evaṃ pucchākārinī pucchaṃ katvā pavattitā suddhāsuddhaparikkhāti yojanā.
14 「不应虚妄分别」的意思是:譬如世间中,人们以「生类为共相、差别为共相、连结为共相」等,将共相分别计执为生类等,又将与之有别的别相加以虚妄分别,然而此处不应如此分别。当某一时间差别被赋予「明天」的名称后,过了那天便称为「今天」,再过后便称为「昨天」——由此可知,这些时间差别实无固定自性。对于方位亦应了知:相对于一处称为东方,相对于另一处则成为西方,故亦无有固定自性。「依生类等而观察」,是指依生类等苦的差别来观察。「依谛而观察」,是指依谛的共相来观察。当提及「爱」时,若依欲爱等来观察,此时虽为共相,但若依谛来观察,则成为别相——为此,他说「此法对于集等也是同样道理」。显示巴利原文
14.Na vikappayitabbāti yathā loke ‘‘jāti sāmaññaṃ, bhedo sāmaññaṃ, sambandho sāmañña’’ntiādinā sāmaññaṃ jātiādiṃ, tabbidhurañca visesaṃ vikappenti parikappenti, evaṃ na vikappayitabbāti attho. Yadā yo kālaviseso ‘‘sve’’ti laddhavohāro, tadā so taṃdivasātikkame ‘‘ajjā’’ti, puna taṃdivasātikkame ‘‘hiyyo’’ti voharīyatīti anavaṭṭhitasabhāvā ete kālavisesā. Disāyapi ‘‘ekaṃ avadhiṃ apekkhitvā puratthimā disā, tato aññaṃ apekkhitvā pacchimā nāma hotī’’tiādinā anavaṭṭhitasabhāvatā veditabbā. Jātiādiapekkhāyāti jātiādidukkhavisesāpekkhāya. Saccāpekkhāyāti saccasāmaññāpekkhāya. ‘‘Taṇhā’’ti vuccamānaṃ kāmataṇhādiapekkhāya sāmaññampi samānaṃ saccāpekkhāya viseso hotīti evamādiṃ sandhāyāha ‘‘esa nayo samudayādīsupī’’ti.
16 「在此中」是指于此佛语之中。因此他说「所谓三学」等。「随文」是指仅依所说词句的音声而获得、确定下来的意义,而非依义理、语境、相、其他词语、邻近关系等量而获得。而「从义上已显示」,是针对那些只宣说了修习而未宣说断除的经典而言的。显示巴利原文
16.Etthāti etasmiṃ buddhavacane. Tenāha ‘‘sikkhattayasaṅkhātassā’’tiādi. Yathārutaṃ yathākathitaṃ saddato adhigataṃ niddhāritaṃ, na atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānādippamāṇantarādhigataṃ . ‘‘Atthato dassitā’’ti idaṃ yasmiṃ sutte bhāvanāva kathitā, na pahānaṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ.
《理趣纲要》注显示巴利原文
Nayasaṅkhepavaṇṇanā
17 「以渴爱与无明为因」:「染污部」即是以渴爱、无明为因而有的染污,此染污属于经典意义中的染污一边,故称染污部;解释染污部经典意义的理趣特征,便如此结合。此处与「清净部」的经典意义相关联。对于「趋向出离的强力观」,在苦等圣谛中把握遍知等功用的习性,这种随顺于道的把握方式,即称为「随顺把握的理趣」。若如此,什么是理趣呢?对此他接着说:「然而那个……」等等。此处以「理趣的称呼」这一句,表示理趣所依的对象即被称为「理趣」。显示巴利原文
17.Taṇhāvijjāhi karaṇabhūtāhi. Saṃkileso pakkho etassāti saṃkilesapakkho, saṃkilesapakkhiko suttattho, tassa nayanalakkhaṇoti yojanā. Vodānapakkhassa suttatthassāti sambandho. Vuṭṭhānagāminiyā, balavavipassanāya ca dukkhādīsu pariññeyyatādīni maggānuguṇo gahaṇākāro anugāhaṇanayo. Yadi evaṃ kathaṃ nayoti āha ‘‘tassa panā’’tiādi. Tattha ‘‘nayavohāro’’ti iminā nayādhiṭṭhānaṃ nayoti vuttanti dasseti.
18 “由于具有逼迫等状态”:是指具有逼迫、产生、寂静、出离这些状态。“由于没有别异的状态”:是指没有非逼迫、非产生、非寂静、非出离的状态。“因为具有真实本性”:是指具有不虚妄的本性。“由于不欺诳”:意思是对圣者的本性等状态不欺诳,也就是绝对、必然之义。显示巴利原文
18.Bādhakādibhāvatoti bādhakapabhavasantiniyyānabhāvato. Aññathābhāvābhāvenāti abādhakaappabhavaasanti aniyyānabhāvābhāvena. Saccasabhāvattāti amusāsabhāvattā. Avisaṃvādanatoti ariyasabhāvādibhāvassa na visaṃvādanato ekantikattāti attho.
19 “染污法”:指具足染污的法。“正法理趣善巧者”:即善巧于四圣谛、缘起等法理趣者,或善巧于一性等理趣者。显示巴利原文
19.Saṃkiliṭṭhadhammāti saṃkilesasamannāgatā dhammā saddhammanayakovidāti saccapaṭiccasamuppādādidhammanayakusalā, ekattādinayakusalā vā.
20 “在释义解答中”:指在经典里,诸如“这些法是善”等问题的解答之中,以及在注释书所作的义理解释之中。“清净的”:以此词表示,这里所说的“善”是指无过失的法,而不是指带来乐异熟的善。他用心观察各个义理趣的连接,这即是“连接”之义。显示巴利原文
20.Atthavissajjanesūti ‘‘ime dhammā kusalā’’tiādinā (dha. sa. 1) sutte katapañhavissajjanesu ceva aṭṭhakathāya kataatthasaṃvaṇṇanāsu ca. ‘‘Vodāniyā’’ti iminā anavajjadhammā idha kusalāti adhippetā, na sukhavipākāti dasseti. Tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ manasā volokayateti yojanā.
21 如果理趣是能作因的话,那它为什么没有其他别异的意义呢?对此他说:「因为……」等等。理趣是对那些具有指向、观察、汇归功能的诸法,作为假名性的、作用性的理趣,并不像「喜」、「流转」那样是实义性的,因此称为「假名理趣」和「业理趣」。显示巴利原文
21. Yadi karaṇabhūtaṃ, kathaṃ tassa atthantarābhāvoti āha ‘‘yena hī’’tiādi. Disābhūtadhammānaṃ volokayanasamānayanabhāvato vohārabhūto, kammabhūto ca nayo, na nandiyāvaṭṭādayo viya atthabhūtoti ‘‘vohāranayo, kammanayo’’ti ca vuccati.
十二句的注释。显示巴利原文
Dvādasapadavaṇṇanā
23 「于未完成的句上」:是指在发音过程中,语句尚未结束,意思是「未完成的」。因为只有完成后,才能以「句」来通称它,而不能用「音素」来称它为句,这是此处所要表达的意图。句有同义词,基于意义的变化而有转变,犹如流动;音素则不然,因为没有同义语,所以说「依转变的方式发音」。所谓「音素没有同义语」,这是针对像'a'这类具体的音素来说的,并不是指音素这个总称。因为音素的总称,本来就有「音素」、「字母」等这些同义词。显示巴利原文
23.Apariyosite padeti uccāraṇavelāyaṃ pade asamatte, vippakateti attho. Pariyosite hi ‘‘pada’’ntve samaññā siyā, na ‘‘akkhara’’nti adhippāyo. Padassa vevacanatāya atthavasena pariyāyaṃ kharantaṃ sañcarantaṃ viya hoti, na evaṃ vaṇṇo avevacanattāti āha pariyāyavasena akkharaṇato’’ti. Na hi vaṇṇassa pariyāyo vijjatī’’ti idaṃ akārādivaṇṇavisesaṃ sandhāya vadati, na vaṇṇasāmaññaṃ. Tassa hi vaṇṇo akkharanti pariyāyo vutto evāti.
解释了「音素」一词的意义后,顺便也解释「音」这个词,于是说:「以什么意义而称为音呢?」等等。在此,有人诘难:「意义难道不是由句或文章来解释的吗?并不是由音素来解释的吧?」考虑到这个诘难,他才说:「正是音」等等。意思是,通过句、文章等形式,依循相应的关联而说明。所谓「依循相应的关联」:即依照约定俗成,这个声音是那个意义的表达者,那个意义是这个声音所表达的内容;或者说,声音与意义之间有能诠与所诠的关系,这种依循所持约定的特相。又或者说,声音与意义之间那不可分离的关系,就叫做「关联」。依循这种关联,由一个音素构成的名词句,就像「不要这样想」等句子中的「不要」这个词。有些人,比如无畏山派的修行者,他们把阿毗达摩的教示说成是「意的教示」。因此,罗睺罗轨范师说:「清净悲悯者的意之教示,通过语言的发音而被称为音素。」显示巴利原文
Akkharasaddassa atthaṃ vatvā tappasaṅgena vaṇṇasaddassapi vattuṃ ‘‘kenaṭṭhena vaṇṇo’’tiādimāha. Tattha nanu padena, vākyena vā attho saṃvaṇṇīyati, na akkharenāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘vaṇṇo eva hī’’tiādi. Padādibhāvenāti padavākyabhāvena. Yathāsambandhanti yathāsaṅketaṃ. Ayaṃ-saddo imassatthassa vācako, ayaṃ attho imassa saddassa vacanīyoti yathāgahitasaṅketānurūpaṃ saddatthānaṃ vācakavacanīyabhāvo. Atha vā yvāyaṃ saddatthānaṃ aññamaññaṃ avinābhāvo, so sambandho. Tadanurūpaṃ ekakkharaṃ nāmapadaṃ ‘‘mā evaṃ maññasī’’tiādīsu mā-kārādi. Kecīti abhayagirivāsino. Te hi abhidhammadesanaṃ ‘‘manasādesanā’’ti vadanti, yato rāhulācariyo ‘‘visuddhakaruṇānaṃ manasādesanā vācāya akkharaṇato akkharasaññitā’’ti āha.
“以实物为主”即是以实体为主。在名词句中,实体形态显露,动作形态隐伏,譬如“触”(phasso)一词;而在动词句中,动作形态显露,实体形态反而不显,譬如“触着”(phusatī)一词。由此说明它们有以实物为主、有以动作为主。“作为执持动作差别之相”,意即它是了知动作差别的依据,透过显示动作的差别来达成,如“cirappavāsi”(久居他乡者)一词中的“cira”音,就显示了居住这一动作所带有的远离差别。在“应如此作意,不应如此作意”这类语句中,“evaṃ”音是动作差别的阐明者;而在“evaṃsīlā”(具如是戒者)、“evaṃdhammā”(具如是法者)这类表述中,它又成为实体差别的阐明者。其余不变词亦循此理。因此他说:“动作……乃至……不变词句。”显示巴利原文
Satvappadhānanti drabyappadhānaṃ. Nāmapade hi drabyamāvibhūtarūpaṃ, kiriyā anāvibhūtarūpā yathā ‘‘phasso’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24). Ākhyātapade pana kiriyā āvibhūtarūpā, drabyamanāvibhūtarūpaṃ yathā ‘‘phusatī’’ti. Tena nesaṃ satvakiriyāppadhānatā vuttā. Kiriyāvisesaggahaṇanimittanti kiriyāvisesāvabodhahetu kiriyāvisesadīpanato, yathā ‘‘cirappavāsi’’nti (dha. pa. 219) ettha pa-saddo vasanakiriyāya viyogavisiṭṭhataṃ dīpeti. ‘‘Evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākatthā’’tiādīsu kiriyāvisesassa jotako evaṃ-saddo. ‘‘Evaṃsīlā (dī. ni. 3.142) evaṃdhammā’’tiādīsu (dī. ni. 2.13; ma. ni. 3. 198; saṃ. ni. 5.378) satvavisesassa. Evaṃ sesanipātapadānampīti adhippāyo. Tenāha ‘‘kiriyāya…pe… nipātapada’’nti.
已略说如上,那么为何又说“以句所说”(padābhihita)呢?或者也可以这样理解:所谓“略说”,是指用字母来宣说的内容;而“以句所说”,则是用句子来讲述、用句子来阐明的内容。至于这二者——如果说语句(vākya)即是句子的集合,那么它的界限在哪里?有一种说法是:直到所要表达的意义穷尽为止,便是一个语句;对此他们有许多解释。但那些有什么用呢?真正应视为“语句”的,必须具备这些条件:善说的、带有动词的、具备格关系的、拥有修饰语的。难道仅凭句子本身不就足以彰显意义吗?为了回应这个质疑,论师特别留意之后,说:“即使是仅仅听闻一个句子”等等。所谓“以形相所说”(ākārābhihita)的词源解释,便是在种种形相、种种语句分之中所宣说、所讲述的词源解释。也有说:“所说”(abhihita)即是引自圣典的内容。显示巴利原文
Saṅkhepato vuttaṃ, kiṃ pana tanti āha ‘‘padābhihita’’nti. Atha vā saṅkhepato vuttaṃ, yo akkharehi saṅkāsitoti vuccati. Padābhihitaṃ padehi kathitaṃ, yo padehi pakāsitoti vuccati. Tadubhayaṃ, yadi padasamudāyo vākyaṃ, tassa ko paricchedo. Yāvatā adhippetatthapariyosānaṃ, tāvatā ekavākyantipi vadanti, bahūpettha pakāre vaṇṇenti. Kiṃ tehi, sākhyātaṃ sābyayaṃ sakārakaṃ savisesanaṃ ‘‘vākya’’nti daṭṭhabbaṃ. Nanu ca padenapi attho byañjīyatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘padamattasavanepi hī’’tiādi. Ākāresu vākyavibhāgesu abhihitaṃ kathitaṃ nibbacanaṃ ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ. ‘‘Abhihitanti ca pāḷiāgata’’nti vadanti.
“趣向涅槃,或被求涅槃者所追求,或于灭除烦恼中行进,故名为道”等(参见《法集论注》16),这是诸词源解释的详细展开。由于它是能详细阐述这些词源的教说,故称为“详释”(niddesa),意指:“词源的广释,因毫无保留的教导而称为详释。”“以句”(padehi),是指凭借那些构成语句的部分,亦即从语句中分析出来的动词等句子成分,因此说这是“对语句的分别”,同样也说“如果尚未究竟”等等。然而又有其他论师说:“根据根本、缘、消失、词缀等方式来分析字母,这称为形相(ākāra);依据词源规律来分析句子,这称为词源解释(nibbacana);而对语句的分别,即是详释。因为音素、句子、语句都有未加分别和已被分别两种状态,由此便构成六种文(byañjana)与句。”“第六语言”(chaṭṭhaṃ vacana)是指第六个句子成分。“应作”(kātabba)的意思,就是在“字母、句子、文、形相,以及同样的词源、详释、第六语言”这首偈颂中所应当了知的。显示巴利原文
‘‘Nibbānaṃ maggati, nibbānatthikehi vā maggīyati, kilese vā mārento gacchatīti maggo’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. 16) nibbacanānaṃ vitthāro. Taṃniddesakathanattā niddesoti imamatthamāha ‘‘nibbacanavitthāro niravasesadesanattā niddeso’’ti. Padehīti vākyāvayavabhūtehi, vākyato vibhajjamānehi vā ākhyātādipadehi. Tenāha ‘‘vākyassa vibhāgo’’ti, tathā cāha ‘‘apariyosite’’tiādi. Apare pana ‘‘pakatipaccayalopādesādivasena akkharavibhāgo ākāro, niruttinayena padavibhāgo nibbacanaṃ, vākyavibhāgo niddeso. Vaṇṇapadavākyāni hi avibhattāni, vibhattāni ca cha byañjanapadānī’’ti vadanti. Chaṭṭhaṃ vacananti chaṭṭhaṃ padaṃ. Kātabbanti ‘‘akkharaṃ padaṃ byañjanaṃ ākāro tatheva nirutti niddeso chaṭṭhavacana’’nti gāthāyaṃ evaṃ kattabbaṃ, saṃvaṇṇanāvasena vā ākārapadaṃ catutthaṃ kātabbanti attho. Sabbo saddavohāro vibhattehi, avibhattehi ca akkharapadavākyeheva, tadaññappakāro natthīti āha ‘‘yānimānī’’tiādi.
24 为说明“开显”(kāsanā)一词属于“业”的含义,所以说“被开显”(kāsīyatī)等。姑且说,以语句开显、阐明义理是可以的,注释也以语句为界限,那么为何还提到字母呢?为解答此疑问,他说:“凭借可被听见的字母”等等。所谓“通达句义”(padatthasampaṭipattī),即彻底了知语句所指称的义理。说“以字母来开显”等,是将字母视为能造者,将开显视为阐扬的活动,为了表明由此阐述的道理已经成立,他才说“确实就是如此”等等。显示巴利原文
24.Kāsanāsaddo kammatthoti dassetuṃ ‘‘kāsīyatī’’tiādi vuttaṃ. Padehi tāva atthassa saṅkāsanā, pakāsanā ca hotu, padāvadhikāpi saṃvaṇṇanā icchitāti akkharehi pana kathanti āha ‘‘akkharehi suyyamānehī’’tiādi. Padatthasampaṭipattīti padābhidheyyaatthāvabodho. ‘‘Akkharehi saṅkāsetī’’tiādinā akkharakaraṇaṃ saṅkāsanabhūtaṃ ugghaṭanakiriyaṃ vadantena yathāvutto attho sādhitoti dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ.
“分别者、阐明者、施设者”,这三者以一个单数形式来叙述,表示一个集合体(ekattaniddeso samāhāro),即是一个并列复合词(dvandasamāso)。“以两者”(ubhayena),指用“开示”与“分别”这两项。“于这些”(etehi):此处实际要说的是“唯于这些”(etehi eva),不过是省略了强调的语气,因此他说“就是凭借这些”。“开显……乃至……根本不存在”这句话,是为了显示那如意如愿、无有欠缺的决定性效果。“阐扬等”(ugghaṭanādī),通过“等”字,将详细分别的那些方法也都涵盖在内了。显示巴利原文
Vibhajanuttānīkammapaññattīti ekattaniddeso samāhāroti ayaṃ dvandasamāso. Ubhayenāti ‘‘vivaraṇā, vibhajanā’’ti iminā dvayena. Etehīti ettha eva-kāro luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘etehi evā’’ti. ‘‘Saṅkāsanā…pe… abhāvato’’ti iminā yathādhippetaanūnāvadhāraṇaphalaṃ dasseti. Ugghaṭanādīti ādisaddena vipañcananayāni saṅgaṇhāti.
25 “善结合”(sammāyutta),意思是正确而不颠倒,并且毫无遗漏地结合、相应在一起。正如所说:“无有欠缺”。因为一切圣典的义理,都被义理之句及义理论述之法毫无遗漏地统摄在一起。因此他说:“因为所有……”等等。显示巴利原文
25.Sammāyuttoti sammā aviparītaṃ, anavasesato ca yutto sahito. Tathā hi vuttaṃ ‘‘anūnā’’ti. Sabbo hi pāḷiattho atthapadaatthanayehi anavasesato saṅgahito. Tenāha ‘‘sabbassa hī’’tiādi.
26 然而,为何此处不将“根本句”(mūlapada)与“句所立处”(padaṭṭhānāni)包含在内?因为除此二者之外,并无别的句义。根本句只是种种理趣生起的所依,因此被显示为句所立处,这显示本身便是一种理趣。故而说:“离此,更无任何《导论》的义理。”显示巴利原文
26. Kasmā panettha mūlapadapadaṭṭhānāni asaṅgahitānīti? Padatthantarābhāvato. Mūlapadāni hi nayānaṃ samuṭṭhānamattattā padaṭṭhānānīti dassitoyaṃ nayo. Tena vuttaṃ ‘‘ito vinimutto koci nettipadattho natthī’’ti.
指的是作为因的《导论》。“诸理趣应加以注释”:意谓在对经典作义理解释时,应将诸理趣详细展开。所谓“此即是”,即指此注释之次第。也就是说,应依它们在《导论》中教导的次第,以义理解释的方式,与经典相配合。所谓“如是成就”,即依教导之次第而得成立。所谓“此开头”,即指以“十六理趣为首”等句而展开的开端部分。“此义理”,即指现所宣说、以确定为本质的道理。显示巴利原文
Nettiyā kāraṇabhūtāya. Hārā saṃvaṇṇetabbāti suttassa atthasaṃvaṇṇanāvasena hārā vitthāretabbā. Svāyanti so ayaṃ saṃvaṇṇanākkamo. Yena anukkamena nettiyaṃ desitā, teneva sutte atthasaṃvaṇṇanāvasena yojetabbāti. Evaṃ siddheti desanākkameneva siddhe. Ayaṃ ārambhoti ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti evaṃ pavatto ārambho. Imamatthanti imaṃ vuccamānaniyamasaṅkhātaṃ atthaṃ.
如果诸理趣仅依开示之次第即可配入经文,那么这些次第是不待因缘,还是依于因缘?于此当审察:若理趣之次第不待因缘,虽有种种义理被宣说,他们仍需依某一次第而说。若尔,则随意一种顺序皆能将理趣与经文结合,如是,所谓“决定次第”便无意义。若谓待于因缘,彼因缘又是何者?另有观点认为,不应先觅因缘,唯应于此寻求义理。准此意趣,故说:“这些追问,于任何处皆不确立理趣之排列次第。”继而又说:“然我非为违逆天爱者之所愿而作此说”,进而详细审查次第之因由,说“复次”等,以此先确立“教示理趣”最初开示之因缘。其中,于诸法,有乐味、过患、出离为教示之成就;于身,则有律仪。“由本性”:即依自性。因为无有简择即无安立,故成为所依。显示巴利原文
Yadi desitakkameneva hāranayā sutte yojetabbā siyuṃ, kiṃ so kamo kāraṇanirapekkho, udāhu kāraṇasāpekkhoti? Kiñcettha – yadi tāva kāraṇanirapekkho hāranayānaṃ anukkamo, aneke atthā vuccamānā avassaṃ ekena kamena vuccantīti. Evaṃ sante yena kenaci kamena sutte yojetabbā siyuṃ, tathā sati niyamo niratthako siyā. Atha kāraṇasāpekkho, kiṃ taṃ kāraṇanti? Itaro kāraṇagavesanaṃ akatvā attho evettha gavesitabboti adhippāyena ‘‘nāyamanuyogo na katthaci anukkame nivisatī’’ti vatvā ‘‘na pana mayaṃ devānaṃpiyassa manorathavighātāya cetemā’’ti kamakāraṇaṃ vicārento ‘‘apicā’’tiādinā desanāhārassa tāva ādito desanāya kāraṇaṃ patiṭṭhapeti. Tattha dhammadesanāya nissayo assādādīnavanissaraṇāni, sarīraṃ āṇatti. Pakatiyā sabhāvena. Niddhāraṇena vināpi patiṭṭhābhāvato nissayabhāvato.
“如是,他将说”等语句,令上述意义更为显明。这一道理同样适用于其他理趣。显示巴利原文
‘‘Tathā hi vakkhatī’’tiādinā yathāvuttaṃ atthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Esa nayo itaresupi.
“于观察之后”:即于观察理趣之后。对其余理趣也是如此。“如是”:即在特相理趣的辨别中,对于合理与不合理者,依其因果相续所把握的自性,纵然尚未宣说,也因同一特相而得统摄,此为已说。显示巴利原文
Vicayānantaranti vicayahārānantaraṃ. Sesesupi eseva nayo. Tathā hīti lakkhaṇahāravibhaṅge yuttāyuttānaṃ kāraṇaparamparāya pariggahitasabhāvānaṃ avuttānampi ekalakkhaṇatāya gahaṇaṃ vuttaṃ.
“于义已抉择者”:即从意义、前后关联等义的角度,从契经中抽取出来、在对该经作注释时所引用的法句。因其音声与量的界限尚须审察,故称“无余”。“义”是所诠表的意义,“法”是自性法。“于彼彼处赋予彼名”即于该义、该法上安立彼名,并称之为“如此名称者”。以“义”与“法”二词,无余、全分地摄取了义与法,故说“无余遍取”,由此而言“于彼彼处”。正如在《四分别根本偈》中,为显示了对无余义理的觉知而作无余遍取,同样地,在所说“再次入胎”中,依转起而无言辞的意义被正确地抽引为正行道,因此,“如是”一词带有归结之义。显示巴利原文
Atthato niddhāritānanti atthuddhārapubbāparānusandhiādiatthato suttantarato uddhaṭānaṃ saṃvaṇṇiyamānasutte ānītānaṃ pāḷidhammānaṃ. Saddato, pamāṇantarato ca laddhānaṃ idha vicāretabbattā āha ‘‘niravasesato’’ti. Atthassāti abhidheyyatthassa. Dhammassāti sabhāvadhammassa. Tattha tattha taṃ abhiniropetīti tasmiṃ tasmiṃ atthe, dhamme ca taṃ nāmaṃ abhiniropeti, ‘‘ayamevaṃnāmo’’ti voharati. ‘‘Atthassa, dhammassā’’ti padadvayena sāmaññato attho, dhammo ca anavasesetvā gahitoti āha ‘‘anavasesapariyādāna’’nti, yato vuttaṃ ‘‘tattha tatthā’’ti. Tathāti yathā anavasesatthāvabodhadīpakaṃ anavasesapariyādānaṃ kataṃ catubyūhapāḷiyaṃ, evaṃ punappunaṃ gabbhamupetīti ettha asaddavatī atthā pavattivasena labbhamānā sammāpaṭipatti uddhaṭāti upasaṃhārattho tathā-saddo.
「正因为如此」(tena eva):因为经的比对正是令同类法与异类法得以转起的方法。‘由于’(yato):因为在同类法与异类法的转起中,它是分辨共通等法的方法。‘对比分别的自性’(paṭivibhattasabhāveti):即通过对照而得以分别的自性。显示巴利原文
Tenevāti suttantarasaṃsandanassa sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanūpāyabhāvato eva. Yatoti sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanassa sādhāraṇādidhammavibhajanūpāyattā. Paṭivibhattasabhāveti paṭibhāgabhāvena vibhattasabhāve.
「那些法」(te dhammā):是指从对立面翻转过来的法。它并非藉由同义词来显明,而是以施设的差别来统摄,因此说“同义语……乃至……容易了知”(pariyā…pe…subodhanañca)。显示巴利原文
Te dhammāti paṭipakkhato parivattitadhammā. Na pariyāyavibhāvanā paññattivibhāgapariggāhikāti āha ‘‘pariyā…pe… subodhanañcā’’ti.
问的净化即是解答,起始的净化即是对开示的义理阐释。对这两者的审察,唯有对界等不迷乱者方能生起,因此说“界、处……乃至……成就”。应当了知,通过引用「仅是起始」等巴利文句,也正表明了此义。显示巴利原文
Pucchāvisodhanaṃ vissajjanaṃ. Ārambhavisodhanaṃ desanāya atthakathanaṃ. Tadubhayavicāro dhātādīsu asammuyhantasseva sambhavatīti āha ‘‘dhātāyatanā…pe… sampādetu’’nti. Suddho ārambhotiādipāḷinidassanenapi ayamevattho udāhaṭoti veditabbaṃ.
“理由之方式”(kāraṇākāro)是就足处(padaṭṭhāna)而言。“依差别而示的说法方式”(pabhedato desanākāro)是其异名。“被拣别而说者”(niddhāretvā vuccamānāni),意思是将其抽取出来然后再安立上去,这是它的意趣所在。所谓如实觉悟经义,即是通过通达经中词义之门,现观四圣谛。显示巴利原文
‘‘Kāraṇākāro’’ti padaṭṭhānaṃ sandhāya vadati. Pabhedato desanākāroti vevacanaṃ. Niddhāretvā vuccamānānīti uddharitvā samāropiyamānānīti adhippāyo. Suttassa atthaṃ tathattāvabodhāyāti suttassa padatthāvagamamukhena catusaccābhisamayāya.
契合三种所化机的义理教示,称为“三种所化机所运用”(veneyyattayappayojito)。因为,这三种所化机在众缘和合时,能令此教示之果相应于所证的义利,故名为“运用”(payojeti)。“依他们次第”(tadanukkamenevā),即依略说即悟者等人的说法次第。“那三者”(te)指三种义例。“他们”(tesaṃ)指略说即悟者等。正如略说、中说、广说饶益三种人,这些义例也同样饶益他们。“于此”(tassā)指义例之义,“在彼处”(tattha)指在各个阶段。显示巴利原文
Veneyyattayayutto atthanayattayūpadeso ‘‘veneyyattayappayojito’’ti vutto. Veneyyattayañhi paccayasamavāye tadupadesaphalaṃ adhigacchantaṃ atthaṃ payojeti nāmāti. Tadanukkamenevāti tesaṃ ugghaṭitaññuādīnaṃ desanānukkameneva. Teti tayo atthanayā. Tesanti ugghaṭitaññuādīnaṃ. Yathā uddesādīnaṃ saṅkhepamajjhimavitthāravuttiyā tiṇṇaṃ puggalānaṃ upakāratā, evaṃ tesaṃ atthanayānaṃ. Tassāti atthanayatthassa. Tatthāti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ.
“生起”(samuṭṭhāna)即是因(nidāna)。“多方面”(anekadhā)指从音律及语源等多种角度而言。词义(padattho)即是音义(saddattho)。“制戒与随述”(vidhi anuvāda):在此,“这是制戒句,这是随述句”,应当了知这种分别。“应受持”(samādhātabbo),意为应护持。“随连接而应导出”(anusandhiyā anurūpaṃ nigametabbaṃ):经中依某连接在后续开展了说法,注释便应随顺那样的连接来导出。“利益”(payojana)即是果。“摄义”(piṇḍattho)即略义。“连接”(anusandhi)即问连接等。“提示”(upogghāṭo)即是举例。“策问”(cālanā)即是质问。“现起”(paccupaṭṭhāna)即是护持。显示巴利原文
Samuṭṭhānaṃ nidānaṃ. Anekadhā saddanayato, niruttinayato cāti anekappakāraṃ. Padattho saddattho. Vidhi anuvādoti idamettha vidhivacanaṃ, ayamanuvādoti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Samādhātabboti pariharitabbo. Anusandhīyā anurūpaṃ nigametabbanti yāya anusandhiyā sutte upari desanā pavattā, tadanurūpaṃ saṃvaṇṇanā nigametabbā. Payojananti phalaṃ. Piṇḍatthoti saṅkhepattho. Anusandhīti pucchānusandhiādianusandhi. Upogghāṭoti nidassanaṃ. Cālanāti codanā. Paccupaṭṭhānaṃ parihāro.
将“本性”等词的构成部分拆解而解说,名为“分解说”(bhedakathā),例如“因其发光,故名为天”(dibbantīti devā)。对词义作解说,名为“真实说”(tatvakathā),例如“佛陀,即是彼世尊、自生者、无师者”。“同义语”(pariyāyavacana)即是异名之摄(vevacana),例如“慧即了知”(paññā pajānanā)。这些内容被收录在分别、理趣、四分别、转起、摄取等部分及异名摄取之中,故说“这些已摄入若干摄取中”(te idha katipayahārasaṅgahitā)。显示巴利原文
Pakatiādipadāvayavaṃ bhinditvā kathanaṃ bhedakathā yathā ‘‘dibbantīti devā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 1.153). Padassa atthakathanaṃ tatvakathā yathā ‘‘buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako’’ti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161). Pariyāyavacanaṃ vevacanaggahaṇaṃ yathā ‘‘paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 16). Vicayayutticatubyūhaparivattanahārekadesasaṅgahitā, vevacanahārasaṅgahitā cāti āha ‘‘te idha katipayahārasaṅgahitā’’ti.
“法”因能保持自果,故应知此即因之法性。即使是能知之因,也因其能令智生起之义而归入作者,故说“作者与成就者”有二种。为再显明唯眼、种子等为生起因,故又说“再者……有三种”等。如说“三善因”等的无贪等,以及贪等,名为“根因”(hetuhetu)。如“诸比丘,四大种是因,四大种是缘,为了显示色蕴”等经中所说,名为“缘因”(paccayahetu)。善与不善业对于各自之果,名为“最上因”(uttamahetu)。眼等、种子等对于眼识、芽等,名为“不共因”(asādhāraṇahetu)。善与不善法虽也有缘法的性质,但为了显示它们作为导致可爱与不可爱果差别之因的体性,故特别举出;而声论道则是为了显示其作为能知与成就之因的体性,应作如是观。对于芽等,不共因如种子等,由同类性而为因,故为“同类因”(sabhāgahetu);共因如大地与水等,由不同类性而为“异类因”(asabhāgahetu)。系属于根相续者为“内因”(ajjhattikahetu),另一为“外因”(bāhirahetu)。显示巴利原文
Attano phalaṃ dhāretīti dhammoti hetuno dhammabhāvo veditabbo. Ñāpakahetūpi ñāṇakaraṇaṭṭhena kārake pakkhipitvā āha ‘‘kārako sampāpakoti duvidho’’ti. Puna cakkhubījādinibbattakameva kāraṇaṃ katvā dassento ‘‘puna…pe… tividho’’tiādimāha. ‘‘Tayo kusalahetū’’tiādinā (dha. sa. 1059-1060) āgatā alobhādayo, lobhādayo ca hetuhetu nāma. ‘‘Cattāro kho, bhikkhave, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāyā’’tiādinā (ma. ni. 3.86) āgato paccayahetu nāma. Kusalākusalaṃ kammaṃ attano vipākaṃ pati uttamahetu nāma. Cakkhādibījādi cakkhuviññāṇaaṅkurādīnaṃ asādhāraṇahetu nāma. Kusalākusalānaṃ satipi paccayadhammabhāve iṭṭhāniṭṭhaphalavisesahetubhāvadassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ, saddamaggānaṃ pana ñāpakasampāpakahetubhāvadassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Aṅkurādikassa asādhāraṇahetu bījādisamānajātiyahetutāya sabhāgahetu. Sādhāraṇahetu bhusasalilādiasamānajātiyatāya asabhāgahetu. Indriyabaddhasantāniko ajjhattikahetu, itaro bāhirahetu. Keci pana ‘‘sasantāniko ajjhattikahetu, itaro bāhirahetū’’ti vadanti. Pariggāhako upatthambhako. Paramparahetu upanissayapaccayo.
虽然涅槃并非所生法,但由于通过断除集而证得集之灭,而此集灭是应证得的,故道相对于涅槃的因性,如同涅槃相对于道的果性,是依近行而成立的,因此说“果之异名可得”(phalapariyāyo labbhatī)。显示巴利原文
Nibbānassa anibbattaniyepi samudayappahānasamudayanirodhānaṃ adhigamādhigantabbabhāvato nibbānaṃ pati maggassa hetubhāvo viya maggaṃ pati nibbānassa phalabhāvo upacārasiddhoti āha ‘‘phalapariyāyo labbhatī’’ti.
「正在行道阶段」(paṭipajjamānabhūmi)是道法;「已行道阶段」(paṭipannabhūmi)是果法。显示巴利原文
Paṭipajjamānabhūmi maggadhammā. Paṭipannabhūmi phaladhammā.
「依作用」(kiccato)即依自性;「依相」(lakkhaṇato)即依特相;「依共性」(sāmaññato)即依共同性。如此,同因性、同果性及同所缘性便已被含摄在内。有关此中应予阐述的内容,在下文《相摄取论注》的解说中已作说明。显示巴利原文
Kiccatoti sarasato. Lakkhaṇatoti upalakkhaṇato. Sāmaññatoti samānabhāvato. Tena samānahetutā, samānaphalatā, samānārammaṇatā ca gahitā hotīti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā lakkhaṇahāraniddesavaṇṇanāyaṃ vuttameva.
此外,于此还可依结合、分离、相违、论典、相状、词间邻近及能力等门,了知理趣的分别。其中,先由「结合」所得之理趣分别——「诸比丘,我不见有任何其他一法,如此迅速变化,如同此心。」(《增支部》1.48)此处把握了心的迅速变化性;而那些与心结合的心所,其迅速变化性也必然被一并把握,因为于他处显示它们与心结合。或者,当说到「有想者」时,这种与想俱起的表述,依于结合,即显示出它们具有受、思等性质。显示巴利原文
Apicettha sampayogavippayogavirodhapakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi vasena nayavibhāgo veditabbo. Tattha sampayogato tāvanayavibhāgo – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48) cittassa lahuparivattitā gahitā, taṃsampayogato cetasikānampi gahitāva hoti aññattha nesaṃ cittena sampayogadīpanato. Atha vā ‘‘saññino’’ti. Saññāsahitatāvacanena hi nesaṃ vedanācetanādivantatāpi sampayogato dīpitā hoti.
从「分离」来区分:说到「无因的」时,那些与因相应的法称为「有因的」,与此相对,因与因分离而称为「无因的」,应当如此了知。或者,说到「无想者」时,此处所指的是与想分离的法的现行,而非仅仅是“无想”的状态,应当如此了知。显示巴利原文
Vippayogato – ‘‘ahetukā’’ti. Hetusampayuttā hi dhammā ‘‘sahetukā’’ti vuttāti tabbidhurā dhammā vippayogato ‘‘ahetukā’’ti vuttāti viññāyati. Atha vā ‘‘asaññino’’ti. Saññāvippayuttā hi dhammapavatti idhādhippetā, na saññāya abhāvamattanti viññāyati.
从「相违」来区分:当说到「第八」和「随信行」时,应当了知在那相续中已断除了三结。同样地,当说到「若有余依,便为不来者」时,应当了知已断除了五下分结。当说到「于现法中证知」时,应当了知已断除了一切余结。显示巴利原文
Virodhato – ‘‘aṭṭhamako (yama. 3.indriyayamakapāḷi.439), saddhānusārī’’ti (pu. pa. mātikā 7.36) ca vutte taṃ santatiyaṃ saṃyojanattayappahānaṃ viññāyati, tathā ‘‘sati vā upādisese anāgāmitā’’ti (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137) vutte pañcorambhāgiyasaṃyojanappahānaṃ , ‘‘diṭṭheva dhamme aññā’’ti (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137) vutte anavasesasaṃyojanappahānaṃ viññāyati.
从「论典」来区分:说到「无记法」时,由此可知,依特定主题而不以善与不善的性质来宣说。又说到「因为取著确是人之忧愁」,可了知此处所意指的“取著”是指外在的法。显示巴利原文
Pakaraṇato – ‘‘abyākatā dhammā’’ti (dha. sa. mātikā). Adhikārato hi kusalākusalabhāvena na kathitāti ñāyati. ‘‘Upadhī hi narassa socanā’’ti (saṃ. ni. 1.12, 144) ca. Bāhirā hi dhammā idha ‘‘upadhī’’ti adhippetāti viññāyati.
从「相」来区分含义:如“因冷而破坏,因热而破坏”等(相应部3.79)。以“冷”等这样的相来执取时,唯有那些以大种及所造色为类别的法才具有色的性质,而非其他法。显示巴利原文
Liṅgato – ‘‘sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.79). Sītādiggahaṇena hi liṅgena bhūtupādāyappakārasseva dhammassa rūpabhāvo, na itarassa.
从「词间邻近」来区分含义:如“身轻安”与“身处”。因为有“那属于受蕴的”等说法,前一个“身”是表示集合体的词,后一个“身”由于与“处”一词邻近,是表示净色的词。显示巴利原文
Saddantarasannidhānato – ‘‘kāyapassaddhi, kāyāyatana’’nti. ‘‘Yā vedanākkhandhassā’’tiādivacanato hi purimo kāyasaddo samūhavācī, itaro āyatanasaddasannidhānato pasādavācī.
从「能力」来区分含义:如“诸比丘,一切在燃烧”(相应部4.28;律藏大品54),“一切都畏惧刑罚”(法句129),以及“以慈俱行的心……遍满一切世间而住”等(长部1.556、3.308;中部多处;分别论642)。在此,虽然“一切”一词通常能表示无余的有情,但由于“燃烧”一词的能力,它只是作为有所关联的意义而被表述,因此这里的“一切”一词是表示部分的;“世间”一词也是表示有情的。因为四梵住是以有情为所缘的。同样地,如“于杀害母父后”(法句294-295)的说法。由于这是全面的遮止,并且为了宣示杀母、杀父业的大过失性,此处随顺所相应,把某些具有母亲和父亲地位的恶法执取为所依,这是为了应受引导者而作的,应当这样理解。哪些是那些法呢?是渴爱与我慢。因为渴爱是众生的生母,有说:“渴爱产生男子”(相应部1.55-57)。如同父亲地位的是我慢,因为他依止我慢而高举自我,如说“我是某位国王或王臣的儿子”。(Sāmatthiyādīnanti)通过“等”一词,地方、本性等也被包含在内。显示巴利原文
Sāmatthiyato – ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, ādittaṃ (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54), sabbe tasanti daṇḍassā’’ti (dha. pa. 129) ca, tathā ‘‘sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā…pe… pharitvā viharatī’’tiādi (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 232, 459, 509; 2.309; 3.230; vibha. 642). Ettha hi satipi sabbasaddassa anavasesasattavācakatte ādittatā sāpekkhasseva atthassa vācakattā padesavācī sabbasaddo, lokasaddopi sattavācī. Sattārammaṇā hi appamaññāti. Tathā ‘‘mātaraṃ pitaraṃ hantvā’’ti (dha. pa. 294-295) sabbena sabbaṃ hi sapaṭikkhepato, mātupitughātakammassa ca mahāsāvajjatāpavedanato, idha ca tadanuññāya katāya mātupituṭṭhāniyā tādisā keci pāpadhammā veneyyavasena gahitā viññāyati. Ke pana teti? Taṇhāmānā. Taṇhā hi jananī sattānaṃ. ‘‘Taṇhā janeti purisa’’nti (saṃ. ni. 1.55-57) hi vuttaṃ. Pituṭṭhāniyo māno taṃ nissāya attasampaggaṇhato ‘‘ahaṃ asukassa ruñño, rājamahāmattassa vā putto’’ti yathā. Sāmatthiyādīnanti ādisaddena desapakatiādayo saṅgayhanti.
“Labbhamānapadatthaniddhāraṇamukhenāti”意为:通过在各该经中可得之“味”等引导词句的意义抉择门径。“Yathālakkhaṇanti”即随应于相,或依其相而说。“Hetuphalādīni upadhāretvā yojetabbāni tesaṃ vasenāti”意为:应审察因、果等,而后依这些相结合。今为显示他们於诸引导中应特别了知的因、果等,故说“然而特别地……”等语。其义易了知。显示巴利原文
Labbhamānapadatthaniddhāraṇamukhenāti tasmiṃ tasmiṃ sutte labbhamānaassādādihārapadatthaniddhāraṇadvārena. Yathālakkhaṇanti yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ, lakkhaṇānurūpaṃ vā yathālakkhaṇaṃ. Hetuphalādīni upadhāretvā yojetabbāni tesaṃ vasenāti adhippāyo. Idāni hetuphalādayo ye yasmiṃ hāre savisesaṃ icchitabbā, te dassetuṃ ‘‘visesato panā’’tiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.