《欲经》解释的注释显示巴利原文
1. Kāmasuttaniddesavaṇṇanā
此处以《欲经》为始。该经以“若人正欲求欲”等偈颂开篇,全经由“宣说”“解释”“反解释”三种方式构成。“若人正欲求欲”等即是“宣说”。“欲者,就摄类而言有两种欲:事欲与烦恼欲”是“解释”。“何等为事欲?可喜之色”等则是“反解释”。显示巴利原文
Tattha kāmasuttaṃ ādi. Tasmimpi ‘‘kāmaṃ kāmayamānassā’’ti gāthā ādi. Sā uddesaniddesapaṭiniddesavasena tidhā ṭhitā. ‘‘Kāmaṃ kāmayamānassā’’ti evamādi uddeso. ‘‘Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā cā’’ti niddeso. ‘‘Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā’’ti evamādi paṭiniddeso.
1 “欲”(kāmaṃ):指称为可喜之色等三地法的事欲。“正欲求”(kāmayamānassa):即正在欲求的人。“彼事成就”(tassa cetaṃ samijjhati):意思是,如果那位正在欲求的众生,其称为欲的对象得以成就——也就是他获得了它,那么他便确实成为心满意足之人,即绝对欢喜心的人。“得已”(laddhā):即得到之后。“众生”(macco):即有情。“若得所愿”(yadicchati):即若得其所希求者。然而,此处只是简要说明词义关联;详细解释应依上文经中所说来了知。如此处所行,以后各处亦皆如此。显示巴利原文
1. Tattha kāmanti manāpiyarūpāditebhūmakadhammasaṅkhātaṃ vatthukāmaṃ. Kāmayamānassāti icchamānassa. Tassa cetaṃ samijjhatīti tassa kāmayamānassa sattassa taṃ kāmasaṅkhātaṃ vatthu samijjhati ce, sace so taṃ labhatīti vuttaṃ hoti. Addhā pītimano hotīti ekaṃsaṃ tuṭṭhacitto hoti. Laddhāti labhitvā. Maccoti satto. Yadicchatīti yaṃ icchati. Idaṃ pana saṅkhepato padatthasambandhamattameva, vitthāro pana upari pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbo. Yathā ca imasmiṃ, evaṃ ito paraṃ sabbesupīti.
“欲”(kāmā):是应被指出的词语。“就摄类而言”(uddānato):是应被解释的词语。“就摄类而言”:指按照分类的方式,犹如“鱼之摄类应买”等说法。或者,因层层向上施设而称为“摄类”,正如“向上净化”而得“清净”之义。又或者,以展开说明的方式来理解。应结合“欲”一词的读音来表述。“二”:这是数量的限定,非一非三。“事欲”(vatthukāmā):即可喜之色等的事欲。“烦恼欲”(kilesakāmā):以恼乱义与逼迫义而得名。在这些欲中,事欲应当被遍知,烦恼欲应当被断除。其中,事欲是因烦恼欲而应被希求的,由此称为“欲”;烦恼欲则是希求事欲的因,由此而称为“欲”。在分类中,包含在色等蕴中的是事欲,包含在行蕴中的是烦恼欲。能被六识认知的是事欲,能被意识觉知的是烦恼欲。事欲作为烦恼的立足处、因与所缘而存在。显示巴利原文
Kāmāti uddisitabbapadaṃ. Uddānatoti niddisitabbapadaṃ. Uddānatoti vaggavasena ‘‘macchuddānaṃ kineyyā’’ti ādīsu viya. Atha vā uparūpari dānato uddānaṃ, uddhaṃ uddhaṃ sodhanato byavadānaṭṭhena vodānaṃ viya. Vitthārakaraṇabhāvena vā. Kāmā iti pāṭhasesaṃ katvā vattabbaṃ. Dveti gaṇanaparicchedo , na ekaṃ, na tayo. Vatthukāmā cāti manāpiyarūpādivatthukāmā ca. Upatāpanaṭṭhena vibādhanaṭṭhena ca kilesakāmā ca. Tesu vatthukāmo pariññeyyo, kilesakāmo pahātabbo. Tattha vatthukāmo kilesakāmena patthayitabboti kāmīyatīti kāmo. Kilesakāmo vatthukāmānaṃ paccāsīsanassa kāraṇabhāvena kāmīyate anenāti kāmo. Tattha rūpādikkhandhe saṅgahito vatthukāmo, saṅkhārakkhandhe saṅgahito kilesakāmo. Chahi viññāṇehi vijānitabbo vatthukāmo, manoviññāṇena jānitabbo kilesakāmo. Kilesānaṃ patiṭṭhaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ārammaṇaṭṭhena ca vatthukāmo.
世间种种可爱之物并非欲,人内在的思惟染著才是欲;
世间种种可爱之物依然留存,而智者在此调伏了欲。
显示巴利原文 ‘‘Nete kāmā yāni citrāni loke, saṅkapparāgo purisassa kāmo; Tiṭṭhanti citrāni tatheva loke, athettha dhīrā vinayanti chanda’’nti. (a. ni. 6.63);
这里以难陀年轻人(《法句经注》1.68 莲华色长老尼事迹)和索雷亚长者之子(《法句经》43)等事例为证。烦恼欲:以其本身有恼乱、逼迫之义,自身即是渴求,故称为欲。如经中说:“婆罗门!被贪染征服、心被完全占据的人,思惟自我伤害,思惟伤害他人,思惟自我与他人俱遭伤害。”以及“婆罗门!染著者杀生,取未给予之物,侵犯他人妻子,说妄语。”(增支部3.54)等等,皆为例证。显示巴利原文
Nandamāṇavaka- (dha. pa. aṭṭha. 1.68 uppalavaṇṇattherīvatthu) soreyyaseṭṭhiputtādīnaṃ (dha. pa. 43) vatthūni cettha nidassanaṃ. Kilesakāmo tāpanaṭṭhena bādhanaṭṭhena ca sayaṃ kāmetīti kāmo. Vuttampi cetaṃ ‘‘ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi cetetī’’ti ca ‘‘ratto kho, brāhmaṇa, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇatī’’ti (a. ni. 3.54) ca evamādi nidassanaṃ.
为了以反释的方式详细展开,于是提出了:“何等为事欲?”等语。其中,“何等”(katame)是一种希望解释的提问。问有五种,其分类将在下文中明了。在此,这一问正属于希望解释的提问。其中,“可喜”(manāpikā):意思是能使心愉悦、令心增长,因此称为可喜;可喜即此可喜之意。“色”(rūpā):是由业、心、时节、食这四种因所生的色所缘。所谓色,即是会变坏的意思;当它发生变坏时,便显现出让心执取的状态,这就是它的意义。显示巴利原文
Tameva paṭiniddesavasena vitthāretvā vattukāmo – ‘‘katame vatthukāmā’’tiādimāha. Tattha katameti kathetukamyatāpucchā. Pañcavidhā hi pucchā, tāsaṃ vibhāgo upari pāḷiyaṃyeva āvi bhavissati. Tāsu ayaṃ kathetukamyatāpucchā. Tattha manāpikāti manaṃ appāyanti vaddhentīti manāpā, manāpā eva manāpikā. Rūpāti kammacittautuāhārasamuṭṭhānavasena catusamuṭṭhānikā rūpārammaṇā. Rūpayantīti rūpā, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānā hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsentīti attho.
在此,根据什么义而称为“色”呢?是以“变坏”为义。这是世尊所说:显示巴利原文
Tattha kenaṭṭhena rūpanti? Ruppanaṭṭhena. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
“诸比丘!你们所说的‘色’是什么?诸比丘!它会变坏,因此称为‘色’。被什么变坏呢?被寒冷变坏,被炎热变坏,被饥饿变坏,被口渴变坏,也被牛虻、蚊虫、风、烈日、爬行动物的接触所变坏。诸比丘!正因为它会变坏,所以称为‘色’。”(《相应部》3.79)显示巴利原文
‘‘Kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadetha? Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi ruppati. Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.79).
其中,ruppati 意为被激怒、被打击、被压迫、被粉碎,也就是被毁坏的意思。先说由寒冷导致的破坏,这在中间地狱(lokantarika-niraya)中极为明显。在摩醯沙迦国(Mahiṃsakaraṭṭha)等降雪严寒的地区,也同样明显。因为那里的众生,身体被寒冷摧折破裂,乃至命终。显示巴利原文
Tattha ruppatīti kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, bhijjatīti attho. Sītena tāva ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Mahiṃsakaraṭṭhādīsupi himapātasītalesu padesesu etaṃ pākaṭameva. Tattha hi sattā sītena bhinnachinnasarīrā jīvitakkhayampi pāpuṇanti.
由炎热导致的破坏,在无间大地狱(avīcimahāniraye)中极为显著。因为在那里,众生被迫躺在炽热的铜地上,当施以五种捆绑等刑罚时,他们遭受极重之苦。显示巴利原文
Uṇhena ruppanaṃ avīcimahāniraye pākaṭaṃ. Tattha hi tattāya lohapathaviyā nipajjāpetvā pañcavidhabandhanādikaraṇakāle sattā mahādukkhaṃ anubhavanti.
由饥饿导致的破坏,在饿鬼界与遭遇饥荒时极为明显。因为在饿鬼界的众生,于两尊乃至三尊佛陀出世的间隔期间,根本不曾有‘用手拿起食物放进嘴里’这样的事,他们的腹内犹如燃烧的空心树。在饥荒时期,连些许粥水都得不到而濒死的众生,其数不可胜计。显示巴利原文
Jighacchāya ruppanaṃ pettivisaye ceva dubbhikkhakāle ca pākaṭaṃ. Pettivisayasmiñhi sattā dve tīṇi buddhantarāni kiñcideva āmisaṃ hatthena gahetvā mukhe pakkhipantā nāma na honti, antoudaraṃ ādittasusirarukkho viya hoti. Dubbhikkhe kañjikamattampi alabhitvā maraṇasattānaṃ pamāṇaṃ natthi.
渴的折磨,在黑绳地狱等处是十分明显的。因为那里的众生,在两、三尊佛陀出现的间隔期间,连一滴滋润心口或舌尖的水滴也无法得到。当他们想着‘我们要喝水’,走到河边时,河水就变成了沙地。即便跳入大海,大海也成了石板。他们就这样干涸枯竭,被极度强烈的痛苦所迫,放声号叫。至于虻虫等的折磨,在虻虫、苍蝇众多之处也是十分明显的。而这些内容,已经在阿毗达摩中,通过‘哪种色是可指示的?是有对碍的?’等方式,详细地展开了论述。显示巴利原文
Pipāsāya ruppanaṃ kālakañjikādīsu pākaṭaṃ. Tattha hi sattā dve tīṇi buddhantarāni hadayatemanamattaṃ vā jivhātemanamattaṃ vā udakabindumpi laddhuṃ na sakkonti. ‘‘Pānīyaṃ pivissāmā’’ti nadiṃ gatānaṃ jalaṃ vālukātalaṃ sampajjati. Mahāsamuddaṃ pakkhantānampi samuddo piṭṭhipāsāṇoyeva hoti. Te sussantā balavadukkhapīḷitā viravanti. Ḍaṃsādīhi ruppanaṃ ḍaṃsamakkhikādibahulesu padesesu pākaṭaṃ. Taṃ pana – ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ sanidassanaṃ? Sappaṭigha’’nti ādinā nayena abhidhamme (dha. sa. 656, 658) vitthāritameva.
‘发出声音’(sappanti),所以称为‘声’,意思是‘被发出、被说出来’。声音是由时节和心两种原因生起的。‘散发气味’(gandhayanti),所以称为‘香’,意思是‘把自己的来源地显示出来’。众生‘品尝它们’(rasanti),所以称为‘味’,意思是‘被享受、被品尝’。‘被接触’(phusīyanti),所以称为‘触’。这些香、味等是由四种原因生起的。关于它们的详细分析,在阿毗达摩中已有阐述。显示巴利原文
Sappantīti saddā, udāharīyantīti attho. Utucittavasena dvisamuṭṭhānikā saddā. Gandhayantīti gandhā, attano vatthūni sūcayantīti attho. Rasanti te sattāti rasā, assādentīti attho. Phusīyantīti phoṭṭhabbā. Ete gandhādayo catusamuṭṭhānikāva . Tesaṃ vibhāgo abhidhamme (dha. sa. 622-624) vitthāritoyeva.
为了详细阐明此义,故说‘铺盖、披覆’等。其中,铺展开来躺卧其上的,称为‘铺盖’;将身体包裹而穿着的,称为‘披覆’。家生等四种,以及女奴、男奴,总称为‘奴婢’。谷物等早期作物生长之处,叫做‘田地’;豆类等后期作物生长之处,叫做‘土地’。或者,两种作物都生长之处即为‘田地’;而为种植作物所开辟整理出来的一片土地,便是‘土地’。在这里,以田地、土地为代表,也包含了池塘、水库等。‘货币’(hirañña)指迦沙婆那金币;‘黄金’(suvaṇṇa)指天然的纯金块。透过列举这两种,也把铜钱、紫胶币、木币等一切都包括进去了。‘村庄、市集、王都’:仅有小屋等者为村庄;有商店聚集者为市集;一位国王发号施令的所在地为王都。‘国土’是指一个国家内部的局部区域。‘地方’则是指像迦尸国、憍萨罗国这样的国家。‘军队’是指象兵、马兵、车兵、步兵四种军队。‘仓库’是指财库、谷仓、布帛库三种仓库。‘任何’(yaṃ kiñci)即无所遗漏、一切尽摄。显示巴利原文
Tamevatthaṃ vitthāravasena dassento ‘‘attharaṇā pāvuraṇā’’tiādimāha. Tattha attharitvā nipajjiyantīti attharaṇā. Sarīraṃ veṭhetvā pārupīyantīti pāvuraṇā. Antojātādayo cattāro dāsī ca dāso ca dāsidāsā. Khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya katabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpītaḷākādīnipi saṅgahitāni. Hiraññanti kahāpaṇo. Suvaṇṇanti jātarūpaṃ. Tesaṃ gahaṇena lohamāsako jatumāsako dārumāsakoti sabbepi saṅgahaṃ gacchanti. Gāmanigamarājadhāniyoti ekakuṭikādi gāmo. Āpaṇayutto nigamo. Ekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānaṃ rājadhānī. Raṭṭhanti janapadekadesaṃ. Janapadoti kāsikosalādijanapado. Kosoti catubbidho koso – hatthī asso ratho patti. Koṭṭhāgāranti tividhaṃ koṭṭhāgāraṃ – dhanakoṭṭhāgāraṃ dhaññakoṭṭhāgāraṃ vatthakoṭṭhāgāraṃ. Yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānavacanaṃ. Rajanīyanti rañjetuṃ yuttaṭṭhena.
从此以后,为了以三法分类显示,而说了六种三法:过去三法、内三法、劣三法、处所三法、结合三法、欲界三法。其中,在过去三法中:凡是已达到自性,或经历了生起等刹那之后而过去的,称为“过去”。那两种情形都尚未到来,故称为“未来”。依于种种原因而生起的,称为“现在”。这是依“有”(存在)来划分的。因为从结生开始,无论过去生中所生的欲,或是紧接的下一生中所生的欲,乃至百千万劫前所生的,一切都称为“过去”。从死亡开始,在未来生中所将生的欲,无论紧接的下一生中所生,还是百千万劫之后方生,一切都称为“未来”。而在死亡与结生之间生起的欲,则称为“现在”。显示巴利原文
Ito paraṃ tikavasena dassetuṃ atītattikaajjhattattikahīnattikaokāsattikasaṃyogattikakāmāvacarattikavasena chattike āha. Tattha atītattike tāva attano sabhāvaṃ uppādādikkhaṇaṃ vā patvā atikkantāti atītā. Tadubhayampi na āgatāti anāgatā. Taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppannāti paccuppannā. Idaṃ bhavena paricchannaṃ. Paṭisandhito hi paṭṭhāya atītabhavesu nibbattā anantarabhave vā nibbattā hontu kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbe atītāyeva nāma. Cutito paṭṭhāya anāgatabhavesu nibbattanakā kāmā anantarabhave vā nibbattantu kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbe anāgatāyeva nāma. Cutipaṭisandhiantare pavattā kāmā paccuppannā nāma.
在内三法中:怀着“如此转起时,我们将被执取为自我”的意图,以自我为所缘而转起,在自身相续中转起,属于个人所有的欲,称为“内欲”。与此相对,外在的、无论与根相连或不连的,则称为“外欲”。第三项(内外欲)是合此二者而说的。显示巴利原文
Ajjhattattike ‘‘evaṃ pavattamānā mayaṃ attāti gahaṇaṃ gamissāmā’’ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikāraṃ katvā pavattā attano santāne pavattā pāṭipuggalikā kāmā ajjhattā kāmā nāma. Tato bahibhūtā pana indriyabaddhā vā anindriyabaddhā vā bahiddhā nāma. Tatiyapadaṃ tadubhayavasena vuttaṃ.
在劣三法中:“劣”即低劣。“中”指处于劣与殊胜之间,故称中等。其余者,因是最上之义,称为“殊胜”。并且,应当了知,通过相互对比,可安立劣、中、殊胜性。例如,地狱众生的欲已达极点,故称为“劣”。以此为准,畜生中,龙与金翅鸟的欲,则称为“殊胜”;其余畜生的欲,称为“中等”。那些其余畜生的欲,复为“劣”;以此为准,具大威德的饿鬼之欲,称为“殊胜”;其余饿鬼的欲,称为“中等”。饿鬼的欲又为“劣”;以此为准,地方一般居民的欲,称为“殊胜”;边地居民的欲,称为“中等”。边地居民的欲又为“劣”;以此为准,村长的欲,称为“殊胜”;其仆从的欲,称为“中等”。仆从的欲又为“劣”;以此为准,地方领主的欲,称为“殊胜”;其仆从的欲,称为“中等”。其仆从的欲又为“劣”;以此为准,区域国王的欲,称为“殊胜”;其大臣的欲,称为“中等”。大臣的欲又为“劣”;以此为准,转轮王的欲,称为“殊胜”;转轮王大臣的欲,称为“中等”。转轮王的欲又为“劣”;以此为准,……显示巴利原文
Hīnattike hīnāti lāmakā. Majjhimāti hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavāti majjhimā. Avasesā uttamaṭṭhena paṇītā. Api ca upādāyupādāya hīnamajjhimapaṇītatā veditabbā. Nerayikānañhi kāmā koṭippattā hīnā nāma. Te upādāya tiracchānesu nāgasupaṇṇānaṃ kāmā paṇītā nāma. Sesatiracchānagatānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi kāmā hīnā. Te upādāya mahesakkhapetānaṃ kāmā paṇītā nāma. Avasesānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi hīnā. Te upādāya jānapadānaṃ kāmā paṇītā nāma. Paccantavāsīnaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi hīnā. Te upādāya gāmabhojakānaṃ kāmā paṇītā nāma. Tesaṃ paricārikānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi hīnā. Te upādāya janapadasāmikānaṃ kāmā paṇītā nāma. Tesaṃ paricārikānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi hīnā. Te upādāya padesarājūnaṃ kāmā paṇītā nāma. Tesaṃ amaccānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi hīnā. Te upādāya cakkavattirañño kāmā paṇītā nāma. Tassa amaccānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tassapi hīnā. Te upādāya bhummadevānaṃ kāmā paṇītā nāma. Tesaṃ paricārikānaṃ devānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi hīnā. Te upādāya cātumahārājikānaṃ devānaṃ kāmā paṇītātiādinā nayena yāva akaniṭṭhadevānaṃ kāmā matthakappattā paṇītā nāma. Evaṃ upādāyupādāya hīnamajjhimapaṇītatā veditabbā.
在处所三法中:「恶趣的欲」——在那称为「无增长」、乐已远离的四恶趣中所生的欲,这就是恶趣的欲。「人类的欲」——在人间所生的欲。「天界的欲」——在天中所生的欲。显示巴利原文
Okāsattike āpāyikā kāmāti avaḍḍhisaṅkhātesu apagataayesu catūsu apāyesu nibbattakāmā āpāyikā. Manussesu nibbattakāmā mānusikā. Devesu nibbattakāmā dibbā.
在结合三法中:除了地狱有情之外,其余恶趣有情、人类,以及从四大王天开始直到兜率天众的天神,通过受用现前存在的诸欲,这些欲称为「现前欲」。当化乐天众想要尽情享受时,便超越原本已准备妥当的所缘,随心所欲地一再化现所缘而享乐,因此他们的欲称为「化现欲」。他化自在天众了知自己的心意后,享用由其他天神所化现的所缘,因此他们的欲称为「他化现欲」。「被执取」,是指被执持为‘这是我的’的欲。「未被执取」,是指未被这样执持的欲,也就是北俱卢洲人的诸欲。「我所执」,是指以渴爱的力量执著为‘这是我的’。「非我所执」,则是与此相反的情形。显示巴利原文
Saṃyogattike paccupaṭṭhitānaṃ kāmānaṃ paribhuñjanato ṭhapetvā nerayike sesaapāyasattānaṃ manussānaṃ cātumahārājike deve upādāya yāva tusitakāyikānañca devānaṃ kāmā paccupaṭṭhitā kāmā nāma. Pakatipaṭiyattārammaṇato atirekena ramitukāmatākāle yathārucitaṃ ārammaṇaṃ nimminitvā nimminitvā ramantīti nimmānaratīnaṃ devānaṃ kāmā nimmitā kāmā nāma. Attano ajjhāsayaṃ ñatvā parehi nimmite ārammaṇe sevantīti paranimmitavasavattīnaṃ kāmā paranimmitā kāmā nāma. Pariggahitāti ‘‘mayhaṃ eta’’nti gahitā kāmā. Apariggahitāti tathā apariggahitā uttarakurukānaṃ kāmā. Mamāyitāti taṇhāvasena ‘‘mama eta’’nti gahitā. Amamāyitāti vuttapaṭipakkhā.
「一切欲界法」:这是指含摄于以「下以无间地狱为限……」等方式所开示的欲界法中的一切法。在此解释其词义:概略而言,有两种欲——「事欲」与「烦恼欲」。其中,烦恼欲从意义上讲就是欲贪;事欲则是三地的流转。在这里,能行「欲乐」的便称为「欲」(烦恼欲);另一种则是「所欲」的对象。又,在这两种欲共同活动的领域当中,依四恶趣、人间及六欲天而共有十一种领域,欲在这里活动,因此称为「欲界」。据此,对于该领域所含摄的一切法,说为「一切欲界法」。这里所说的「法」,是指能够持守自性的法。「色界法」:依「下以梵天世界为限,上以色究竟天为限……」等方式所开示的色界法,凡属此范围的一切法都是色界法。「无色界法」:依「下以空无边处所生天为限,上以非想非非想处所生天为限……」等方式所开示的无色界法,凡属此范围的一切法都是无色界法。活动于色界者,称为「色界法」;活动于无色界者,称为「无色界法」。「为渴爱所依」,是说以住立为义、以原因为义,而成为渴爱的依处。「为渴爱所缘」,是指以渴爱活动的方式而成为渴爱的所缘。「可意乐义」,就是应当希求之义。显示巴利原文
Sabbepi kāmāvacarā dhammāti ‘‘heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’tiādinā (dha. sa. 1287) nayena vuttesu kāmāvacaradhammesu pariyāpannā. Tatrāyaṃ vacanattho – uddānato dve kāmā, vatthukāmo ca kilesakāmo cāti. Tattha kilesakāmo atthato chandarāgo. Vatthukāmo tebhūmakaṃ vaṭṭaṃ. Kilesakāmo cettha kāmetīti kāmo. Itaro kāmīyatīti. Yasmiṃ pana padese duvidhopeso kāmo pavattivasena avacarati, so catunnaṃ apāyānaṃ manussānaṃ channañca devalokānaṃ vasena ekādasavidho padeso kāmo ettha avacaratīti kāmāvacaro. Tattha pariyāpannadhamme sandhāya ‘‘sabbepi kāmāvacarā dhammā’’ti vuttaṃ. Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Rūpāvacarā dhammāti ‘‘heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve antokaritvā’’tiādinā (dha. sa. 1289) nayena vuttānaṃ rūpāvacaradhammānaṃ vasena sabbepi dhammā rūpāvacarā. Arūpāvacarā dhammāti ‘‘heṭṭhato ākāsānañcāyatanupage deve pariyantaṃ karitvā uparito nevasaññānāsaññāyatanupage deve antokaritvā’’tiādinā (dha. sa. 1291) nayena vuttā sabbepi arūpāvacarā dhammā . Tattha rūpe avacarantīti rūpāvacarā. Arūpe avacarantīti arūpāvacarā. Taṇhāvatthukāti patiṭṭhaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca taṇhāya vatthubhūtā. Taṇhārammaṇāti taṇhāpavattivasena taṇhāya ārammaṇabhūtā. Kāmanīyaṭṭhenāti paccāsīsitabbaṭṭhena. Rajanīyaṭṭhenāti rañjetuṃ yuttaṭṭhena. Madanīyaṭṭhenāti kulamadādimadaṃ uppādanīyaṭṭhena.
其中,以“什么是事欲?即那些可意的色……”为始,至“任何可染的依处”为终,即是就有识与无识而说。其余的内容,当以一个四法乃至六法的方式来了知。显示巴利原文
Tattha ‘‘katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā’’tiādiṃ katvā ‘‘yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthū’’ti pariyosānaṃ saviññāṇakaaviññāṇakavasena vuttaṃ. Avasesaṃ ekacatukkādikachattikanti veditabbaṃ.
如此开示了事欲之后,为开示烦恼欲而说“什么是烦恼欲?”等。其中,“欲”是指微弱的贪。“贪”则指较之更强烈的贪;经文中上面提到的其余三种贪,又比这些更强。“于诸欲中”是指在五种欲功德之中。“欲贪”是指名为“欲”的欲求,而非指想要造作的欲求,也非指对法的欲求。依于欲的力量、依于染著的力量,贪即是贪,故称“欲贪”;依于欲的力量、依于欢喜的力量,喜即是喜,故称“欲喜”。一切处皆应如此了知“欲”义。即:以渴爱为义,名为“欲爱”;以粘著为义,名为“欲恋”;以遍烧为义,名为“欲热恼”;以迷醉为义,名为“欲迷醉”;以吞下而令其究竟为义,名为“欲联结”;因为能令沉没于流转的瀑流中,故称“欲瀑流”;因为能系缚于流转,故称“欲轭”;强力执取渴爱与邪见,这就是“取”;障盖、遍缠于心,这就是“盖”。显示巴利原文
Evaṃ vatthukāmaṃ dassetvā kilesakāmaṃ dassetuṃ ‘‘katame kilesakāmā’’tiādimāha. Tattha chandoti dubbalarāgo. Rāgoti tato balavataro . Upari tayopi rāgā imehi balavatarā. Kāmesūti pañcasu kāmaguṇesu. Kāmacchandoti kāmasaṅkhāto chando, na kattukamyatāchando, na dhammacchando. Kāmanavasena rajjanavasena ca kāmoyeva rāgo kāmarāgo. Kāmanavasena nandanavasena ca kāmoyeva nandī kāmanandī. Evaṃ sabbattha kāmatthaṃ viditvā taṇhāyanaṭṭhena kāmataṇhā. Sinehanaṭṭhena kāmasneho. Pariḍayhanaṭṭhena kāmapariḷāho. Mucchanaṭṭhena kāmamucchā. Gilitvā pariniṭṭhāpanaṭṭhena kāmajjhosānaṃ. Vaṭṭasmiṃ oghehi osīdāpetīti kāmogho. Vaṭṭasmiṃ yojetīti kāmayogo. Daḷhavasena taṇhādiṭṭhiggahaṇaṃ upādānaṃ. Cittaṃ nīvarati pariyonandhatīti nīvaraṇaṃ.
“我曾见”(Addasaṁ):即我看见。“欲”(kāmā):此处为呼格。“你的”(te):即“你的”。“依止处”(mūlaṁ):即根基。“诸思惟”(saṅkappā):即种种谋划。“我将不再思惟它”(Na taṁ saṅkappayissāmi):意即我将不再作那样的谋划。“你将不会存在”(Na hohisi):意即你将不复存在。显示巴利原文
Addasanti addakkhiṃ. Kāmāti ālapanaṃ. Teti tava. Mūlanti patiṭṭhaṃ. Saṅkappāti parikappena. Na taṃ saṅkappayissāmīti taṃ parikappanaṃ na karissāmi. Na hohisīti na bhavissasi.
“冀求者”(icchamānassa):指怀有期待之人。“喜爱者”(sādiyamānassa):指正在品味之人。“希求者”(patthayamānassa):指生起希求心之人。“向往者”(pihayamānassa):指生起想要达成之欲望的人。“热切祈求者”(abhijappamānassa):指因渴爱之力而寻求满足之人,或意为正在宣说之人。显示巴利原文
Icchamānassāti paccāsīsantassa. Sādiyamānassāti assādiyamānassa. Patthayamānassāti patthanaṃ uppādentassa. Pihayamānassāti pāpuṇituṃ icchaṃ uppādentassa. Abhijappamānassāti taṇhāvasena tittiṃ uppādentassa. Atha vā abhivadantassa.
“刹帝利或……”等,是依四种种姓而说;“在家者或出家者”,是依身份形相而说;“天或人”,是依往生之处而说。“成就”(ijjhati):指实现。“善成就”(samijjhati):指正确地实现。ijjhati(成就)是依获得殊胜色身而成就;labhati(得)是依获得悦目之色身而得;paṭilabhati(获)是依获得令人净信之色身而获;adhigacchati(通达)是依获得端严之色身而通达;vindati(体验)是依获得肤色明净之色身而体验。又或者,依福德广大而成就(ijjhati);依种姓高贵而得(labhati);依大自在之形式而获(paṭilabhati);依大安乐之形式而通达(adhigacchati);依大成就之形式而体验(vindati)。显示巴利原文
Khattiyassa vātiādi catujjātivasena vuttaṃ. Gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vāti liṅgavasena vuttaṃ. Devassa vā manussassa vāti upapattivasena vuttaṃ. Ijjhatīti nipphajjati. Samijjhatīti sammā nipphajjati. Ijjhati visesarūpapaṭilābhavasena. Labhati dassanīyarūpapaṭilābhavasena. Paṭilabhati pasādanīyarūpapaṭilābhavasena. Adhigacchati saṇṭhānarūpapaṭilābhavasena. Vindati chavippasādarūpapaṭilābhavasena. Atha vā puññamahattena ijjhati. Jātimahattena labhati. Issariyamahattena paṭilabhati. Sukhamahattena adhigacchati. Sampattimahattena vindatīti.
“一分说”:指认定一方的说法。如同“偏袒一肩”中的“一肩”、“应作一分记说之问题”(见《长部》3.312;《增支部》4.42)等用法,是遮破多方的取执。“无疑说”:指远离疑惑的说法,意为遮破怀疑。“无犹豫说”:指遮破“这是怎么回事?这是怎么回事?”这类犹豫心态的说法。“非分歧说”:“分歧”是指分为两途的状态;由于没有那种状态,故称非分歧说,即远离两途,如同“诸佛所说无分歧”等中的用法,遮破犹豫。“无诳说”:由于没有二心,故称无诳,遮破“传闻,传闻”这种诳惑的说法。“决定说”:意为两者不可并存于同一意义,故为决定说,遮破歧路;但在别处,也有“决定者无未来所缘”这样的说法。显示巴利原文
Ekaṃsavacananti ekakoṭṭhāsavacanaṃ. ‘‘Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā (pārā. 349, 367), ekaṃsabyākaraṇīyo pañho’’tiādīsu (dī. ni. 3.312; a. ni. 4.42) viya anekaṃsagahaṇapaṭikkhepo. Nissaṃsayavacananti saṃsayavirahitavacanaṃ, sandehapaṭikkhepavacananti attho. Nikkaṅkhāvacananti ‘‘kathamidaṃ kathamida’’nti kaṅkhāpaṭikkhepavacanaṃ. Advejjhavacananti dvidhābhāvaṃ dvejjhaṃ, taṃabhāvena advejjhavacanaṃ. Dvidhābhāvavirahitaṃ ‘‘advejjhavacanā buddhā’’tiādīsu viya vimatipaṭikkhepo. Adveḷhakavacananti dvihadayābhāvena adveḷhakaṃ. ‘‘Itihāsa, itihāsā’’ti dveḷhakapaṭikkhepavacanaṃ. Niyogavacananti ekasmiṃ atthe dve na yujjantīti niyogavacanaṃ dvidhāpathapaṭikkhepo. Aññattha pana ‘‘niyogā anāgatārammaṇā natthī’’ti āgataṃ. Apaṇṇakavacananti palāsarahitaṃ sāravacanaṃ aviraddhakāraṇaṃ ‘‘apaṇṇakaṃ ṭhānameke’’tiādīsu (jā. 1.1.1) viya, apaṇṇakamaṇi viya sappatiṭṭhavacanaṃ. Avatthāpanavacanametanti etaṃ vacanaṃ otaritvā patiṭṭhitaṃ santiṭṭhāpanaṃ ṭhapanaṃ.
在这部《大释义》中,那些被赋予词形变化的词语,依三种原因而获得词形变化;而当它们彼此有别时,又依四种原因而成为有别。而《后分灯》则提到两种情形。如何呢?这些词语依音节(byañjanavasena)、依前缀(upasaggavasena)或依意义(atthavasena)这三种原因而获得词形变化。其中,依音节而获得词形变化的情形,应知例如“忿、正忿、已忿;嗔、正嗔、已嗔”(见《法集论》第1066段)。在这里,同一个“忿”就依音节这样取得了这些词形变化。依前缀而获得词形变化的情形,应知例如“成就、善成就、得、获得、到达、通达”。依意义而获得词形变化的情形,应知例如“智慧、善巧、精审、明了、思惟、审察”(见《法集论》第16段)。显示巴利原文
Yāni imasmiṃ mahāniddese vibhattiṃ āropitāni padāni, tāni vibhattiṃ gacchantāni tīhi kāraṇehi vibhattiṃ gacchanti, nānā hontāni catūhi kāraṇehi nānā bhavanti. Aparadīpanā panettha dve ṭhānāni gacchanti. Kathaṃ? Tāni hi byañjanavasena upasaggavasena atthavasena vāti imehi tīhi kāraṇehi vibhattiṃ gacchanti. Tattha ‘‘kodho kujjhanā kujjhitattaṃ, doso dussanā dussitatta’’nti (dha. sa. 1066) evaṃ byañjanavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. Tattha hi ekova kodho byañjanavasena evaṃ vibhattiṃ labhati. ‘‘Ijjhati samijjhati labhati paṭilabhati gacchati adhigacchatī’’ti evaṃ pana upasaggavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā’’ti (dha. sa. 16) evaṃ atthavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ.
在这些当中,首先在“喜”(pīti)的词语定义里,可以得到这三种词形变化。具体而言,“喜”与“欢悦”(pāmojja)是依音节而得的;“欣悦、悦乐、大笑”是依前缀而得的;“欢喜、快乐、踊跃、心满意足”是依意义而得的。应以同样的方法,理解一切词语定义中的词形变化。显示巴利原文
Tesu pītipadaniddese tāva imā tisso vibhattiyo labbhanti. Pīti pāmojjanti hi byañjanavasena vibhattigamanaṃ hoti. Āmodanā pamodanā pahāsoti upasaggavasena. Vitti tuṭṭhi odagyaṃ attamanatāti atthavasena. Iminā nayena sabbapadaniddesesu vibhattigamanaṃ veditabbaṃ.
这些词语虽不相同,但依名称不同、特征不同、作用不同、否定不同这四种理由而成为不同。其中,在“什么是嗔恨(byāpāda)?即于彼时,嗔、正嗔……”这段文中,所说的“嗔恨”或“嗔”,两者其实都只是嗔,只是名称上有了区别。如此,应这样以名称不同来理解区别。显示巴利原文
Nānā hontānipi nāmanānattena lakkhaṇanānattena kiccanānattena paṭikkhepanānattenāti imehi catūhi kāraṇehi nānā honti. Tattha ‘‘katamo tasmiṃ samaye byāpādo hoti? Yo tasmiṃ samaye doso dussanā’’ti ettha byāpādoti vā dosoti vā dvepi ete kodho eva, nāmena pana nānattaṃ gatāti evaṃ nāmanānattena nānattaṃ veditabbaṃ.
就聚集的意义而言,五蕴也可说为一蕴。然而在此,色以变坏为相,受以领纳为相,想以认知为相,思以思量为相,识以了别为相——依这些行相的差别而有五蕴。应当如此依行相的差异而了知它们的区别。显示巴利原文
Rāsaṭṭhena ca pañcapi khandhā ekova khandho hoti. Ettha pana rūpaṃ ruppanalakkhaṇaṃ, vedanā vedayitalakkhaṇā, saññā sañjānanalakkhaṇā, cetanā cetayitalakkhaṇā, viññāṇaṃ vijānanalakkhaṇanti iminā lakkhaṇanānattena pañcakkhandhā honti. Evaṃ lakkhaṇanānattena nānattaṃ veditabbaṃ.
「四正勤」——经中说:“于此,比丘为令未生之邪恶不善法不生……策励其心,精勤用力。”(《分别论》390;《长尼迦耶》2.402)这是同一精进,以作用的不同而分为四种场合。应当如此依作用的差异而了知它们的区别。显示巴利原文
‘‘Cattāro sammappadhānā – idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya…pe… cittaṃ paggaṇhāti padahatī’’ti (vibha. 390; dī. ni. 2.402) ekameva vīriyaṃ kiccanānattena catūsu ṭhānesu āgataṃ. Evaṃ kiccanānattena nānattaṃ veditabbaṃ.
而在“四种非法,即尊重嗔怒而不尊重正法,尊重覆藏而不尊重正法,尊重利养而不尊重正法,尊重恭敬而不尊重正法”(《增支部》4.44)等经文中,应当依所应遮止的不同而了知它们的差别。显示巴利原文
‘‘Cattāro asaddhammā kodhagarutā, na saddhammagarutā, makkhagarutā, na saddhammagarutā, lābhagarutā, na saddhammagarutā, sakkāragarutā, na saddhammagarutā’’ti evamādīsu (a. ni. 4.44) pana paṭikkhepanānattena nānattaṃ veditabbaṃ.
然而,这四种差别并非唯独由喜获得,一切法皆可随其所得的方式而获得。因为对于喜,便称之为喜;对于心,便称之为心。并且,喜以遍满为相,受以感受为相,想以认知为相,思以意志思量为相,识以了别为相。显示巴利原文
Imāni pana cattāri nānattāni na pītiyāyeva labbhanti, sabbesupi yathālābhavasena labbhanti. Pītiyā hi pītīti nāmaṃ, cittassa cittanti nāmaṃ. Pīti ca pharaṇalakkhaṇā, vedanā vedayitalakkhaṇā, saññā sañjānanalakkhaṇā, cetanā cetayitalakkhaṇā, viññāṇaṃ vijānanalakkhaṇaṃ.
同样,喜的作用是遍满,受的作用是体验,想的作用是认知,思的作用是意志思量,识的作用是了别——应当如此以作用的不同来了解其间的差别。在“喜”这一词释中,并非以遮遣差别来作区分。显示巴利原文
Tathā pīti pharaṇakiccā, vedanā anubhavanakiccā, saññā sañjānanakiccā, cetanā cetayitakiccā, viññāṇaṃ vijānanakiccanti evaṃ kiccanānattena nānattaṃ veditabbaṃ. Paṭikkhepanānattaṃ pītipade natthi.
而在“无贪”等词的解说中,例如“无贪,即不贪著、不贪著的状态”等(《法集论》35),是通过遮遣的方式而获得——应当如此以遮遣差别来了解其差异。同样,在一切词释的解说中,应当依据它们如何被获得,来了解这四种差别。显示巴利原文
Alobhādiniddese pana ‘‘alobho alubbhanā alubbhitatta’’ntiādinā (dha. sa. 35) nayena labbhatīti evaṃ paṭikkhepanānattena nānattaṃ veditabbaṃ. Evaṃ sabbapadaniddesesu labbhamānavasena catubbidhampi nānattaṃ veditabbaṃ.
复注则有两种作用:词之庄严,或词之强调。若仅说一次‘喜’,便如以杖端一捺,这个词尚不名为繁茂、庄严、光辉;只有当反复通过文句、通过前缀、通过义理而说‘喜、欢悦、庆悦、喜悦、欢笑、大笑、得意’(《法集论》9)时,它才名为繁茂、庄严、光辉。正如令一少年沐浴后,穿上令人愉悦的衣服,戴上花饰,涂上眼膏,仅于其额上点一个孤零零的雄黄点,尚不名为额头的妙相庄严;而以种种颜色围绕并点满细点,则名为额头的妙相庄严。应当如此理解此处的成就。此即名为词之庄严。显示巴利原文
Aparadīpanā pana padatthuti vā hoti daḷhīkammaṃ vāti evaṃ dve ṭhānāni gacchati. Yaṭṭhikoṭiyā uppīḷentena viya hi sakimeva ‘‘pītī’’ti vutte etaṃ padaṃ phullitamaṇḍitavibhūsitaṃ nāma na hoti, punappunaṃ byañjanavasena upasaggavasena atthavasena ‘‘pīti pāmojjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vittī’’ti (dha. sa. 9) vutte phullitamaṇḍitavibhūsitaṃ nāma hoti. Yathā hi daharakumāraṃ nahāpetvā manoramaṃ vatthaṃ paridahāpetvā pupphāni piḷandhāpetvā akkhīni añjetvā athassa nalāṭe ekameva manosilābinduṃ kareyya, na tassa ettāvatā cittatilako nāma hoti, nānāvaṇṇehi pana parivāretvā bindūsu katesu cittatilako nāma hoti. Evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ padatthuti nāma.
而由文句、由前缀、由义理再三宣说,这本身即是强调。譬如,只说‘贤友’、‘尊者’、‘夜叉’或‘蛇’,不得名为强调;但说‘贤友贤友、尊者尊者、夜叉夜叉、蛇蛇’时,便名为强调。同样,就如以杖端一捺,仅说一次‘喜’,不成强调;唯有反复由文句、由前缀、由义理说‘喜、欢悦、庆悦、喜悦、欢笑、大笑、得意’时,方成强调。如此,复注具有两种作用。依于此,在一切可得词解说的场合,于每一处都应了达其义。显示巴利原文
Byañjanavasena pana upasaggavasena atthavasena ca punappunaṃ bhaṇanameva daḷhīkammaṃ nāma. Yathā hi ‘‘āvuso’’ti vā ‘‘bhante’’ti vā ‘‘yakkho’’ti vā ‘‘sappo’’ti vā vutte daḷhīkammaṃ nāma na hoti, ‘‘āvuso āvuso, bhante bhante, yakkho yakkho, sappo sappo’’ti vutte pana daḷhīkammaṃ nāma hoti, evameva sakiṃdeva yaṭṭhikoṭiyā uppīḷentena viya ‘‘pītī’’ti vuttamatte daḷhīkammaṃ nāma na hoti, punappunaṃ byañjanavasena upasaggavasena atthavasena ‘‘pīti pāmojjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vittī’’ti vutteyeva daḷhīkammaṃ nāma hotīti evaṃ aparadīpanā dve ṭhānāni gacchati. Etissāpi vasena labbhamānakapadaniddesesu sabbattha attho veditabbo.
其中,因为能令喜悦,所以称为「喜」。它以合意喜爱为相,以身与心的满足为味,或以遍满为味,以雀跃为现起。所谓与五种欲相连结的,就是指与色等五种欲的部分相系属的喜,它因为能令喜悦而叫作喜,这是表示自性的词。已喜悦者的状态,叫作「欢悦」。「庆悦」是庆悦的行相。「喜悦」是喜悦的行相。或者,就像把各种药、各种油,或温水、冷水合在一起称为‘和合’那样,这里因为将喜等法合在一起,所以也叫作和悦。再通过前缀加以修饰,便说为「庆悦、喜悦」。显示巴利原文
Tattha pīnayatīti pīti. Sā sampiyāyanalakkhaṇā, kāyacittapīṇanarasā pharaṇarasā vā, odagyapaccupaṭṭhānā. Yā pañcakāmaguṇapaṭisaññuttāti yā rūpādipañcakāmakoṭṭhāsapaṭisaṃyuttā pīti, sā pīnayatīti pīti, idaṃ sabhāvapadaṃ. Pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ. Āmodanākāro āmodanā. Pamodanākāro pamodanā. Yathā vā bhesajjānaṃ vā telānaṃ vā uṇhodakasītodakānaṃ vā ekato karaṇaṃ ‘‘modanā’’ti vuccati, evamayampi pītidhammānaṃ ekato karaṇena modanā. Upasaggavasena pana maṇḍetvā ‘‘āmodanā pamodanā’’ti vuttā.
「笑」:能引笑。「喜悦」:能令喜悦,这是对欢喜踊跃状态的称谓。「欢喜」:即财富,本是财富的名称。但此处,由于以悦为缘,具有似财富的性质,故称为欢喜。正如富人依财富而生起悦乐,同样,有喜之人依喜而生起悦乐,因此称为“欢喜”。「悦意」:是以自性安住的喜的名称。有喜之人因身心升高、上升,称为“踊跃”;其踊跃的状态,即“踊跃性”。显示巴利原文
Hāsetīti hāso. Pahāsetīti pahāso, haṭṭhapahaṭṭhākārānametaṃ adhivacanaṃ. Vittīti vittaṃ, dhanassetaṃ nāmaṃ. Ayaṃ pana somanassapaccayattā vittisarikkhatāya vitti. Yathā hi dhanino dhanaṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati, evaṃ pītimatopi pītiṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati. Tasmā ‘‘vittī’’ti vuttā. Tuṭṭhīti sabhāvasaṇṭhitāya pītiyā etaṃ nāmaṃ. Pītimā pana puggalo kāyacittānaṃ uggatattā abbhuggatattā ‘‘udaggo’’ti vuccati, udaggassa bhāvo odagyaṃ.
「自喜」:指自意。于不喜悦者,其意以苦为近因,故不称为自意;于喜悦者,其意以乐为近因,则称为自意。因此,自意即是自喜,也就是自己的意、自己意的状态,这是其含义。而这种自喜并非任何他人的意,它仅仅是心的这种状态——心所法,所以说“自喜是心的”。显示巴利原文
Attano manatā attamanatā. Anabhiraddhassa hi mano dukkhapadaṭṭhānattā na attano mano nāma hoti, abhiraddhassa sukhapadaṭṭhānattā attano mano nāma hoti, iti attano manatā attamanatā, sakamanatā, sakamanassa bhāvoti attho. Sā pana yasmā na aññassa kassaci attano manatā, cittasseva panesā bhāvo cetasiko dhammo, tasmā ‘‘attamanatā cittassā’’ti vuttā.
「心」:因具种种行相,故称为心。「意」:指能量度所缘而了知。「意性的」即是意本身。如“空中游行的套索,那游行的意性套索”一句中,此处相应的法即被称为“意性的”。显示巴利原文
Cittavicittatāya cittaṃ. Ārammaṇaṃ minamānaṃ jānātīti mano. Mānasanti mano eva, ‘‘antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (mahāva. 33; saṃ. ni. 1.151) hi ettha pana sampayuttakadhammo ‘‘mānaso’’ti vutto.
世尊啊,您的弟子,于教法生欢喜,
未证“意”(mānasa)的有学,若命终时,众人如何得闻?
显示巴利原文 ‘‘Kathañhi bhagavā tuyhaṃ, sāvako sāsane rato; Appattamānaso sekkho, kālaṃkayirā jane sutā’’ti. (saṃ. ni. 1.159) –
此处,“阿拉汉果”被称为“意(mānasa)”。然而,在此解释中,“意(mano)”即是“意(mānasa)”,这个词是依文句而作的扩展。显示巴利原文
Ettha arahattaṃ ‘‘mānasa’’nti vuttaṃ. Idha pana mano eva mānasaṃ, byañjanavasena hetaṃ padaṃ vaḍḍhitaṃ.
「心脏(hadaya)」:即指「心(citta)」。在“我将抛散你的心(citta),击碎你的心脏(hadaya)”一句中,胸(uro)被称为“心脏(hadaya)”。在“以心测知心”中,指心。在“肾脏、心脏”中,指心所依处(hadayavatthu)。但在此处,依其内在意义,心本身即称为“心脏”。又依清净义,称它为“洁白(paṇḍara)”,这是就有分心(bhavaṅga)而说的。正如所说:“诸比丘,此心光明(pabhassara),然而为客来的随烦恼(upakkilesa)所染污(upakkiliṭṭha)。”而由于不善法也是从它所转起,犹如从恒河流出的河称为恒河,从戈达瓦里河流出的河称为戈达瓦里河,因此它也被称作“洁白”。显示巴利原文
Hadayanti cittaṃ. ‘‘Cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmī’’ti (su. ni. āḷavakasuttaṃ; saṃ. ni. 1.237; 246) ettha uro ‘‘hadaya’’nti vuttaṃ. ‘‘Hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchatī’’ti (ma. ni. 1.63) ettha cittaṃ. ‘‘Vakkaṃ hadaya’’nti (khu. pā. 3.dvatiṃsākāro; dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110) ettha hadayavatthu. Idha pana cittameva abbhantaraṭṭhena ‘‘hadaya’’nti vuttaṃ. Tameva parisuddhaṭṭhena paṇḍaraṃ, bhavaṅgaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yathāha – ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.49). Tato nikkhantattā pana akusalampi gaṅgāya nikkhantā nadī gaṅgā viya godhāvarito nikkhantā godhāvarī viya ca ‘‘paṇḍara’’ntveva vuttaṃ.
「意」与「意处」:此处采用「意」一词,旨在彰显意本身即是处。即:“并非如天处那样,因是意的住处而称意处;恰恰是意本身为处,故称意处。”在此,「处」应从住处义、矿藏义、集会处义、出生地义和因义来理解。例如,世间说“自在天处”、“瓦苏德瓦处”等,是指住处;“金处”、“银处”等,是指矿藏。而在教法中,“令人愉悦的处所,有慧者亲近它”等,是指集会处;“南方是牛的出生地”等,是指出生地;“在处处成为现证者,当念处现前时”等,是指因。在此,以出生地义、集会处义、因义三者中任何一种皆可适用。显示巴利原文
Mano manāyatananti idha pana manoggahaṇaṃ manasseva āyatanabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti ‘‘nayidaṃ devāyatanaṃ viya manassa āyatanattā manāyatanaṃ, atha kho mano eva āyatanaṃ manāyatana’’nti. Tattha nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ, vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ ‘‘āyatana’’nti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ, rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vibhaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (a. ni. 3.102; 5.23; ma. ni. 3.158) kāraṇaṃ. Idha pana sañjātidesaṭṭhena samosaraṇaṭhānaṭṭhena kāraṇaṭṭhenāti tidhāpi vaṭṭati.
由于触等诸法于此中生起,故依“出生地”之义,此亦名为“处”;外部的色、声、香、味、触作为所缘而进入此处,故依“集会处”之义,亦名为“处”;又因触等诸法以俱生缘等缘作为因,故依“因”之义,亦名为“处”。而彼(意)以思量为特相,行使根的作用,故称为根;意本身即是根,故称“意根”。显示巴利原文
Phassādayo hi dhammā ettha sañjāyantīti sañjātidesaṭṭhenapi etaṃ āyatanaṃ. Bahiddhā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā ārammaṇabhāvenettha osarantīti samosaraṇaṭhānaṭṭhenapi āyatanaṃ. Phassādīnaṃ pana sahajātādipaccayaṭṭhena kāraṇattā kāraṇaṭṭhenapi āyatananti veditabbaṃ. Tadeva mananalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, mano eva indriyaṃ manindriyaṃ.
能了知,故名为“识”。识本身即是“蕴”,称为“识蕴”。其义当从聚集等方面来理解。在“称为大水聚”一句中,是以聚集义说蕴;在“戒蕴”、“定蕴”等中,是以功德义说蕴;在“世尊看见一个大木聚”中,是仅作为概念义说蕴。而在此处,是依世俗惯用语而说蕴。因为从聚集义上说,识蕴的一部分即是一个识。因此,如同截取树木的一部分时,说“截树”一样,即使是一个识,作为识蕴的一部分,也依世俗惯用语而称为“识蕴”。显示巴利原文
Vijānātīti viññāṇaṃ. Viññāṇameva khandho viññāṇakkhandho. Tassa rāsiādivasena attho veditabbo. ‘‘Mahāudakakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (a. ni. 4.51) ettha hi rāsaṭṭhena khandho vutto. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu (dī. ni. 3.555) guṇaṭṭhena. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandha’’nti (saṃ. ni. 4.241-242) ettha paṇṇattimattaṭṭhena. Idha pana ruḷhito khandho vutto. Rāsaṭṭhena hi viññāṇakkhandhassa ekadeso ekaṃ viññāṇaṃ. Tasmā yathā rukkhassa ekadesaṃ chindanto ‘‘rukkhaṃ chindatī’’ti vuccati, evameva viññāṇakkhandhassa ekadesabhūtaṃ ekampi viññāṇaṃ rūḷhito ‘‘viññāṇakkhandho’’ti vuttaṃ.
“相应的意识界”意指与那些触等诸法相应的意识界。在此句中,同一个心,从思量的意义说为“意”,从了知的意义说为“识”,从自性的意义或无有情的意义说为“界”,故以三种名称而说。“俱行”指不分离。“俱生”指一同生起。“俱杂”指混合在一起。“相应”指以相同的方式结合。以何种方式?以俱生起等方式。是否有些法与另一些法不相应?确是如此。因为在此问被否定时,《论事》中说:“难道不是有一些法与另一些法俱行、俱生、俱杂、俱生起、俱灭、同一依处、同一所缘吗?”如此,依俱生起等而说明相应之义。因此,以这种俱生起等相同的方式结合,即称为“相应”。“俱生起”指一同生起,意为不离开彼此而生起。“俱灭”指一同灭去。“同一依处”指依靠心所依处,具有同一依处。“同一所缘”指以色等为对象,具有同一所缘。显示巴利原文
Tajjā manoviññāṇadhātūti tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ anucchavikā manoviññāṇadhātu. Imasmiñhi pade ekameva cittaṃ minanaṭṭhena mano, vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ, sabhāvaṭṭhena nissattaṭṭhena vā dhātūti tīhi nāmehi vuttaṃ. Sahagatoti avijahito. Sahajātoti saddhiṃ niggato. Saṃsaṭṭhoti saṃsaggo hutvā ṭhito. Sampayuttoti samaṃ pakārehi yutto. Katamehi pakārehīti? Ekuppādādīhi. Natthi keci dhammā kehici dhammehi sampayuttāti? Āmantā. Iti hi imassa pañhassa paṭikkhepe ‘‘nanu atthi keci dhammā kehici dhammehi sahagatā sahajātā saṃsaṭṭhā ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇā’’ti (kathā. 473) evaṃ ekuppādatādīnaṃ vasena sampayogattho vutto. Iti imehi ekuppādatādīhi samaṃ pakārehi yutto sampayutto. Ekuppādoti ekato uppanno, na vināti attho. Ekanirodhoti ekato nirodho. Ekavatthukoti hadayavatthuvasena ekavatthuko. Ekārammaṇoti rūpādivasena ekārammaṇo.
其中,“俱行”一词在胜者(佛陀)的教法中,出现于五种意义:即本性、间杂、所缘、依止、俱杂。如“此爱能再生,与喜贪俱行”,此处应理解为本性义,意即成为喜贪之体。又如“诸比丘,若考察时,与懈怠俱行、与懈怠相应”,此处为间杂义,意即中间为生起的懈怠所间杂。又如“得与色俱行之等至,或得与无色俱行之等至”,此处为所缘义,意即那些以色为所缘或以无色为所缘者。又如“修习与骨想俱行之念觉支”,此处为依止义,意即依止于骨想,修习骨想而获得。又如“此乐与此喜俱行、俱生、相应”,此处为俱杂义,意即混合在一起。此处也是取俱杂义。显示巴利原文
Ettha sahagatasaddo tabbhāve, vokiṇṇe, ārammaṇe, nissaye, saṃsaṭṭheti pañcasu atthesu dissati jinavacane. ‘‘Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandirāgasahagatā’’ti (mahāva. 14; vibha. 203; ma. ni. 3.374; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) ettha tabbhāve veditabbo, nandirāgabhūtāti attho. ‘‘Yā, bhikkhave, vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’ti (saṃ. ni. 5.832) ettha vokiṇṇe, antarantarā uppajjamānena kosajjena vokiṇṇāti ayamettha attho. ‘‘Lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā samāpattīna’’nti (pu. pa. 3-6) ettha ārammaṇe, rūpārammaṇānaṃ arūpārammaṇānanti attho. ‘‘Aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’ti (saṃ. ni. 5.238) ettha nissaye, aṭṭhikasaññaṃ nissāya aṭṭhikasaññaṃ bhāvetvā paṭiladdhanti attho. ‘‘Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ hoti sahajātaṃ sampayutta’’nti (vibha. 578) ettha saṃsaṭṭhe, saṃmissanti attho. Imasmimpi ṭhāne saṃsaṭṭhe āgato.
「俱生」一词,如《发趣论》中「俱生、前生、后生」等处的用法,即指俱生。「俱杂」一词,如在「与在家者混处」及「尊者,如是混处」等句中,指交往、混处;在「舍弃瘦马肥马,选择相似的马而驾」中,则指同类。显示巴利原文
Sahajātasaddo ‘‘sahajātaṃ purejātaṃ pacchājāta’’nti (paṭṭha. 1.1.435) ettha viya sahajāte. Saṃsaṭṭhasaddo ‘‘gihīhi saṃsaṭṭho’’ti ca, ‘‘evaṃ saṃsaṭṭho, bhante’’ti (saṃ. ni. 3.3) cāti evamādīsu saṃsagge. ‘‘Kise thūle vivajjetvā saṃsaṭṭhā yojitā hayā’’ti (jā. 2.22.70) ettha sadise.
臭橙树环绕四周,你的芒果树便是酸乳车;
根与根相互纠缠,枝条彼此交覆。」
显示巴利原文 ‘‘Pucimandaparivāro, ambo te dadhivāhana; Mūlaṃ mūlena saṃsaṭṭhaṃ, sākhā sākhā nisevare’’ti. (jā. 1.2.72) –
此处是指“累积”的含义。在“与心俱杂的诸法”(Dha. sa. dukamātikā 59)中,是指与心相应的法。而在此,则是指那些在给予果报时不分离的法,它们不作分离,具有俱生起等性质,因此称为“相应”。这就是其所指的范围。又或者,已说“俱行”之后,为了显示它并非如随后而来者一般(即不同时),故说“俱生”;为了显示它并非如同俱生的色法与无色法那般(因为没有紧密混合),故说“俱杂”。显示巴利原文
Ettha upacite. ‘‘Cittasaṃsaṭṭhā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 59) ettha cittasampayuttadhamme . Idha pana yo phalappadāne aviyogadhammo vinibbhogaṃ akatvā ekuppādādidhammo hutvā ‘‘sampayutto’’ti vuccati. Taṃvisayo. Atha vā ‘‘sahagato’’ti vatvā pacchato pacchato āgatasuttena viya so na hotīti dassetuṃ ‘‘sahajāto’’ti vuttaṃ. Ekato uppannarūpārūpaṃ viya sopi na hotīti dassetuṃ ‘‘saṃsaṭṭho’’ti vuttaṃ.
为了显示它不似乳与水那般,故称为“相应”(sampayutta)。事实上,同时生起的诸法,从无法被分开的意义上说,有相应的,犹如乳与水;也有不相应的,犹如乳与油;又如从乳中分离出的鲜奶油。为了显示具有“相”(lakkhaṇa)的相应者唯具有俱生起等相,故说“俱生起”(ekuppāda)等。在此,俱生起与俱生有何差别?生起无间断,即是“俱生起”。为了显示它不像仅由前食与后食的差别,仿佛只是同一天生起,恰如搅拌、再搅拌牛乳时才显现的鲜奶油那般,故说“俱生”(sahajāta),意思是同一刹那所生。“同一依处”(ekavatthuka),指依止的意义上,以同一分限而同一依处,犹如两位比丘同住一住处,没有位置上的间隔。“同一所缘”(ekārammaṇa),指所缘(ārammaṇa)不固定,不似眼识(viññāṇa)那样。这是某些论师之说。显示巴利原文
Khīrodakaṃ viya ca sopi na hotīti dassetuṃ ‘‘sampayutto’’ti vuttaṃ. Vinibbhogaṃ kātuṃ asakkuṇeyyaṭṭhena hi sahuppannā dhammā sampayuttāpi atthi khīratelaṃ viya. Tathā vippayuttāpi khīrato apanītaṃ navanītaṃ viya. Evaṃ lakkhaṇasampayutto ekuppādādilakkhaṇoyeva hotīti dassetuṃ ‘‘ekuppādo’’tiādi vuttaṃ. Ettha ekuppādasahajātānaṃ kiṃ nānattaṃ? Uppāde antaravirahito ekuppādo. Khīrakālamuttassāpi dadhino mathane mathane pākaṭaṃ navanītaṃ viya purebhattapacchābhattavasena ekadivasameva jāto viya so na hotīti dassetuṃ ekakkhaṇe nibbattoti sahajāto. Ekavatthukoti patiṭṭhaṭṭhena ekaparicchedena ekavatthuko, dvinnaṃ bhikkhūnaṃ ekavatthukatā viya ṭhānantaravirahito. Ekārammaṇoti aniyatekārammaṇo na cakkhuviññāṇaṃ viyāti evameke vaṇṇayanti.
“死”(macca)是根本词(mūlapada)。在色等对象上执著、被系缚者,即是“有情”(satto)。正如经中所说:“尊者!常言‘有情、有情’,尊者!以何义故名为‘有情’?罗陀!若于色有欲(chanda)、有贪(rāga)、有喜、有爱(taṇhā),于中被系著、被执著,故名为‘有情’。”(《相应部》3.161;《大义释》7)或者,以有情的结缚而称为“有情”。乐于善趣、恶趣者,称为“人”(naro)。摩奴的儿子,称为“摩纳婆”(mānavo)。以资具自己养育者,称为“士夫”(poso)。“补”(puṃ)指地狱,沉入彼处者,称为“补特伽罗”(puggalo)。持命根(indriya)者,称为“命者”(jīvo)。从死(maraṇaṃ)再生(abhinibbatti)者,称为“往生者”(jāgu)。衰老、败坏者,称为“生类”(jantu)。以根运行者,称为“因陀行”(indagu)。或者,以于业得自在而运行,称为“因陀行”。也有“兴陀行”(hindagu)的读法。显示巴利原文
Maccoti mūlapadaṃ. Rūpādīsu satto laggo laggitoti satto. Vuttañhetaṃ ‘‘satto sattoti, bhante, vuccati, kittāvatā nu kho, bhante, ‘satto’ti vuccatīti? Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.161; mahāni. 7). Sattayogena vā satto. Sugatiduggatiṃ naratīti naro. Manuno puttoti mānavo. Upakaraṇena sayaṃ posayatīti poso. Puṃ vuccati nirayo, taṃ galatīti puggalo. Jīvitindriyaṃ dhāretīti jīvo. Cutito jātiṃ gacchatīti jāgu. Jiyatīti jantu. Indriyena gacchatīti indagu. Atha vā indabhūtena kammunā gacchatīti indagu. ‘‘Hindagū’’tipi pāḷi. Hindanti maraṇaṃ, taṃ gacchatīti hindagu. Manuto jātoti manujo. Yaṃ sādiyatīti yaṃ rūpādiṃ assādiyati. Sesaṃ vuttanayameva. Ito paraṃ vuttamatthaṃ nigamento tenāha bhagavā –
“欲求欲乐者……得其所求之死”(Kāmaṃ kāmayamānassa…pe… laddhā macco yadicchati)
显示巴利原文 ‘‘Kāmaṃ kāmayamānassa…pe… laddhā macco yadicchatī’’ti;
此后,不再如此广说,唯说其差别要义。显示巴利原文
Ito paraṃ ettakampi avatvā visesamattameva vakkhāma.
2 “而他那种”(Tassace kāmayānassā),是指那位补特伽罗正在希求诸欲,或者以欲而行进。“已生起欲者”(Chandajātassā),是指已生起渴爱者。“对那众生”(Jantuno),是指那众生。“若那些欲乐衰灭”(Te kāmā parihāyantī),是指如果那些欲乐衰灭了。“他就像被箭刺伤者那样受折磨”(Sallaviddhova ruppatī),是指那时他就像被铁等所制之箭刺伤的人一样感到痛苦。此后,略去已说之处,我将只解说未说之处及意义不明之处。显示巴利原文
2.Tassace kāmayānassāti tassa puggalassa kāme icchamānassa, kāmena vā yāyamānassa. Chandajātassāti jātataṇhassa. Jantunoti sattassa. Te kāmā parihāyantīti te kāmā parihāyanti ce. Sallaviddhova ruppatīti atha so ayomayādinā sallena viddho viya pīḷīyati. Ito paraṃ vuttaṃ vajjetvā avuttesu yaṃ yaṃ anuttānaṃ, taṃ tadeva kathayissāmi.
「行进」是指以抵达能令眼愉悦的所缘的方式而前往。「导出」是指由于美丽而变得可爱,以所缘的方式导引。「被冲走」是指成为可听之后,以能令耳孔愉悦的所缘之力,将人牵引而去。「被集中」是指成为可忆念之后,以能令心愉悦的所缘之力,将心摄受并汇集。此处的「如同」是一个用于表示譬喻的不变词。「以象行进」是指乘象车而行;或者,此处的「或」字是表示选择。「以马行进」是指乘马车而行。套上牛轭等套具的车辆即是牛车,以那样的牛车而行。对于羊车等,也可依此类推。以可意的方式而生起、已善生起。亦以此方式,可意的所缘得以生起。或者,应了知:是以欲贪之力而生起、已善生起;是以欲乐之力而产生、已善产生;是以欲爱之力、欲爱著之力、爱欲之力、欲热恼之力而显现。显示巴利原文
Cakkhupīṇanaṃ ārammaṇaṃ pāpuṇanavasena yāyati gacchati . Dassanīyavasena piyattaṃ ārammaṇavasena appāpetīti niyyati. Savanīyaṃ hutvā kaṇṇasotapīṇanaṃ ārammaṇavasena parikaḍḍhatīti vuyhati. Saritabbaṃ hutvā cittapīṇanaṃ ārammaṇavasena gahetvā upasaṃharīyatīti saṃharīyati. Yathāti opammatthe nipāto. Hatthinā yāyati gacchatīti hatthiyānena vā, vāiti vikappatthe. Assena yāyati gacchatīti assayānena vā. Goyuttaṃ vayhādiyānaṃ goyānaṃ, tena goyānena. Ajayānādīsupi eseva nayo. Iṭṭhavasena jāto sañjāto.
依所缘可爱之力而产生、已善生起。依所缘悦意之力而显现。或者,应如此了知:是依欲贪之力而生起、已善生起;是依欲乐之力而产生、已善产生;是依欲爱之力、欲爱著之力、爱欲之力,以及依欲热恼之力而显现。显示巴利原文
Ārammaṇapiyattavasena nibbatto abhinibbatto. Ārammaṇamanāpabhāvena pātubhūto. Atha vā kāmarāgavasena jāto sañjāto. Kāmanandivasena nibbatto abhinibbatto. Kāmataṇhāvasena kāmasinehavasena kāmacchandavasena kāmapariḷāhavasena ca pātubhūtoti veditabbo.
「或者,那些欲乐衰灭」(Te vā kāmā parihāyantī)指那些事物之欲等衰灭、离去。「或者,他从那些欲乐中衰灭」(So vā kāmehi parihāyatī)指这位刹帝利等补特伽罗从那些事物之欲等欲乐中衰灭、离去,如同「财物先弃人而去,人先于财物而舍离」(pubbeva maccaṃ vijahanti bhogā, macco dhane pubbataraṃ jahātī)等说法那样。「如何」(Kathaṃ)指以什么方式。「就在还住着时」(Tiṭṭhantassevā)指还在存续的时候。「那些财物」(Te bhoge)指那些事物之欲等财物。「国王们」(Rājāno vā)指大地等领土的国王们。「拿走」(Harantī)指拿了带走,或夺取。「盗贼们」(Corā vā)指破墙而入等盗贼。「火」(Aggi vā)指森林大火等火。「烧毁」(Dahatī)指焚烧,化为灰烬。「水」(Udakaṃ vā)指洪水等水。「冲走」(Vahatī)指抓取后带至大海。「不可意者」(Appiyā vā)指不乐、不悦意者。「继承人拿走」(Dāyādā harantī)指那些被剥夺继承权、无主的财物,由继承人们拿走。「隐藏的」(Nihitaṃvā)指已经储藏、安放好的财物。「他找不到」(Nādhigacchatī)指他不能发现、不能获得,也就是看不见的意思。「不善经营」(Duppayuttā)指以不正确的方式所从事的耕作、商业等事业。「破坏」(Bhijjantī)指达到破裂,无法继续运行的意思。应知在「无车者车坏」(Bhañjanti rathaṃ ayānakā)等文句中,也有这种可能性。显示巴利原文
Te vā kāmā parihāyantīti te vatthukāmādayo parihāyanti vigacchanti. So vā kāmehi parihāyatīti eso khattiyādipuggalo vatthukāmādikāmehi parihāyati vigacchati ‘‘pubbeva maccaṃ vijahanti bhogā, macco dhane pubbataraṃ jahātī’’ti (jā. 1.5.2) evamādīsu viya. Kathanti kena pakārena. Tiṭṭhantassevāti dharantasseva. Te bhogeti te vatthukāmādayo bhoge. Rājāno vāti pathabyādirājāno. Harantīti gahetvā gacchanti, apaharanti vā. Corā vāti sandhicchedādikā. Aggi vāti dāvaggiādi. Dahatīti jhāpeti bhasmaṃ karoti. Udakaṃ vāti oghādiudakaṃ . Vahatīti gahetvā mahāsamuddaṃ pāpeti. Appiyā vāti akantā amanāpā. Dāyādā harantīti dāyajjavirahitā assāmikā haranti. Nihitaṃvāti nidhānaṃ katvā ṭhapitaṃ. Nādhigacchatīti na vindati na paṭilabhati, na passatīti attho. Duppayuttāti visamapayogena yojitā kasivāṇijjādikammantā. Bhijjantīti bhedaṃ pāpuṇanti, na pavattantīti attho. ‘‘Bhañjanti rathaṃ ayānakā’’tiādīsu (jā. 2.21.296) sambhavo veditabbo.
「或者,家中的败家子出生」(Kule vā kulaṅgāro uppajjatī)指在刹帝利等家族中,那个将家族焚毁、成为家族最后一人者诞生。也有读作「Kulaṅkaro」的。「他散尽那些财物」(Yo te bhoge vikiratī)指那个家族中的最后一人将你的黄金等财物全部耗尽。「挥霍」(Vidhamatī)指让它们散失,远远抛弃。「破坏」(Viddhaṃsetī)指让它们彻底消失,再也见不到。或者,因成为好色之徒而散尽;因成为好酒之徒而挥霍;因成为赌徒而破坏。又或者,因不知收入从何而来而散尽;因不知钱财如何花出而挥霍;因对存放之处未善加守护而破坏——应以这些方式理解。显示巴利原文
Kule vā kulaṅgāro uppajjatīti khattiyādikule kulajhāpako kule antimapuriso nibbattati . ‘‘Kulaṅkaro’’tipi pāḷi. Yo te bhoge vikiratīti yo eso kule pacchimako te hiraññādike bhoge khepeti. Vidhamatīti viyogaṃ karoti, dūre khipati. Viddhaṃsetīti nāseti adassanaṃ gameti. Atha vā itthidhutto hutvā vikirati. Surādhutto hutvā vidhamati. Akkhadhutto hutvā viddhaṃseti. Vikirati vā uppannaṃ āyaṃ ajānanena. Vidhamati vissajjanamukhaṃ ajānanena. Viddhaṃseti ṭhapitaṭṭhāne ārakkhaṃ asaṃvidhānenāti evamādinā yojetabbaṃ.
「无常性正是第八种」(Aniccatāyeva aṭṭhamī)是指毁灭的本性就是第八种损失。「衰亡」(Hāyantī)指逐渐不见。「衰灭」(Parihāyantī)指不再显现。「消散」(Paridhaṃsentī)指从原处离去。「流失」(Paripatantī)指流走。「消失」(Antaradhāyantī)指归于消失,再不可见。「崩坏」(Vippalujjantī)指碎为粉末而离去。显示巴利原文
Aniccatāyeva aṭṭhamīti vināsabhāvo eva aṭṭhamo. Hāyantīti adassanaṃ yanti. Parihāyantīti na puna paññāyanti. Paridhaṃsentīti ṭhānato apagacchanti. Paripatantīti paggharanti. Antaradhāyantīti antaradhānaṃ adassanaṃ gacchanti. Vippalujjantīti cuṇṇavicuṇṇā hutvā apagacchanti.
「正在住著的财物」(Tiṭṭhantevate bhogeti)指在财富尚存时,如同「tiṭṭhante nibbute cāpī」(正在住著,弓已弯)等文句中的用法。「他」(So)指那位财富的主人,那位补特伽罗。「从天界死去」(Cavati devalokato)。「从人界死去」(Marati manussalokato)。「从龙、金翅鸟等界崩坏」(Vippalujjati nāgasupaṇṇādilokato)。或者,有人这样解释:依谷仓等而衰亡;依宝库等而衰灭;依耕牛、象、马等而消散;依奴仆等而流失;依妻室、饰物等而消失;依水等而灭坏。显示巴利原文
Tiṭṭhantevate bhogeti tesaṃ dhanānaṃ ṭhitakāle ‘‘tiṭṭhante nibbute cāpī’’ti evamādīsu (vi. va. 806) viya. Soti so bhogasāmiko puggalo. Cavati devalokato. Marati manussalokato. Vippalujjati nāgasupaṇṇādilokato. Atha vā hāyati dhaññakoṭṭhāgāravasena. Parihāyati dhanakoṭṭhāgāravasena. Paridhaṃsati balibaddahatthiassādivasena. Paripatati dāsidāsavasena. Antaradhāyati dārābharaṇavasena. Nassati udakādivasenāti eke vaṇṇayanti.
“铁制的”(Ayomayenā)指用黑铁等制成的。“箭”(Sallenā)即箭矢。“骨制的”(Aṭṭhimayenā)指除人骨外的其他骨头所做。“牙制的”(Dantamayenā)指用象等动物的牙齿制成。“角制的”(Visāṇamayenā)指用牛角等制成。“木制的”(Kaṭṭhamayenā)指用竹、木等制成。“被刺伤”(Viddho)指被上述任一种箭射中。“被折磨”(Ruppatī)指被扰乱,发生变异。“被激怒”(Kuppatī)指内心动摇,生起忿怒。“被触恼”(Ghaṭṭīyatī)指被碰触而恼火。“被压迫”(Pīḷīyatī)指被压迫。受到打击的人会被激怒。另有人这样解释:‘于第三日插入探针时,及于清洗时被触恼;于施碱时被压迫;或者,于击打清洗时被折磨;在那苦产生时被激怒;于插入探针时被压迫;于施碱时被触恼。’显示巴利原文
Ayomayenāti kāḷalohādinibbattena. Sallenāti kaṇḍena. Aṭṭhimayenāti manussaṭṭhiṃ ṭhapetvā avasesena. Dantamayenāti hatthidantādinā. Visāṇamayenāti govisāṇādinā. Kaṭṭhamayenāti veḷukaṭṭhādinā. Viddhoti vuttappakārasallānaṃ aññataraññatarena pahaṭo. Ruppatīti vikirati, vikāraṃ āpajjati. Kuppatīti calati, kopaṃ uppādeti. Ghaṭṭīyatīti ghaṭṭito hoti. Pīḷīyatīti pīḷito hoti, laddhappahāro kuppati. ‘‘Tatiyadivase salākaṃ pavesetvā dhovanakāle ghaṭṭīyati. Khārappadāne pīḷīyati. Pahāradhovane vā ruppati. Tasmiṃ dukkhuppādane kuppati. Salākapavesane pīḷīyati. Khārappadāne ghaṭṭīyatī’’ti evameke vaṇṇayanti.
“如患病者”(Byādhito)指受到打击而受苦。“如怀忧者”(Domanassito)指陷于忧愁。“从变异性与异离性”(Vipariṇāmaññathābhāvā)是指:舍弃了原本的状态而转变成另一种状态,由此生起内心的枯竭等‘愁’、言语错乱等‘悲’、身体的逼迫等‘苦’、心的逼迫等‘忧’,以及猛烈的疲惫与绝望。以上所说的愁等,便会生起、现行。显示巴利原文
Byādhitoti laddhappahāro hutvā pīḷito. Domanassitoti domanassappatto. Vipariṇāmaññathābhāvāti pakatibhāvaṃ jahitvā aññathābhāvaṃ upanītena, antososādi soko ca vācāvippalāpo paridevo ca kāyapīḷanādi dukkhañca cittapīḷanādi domanassañca bhuso āyāso upāyāso ca. Ete vuttappakārā sokādayo uppajjanti samudācāraṃ gacchanti.
3 第三颂的略义:若有人对这些欲乐,或以镇伏欲贪,或以彻底断除欲贪而避开它们,犹如用脚避开蛇头一般,这位比丘因遍满一切世间而安住,故能具足正念,超越世间中称为‘粘着’的渴爱。显示巴利原文
3. Tatiyagāthāyaṃ saṅkhepattho – yo pana ime kāme tattha chandarāgavikkhambhanena vā samucchedena vā attano pādena sappassa siraṃ viya parivajjeti, so bhikkhu sabbalokaṃ vipphāretvā ṭhitattā loke visattikāsaṅkhātaṃ taṇhaṃ sato hutvā samativattatīti.
“Yo”是需要解释的词。“Yo yādiso”等则是用来解释它的词。在此,由于“yo”是一个实义词,并且不限定地指称一个人,因此为了显示它的含义,便举出了那个不限定指人的词“yo”。所以,这里应这样理解其含义:“yo”指任何一个。因为无论谁,都必然依其相貌、所适合的工作、被安排的方式、所属的类型、所达到的地位、所具备的法,以某种方式显现,因此为了让人了解这些差别而阐明其分类,便说了“yādiso”等词。其中,“yādiso”的意思是:依相貌而言,无论是这样或那样——高或矮、黑或白、肤色如鲶鱼、瘦或胖。显示巴利原文
Yoti vibhajitabbaṃ padaṃ. Yo yādisotiādīni tassa vibhajanapadāni. Ettha ca yasmā yoti atthapadaṃ. tañca aniyamena puggalaṃ dīpeti. Tasmā tassa atthaṃ dassento aniyamena puggaladīpakaṃ yo-saddameva āha. Tasmā ettha evamattho veditabbo – yoti yo kocīti. Yasmā yo yo koci nāma, so avassaṃ yathāliṅgayathāyuttayathāvihitayathāppakārayaṃṭhānapattayaṃdhammasamannāgatavasena ekenākārena paññāyati, tasmā taṃ tattha ñāpetuṃ taṃ bhedaṃ pakāsento ‘‘yādiso’’tiādimāha. Tattha yādisoti liṅgavasena yādiso vā tādiso vā hotu, dīgho vā rasso vā kāḷo vā odāto vā maṅguracchavi vā kiso vā thūlo vāti attho.
“Yathāyutto”的意思是:依所从事的工作而言,无论是从事营造、教学诵经,还是住所事务。“Yathāvihito”的意思是:依所安排的方式,如被任命为营造监督者等。“Yathāpakāro”的意思是:依所呈现的类型,如成为引路者、领导者等。“Yaṃṭhānappatto”的意思是:依所达到的地位,如达到将军、大商主等职位。“Yaṃdhammasamannāgato”的意思是:依所具备的法,如头陀支等。显示巴利原文
Yathāyuttoti yogavasena yena vā tena vā yutto hotu, navakammayutto vā uddesayutto vā vāsadhurayutto vāti attho. Yathāvihitoti yathāṭhapito navakammādhiṭṭhāyikādivasena. Yathāpakāroti yathāpakārena patiṭṭhito padīpanāyakādivasena. Yaṃṭhānappattoti yaṃ ṭhānantaraṃ patto senāpatiseṭṭhiṭṭhānādivasena. Yaṃdhammasamannāgatoti yena dhammena upāgato dhutaṅgādivasena.
“Vikkhambhanato vā”的意思是:通过近行定与安止定,令烦恼远离而镇伏,犹如用棍棒击打使苔藓散开。“Samucchedato vā”的意思是:通过圣道,令烦恼不再生起,将其彻底断根,以此断除的方式而舍断。“如白骨聚喻的诸欲”等十一个词,是就观的角度而说的。显示巴利原文
Vikkhambhanato vāti upacārappanāsamādhīti kilesānaṃ dūrīkaraṇato vā ghaṭappahārena sevālānaṃ viya. Samucchedato vāti puna appavattiṃ katvā accantato maggena kilesānaṃ ucchinnamūlato pahānavasena samucchedato vā. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmātiādīni ekādasa padāni vipassanāvasena vuttāni.
“修习佛随念者”等六项,以及“修习死随念者”“修习寂止随念者”,这些是依近行定而说的。“修习入出息念者”“修习身至念者”“修习初禅者”,乃至最后的“修习非想非非想处定者”,这些是依安止定而说的。其中,“如白骨聚的诸欲”意思是:这些欲的譬喻,就像一根剔得干干净净、挖去了骨髓、没有肉、沾满血的白骨聚。“以少味之义”是说:为了显示“此处乐味微小有限,而过患更大”这层含义。“观察”是指:以智慧眼去审察,即“然而,那只狗只是承受着疲劳与苦恼”。“回避”是指:远远避开。因为世尊曾这样说过:显示巴利原文
Buddhānussatiṃ bhāventopītiādīni cha padāni maraṇassatiṃ bhāventopi, upasamānussatiṃ bhāventopīti imāni ca upacārajjhānavasena vuttāni. Ānāpānassatiṃ bhāventopi, kāyagatāsatiṃ bhāventopi, paṭhamaṃ jhānaṃ bhāventopītiādīni nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ bhāventopīti pariyosānāni appanājjhānavasena vuttāni. Tattha aṭṭhikaṅkalūpamā kāmāti sunikkantaṃ nikkantaṃ nimmaṃsaṃ lohitamakkhitaṃ aṭṭhikaṅkalaṃ upamā etesaṃ kāmānanti aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā. Appassādaṭṭhenāti ‘‘appaṃ parittaṃ sukhassādaṃ ādīnavo ettha bhiyyo’’ti dassanaṭṭhena. Passantoti ‘‘yāvadeva pana so kukkuro kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti ñāṇacakkhunā passanto. Parivajjetīti dūraṅgameti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
“居士,好比一只被饥饿与虚弱所逼迫的狗,守在屠牛的砧板旁。一位熟练的屠牛者或其学徒,会把一根剔得干干净净、挖去了骨髓、没有肉、沾满血的白骨扔给它。居士,你认为如何?那只狗啃着那根剔得干干净净、挖去了骨髓、没有肉、沾满血的白骨,能够解除它的饥饿与虚弱吗?”“不能,尊者。”“为什么呢?”“尊者,因为那根白骨被剔得干干净净、挖去了骨髓、没有肉、沾满血,那只狗只会承受疲劳与苦恼。”“正是如此,居士,圣弟子这样思惟:‘世尊说诸欲如同白骨聚,苦多、患多,此中的过患更大。’如此,他以正慧如实地观见这点之后,便回避那种依于差异、伴随种种的舍,而修习那种依于单一、伴随单一的舍,在这样的舍中,对世间一切利养的执取都毫无残余地灭尽。”显示巴利原文
‘‘Seyyathāpi , gahapati, kukkuro jighacchādubbalyapareto goghātakasūnaṃ paccupaṭṭhito assa, tamenaṃ dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā aṭṭhikaṅkalaṃ sunikkantaṃ nikkantaṃ nimmaṃsaṃ lohitamakkhitaṃ upasumbheyya. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, api nu kho so kukkuro amhaṃ aṭṭhikaṅkalaṃ sunikkantaṃ nikkantaṃ nimmaṃsaṃ lohitamakkhitaṃ palehanto jighacchādubbalyaṃ paṭivineyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Aduñhi, bhante, aṭṭhikaṅkalaṃ sunikkantaṃ nikkantaṃ nimmaṃsaṃ lohitamakkhitaṃ, yāvadeva pana so kukkuro kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā , taṃ abhinivajjetvā yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā, yattha sabbaso lokāmisupādānā aparisesā nirujjhanti, tamevūpekkhaṃ bhāvetī’’ti (ma. ni. 2.42).
“如肉片喻的诸欲”意思是:这些欲的譬喻,就像秃鹫等共享的肉片。因被众多共享之故,称为“多共”。“如草炬喻的”意思是:这些欲的譬喻,就像一把燃烧的草炬。“以烧灼之义”:以烧灼手等肢节为义。“如炭坑喻的”意思是:这些欲的譬喻,就像一个深过人身的、充满无焰无烟炭火的炭坑。“以大热苦之义”:以带来极大的烧灼之苦为义。“如梦喻的”意思是:这些欲的譬喻,就像一场梦见园林美景等的梦。“以短暂显现之义”:以尚未得到、尚未接近便已消失为义。“如借用品喻的”意思是:这些欲的譬喻,就像经由乞求得来的车乘等物品。“以暂时存续之义”:以不能长久持有为义。“如树果喻的”意思是:这些欲的譬喻,就像一棵果实累累的树。“以折断摧坏之义”:以折断树枝,以及从四周摧折令树倒毁为义。“如刀砧喻的”意思是:这些欲的譬喻,就像刀与砧板。“以切割斩剁之义”:以斩断为义。“如枪矛喻的”意思是:这些欲的譬喻,就像枪与矛。“以贯穿之义”:以穿透而过为义。“如蛇头喻的”意思是:这些欲的譬喻,就像能产生怖畏的蛇头。“以具怖畏之义”:具有令面对者心生恐惧之义。“如大火显示巴利原文
Gijjhādīhi sādhāraṇā maṃsapesi upamā etesanti maṃsapesūpamā. Bahūnaṃ sādhāraṇaṭṭhena bahusādhāraṇā. Ādittaṃ tiṇukkaṃ upamā etesanti tiṇukkūpamā. Anudahanaṭṭhenāti hatthādijhāpanaṭṭhena. Sādhikaporisappamāṇā vītaccikānaṃ vītadhūmānaṃ aṅgārānaṃ pūrā aṅgārakāsu upamā etesanti aṅgārakāsūpamā. Mahāpariḷāhaṭṭhenāti mahantaparitāpanaṭṭhena. Ārāmarāmaṇeyyādikaṃ supinaṃ upamā etesanti supinakūpamā. Ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhenāti appatvā, na upagantvā tiṭṭhanaṭṭhena. Yācitena laddhaṃ yānādibhaṇḍaṃ upamā etesanti yācitakūpamā. Tāvakālikaṭṭhenāti anibandhanaṭṭhena. Sampannaphalarukkho upamā etesanti rukkhaphalūpamā. Sambhañjanaparibhañjanaṭṭhenāti sākhābhañjanaṭṭhena ceva samantato bhañjitvā rukkhapātanaṭṭhena ca. Asi ca sūnā ca upamā etesanti asisūnūpamā. Adhikuṭṭanaṭṭhenāti chindanaṭṭhena. Sattisūlaṃ upamā etesanti sattisūlūpamā. Vinivijjhanaṭṭhenāti nipatetvā gamanaṭṭhena. Bhayajananaṭṭhena sappasiraṃ upamā etesanti sappasirūpamā. Sappaṭibhayaṭṭhenāti saha abhimukhe bhayaṭṭhena. Dukkhajananaṃ aggikkhandhaṃ upamā etesanti aggikkhandhūpamā. Mahābhitāpanaṭṭhenāti mahantaabhitāpakāyapīḷāuppādanaṭṭhenāti kāmaṃ parivajjetīti. Vuttañhetaṃ –
「居士,譬如一只秃鹫、一只苍鹭或一只鹰,衔着一块肉飞起,其他的秃鹫、苍鹭和鹰便追上去,一再扑击它、撕扯它,让它丢弃那块肉。居士,你认为如何?如果那只秃鹫、苍鹭或鹰不迅速舍弃那块肉,它是否会因此而导致死亡,或近乎死亡的痛苦?」「是的,尊者。」「正是如此,居士,圣弟子这样思惟:『世尊说诸欲犹如肉块……』乃至『他修习那种舍。』居士,譬如有人手持燃烧的草炬逆风而行。居士,你认为如何?如果那个人不迅速舍弃那燃烧的草炬,那燃烧的草炬是否会烧到他的手,或烧到他的手臂,或烧到某个肢节,他是否会因此而导致死亡,或近乎死亡的痛苦?」「是的,尊者。」「正是如此,居士,圣弟子这样思惟:『世尊说诸欲犹如草炬,苦多、过患多……』乃至『他修习那种舍。』居士,譬如有一个超过一人深的炭坑,充满了无焰、无烟的炭火。那时,有一个人来了,他想活命,不想死,喜爱快乐,厌恶痛苦。两个大力士抓住他两边的手臂,把他拖向炭坑。居士,你认为如何?那个人是否会这样那样地扭动身体来逃避?」「是的,尊者。」「这是什么原因呢?」「尊者,因为那个人清楚地知道:『如果我掉进这炭坑,我将因此而导致死亡,或近乎死亡的痛苦。』」「正是如此,居士,圣弟子这样思惟:『世尊说诸欲犹如炭坑……』乃至『他修习那种舍。』居士,譬如有人梦见可爱的园林、可爱的树林、可爱的土地、可爱的池塘。他醒来后,什么也看不见。正是如此,居士,圣弟子这样思惟:『世尊说诸欲犹如梦境……』乃至『他修习那种舍。』居士,譬如有人借来财物,借来车乘或适合人的、殊胜的摩尼珠耳环。他凭借那些借来的财物,被前呼后拥地走在集市中。众人看见他后,会这样说:『这位先生真是富有啊!据说富人们就是这样享受财物的。』然而,那些物品的主人无论在何处看见它们,就在那里把它们拿走。居士,你认为如何?这足以让那个人心生异样吗?」「是的,尊者。」「这是什么原因呢?」「尊者,因为是主人把它们拿走了。」「正是如此,居士,圣弟子这样思惟:『世尊说诸欲犹如借用品……』乃至『他修习那种舍。』居士,譬如在一个村庄或城镇附近,有一片茂密的树林。那里有一棵树,果实丰盛,果实累累,地上没有任何掉落的果实。那时,有一个人来了,他想求果实,寻找果实,到处寻觅果实。他进入那片树林,看见那棵果实丰盛、果实累累的树。他会这样想:『这棵树果实丰盛,果实累累,地上没有任何掉落的果实。我知道如何爬树。我何不爬上这棵树,尽情地吃,并装满衣兜呢?』于是他爬上那棵树,尽情地吃,并装满衣兜。然后,第二个人来了,他想求果实,寻找果实,到处寻觅果实,带着一把锋利的斧头。他进入那片树林,看见那棵果实丰盛、果实累累的树。他会这样想:『这棵树果实丰盛,果实累累,地上没有任何掉落的果实。但我不知道如何爬树。我何不从根部砍倒这棵树,尽情地吃,并装满衣兜呢?』于是他从根部砍倒那棵树。居士,你认为如何?如果那个先爬上树的人不迅速下来,当那棵树倒下时,是否会折断他的手,或折断他的脚,或折断某个肢节,他是否会因此而导致死亡,或近乎死亡的痛苦?」「是的,尊者。」「正是如此,居士,圣弟子这样思惟:『世尊说诸欲犹如树果,苦多、过患多,这里的过患更大。』如此,他以正慧如实了知这个道理之后,便舍弃那种依于种种、缘于种种的舍,而修习那种依于单一、缘于单一的舍,在那里,对世间利养的一切执取都毫无剩余地息灭。」显示巴利原文
‘‘Seyyathāpi, gahapati, gijjho vā kaṅko vā kulalo vā maṃsapesiṃ ādāya uḍḍīyeyya, tamenaṃ gijjhāpi kaṅkāpi kulalāpi anupatitvā anupatitvā vitaccheyyuṃ vissajjeyyuṃ. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, sace so gijjho vā kaṅko vā kulalo vā taṃ maṃsapesiṃ na khippameva paṭinissajjeyya, so tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya , maraṇamattaṃ vā dukkha’’nti ‘‘evaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘maṃsapesūpamā kāmā vuttā bhagavatā…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. Seyyathāpi, gahapati, puriso ādittaṃ tiṇukkaṃ ādāya paṭivātaṃ gaccheyya. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, sace so puriso taṃ ādittaṃ tiṇukkaṃ na khippameva paṭinissajjeyya, tassa sā ādittā tiṇukkā hatthaṃ vā daheyya, bāhuṃ vā daheyya, aññataraṃ vā aññataraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ daheyya, so tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya, maraṇamattaṃ vā dukkha’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘tiṇukkūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. Seyyathāpi, gahapati, aṅgārakāsu sādhikaporisā pūrā aṅgārānaṃ vītaccikānaṃ vītadhūmānaṃ. Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhappaṭikkūlo, tamenaṃ dve balavanto purisā nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuṃ upakaḍḍheyyuṃ. Taṃ kiṃ maññasi gahapati, api nu so puriso iti citi ceva kāyaṃ sannāmeyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissahetu’’? ‘‘Viditañhi, bhante, tassa purisassa ‘imañca ahaṃ aṅgārakāsuṃ papatissāmi, tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigacchissāmi maraṇamattaṃ vā dukkha’’’nti. ‘‘Evameva kho gahapati ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā bhagavatā…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. Seyyathāpi, gahapati, puriso supinakaṃ passeyya ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇirāmaṇeyyakaṃ, so paṭibuddho na kiñci paṭipasseyya. Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘supinakūpamā kāmā vuttā bhagavatā…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. Seyyathāpi, gahapati, puriso yācitakaṃ bhogaṃ yācitvā yānaṃ vā poriseyyaṃ pavaramaṇikuṇḍalaṃ. So tehi yācitakehi bhogehi purakkhato parivuto antarāpaṇaṃ paṭipajjeyya. Tamenaṃ jano disvā evaṃ vadeyya ‘bhogī vata bho puriso, evaṃ kira bho bhogino bhogāni bhuñjantī’ti. Tamenaṃ sāmikā yattha yattheva tāni passeyyuṃ, tattha tattheva tāni hareyyuṃ. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, alaṃ nu kho tassa purisassa aññathattāyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissahetu’’? ‘‘Sāmino hi, bhante, tāni harantī’’ti. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘yācitakūpamā kāmā vuttā bhagavatā…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. Seyyathāpi, gahapati, gāmassa vā nigamassa vā avidūre tibbo vanasaṇḍo, tatrassa rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo ca. Na cassu kānici phalāni bhūmiyaṃ patitāni. Atha puriso āgaccheyya phalatthiko phalagavesī phalapariyesanaṃ caramāno. So taṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā taṃ rukkhaṃ passeyya sampannaphalañca upapannaphalañca. Tassa evamassa ‘ayaṃ kho rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo ca, natthi ca kānici phalāni bhūmiyaṃ patitāni, jānāmi kho panāhaṃ rukkhaṃ āropituṃ. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ rukkhaṃ ārohitvā yāvadatthañca khādeyyaṃ, ucchaṅgañca pūreyya’nti? So taṃ rukkhaṃ ārohitvā yāvadatthañca khādeyya, ucchaṅgañca pūreyya. Atha dutiyo puriso āgaccheyya phalatthiko phalagavesī phalapariyesanaṃ caramāno tiṇhaṃ kuṭhāriṃ ādāya. So taṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā taṃ rukkhaṃ passeyya sampannaphalañca upapannaphalañca. Tassa evamassa ‘ayaṃ kho rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo ca, natthi ca kānici phalāni bhūmiyaṃ patitāni, na kho panāhaṃ jānāmi rukkhaṃ ārohituṃ. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ rukkhaṃ mūlato chetvā yāvadatthañca khādeyyaṃ, ucchaṅgañca pūreyya’nti. So taṃ rukkhaṃ mūlatova chindeyya. Taṃ kiṃ maññasi , gahapati, amuko so puriso paṭhamaṃ rukkhaṃ ārūḷho, sace so na khippameva oroheyya, tassa so rukkho papatanto hatthaṃ vā bhañjeyya pādaṃ vā bhañjeyya aññataraṃ vā aññataraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ bhañjeyya, so tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya, maraṇamattaṃ vā dukkha’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘rukkhaphalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā, taṃ abhinivajjetvā yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā. Yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhanti. Tamevūpekkhaṃ bhāvetī’’ti (ma. ni. 2.43-48).
如此,从白骨聚喻等开始,到火堆喻结束,展示了观之后,现在为了阐明近行定,而说了「修习佛随念者」等。显示巴利原文
Evaṃ aṭṭhikaṅkalādikaaggikkhandhūpamapariyosānato vipassanaṃ dassetvā idāni upacārasamādhiṃ dassento ‘‘buddhānussatiṃ bhāvento’’tiādimāha.
「随念」:因为念(sati)能够反复地生起,所以它本身就叫随念(anussati)。而且,这种念只会在应当生起的地方生起,特别适合因信心而出家的善男子,因此被称为“随念”。「佛随念」:以佛陀(Buddha)为对象而生起的随念,就是佛随念(Buddhānussati)。这是以阿拉汉等佛功德为所缘的念的别名。“修习”(bhāvento)这个佛随念,就是指增长、扩大它。「法随念」:以法(Dhamma)为对象而生起的随念,就是法随念(Dhammānussati)。这是以善说等法功德为所缘的念的别名。「僧随念」:以僧(Saṅgha)为对象而生起的随念,就是僧随念(Saṅghānussati)。这是以善行道等僧功德为所缘的念的别名。「戒随念」:以戒(Sīla)为对象而生起的随念,就是戒随念(Sīlānussati)。这是以自己戒行的无缺等功德为所缘的念的别名。「施随念」:以布施(Cāga)为对象而生起的随念,就是施随念(Cāgānussati)。这是以自己慷慨施舍等布施功德为所缘的念的别名。「天随念」:以诸天(Devatā)为对象而生起的随念,就是天随念(Devatānussati)。这是把诸天当作见证,然后以自己具有的信等功德为所缘的念的别名。「入出息念」:以入出息(Ānāpāna)为对象而生起的念,就是入出息念(Ānāpānassati)。这是以入出息之相为所缘的念的别名。「死随念」:以死(Maraṇa)为对象而生起的念,就是死随念(Maraṇassati)。这是以在某一期生命里命根断绝——也就是死——作为所缘的念的别名。显示巴利原文
Tattha punappunaṃ uppajjanato sati eva anussati. Pavattitabbaṭṭhānamhiyeva ca pavattattā saddhāpabbajitassa kulaputtassa anurūpā satītipi anussati. Buddhaṃ ārabbha uppannā anussati buddhānussati. Arahatādibuddhaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ, taṃ buddhānussatiṃ. Bhāventoti vaḍḍhento byūhento. Dhammaṃ ārabbha uppannā anussati dhammānussati, svākkhātatādidhammaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Saṅghaṃ ārabbha uppannā anussati saṅghānussati, suppaṭipannatādisaṅghaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sīlaṃ ārabbha uppannā anussati sīlānussati, attano akhaṇḍatādisīlaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Cāgaṃ ārabbha uppannā anussati cāgānussati, attano muttacāgatādicāgaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Devatā ārabbha uppannā anussati devatānussati, devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ānāpāne ārabbha uppannā sati ānāpānassati, ānāpānanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Maraṇaṃ ārabbha uppannā sati maraṇassati, ekabhavapariyāpannajīvitindriyupacchedasaṅkhātamaraṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ.
「身至念」:“身”之所以得名,是因为它是头发等可恶不净物的容器与来源。于身中生起、安住的念,即是身至念。或者,遍满于此身的念,本应说成“kāyagatasati”,此处不作略音而称为“kāyagatāsati”。这是以头发等身分的不净相为所缘的念的别名。「寂止随念」:以寂止为所缘而生起的随念,即寂止随念。这是以一切苦的寂止为所缘的念的别名。显示巴利原文
Kucchitānaṃ kesādīnaṃ paṭikkūlānaṃ āyattā ākarattā kāyoti saṅkhaṃ gate sarīre gatā pavattā sati kāyagatāsati, tādisaṃ vā kāyaṃ gatā sati ‘‘kāyagatasatī’’ti vattabbe rassaṃ akatvā ‘‘kāyagatāsatī’’ti vuttaṃ. Kesādikesu kāyakoṭṭhāsesu paṭikkūlanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Upasamaṃ ārabbha uppannā anussati. Upasamānussati, sabbadukkhūpasamārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ.
修习具足寻、伺、喜、乐、心一境性的初禅,修习具足喜、乐、心一境性的第二禅,修习具足乐、心一境性的第三禅,修习具足舍、心一境性的第四禅……乃至……修习非想非非想处,皆为远离诸欲。显示巴利原文
Vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ paṭhamajjhānaṃ bhāvento. Pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ dutiyajjhānaṃ bhāvento. Sukhacittekaggatāsampayuttaṃ tatiyajjhānaṃ bhāvento. Upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ catutthajjhānaṃ bhāvento…pe… nevasaññānāsaññāyatanaṃ bhāventopi kāme parivajjetīti.
开示了镇伏断之后,为了开示诸欲的正断,而说“修习入流道”等语。此处,进入正道之流为入流,入流的道即入流道。修习入流道时,即以正断的方式舍弃那些导致堕入恶趣的欲——即由此堕入恶趣的欲。以结生而言,只来此世间一次者为一来者,他的道即一来道。修习此道时,断除粗重的欲——即已达到热恼程度的欲。以结生而言,不来欲有者为不来者,他的道即不来道。修习此道时,断除随伴的欲——即已达到微细状态的欲。因远离烦恼、摧伏烦恼敌、拆毁轮回之辐、作恶无隐、应受资具等,故为阿拉汉;阿拉汉的境界即阿拉汉果。何谓阿拉汉果?即阿拉汉果。通往阿拉汉果的道,即阿拉汉道。修习此阿拉汉道时,便以无残尽——即一切行相、一切种类断尽无余;无不尽——即一切形态、一切种类断尽无余;无遗余——即再无残留,连习气亦不存的方式,断尽诸欲。显示巴利原文
Vikkhambhanappahānaṃ dassetvā idāni samucchedena kāmānaṃ pahānaṃ dassetuṃ ‘‘sotāpattimaggaṃ bhāventopī’’tiādimāha. Tattha maggasotassa āpajjanaṃ sotāpatti, sotāpattiyā maggo sotāpattimaggo. Apāyagamanīye kāmeti yehi apāyaṃ gacchanti, te apāyagamanīye kāme samucchedato sotāpattimaggaṃ bhāvento parivajjeti. Paṭisandhivasena sakiṃyeva imaṃ lokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī, tassa maggo sakadāgāmimaggo. Taṃ maggaṃ bhāvento. Oḷāriketi pariḷāhappatte. Paṭisandhivaseneva kāmabhavaṃ nāgacchatīti anāgāmī, tassa maggo anāgāmimaggo. Taṃ maggaṃ bhāvento. Anusahagateti sukhumabhāvappatte. Kilesehi ārakattā, kilesārīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā, pāpakaraṇe rahābhāvā, paccayādīnaṃ arahattā ca arahaṃ, arahato bhāvo arahattaṃ. Kiṃ taṃ? Arahattaphalaṃ. Arahattassa maggo arahattamaggo. Taṃ arahattamaggaṃ bhāvento. Sabbena sabbanti sabbenākārena sabbaṃ. Sabbathā sabbanti sabbappakārena sabbaṃ. Asesaṃ nissesanti niravasesaṃ gandhamattampi aṭṭhapetvā. Atha vā sabbenasabbaṃ mūlavasena. Sabbathā sabbaṃ ākāranippadesavasena. Asesaṃ nissesaṃ bhāvanānippadesavasena. Tathā purimena duccaritābhāvena. Dutiyena pariyuṭṭhānābhāvena. Tatiyena anusayābhāvena evameke vaṇṇayanti.
所谓“蛇”,泛指一切蜿蜒而行者。以何义故?即依其行而称。因其能端正地蜿蜒而行,故名为蛇。“弯曲而行”者,即弯弯曲曲地前进。“低头”者,即把头伏下。“以头而眠”者,是将头置于盘卷之中,以睡眠的姿态用头来卧,故称虺蛇。“眠于穴中”者,即穴居者。“眠于洞中”者,即洞居者。“其牙为其武器”:此蛇的两颗牙,即是名为打击工具的武器。“其毒为可怖”:此蛇之毒,即那种能扩散的毒,是粗暴猛利的。“其舌为二分”:此蛇的舌头分成两叉。“以两舌尝味”:它用两叉的舌去了知味道、领受滋味、享用味道。“欲活命”即想要活命;“欲不死”即想要不死;“欲安乐”即想要求得安乐;“厌逆苦”即不想要痛苦。“以足”:即用它的脚;“蛇头”:即蛇的头。“应避”:应从远处回避;“应回避”:应就它的尺寸范围来回避;“应遍避”:应从四周回避;“应极避”:应以上述第四种尺度彻底回避。或者,也可以这样理解:第一种是从头方避开;第二、第三是从两侧避开;第四种是从后方避开。另有一些人这样解释:“对于尚……显示巴利原文
Sappo vuccati ahīti yo koci saranto gacchati. Kenaṭṭhenāti kena atthena. Saṃsappanto gacchatīti yasmā sammā saṃsaranto gacchatīti sappo. Bhujantoti vaṅkavaṅko hutvā. Pannasiroti nipannasīso hutvā. Sirena supatīti sīsaṃ bhogantare katvā supanabhāvena sirasā supatīti sarīsapo. Bile sayatīti bilāsayo. ‘‘Bilasayo’’tipi pāḷi, taṃ sundaraṃ. Guhāyaṃ setīti guhāsayo. Dāṭhā tassa āvudhoti tassa sappassa duve dāṭhā paharaṇasatthasaṅkhāto āvudho. Visaṃ tassa ghoranti tassa sappassa byāpakasaṅkhātaṃ visaṃ dāruṇaṃ kakkhaḷaṃ. Jivhā tassa duvidhāti tassa sappassa dvedhā jivhā. Dvīhi jivhāhi rasaṃ sāyatīti duvidhāhi jivhāhi rasaṃ jānāti assādaṃ vindati sādiyatīti. Jīvituṃ kāmayatīti jīvitukāmo. Amarituṃ kāmayatīti amaritukāmo. Sukhaṃ kāmayatīti sukhakāmo. Dukkhappaṭikkūloti dukkhaṃ anicchamāno. Pādenāti attano pādena. Sappasiranti sappassa sīsaṃ. Vajjeyyāti dūrato vajjeyya. Vivajjeyyāti tassa pamāṇena. Parivajjeyyāti samantato. Abhinivajjeyyāti catutthappamāṇena. Atha vā purimena sīsato. Dutiyatatiyena dvīhi passehi. Catutthena pacchato. ‘‘Kāme pana appattassa pariyesanamūladukkhavatthubhāvena vajjeyya. Pattassa ārakkhamūladukkhavatthubhāvena vivajjeyya. Aññāṇapariḷāhadukkhavatthubhāvena parivajjeyya. Vināsamukhe piyavippayogadukkhavatthubhāvena abhinivajjeyyā’’ti evameke vaṇṇayanti.
以染着之义,称为“染”。以强力染着之义,称为“极染”。因为随顺众生,一再地将众生引导到所缘之中,故称“随顺”;“随顺”即是认同、贪求的意思。在任何一种生有中,众生因其而喜悦,或者它自身喜悦,故称“喜”。而喜也以染着之义称为染,所以合称为“喜染”。其中,于同一个所缘只生起一次的渴爱,称为喜;屡屡生起的,则称为喜染。所谓“心之极染”,是指前面所说“因强力染着而称为极染”,但它并非众生的,而纯粹是心本身的极染,这就是它的含义。显示巴利原文
Rañjanavasena rāgo. Balavarañjanaṭṭhena sārāgo. Visaye sattānaṃ anu anu nayanato anunayo. Anurujjhatīti anurodho, kāmetīti attho. Yattha katthaci bhave sattā etāya nandantīti nandī, sayaṃ vā nandatīti nandī. Nandī ca sā rañjanaṭṭhena rāgo cāti nandirāgo. Tattha ekasmiṃ ārammaṇe sakiṃ uppannā taṇhā nandī, punappunaṃ uppajjamānā nandirāgoti vuccati. Cittassa sārāgoti yo heṭṭhā ‘‘balavarañjanaṭṭhena sārāgo’’ti vutto, so na sattassa, cittasseva sārāgoti attho.
众生藉由它而渴望种种所缘,故称为“渴望”。因为有深厚的烦恼,众生藉由它而昏迷,故称为“昏迷”。吞噬之后彻底消化并牢固执取,故称“联结”。众生因此而贪婪,陷入贪著,故称“贪婪”;或者,以厚重之义,也称“贪婪”,正如“林丛”也是以厚重之义而说。接下来的词通过加前缀来强化:“极贪婪”即遍一切处的贪婪。众生藉由它而执取,故称“执著”;或者,以附着之义,称为“执著”。以沉没之义,称为“泥沼”。以牵拉之义,称为“冲动”。正如所说:“冲动牵引此人,令他在彼彼生有中再生。”以欺诳之义,称为“幻术”。因为在轮回中产生有情,故称“产生者”。正如所说:“渴爱产生此人,其心驰骋。”在轮回中,令有情与苦相连并产生,故称“遍生者”。以缝合之义,称为“缝针”。因为此渴爱在轮回中,通过死与结生的方式,将有情缝缀、连接起来,就像裁缝将碎布与碎布连缀起来一样,所以说“以缝合之义,称为缝针”。因拥有种种方式的境网,或拥有名为‘渴爱辗转’与‘住着’之网,故称“有网者”。显示巴利原文
Icchanti etāya ārammaṇānīti icchā. Bahalakilesabhāvena mucchanti etāya pāṇinoti mucchā. Gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇavasena ajjhosānaṃ. Iminā sattā gijjhanti gedhaṃ āpajjantīti gedho. Bahalaṭṭhena vā gedho. ‘‘Gedhaṃ vā pana pavanasaṇḍa’’nti hi bahalaṭṭheneva vuttaṃ . Anantarapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ, sabbatobhāgena vā gedhoti paligedho. Sajjanti etenāti saṅgo. Lagganaṭṭhena vā saṅgo. Osīdanaṭṭhena paṅko. Ākaḍḍhanavasena ejā. ‘‘Ejā imaṃ purisaṃ parikaḍḍhati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā’’ti hi vuttaṃ. Vañcanaṭṭhena māyā. Vaṭṭasmiṃ sattānaṃ jananaṭṭhena janikā. ‘‘Taṇhā janeti purisaṃ, cittamassa vidhāvatī’’ti (saṃ. ni. 1.55) hi vuttaṃ. Vaṭṭasmiṃ satte dukkhena saṃyojayamānā janetīti sañjananī. Ghaṭanaṭṭhena sibbinī. Ayañhi vaṭṭasmiṃ satte cutipaṭisandhivasena sibbati ghaṭeti tunnakāro viya pilotikāya pilotikaṃ, tasmā ‘‘ghaṭanaṭṭhena sibbinī’’ti vuttā. Anekappakāraṃ visayajālaṃ taṇhāvipphanditanivesasaṅkhātaṃ vā jālamassā atthīti jālinī.
以强力牵引为义,犹如湍急的河流,故称为“河流”。或以湿润为义,亦称为“河流”。正如所说:“众生的河流湿润而滑腻,且令人喜悦。”此处义为既湿润又滑腻。以导致不幸与灭亡为义,犹如系在龟上的线,故称为“线”。正如所说:“比丘们,线乃是喜染的增上语。”以遍及色等所缘为义,称为“散布”。为求彼彼之乐,它令有情策励,故称为“令策励者”。它不让有情于轮回中生厌,常为伴侣;即在轮回所至之处,犹如可爱的朋友般令有情享乐,故称为“同伴”。因此说道:显示巴利原文
Ākaḍḍhanaṭṭhena sīghasotā saritā viyāti saritā. Allaṭṭhena vā saritā. Vuttañhetaṃ ‘‘saritāni sinehitāni ca somanassāni bhavanti jantuno’’ti (dha. pa. 341). Allāni ceva siniddhāni cāti ayañhettha attho. Anayabyasanāpādanaṭṭhena kummānubandhasuttakaṃ viyāti suttaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘suttanti kho, bhikkhave, nandirāgassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 2.159). Rūpādīsu vitthataṭṭhena visatā. Tassa tassa paṭilābhatthāya satte āyūhāpetīti āyūhinī. Ukkaṇṭhituṃ apadānato sahāyaṭṭhena dutiyā. Ayañhi sattānaṃ vaṭṭasmiṃ ukkaṇṭhituṃ na deti, gatagataṭṭhāne piyasahāyo viya abhiramāpeti. Teneva vuttaṃ –
以渴爱为同伴者,长时流转于轮回;
不论是此状态或他状态,皆不能超越轮回。”
显示巴利原文 ‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhānasaṃsaraṃ; Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattatī’’ti. (itivu. 15; a. ni. 4.9; mahāni. 191; cūḷani. pāyāyanānugītigāthāniddesa 107);
以发愿之义而称‘誓愿’。所谓‘有的导引者’,即有的绳索。正如被绳索套住颈部的牛,众生正是被此爱欲之绳牵往种种所欲之处。它向往、亲附、粘着于彼彼所缘,故名为‘林’;或者说,它祈求、渴望,故名为‘林’。而‘林丛’乃是换音强化之词。又或因其能生起无义与苦,有稠密之义,如丛林般故名为‘林’。此为强烈渴爱之名。又因有较此更为稠密之义,故将较前者更强之渴爱称为‘林丛’。因此说道:显示巴利原文
Paṇidhānakavasena paṇidhi. Bhavanettīti bhavarajju. Etāya hi sattā rajjuyā gīvāyaṃ baddhā goṇā viya icchiticchitaṭṭhānaṃ niyyanti. Taṃ taṃ ārammaṇaṃ vanati bhajati allīyatīti vanaṃ, vanati yācatīti vā vanaṃ. Vanathoti byañjanena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Anatthadukkhānaṃ vā samuṭṭhāpanaṭṭhena gahanaṭṭhena ca vanaṃ viyāti vanaṃ. Balavataṇhāyetaṃ nāmaṃ. Gahanataraṭṭhena pana tato balavatarā vanatho nāma. Tena vuttaṃ –
应斩断欲林,勿砍伐树木,怖畏从欲林出生;
比丘们,斩断欲林与欲丛之后,你们当成为无林者。”(《法句经》283)
显示巴利原文 ‘‘Vanaṃ chindatha mā rukkhaṃ, vanato jāyate bhayaṃ; Chetvā vanañca vanathañca, nibbanā hotha bhikkhavo’’ti. (dha. pa. 283);
因交往而称为“交往”,即亲近、接触之意。此交往有两种:渴爱的交往与朋友的交往。此处专指渴爱的交往。因润泽而称为“润泽”。因能产生执著,便颤动着期待,故称“期待”。这也有经文为证:“天王,这八万四千座城市以拘舍婆提王都为首——于此,天王当生起欲望,当对生命生起期待。”(《长部》2.266)此处即指“产生执著”之义。它在种种所缘上产生系缚,故称“亲因”;或者依亲属义,各各亲属亦称为“亲因”。也因恒常依附之义,对众生而言,没有比渴爱更像亲属的了。因享用种种所缘,故称“味著”。这是指覆盖并随逐满足而受用的意思。由于希求的行为而称为“希求”。已希求的状态即是“已希求性”。显示巴利原文
Santhavanavasena santhavo, saṃsaggoti attho. So duvidho – taṇhāsanthavo mittasanthavo ca. Tesu idha taṇhāsanthavo adhippeto. Sinehavasena sneho. Ālayakaraṇavasena kampamānā apekkhatīti apekkhā. Vuttampi cetaṃ ‘‘imāni te deva caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni, ettha deva chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohī’’ti (dī. ni. 2.266). Ālayaṃ karohīti ayañhettha attho. Pāṭiyekke pāṭiyekke ārammaṇe bandhatīti paṭibandhu, ñātakaṭṭhena vā pāṭiyekko bandhūtipi paṭibandhu. Niccasannissitaṭṭhenapi sattānaṃ taṇhāsamo bandhu nāma natthi. Ārammaṇānaṃ asanato āsā. Ajjhottharaṇato ceva tittiṃ anugantvāva paribhuñjanato cāti attho. Āsīsanavasena āsīsanā. Āsīsitassa bhāvo āsīsitattaṃ.
现在为显示其生起之处,故说“色味著”等。此处,以希求之义来取“味著”的含义,对色的味著即是“色味著”。其余九项也应同样理解。此中,前五句是约五种欲功德而说,第六句是约资具的贪求——这特别是对出家人说的。之后三句是约不知足之事,是对在家人说的。因为对他们而言,没有比财富、儿子及生命更可爱的了。或者想着“这是我的,这是我的”,或者想着“这东西是某某给我的,这个是他给的”,如此令人喋喋不休,故称“唠叨”。后两句因加上接头词而扩展了含义,随后又依另一种方式分析,故再度提及“唠叨”。唠叨的方式即是“唠叨性”。已唠叨的状态即是“已唠叨性”。屡屡在境相上抓取、牵拉,故称“贪求”;贪求的状态即是“贪”。贪求的状态方式即是“贪的方式”。具有贪求者的状态即是“具有贪求的状态”。显示巴利原文
Idāni tassā pavattiṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘rūpāsā’’tiādi vuttaṃ. Tattha āsīsanavasena āsāti āsāya atthaṃ gahetvā rūpe āsā rūpāsā. Evaṃ navapi padāni veditabbāni. Ettha ca purimāni pañca pañcakāmaguṇavasena vuttāni, parikkhāralobhavasena chaṭṭhaṃ. Taṃ visesato pabbajitānaṃ, tato parāni tīṇi atittiyavatthuvasena gahaṭṭhānaṃ. Na hi tesaṃ dhanaputtajīvitehi aññaṃ piyataraṃ atthi. ‘‘Idaṃ mayhaṃ, idaṃ mayha’’nti vā ‘‘asukena me idaṃ dinnaṃ, idaṃ dinna’’nti vā evaṃ satte jappāpetīti jappā. Parato dve padāni upasaggena vaḍḍhitāni, tato paraṃ aññenākārena vibhajituṃ āraddhattā puna ‘‘jappā’’ti vuttaṃ. Jappanākāro jappanā. Jappitassa bhāvo jappitattaṃ. Punappunaṃ visaye lumpati ākaḍḍhatīti lolupo, lolupassa bhāvo loluppaṃ. Loluppanākāro loluppāyanā. Loluppasamaṅgino bhāvo loluppāyitattaṃ.
“摇尾乞求性”:众生被那种渴爱所驱使,在可得利之处摇着尾巴,如狗一般颤抖着游走,这是对这种颤抖之渴爱的称谓。对悦意或不悦意的境界感到悦意贪求,故称“乐着者”,其状态即是“乐着性”。对母亲、姨母等不正当的对象生起的贪染,称为“非法贪”。即使在正当的对象上,生起了极强烈的贪,也称为“不正当贪”。或者根据“贪是不正当的”等说法,无论于正当处或不正当处生起的欲贪,依其不合正法之义,皆称为“非法贪”;依其不平等、歪曲之义,则称为“不正当贪”。由于对所的喜好而称为“喜好”。喜好的方式即是“喜好行”。由于欲求而称为“欲求”。由于羡慕而称为“羡慕”。极善妙的欲求即是“妙欲求”。对五种欲功德的渴爱是“欲爱”。对色界、无色界存有的渴爱是“有爱”。对被称为断灭的非有的渴爱是“非有爱”。单指对纯粹色界有的渴爱,是“色爱”。对无色界有的渴爱是“无色爱”。与断灭见相应的贪染、对灭的渴爱是“灭爱”。对于色的渴爱是“色爱”。对于声的渴爱是“声爱”。对于香的渴爱、对于味的渴爱等,也以此类推。显示巴利原文
Pucchañjikatāti yāya taṇhāya lābhaṭṭhānesu pucchaṃ cālayamānā sunakhā viya kampamānā vicaranti, taṃ tassā kampanataṇhāya nāmaṃ. Sādhu manāpamanāpe visaye kāmetīti sādhukāmo, tassa bhāvo sādhukamyatā. Mātāmātucchātiādike ayuttaṭṭhāne rāgoti adhammarāgo. Yuttaṭṭhānepi balavā hutvā uppanno lobho visamalobho. ‘‘Rāgo visama’’ntiādivacanato (vibha. 924) vā yuttaṭṭhāne vā ayuttaṭṭhāne vā uppanno chandarāgo adhammaṭṭhena adhammarāgo. Visamaṭṭhena visamalobhoti veditabbo. Ārammaṇānaṃ nikāmanavasena nikanti. Nikāmanākāro nikāmanā. Patthayanavasena patthanā. Pihāyanavasena pihanā. Suṭṭhu patthanā sampatthanā. Pañcasu kāmaguṇesu taṇhā kāmataṇhā. Rūpārūpabhavesu taṇhā bhavataṇhā. Ucchedasaṅkhāte vibhave taṇhā vibhavataṇhā. Suddhe rūpabhavasmiṃyeva taṇhā rūpataṇhā. Arūpabhave taṇhā arūpataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo, nirodhe taṇhā nirodhataṇhā. Rūpe taṇhā rūpataṇhā. Sadde taṇhā saddataṇhā. Gandhataṇhādīsupi eseva nayo. Oghādayo vuttatthāva.
(渴爱)会障碍善法,故称为「障碍」。以覆盖的意义,称为「覆盖」。把众生捆绑在轮回中,故称为「束缚」。伤害心之后,令它染污、变得不清净,故称为「随烦恼」。由于达到顽固有力的状态,它一次又一次地随逐而眠,故称为「随眠」。当其生起时,会遍覆、缠缚心,故称为「缠」,意为剥夺善法生起的机会。如同“盗贼缠住了路”“赌徒缠住了路”(《律藏·小品》430)等说法中,意思便是“霸占了路”。同样地,这里也应以执取的意义来理解「缠」。因其缠绕的特性,如同蔓藤一般,故称为「蔓」。“蔓藤生起后竖立着”(《法句经》340),在此处,这种渴爱亦称为蔓。因为它希求种种不同的事物,故称为「种种欲」。是轮回之苦的根本,故称为「苦根」。正是这苦的因由,故称为「苦因」。这苦是从它发生的,故称为「苦的发生源」。以束缚的意义,如同套索一般,故称为「套索」;是魔罗的套索,故称为「魔索」。以难以吞下的意义,如同钓钩一般,故称为「钓钩」;是魔罗的钓钩,故称为「魔钩」。被渴爱征服的人,无法超越魔罗的。显示巴利原文
Kusaladhamme āvaratīti āvaraṇaṃ. Chādanavasena chadanaṃ. Satte vaṭṭasmiṃ bandhatīti bandhanaṃ. Cittaṃ upahantvā kilissati saṃkiliṭṭhaṃ karotīti upakkileso. Thāmagataṭṭhena anu anu setīti anusayo. Uppajjamānaṃ cittaṃ pariyuṭṭhātīti pariyuṭṭhānaṃ, uppajjituṃ apadānena kusalavāraṃ gaṇhātīti attho. ‘‘Corā magge pariyuṭṭhiṃsu, dhuttā magge pariyuṭṭhiṃsū’’tiādīsu (cūḷava. 430) hi maggaṃ gaṇhiṃsūti attho. Evamidhāpi gahaṇaṭṭhena pariyuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Paliveṭhanaṭṭhena latā viyāti latā. ‘‘Latā uppajja tiṭṭhatī’’ti (dha. pa. 340) āgataṭṭhānepi ayaṃ taṇhā latāti vuttā. Vividhāni vatthūni icchatīti vevicchaṃ. Vaṭṭadukkhassa mūlanti dukkhamūlaṃ. Tasseva dukkhassa nidānanti dukkhanidānaṃ. Taṃ dukkhaṃ ito pabhavatīti dukkhappabhavo. Bandhanaṭṭhena pāso viyāti pāso, mārassa pāso mārapāso. Duruggilanaṭṭhena baḷisaṃ viyāti baḷisaṃ, mārassa baḷisaṃ mārabaḷisaṃ. Taṇhābhibhūtā mārassa visayaṃ nātikkamanti, tesaṃ upari māro vasaṃ vattetīti iminā pariyāyena mārassa visayoti māravisayo. Sandanaṭṭhena taṇhāva nadī taṇhānadī. Ajjhottharaṇaṭṭhena taṇhāva jālaṃ taṇhājālaṃ. Yathā sunakhā gaddūlabaddhā yadicchakaṃ niyyanti, evaṃ taṇhābaddhā sattāti daḷhabandhanaṭṭhena gaddūlaṃ viyāti gaddūlaṃ, taṇhāva gaddūlaṃ taṇhāgaddūlaṃ. Duppūraṇaṭṭhena taṇhāva samuddo taṇhāsamuddo. Abhijjhāyanaṭṭhena abhijjhā. Lubbhanti etena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Sampayuttakānaṃ akusalānaṃ patiṭṭhaṭṭhena mūlaṃ.
「Visattikā」:即「visattikā」。以何义?即以何种特性。Visatā:即散布于色等之中。Visālā:即广大。Visaṭā:即依遍满三界而遍行。前面一词仅是将字母t变为ṭ,作了辅音变化而说。Visakkatī:即爬行或忍受。因为染着者即使被贪染对象用脚踢,也甘心忍受。退缩或挣扎,亦称为「visakkana」。有些人解释为:“它向着善与不善。”Visaṃharatī:即它如此这般地看见诸欲中的功德,以种种方式将心从朝向出离的状态中收摄、收缩;或者,visa是毒,即苦,它带走、运送那个(苦),这是其义。Visaṃvādikā:即执取无常等为常等,故为欺诳者。因是产生苦的业之因,故为毒根;或者,毒即苦苦等受,以此为根,故为毒根。因是苦的集起,故其果为毒,即毒果。由于那种渴爱,对色等的受用只是苦的受用,而非不死的受用,故说为「毒受用」。于一切处,应依词源学而了知词句的成立。显示巴利原文
Visattikātīti visattikā iti. Kenaṭṭhenāti kena sabhāvena. Visatāti vitthaṭā rūpādīsu. Visālāti vipulā. Visaṭāti tebhūmakabyāpakavasena visaṭā. Purimavacanameva takārassa ṭakāraṃ katvā byañjanavibhāgaṃ katvā vuttaṃ. Visakkatīti parisappati sahati vā. Ratto hi rāgavatthunā pādena tāḷiyamānopi sahati. Osakkanaṃ vipphandanaṃ vā ‘‘visakkana’’ntipi vadanti. ‘‘Kusalākusalānaṃ patī’’ti keci vaṇṇayanti. Visaṃharatīti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ passantī vividhehi ākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṅkhipati, visaṃ vā dukkhaṃ, taṃ harati, vahatīti attho. Visaṃvādikāti aniccādiṃ niccādito gaṇhantī visaṃvādikā hoti. Dukkhanibbattakassa kammassa hetubhāvato visamūlā, visaṃ vā dukkhadukkhādibhūtā vedanā mūlaṃ etissāti visamūlā. Dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti visaphalā. Yāya taṇhāya rūpādikassa dukkhasseva paribhogo hoti, na amatassāti sā ‘‘visaparibhogā’’ti vuttā. Sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā.
为了显示它的范围,乃说:「再者,那广大的渴爱,于色……」等。其中,「再者,广大」即很大;以渴求的作用而称为渴爱。这是就色等五种五欲功德的贪染而说。「在家众」等十一个词,是依贪染而说。依欲界等三种分类,是依业轮转而划分;依欲有等三种分类,是依果报轮转而划分;依想有等三种分类,是依想而划分;依一蕴有等三种分类,是依蕴而划分。依过去等三种分类,是依时间而划分;依所见等四种分类,是依所缘而划分;依恶趣等三种分类,是依处所而划分;依蕴等三种分类,是依无有情、无命我而划分。此处简略说明其义,并阐明:显示巴利原文
Tassā visayaṃ dassetukāmo ‘‘visālā vā pana sā taṇhā rūpe’’tiādimāha. Tattha visālā vā panāti mahantī eva taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, rūpādayo pañca pañcakāmaguṇikarāgavasena vuttā. Kule gaṇetiādīni ekādasa padāni loluppādavasena vuttāni. Kāmadhātuttiko kammavaṭṭavasena vibhatto, kāmabhavattiko vipākavaṭṭavasena vibhatto, saññābhavattiko saññāvasena vibhatto, ekavokārabhavattiko khandhavasena vibhatto. Atītattiko kālavasena, diṭṭhacatukko ārammaṇavasena, apāyattiko okāsavasena, khandhattiko nissattanijjīvavasena vibhattoti ñātabbaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepena atthadīpanā vibhāvanā ca –
其中,何谓欲界?下至无间地狱为边际,上至他化自在天为边际,在此范围之内,住于此、属于此的蕴、界、处,即色、受、想、行、识,是谓欲界。(《法集论》1287)显示巴利原文
‘‘Tattha katamā kāmadhātu? Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattideve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ vuccati kāmadhātu’’ (dha. sa. 1287).
其中,何谓色界?下至梵天界为边际,上至阿迦尼吒天为边际,在其范围内,住于此、属于此的,或已入定者、或已生彼者、或现法乐住者的心心所法,是谓色界。(《法集论》1289)显示巴利原文
‘‘Tattha katamā rūpadhātu? Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā, ayaṃ vuccati rūpadhātu’’ (dha. sa. 1289).
其中,何谓无色界?下至生于空无边处的天为边际,上至生于非想非非想处的天为边际,在其范围内,住于此、属于此的,或已入定者、或已生彼者、或现法乐住者的心心所法,是谓无色界。(《法集论》1291)而注释书中说:“欲界即欲有,可得五蕴;色界即色有,可得五蕴;无色界即无色有,可得四蕴。”显示巴利原文
‘‘Tattha katamā arūpadhātu? Heṭṭhato ākāsānañcāyatanupage deve pariyantaṃ karitvā uparito nevasaññānāsaññāyatanupage deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā, ayaṃ vuccati arūpadhātū’’ti (dha. sa. 1291). Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kāmadhātūti kāmabhavo, pañcakkhandhā labbhanti. Rūpadhātūti rūpabhavo, pañcakkhandhā labbhanti. Arūpadhātūti arūpabhavo, cattāro khandhā labbhantī’’ti vuttaṃ.
或者,与称为欲贪的欲相应的界,是欲界;或者,被称为欲的界,是欲界。舍弃了欲,与色相应的界,是色界;或者,被称为色的界,是色界。舍弃了欲与色,与无色相应的界,是无色界;或者,被称为无色的界,是无色界。这些界又以‘有’的同义词而说。因为‘存在’,故称为‘有’。与想相应的有,或有想者的有,或于此有中有想,故为想有。这即是:欲有、除无想有之外的色有、除非想非非想有之外的无色有。显示巴利原文
Atha vā kāmarāgasaṅkhātena kāmena yuttā dhātu kāmadhātu, kāmasaṅkhātā vā dhātu kāmadhātu. Kāmaṃ pahāya rūpena yuttā dhātu rūpadhātu, rūpasaṅkhātā vā dhātu rūpadhātu. Kāmañca rūpañca pahāya arūpena yuttā dhātu arūpadhātu, arūpasaṅkhātā vā dhātu arūpadhātu. Tā eva dhātuyo puna bhavapariyāyena vuttā. Bhavantīti hi bhavāti vuccanti. Saññāya yutto bhavo, saññāvataṃ vā bhavo, saññā vā ettha bhave atthīti saññābhavo. So kāmabhavo ca asaññābhavamutto rūpabhavo ca nevasaññānāsaññābhavamutto arūpabhavo ca hoti.
非想有并非无想有,它属于色有的一部分。因为没有粗显性,故为非想;因为具有微细性,故非无想,因此是非想非非想;与此相应的有,是非想非非想有。或者,由于没有粗显想而有微细想,所以此有中是非想非非想,这就是非想非非想有,它属于无色有的一部分。由一个色蕴所构成的有,或者说此有有一种蕴,故为一蕴有,这即是无想有。由四个无色蕴所构成的有,或者说此有有四种蕴,故为四蕴有,这即是无色有。由五个蕴所构成的有,或者说此有有五种蕴,故为五蕴有,这即是欲有及色有的一部分。过去等三分法,如前所述的方式。所见:即由四种因所生的色所缘。所闻:即由两种因所生的声所缘。所觉:即通过触而执取的对象,是由四种因所生的香、味、触所缘。应知:即应由意了知的法所缘。在这些所见、所闻、所觉、应知的法中,遍满、扩展,即是广大、散布。显示巴利原文
Na saññābhavo asaññābhavo, so rūpabhavekadeso. Oḷārikattābhāvato nevasaññā, sukhumattena sabbhāvato nāsaññāti nevasaññānāsaññā, tāya yutto bhavo nevasaññānāsaññābhavo. Atha vā oḷārikāya saññāya abhāvā sukhumāya ca bhāvā nevasaññānāsaññā asmiṃ bhaveti nevasaññānāsaññābhavo, so arūpabhavekadeso. Ekena rūpakkhandhena vokiṇṇo bhavo, eko vā vokāro, assa bhavassāti ekavokārabhavo, so asaññābhavova. Catūhi arūpakkhandhehi vokiṇṇo bhavo, cattāro vā vokārā assa bhavassāti catuvokārabhavo, so arūpabhavo eva. Pañcahi khandhehi vokiṇṇo bhavo, pañca vā vokārā assa bhavassāti pañcavokārabhavo, so kāmabhavo ca rūpabhavekadeso ca hoti. Atītattiko heṭṭhā vuttanayova. Diṭṭhanti catusamuṭṭhānikaṃ rūpārammaṇaṃ. Sutanti dvisamuṭṭhānikaṃ saddārammaṇaṃ. Mutanti phusitvā gahetabbāni catusamuṭṭhānikāni gandharasaphoṭṭhabbārammaṇāni. Viññātabbaṃ nāma manasā jānitabbaṃ dhammārammaṇaṃ. Tesu diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu. Visaṭā vitthatāti mahantā patthaṭā.
“恶趣世间”:因为没有名为‘增长’的‘铁’(aya),所以称为恶趣(apāya),处于那个恶趣世间中。“蕴世间”:以积聚为义,色等五蕴即是世间。“界世间”:以空无为义,眼界等十八界即是世间。“处世间”:以处等为因,十二处即是世间。一切也都以破坏、坏灭为义,故称世间。在所说的这个世间中遍满、扩展,所以称为渴爱(visattikā)。所谓“有念者”:因为能忆念,所以称为有念(sato),这是指具念之人的念。显示巴利原文
Apāyaloketi vaḍḍhisaṅkhātassa ayassa abhāvena apāyo, tasmiṃ apāyaloke. Khandhaloketi rāsaṭṭhena rūpādayo pañcakkhandhā eva loko. Dhātuloketi suññataṭṭhena cakkhudhātuādayo aṭṭhārasa dhātuyo eva loko. Āyatanaloketi āyatanādīhi kāraṇehi dvādasāyatanāni eva loko. Sabbepi lujjanapalujjanaṭṭhena loko, vuttappakāre loke visaṭā vitthaṭāti visattikā. Satoti saratīti sato, puggalena sati vuttā.
其中,念以“忆念”为相。由它而忆念,或它自行忆念,或它仅是忆念,故名为念。此念亦有不令飘散的相,不忘失的作用,以守护为现起,或以面向所缘之状态为现起,以坚固之想为近因,或以身等念处为近因。又因于所缘上稳固安立,故应视之如柱;因守护眼门等处,故如守门人。显示巴利原文
Tattha saraṇalakkhaṇā sati. Saranti tāya, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā esāti sati. Sā panesā apilāpanalakkhaṇā, asammosanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā, visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā vā, thirasaññāpadaṭṭhānā, kāyādisatipaṭṭhānapadaṭṭhānā vā. Ārammaṇe daḷhapatiṭṭhitattā pana esikā viya, cakkhudvārādīnaṃ rakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā.
为示其修习之处,故说:“修习身随观念处时,正念……”等,依此方式开示了四种念处。其中,“身”指色身。此处色身由肢体、诸部分及发等诸法聚合之义,如象军、车军等,故说为“身”。复次,如聚合义,亦为可厌物所生起处之义。因那些可厌且极为可畏之物,其生起处即名为“身”。生起处即是发起之源。此处字义为:从此中生起,故为“生起处”。何者生起?即可厌的毛发等。故可厌之毛发等的生起之处,即为“身”。显示巴利原文
Tassā pavattiṭṭhānaṃ dassento ‘‘kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato’’tiādinā nayena catubbidhaṃ satipaṭṭhānamāha. Tattha kāyeti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya ‘‘kāyo’’ti adhippeto. Yathā ca samūhaṭṭhena, evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena. Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo. Āyoti uppattideso. Tatrāyaṃ vacanattho – āyanti tatoti āyo. Ke āyantīti? Kucchitā kesādayo. Iti kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo.
“身随观”者,即对身的观察,或观察其身。既已先说“于身”,复言“身随观”而重提身字,当知是为示现不混杂地作意、破除密集而作分别等义之故。显示巴利原文
Kāyānupassanāti kāyassa anupassanā, kāyaṃ vā anupassanā, ‘‘kāye’’ti ca vatvāpi puna ‘‘kāyānupassanā’’ti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ katanti veditabbaṃ.
因此,这并非在身中修习受随观、心随观或法随观,而纯粹是身随观。如此,在名为“身”的所缘上,唯以身随观的相状而显示,便表明了不夹杂的确定。同样地,也不是在身中离开肢体等后作单一法随观,也不是离开头发等而去观察女人、男人。即便这个由头发等组成、由四大与所造色聚合而成的身体,也不是脱离四大与所造色后别有单一法随观,而是像观察车部件的人观察肢体部分的聚合,像观察城市各部分的人观察头发等的聚合,像剥开芭蕉树干层层叶鞘的人,像拆开虚拳的人那样,仅仅观察四大与所造色的聚合。这样,以聚合的方式显示了名为“身”的事物的种种情形,就揭示了密集的分解。因为在这里,根本看不到有超出上述聚合之外的身,也看不到女人、男人或其他任何东西作为实有存在,众生只是在这些法的聚合之上,如此这般地生起颠倒执著。所以古师们说:显示巴利原文
Tena na kāye vedanānupassanā cittadhammānupassanā vā, atha kho kāyānupassanāyevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti, tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassanā, nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassanā. Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo, tatthāpi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassanā, atha kho rathasambhārānupassakassa viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassanā, nagarāvayavānupassakassa viya kesalomādisamūhānupassanā, kadalikkhandhapattavaṭṭivinibhujanakassa viya rittamuṭṭhiviniveṭhakassa viya ca bhūtupādāyasamūhānupassanāyevāti samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno nānappakārato dassentena ghanavinibbhogo dassito hoti. Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati, yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti. Tenāhu porāṇā –
他所看到的,并不是那真实所见;真实所见,他却看不见。
显示巴利原文 ‘‘Yaṃ passati na taṃ diṭṭhaṃ, yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati; Apassaṃ bajjhate mūḷho, bajjhamāno na muccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106);
前文所说“为显示密集的分离等义”中,此“等”字还含摄如下义理:即于此身之中,唯有身随观,而非他法随观。譬如,在全然无水的阳焰中能生起水之随观;然而,于此无常、苦、无我、不净之身,并非生起常、乐、我、净的随观。相反,身随观只是对无常、苦、无我、不净等诸相聚合的随观。如是说明。显示巴利原文
Ghanavinibbhogādidassanatthanti vuttaṃ. Ādisaddena cettha ayampi attho veditabbo. Ayañhi etasmiṃ kāye kāyānupassanāyeva , na aññadhammānupassanā. Yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassanā hoti, na evaṃ aniccadukkhānattāsubhabhūteyeva imasmiṃ kāye niccasukhattasubhabhāvānupassanā , atha kho kāyānupassanā aniccadukkhānattāsubhākārasamūhānupassanāyevāti vuttaṃ hoti.
再者,“于身修习身随观”(kāye kāyānupassanā)还可以从这层意义来理解:在《大念处经》中,“诸比丘,于此,比丘前往阿兰若……他正念而入息……”等,以此方式说明的、从呼吸开始乃至碎为粉末之骨为止所构成的身;以及在《无碍解道》念处论中所说:“有一类人,从无常随观地身,随观水身、火身、风身、发身、毛身、皮身、肉身、血身、腱身、骨身、骨髓身”——凡此种种,皆只是在这同一个身体上随观,故称“于身修习身随观”。此义也应善见。显示巴利原文
Atha vā yvāyaṃ mahāsatipaṭṭhāne ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā…pe… so satova assasatī’’tiādinā (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107) nayena assāsapassāsādicuṇṇikajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto, yo ca paṭisambhidāyaṃ satipaṭṭhānakathāyaṃ ‘‘idhekacco pathavīkāyaṃ aniccato anupassati. Āpokāyaṃ. Tejokāyaṃ. Vāyokāyaṃ. Kesakāyaṃ. Lomakāyaṃ. Chavikāyaṃ. Cammakāyaṃ. Maṃsakāyaṃ. Ruhirakāyaṃ. Nhārukāyaṃ. Aṭṭhikāyaṃ. Aṭṭhimiñjakāya’’nti kāyo vutto, tassa sabbassa imasmiṃyeva kāye anupassanato kāye kāyānupassanāti evampi attho daṭṭhabbo.
或者,对身体中可被执取为“我”或“我所”的一切进行随观,以及对发、毛等种种法的聚合一一随观,故是“于身中,对名为发等聚合之身作身随观”,应如此见其义。又依《无碍解道》的次第:“于此身中,从无常随观,不从常……”等,即对这无常相等诸行相聚合之身进行随观,同样也是“于身修习身随观”,此义亦应善见。而这就是四种念处共通的意义。显示巴利原文
Atha vā kāye ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā evaṃ gahetabbassa yassa kassaci anupassanato tassa tasseva pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādisamūhasaṅkhātakāyānupassanāti evamattho daṭṭhabbo. Api ca ‘‘imasmiṃ kāye aniccato anupassati, no niccato’’tiādinā (paṭi. ma. 3.35) anukkamena paṭisambhidāyaṃ āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassa anupassanatopi kāye kāyānupassanāti evampi attho daṭṭhabbo. Ayaṃ pana catusatipaṭṭhānasādhāraṇo attho.
“念处”(satipaṭṭhāna)一词有三种所指:指念的行境,也指导师对于三类行道的弟子舍离反感与喜爱的状态,还指念本身。因为像“诸比丘,我将教导四念处的集与灭……你们要好好聆听,如理作意……诸比丘,什么是身的集?由食集而有身集”等经典中,念的行境即被称为“念处”。同样,在“身为建立处,非念;念既是建立处,也是念”等处也是如此。其含义为:依此而建立,故称“建立处”。建立什么?建立念。念的建立处,即是“念处”。或者,精勤之处即为建立处,念的建立处就是“念处”,如同“象处”“马处”等命名方式一样。显示巴利原文
Satipaṭṭhānanti tayo satipaṭṭhānā satigocaropi, tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatāpi, satipi. ‘‘Catunnaṃ, bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desissāmi, taṃ suṇātha sādhukaṃ manasi karotha…pe… ko ca, bhikkhave, kāyassa samudayo? Āhārasamudayā kāyasamudayo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.408) hi satigocaro ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuccati . Tathā ‘‘kāyo upaṭṭhānaṃ, no sati, sati upaṭṭhānañceva sati cā’’tiādīsupi (paṭi. ma. 3.35). Tassattho – patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṃ. Kā patiṭṭhāti? Sati. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, padhānaṭṭhānanti vā paṭṭhānaṃ, satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, hatthiṭṭhānaassaṭṭhānādīni viya.
在“有三种念处,圣者所修习,圣者修习时,堪为导师,能教导众人”这段经文中,导师对于三类行道的弟子舍离反感与喜爱的状态,被称为“念处”。其含义是:应当使之建立的,名为“建立处”,即应当令其转起之意。由什么来建立?由念。念的建立处,即是“念处”。然而,在“四念处修习、多修习,能圆满七觉支”等经文中,念本身被称为“念处”。其含义是:安住,即是“建立处”,即进入、投入而转起。因为念本身就是建立处,所以称为“念处”。或者,以能忆念的含义称为“念”,以安住、建立的含义称为“建立处”。如此,念与建立处两者结合,便是“念处”。此处所指的正是这个“念处”。“修习”即是正在令其增长。而在此中,导师对于三类行道的弟子舍离反感与喜爱的状态,被说为“念处”的,应通过下面的经文来领会。因为世尊曾这样说——显示巴利原文
‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’’ti (ma. ni. 3.304, 311) ettha tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Tassattho – paṭṭhapetabbato paṭṭhānaṃ, pavattayitabbatoti attho. Kena paṭṭhapetabboti? Satiyā, satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānanti. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī’’tiādīsu (ma. ni. 3.147) pana satiyeva ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuccati. Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ, upaṭṭhāti okkantitvā pakkhanditvā pavattatīti attho. Satiyeva paṭṭhānanti satipaṭṭhānaṃ. Atha vā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ. Iti sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ. Idamidha adhippetaṃ. Taṃ satipaṭṭhānaṃ. Bhāventoti vaḍḍhento. Ettha ca yaṃ tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, taṃ iminā suttena gahetabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
世尊说:“有三种念处,圣者所修习,圣者修习时,堪为导师,能教导众人。”这话确实被如此宣说,是依什么因缘而说的呢?诸比丘,于此世间,导师出于悲悯、为利乐故,以悲悯心为弟子们说法:“这是为了你们的利益,这是为了你们的幸福。”然而,他的弟子们不认真听,不侧耳倾听,不安立了知之心,反而背离导师的教诫行事。诸比丘,于此情形中,如来不生不悦,亦不领受不悦的心态,安住于无漏泄,具念正知。诸比丘,这就是第一“念处”,圣者所修习,圣者修习时,堪为导师,能教导众人。显示巴利原文
‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’’ti (ma. ni. 3.304, 311) iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Yadariyo…pe… marahati.
再者,比丘们,导师……这是为了你们的幸福。他的有些弟子不认真听闻……并且背离导师的教诫而行事;有些弟子则认真听闻……并且不背离导师的教诫而行事。比丘们,在那种情况下,如来既不生不悦,也不领受不悦;既不生悦意,也不领受悦意。他舍离不悦与悦意两者,安住于舍,正念正知。比丘们,这称为第二念处。显示巴利原文
‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, satthā…pe… idaṃ vo sukhāyāti. Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… vattanti. Ekacce sāvakā sussūsanti…pe… na ca vokkamma satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, na ca attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti. Anattamanatā ca attamanatā ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dutiyaṃ…pe….
再者……这是为了你们的幸福。他的弟子们都认真听闻、正念了知,并且不背离导师的教诫而行事。比丘们,在那种情况下,如来心生悦意,也领受悦意,并安住于无漏,正念正知。比丘们,这称为第三念处。显示巴利原文
‘‘Puna caparaṃ…pe… idaṃ vo sukhāyāti. Tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, tatiya’’nti (dī. ni. 3.311).
因此,如来由于以无漏及恒常现起的正念,超越了反感与喜爱这两者,故名为‘念处’。据说,恒常现起的正念唯诸佛具有,独觉佛等则无。显示巴利原文
Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā niccaṃ upaṭṭhitasatitāya tadubhayaṃ vītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Buddhānameva kira niccaṃ upaṭṭhitasatitā hoti, na paccekabuddhādīnanti.
在“于受随观受”等表述中,再次提及受等诸法的用意,应如身随观中所说之理,依其相应而结合来了解。这是共通之义。对于乐受等种种分门别类的受,应一一以无常等随观每一种受。对于有贪等十六种分门别类的心,应一一以无常等随观每一种心。在除去身、受、心之后,对于其余的三界诸法,应一一以无常等随观每一种法,即依照《念处经》中所说的方法,随观盖等诸法。此处,“于身”是单数,因为身是单一的;“于心”也是单数,因为心无自性上的差别,应知这是以种类的总摄而说。再者,当随观受等如所应观时,如此随观者即是“于受随观受”、“于心随观心”、“于法随观法”,应当这样理解。那么,应当如何随观受呢?首先,乐受应随观为苦,苦受应随观为箭,不苦不乐受应随观为无常。如所说:显示巴利原文
Vedanāsu vedanānupassanātiādīsu vedanādīnaṃ puna vacane payojanaṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayeneva yathāyogaṃ yojetvā veditabbaṃ. Ayampi sādhāraṇattho. Sukhādīsu anekappabhedāsu vedanāsu visuṃ visuṃ aniccādito ekekavedanānupassanā. Sarāgādike soḷasappabhede citte visuṃ visuṃ aniccādito ekekacittānupassanā. Kāyavedanācittāni ṭhapetvā sesatebhūmakadhammesu visuṃ visuṃ aniccādito ekekadhammānupassanā satipaṭṭhānasuttante vuttanayena nīvaraṇādidhammānupassanāti. Ettha ca kāyeti ekavacanaṃ, sarīrassa ekattā . Citteti ekavacanaṃ, cittassa sabhāvabhedābhāvato jātiggahaṇena katanti veditabbaṃ. Yathā ca vedanādayo anupassitabbā, tathānupassanto vedanāsu vedanānupassanā, citte cittānupassanā, dhammesu dhammānupassanāti veditabbā. Kathaṃ vedanā anupassitabbā? Sukhā tāva vedanā dukkhato, dukkhā vedanā sallato, adukkhamasukhā aniccato anupassitabbā. Yathāha –
“他把乐看作苦,把苦视作箭;
那不苦不乐的寂静,他见其为无常;
那位具足正见的比丘,确实遍知诸受。
显示巴利原文 ‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato; Adukkhamasukhaṃ santaṃ, addakkhi naṃ aniccato; Sa ve sammaddaso bhikkhu, parijānāti vedanā’’ti. (saṃ. ni. 4.253);
所有这些受,也应作为苦来随观。正如世尊所说:‘凡所感受,我说是苦。’(《相应部》4.259)亦应作为乐与苦而随观。如经云:‘乐受,住时是乐,变时是苦;苦受,住时是苦,变时是乐;不苦不乐受,有智时是乐,无智时是苦。’又应依无常等七种观来随观。对于心与法:心应依所缘、增上、俱生、地、业、异熟、唯作等种种差别,以及无常等七种随观、有贪等十六种分别来随观;法应依自相、共相、空法、无常等七种随观、寂静与非寂静等来随观。显示巴利原文
Sabbā eva cetā dukkhatopi anupassitabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃ kiñci vedayitaṃ, taṃ dukkhasminti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 4.259). Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā. Yathāha ‘‘sukhā vedanā ṭhitisukhā, vipariṇāmadukkhā. Dukkhā vedanā ṭhitidukkhā, vipariṇāmasukhā. Adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā, aññāṇadukkhā’’ti (ma. ni. 1.465). Api ca aniccādisattavipassanāvasenāpi anupassitabbā. Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādisattānupassanānaṃ sarāgādisoḷasabhedānañca vasena anupassitabbaṃ. Dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatadhammassa aniccādisattānupassanānaṃ santāsantādīnañca vasena anupassitabbā.
这四种念处,在前行阶段依不同的心而生起。因为把握身是依一种心,把握受是依另一种心,把握心是依另一种心,把握法又是依另一种心。但在出世间道刹那,四念处唯于一心同时生起。最初,从把握身而来、与观相应的念,名为‘身随观’;具足此念的补特伽罗,名为‘身随观者’。精勤修观、证得圣道者,在道刹那,与道相应的念,亦名‘身随观’;具足此念的补特伽罗,亦名‘身随观者’。显示巴利原文
Ime cattāro satipaṭṭhānā pubbabhāge nānācittesu labbhanti. Aññeneva hi cittena kāyaṃ pariggaṇhāti, aññena vedanaṃ, aññena cittaṃ, aññena dhamme pariggaṇhāti, lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhantīti. Ādito hi kāyaṃ pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati kāyānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma. Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati kāyānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma.
先把握受,再把握心,再把握法而前来的,与观相应的念称为“法随观”,具足此念的补特伽罗称为“法随观者”。精勤修习观而证得圣道的人,在道刹那与道相应的念称为“法随观”,具足此念的补特伽罗称为“法随观者”。至此,教说首先是基于补特伽罗而安立的。然而,从“身”的角度来说:由断除“净”的颠倒,把握身的念由道成就,故称为“身随观”。从“受”的角度:由断除“乐”的颠倒,把握受的念由道成就,故称为“受随观”。从“心”的角度:由断除“常”的颠倒,把握心的念由道成就,故称为“心随观”。从“法”的角度:由断除“我”的颠倒,把握法的念由道成就,故称为“法随观”。因此,唯有一个与道相应的念,因成就了四种作用,而获得四个名称。故说:“在出世间圣道刹那,唯于一心获得。”显示巴利原文
Vedanaṃ pariggaṇhitvā cittaṃ pariggaṇhitvā dhamme pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati dhammānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma. Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati dhammānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma, evaṃ tāva desanā puggale tiṭṭhati, kāye pana ‘‘subha’’nti vipallāsappahānā kāyapariggāhikā sati maggena samijjhatīti kāyānupassanā nāma. Vedanāya ‘‘sukha’’nti vipallāsappahānā vedanāpariggāhikā sati maggena samijjhatīti vedanānupassanā nāma. Citte ‘‘nicca’’nti vipallāsappahānā cittapariggāhikā sati maggena samijjhatīti cittānupassanā nāma. Dhammesu ‘‘attā’’ti vipallāsappahānā dhammapariggāhikā sati maggena samijjhatīti dhammānupassanā nāma. Iti ekāva maggasampayuttā sati catukiccasādhakaṭṭhena cattāri nāmāni labhati. Tena vuttaṃ ‘‘lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhantī’’ti.
再者,为说明饶益、无退失与功德,又说了另外三个四法组。其中,“以远离非念”:“非念”即不是念,或此处没有念的意思,也就是失念的异名。“远离”即彻底回避。正如回避放置在饭上的乌鸦,通过回避那些失念的人,亲近具念者,并且在行住坐卧等一切姿势中,为了生起念,将心倾向于念、斜向念、投向念,这样念便会生起。“于应作念之诸法”:即那些应当以念来做的法。“由于已作”:意思是由于已经做了,即因为已经完成四道、已经修习了四道。“由于已摧破念之障碍的诸法”:指已灭除了贪欲等障碍该念的法。“由于念之相诸法的无忘失”:指不会忘失念的因,也就是身等所缘。显示巴利原文
Puna upakāravasena ca aparihīnavasena ca guṇavasena ca apare tayo catukkā vuttā. Tattha asatiparivajjanāyāti na sati asati, sati ettha natthīti vā asati, muṭṭhassatiyā etaṃ adhivacanaṃ. Parivajjanāyāti samantato vajjanena. Bhattanikkhittakākasadise hi muṭṭhasatipuggale parivajjanena upaṭṭhitasatipuggalasevanena ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca sati uppajjati. Satikaraṇīyānaṃ dhammānanti satiyā kātabbānaṃ dhammānaṃ. Katattāti katabhāvena. Catunnaṃ maggānaṃ katattā, bhāvitattāti attho. Satiparibandhānaṃ dhammānaṃ hatattāti kāmacchandādīnaṃ nāsitabhāvena. Satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattāti satiyā kāraṇānaṃ kāyādiārammaṇānaṃ anaṭṭhabhāvena.
“由于具足念”:即正确地具足念,无有退失。“由于自在”:即已获得对念的完全自在。“由于熟练”:即善巧、娴熟的状态。“由于不下退”:即不退转、不下堕的状态。显示巴利原文
Satiyāsamannāgatattāti satiyā sammā āgatattā aparihīnattā ca. Vasitattāti vasibhāvappattena. Pāguññatāyāti paguṇabhāvena. Apaccorohaṇatāyāti anivattanabhāvena apaccosakkanabhāvena.
‘存在故’,即以自性而存在。‘寂静故’,即寂灭的自性。‘止息故’,即烦恼已平息的状态。‘具足寂静法故’,即于善士法无所退失。佛随念等如前文所述的方式。‘随念’等词释如下:‘念’,此为念的自性词。由一再忆念,故依随念之义而称‘随念’。如对目前而来地忆念,故依对念之义而称‘对念’。或者仅是加上前缀以扩展词形。‘忆念性’,即忆念的状态。然因‘忆念性’亦是三种忆念的通称,为简别于此,故重举‘念’字。此处意谓那称为‘念’的忆念性。‘持性’,因对所闻、所学能忆持的状态,故称持性。‘无浮性’,以进入、沉浸为义,故为不漂浮的状态。犹如水中的葫芦等但浮不沉,然念非如此。此念是沉入所缘的,故称‘无浮性’。‘无忘失性’,因对久作、久说之事无有忘失的状态,故为无忘失性。‘根’,于现起相、照明相中为主宰,此为根的作用,故称为根。称为念的根,即是‘念根’。‘于放逸不动’,故称‘念力’。‘如理之念、出离之念、善念’,故为‘正念’。‘觉支’,即觉悟者的支分。显示巴利原文
Sattattāti sabhāvena vijjamānattā. Santattāti nibbutasabhāvattā. Samitattāti kilesānaṃ vūpasamitabhāvattā. Santadhammasamannāgatattāti sappurisadhammehi aparihīnattā. Buddhānussatiādayo heṭṭhā vuttanayā eva. Saraṇakavasena sati, idaṃ satiyā sabhāvapadaṃ. Punappunaṃ saraṇato anussaraṇavasena anussati. Abhimukhaṃ gantvā viya saraṇato paṭisaraṇavasena paṭissati. Upasaggavasena vā vaḍḍhitamattameva. Saraṇākāro saraṇatā. Yasmā pana saraṇatāti tiṇṇaṃ saraṇānampi nāmaṃ, tasmā taṃ paṭisedhetuṃ puna satiggahaṇaṃ kataṃ. Satisaṅkhātā saraṇatāti ayañhettha attho. Sutapariyattassa dhāraṇabhāvato dhāraṇatā. Anupavisanasaṅkhātena ogāhanaṭṭhena apilāpanabhāvo apilāpanatā. Yathā hi udake lābukaṭāhādīni palavanti, na anupavisanti, na tathā ārammaṇe sati. Ārammaṇañhi esā anupavisati, tasmā ‘‘apilāpanatā’’ti vuttā. Cirakatacirabhāsitānaṃ na sammussanabhāvato asammussanatā. Upaṭṭhānalakkhaṇe jotanalakkhaṇe ca indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, satisaṅkhātaṃ indriyaṃ satindriyaṃ. Pamāde na kampatīti satibalaṃ. Yāthāvasati niyyānasati kusalasatīti sammāsati. Bujjhanakassa aṅgoti bojjhaṅgo, pasaṭṭho sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgo, satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo.
‘一乘道’指唯一的道,此道非歧途,应作此解。又或,‘一乘’意指应由一人来行。其中,‘一人’指摒弃群聚,以独处、远离之心而住者。‘所应行’指当行;或因经由此而行,故称‘乘’,即从轮回趋向涅槃之义。一人的乘,即是‘一乘’。此处‘一人’,指最上者。世尊乃一切众生中之最上者,故此意为‘世尊之乘’。虽余众生亦行于此,然此道实属世尊,因由世尊所开创。正如经云:‘婆罗门,彼世尊是未生起道之开创者……’等等。又或,‘乘’为运行义,即行进、转起。唯在一者之中运行,故为‘一乘’;即是说,它只于此法律中转起,而不在余处。如说:‘须跋陀罗,唯于此法律中,乃有八支圣道。’此唯是说法之异,义则为同一道。再者,‘一乘’意指前往唯一之处。于前行准备阶段,它虽以种种方便之修习而生起。显示巴利原文
Ekāyanamaggoti ekamaggo, ayaṃ maggo na dvedhāpathabhūtoti evamattho daṭṭhabbo. Atha vā ekena ayitabboti ekāyano. Ekenāti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vūpakaṭṭhena pavivittacittena. Ayitabbo paṭipajjitabbo, ayanti vā etenāti ayano, saṃsārato nibbānaṃ gacchatīti attho . Ekassa ayano ekāyano. Ekassāti seṭṭhassa. Sabbasattānaṃ seṭṭhova bhagavā, tasmā ‘‘bhagavato’’ti vuttaṃ hoti. Kiñcāpi hi tena aññepi ayanti, evaṃ santepi bhagavatova so ayano tena uppāditattā. Yathāha ‘‘so hi brāhmaṇa bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā’’tiādi (saṃ. ni. 1.215; paṭi. ma. 3.5; ma. ni. 3.79). Ayatīti vā ayano, gacchati pavattatīti attho. Ekasmiṃ ayano ekāyano. Imasmiṃyeva dhammavinaye pavattati, na aññatthāti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘imasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhatī’’ti (dī. ni. 2.214). Desanābhedoyeva heso, atthato pana ekova. Api ca ekaṃ ayatīti ekāyano. Pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayena pavattopi aparabhāge ekaṃ nibbānameva gacchatīti vuttaṃ hoti. Yathāha brahmā sahampati –
他了知那一乘道,他是亲见生灭尽头的见者,他怀利益与悲愍,通达此道。
依此道,过去已渡暴流,现在正渡暴流,未来当渡暴流者。
显示巴利原文 ‘‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī, maggaṃ pajānāti hitānukampī; Etena maggena tariṃsu pubbe, tarissanti ye ca taranti ogha’’nti. (saṃ. ni. 5.384, 409);
「道」(maggo)依何义而称为道?以趣向涅槃为义,亦以求涅槃者所行道为义。「已近」(upeto)指到达邻近之处。「已极近」(samupeto)指到达更近之处。此二词皆表不忘失念之义。「已到」(upagato)指到达后安住。「已极到」(samupagato)指相应而安住。另有异读作「upāgato samupāgato」,此二词皆表已来到念之附近。「已入」(upapanno)指进入不分离。「已极入」(samupapanno)指圆满。「具足」(samannāgato)指无所欠缺地存在。有注释师说:「已近、已极近二词,说明生起;已到、已极到二词,说明通达;已入、已极入、具足三词,说明证得。」显示巴利原文
Maggoti kenaṭṭhena maggo? Nibbānaṃ gamanaṭṭhena, nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena ca. Upetoti āsannaṃ gato. Samupetoti tato āsannataraṃ gato. Ubhayenapi satiyā aparihīnoti attho. Upagatoti upagantvā ṭhito. Samupagatoti sampayutto hutvā ṭhito. ‘‘Upāgato samupāgato’’tipi pāḷi. Ubhayenāpi satisamīpaṃ āgatoti attho. Upapannoti aviyogāpanno. Samupapannoti paripuṇṇo. Samannāgatoti avikalo vijjamāno. ‘‘Upeto samupetoti dvīhi padehi pavattaṃ kathitaṃ. Upagato samupagatoti dvīhi padehi paṭivedho. Upapanno samupapanno samannāgatoti tīhi padehi paṭilābho kathito’’ti evameke vaṇṇayanti.
「于世间,彼杂染」(loke vā sā visattikā):意指那以种种方式被称为「杂染」者,唯在蕴世间中存在,非于蕴之外生起。「于世间,那杂染」(loke vā taṃ visattikā):指唯在蕴世间生起的、称为杂染的渴爱。「渡」(tarati):由避开诸欲而渡。「超渡」(uttarati):由断除烦恼而超渡。「越渡」(patarati):由切断其安住之因而越渡。「超越」(samatikkamati):由跨越轮回而超越。「度越」(vītivattati):由令结生不再生起而度越。或者,「渡」以身随观而渡;「超渡」以受随观而超渡;「越渡」以心随观而越渡。或者,「渡」依戒而渡;「超渡」依定而超渡;「越渡」依观而越渡;「超越」依道而超越;「度越」依果而度越。应如此配合而解。显示巴利原文
Loke vā sā visattikāti yā esā anekappakārena vuttā visattikā, sā khandhaloke eva, na aññatra khandhehi pavattatīti attho. Loke vā taṃ visattikanti khandhaloke eva pavattaṃ etaṃ visattikasaṅkhātaṃ taṇhaṃ. Tarati kāme parivajjento. Uttarati kilese pajahanto. Patarati tesaṃ patiṭṭhāhetuṃ chindanto. Samatikkamati saṃsāraṃ atikkamanto. Vītivattati paṭisandhiabhabbuppattikaṃ karonto. Atha vā tarati uttarati kāyānupassanena. Patarati vedanānupassanena. Samatikkamati cittānupassanena. Atha vā tarati sīlena. Uttarati samādhinā. Patarati vipassanāya. Samatikkamati maggena. Vītivattati phalenāti evamādinā yojetabbaṃ.
4 第四偈的略义如下:任何人,对一处稻田等田地,或家宅等宅基,或称为迦利沙槃的金钱,或以牛、马等类别划分的牛、马,或家生奴等奴仆,或佣工等劳力者,或所谓女人的妇女们,或亲戚、眷属等亲属,或其他可爱色相等种种欲,贪著不息。“稻田”(sālikkhetta)指稻谷生长的田地。对于麦田等,也是同样的道理。“麦”(vīhi)指其他谷物。“令喜悦者”(modayati)指绿豆。“家宅”(gharavatthu)指为建造房舍而经过整治或未整治的地块。对于库藏基等,同理亦然。“库藏”(koṭṭhaka)指门库等。“前”(pure)指屋前。“后”(pacchā)指屋后。此处“园”(ārāma)因令心愉悦而得名,意思是人们于此受用花、果、荫凉与水,故称为园。显示巴利原文
4. Catutthagāthāya ayaṃ saṅkhepattho – yo ekaṃ sālikhettādikhettaṃ vā gharavatthādivatthuṃ vā kahāpaṇasaṅkhātaṃ hiraññaṃ vā goassādibhedaṃ gavāssaṃ vā antojātādidāse vā bhatakādikammakare vā itthisaññitā thiyo vā ñātibandhavādibandhū vā aññe vā manāpiyarūpādike puthukāme anugijjhatīti. Sālikkhettanti yattha sāliyo viruhanti. Vīhikkhettādīsupi eseva nayo. Vīhīti avasesavīhayo. Modayatīti muggo. Gharavatthunti gharapatiṭṭhāpanatthaṃ katākatabhūmibhāgo. Koṭṭhakavatthādīsupi eseva nayo. Koṭṭhakoti dvārakoṭṭhādi. Pureti gharassa purato. Pacchāti gharassa pacchato. Ettha ārāmenti cittaṃ tosentīti ārāmo, pupphenapi phalenapi chāyāyapi dakenapi ramantīti attho.
“畜生等”(pasukādayo)即山羊等。“家生”(antojātaka)指出生于家中婢女腹中者。“财买”(dhanakkītaka)指用钱财买来或以物交换得来者。“自或”(sāmaṃ vā)即自己(为奴者)。“奴性”(dāsabyaṃ)即奴仆的身份,“进入奴性”即进入这种身份。“来”(upeti)即到来。“不乐”(akāmako)指并非出于自愿,或因受人逼迫劳作而来。显示巴利原文
Pasukādayoti eḷakādayo. Antojātakoti antogharadāsiyā kucchimhi jāto. Dhanakkītakoti dhanena kīṇitvā parivattetvā gahito. Sāmaṃ vāti sayaṃ vā. Dāsabyanti dāsassa bhāvo dāsabyaṃ, taṃ dāsabyaṃ. Upetīti upagacchati. Akāmako vāti attano aruciyā vā karamarānīto.
为再显示那四种,而说:“亦有生而为奴者。”(āmāya dāsāpi bhavanti heke)“生而为奴”(āmāya dāsā)即家生奴。如别处所说:“此处有家生奴,从事粗重之事”,所指即是。“以财买者”(dhanena kītā)即财奴。“自为者”(sāmañca eke)即自己为奴者。“畏逼而至者”(bhayāpaṇunnā)即不乐奴,由于怖畏之逼迫、被驱赶而来。显示巴利原文
Te cattāro punapi dassetuṃ ‘‘āmāya dāsāpi bhavanti heke’’ti āha. Āmāya dāsāti antojātadāsā. ‘‘Yattha dāso āmajāto ṭhito thullāni gacchatī’’ti etthāpi eteva vuttā. Dhanena kītāti dhanadāsā. Sāmañca eketi sayaṃ dāsā. Bhayāpaṇunnāti akāmadāsā. Bhayena paṇunnā khipitā.
「佣工」者,指靠工钱维生的人。「作务者」者,指从事耕作等种种劳务的人。「依附者」者,指通过协商等方式亲近、依止而生活的人,故称依附者。显示巴利原文
Bhatakāti bhatiyā jīvanakā. Kasikammādikammaṃ karontīti kammakarā. Upajīvinoti sammantanādinā upagantvā nissayaṃ katvā jīvantīti upajīvino.
「妇女」:因胎儿在她的体内孕育,故称妇女。「摄受」:指同伴,即有丈夫的妇女。乃至「父母亲属」:即血亲眷属。「同族」:指同族姓的亲属。「同师家、或同生缘、或同学咒者」:指同一师门、同一族姓,或共同学习密咒的人,称为咒术亲属。「共学弓术等技艺者」:指共同学习弓箭等技艺的人,称为技艺亲属。有的写本中也有读作“朋友亲属等亦属亲属”的。显示巴利原文
Itthīti thiyati etissaṃ gabbhoti itthī. Pariggahoti sahāyī sassāmikā. Mātāpitibandhavāpi ñātibandhu. Sagotto gottabandhu. Ekācariyakule vā ekajātimantaṃ vā uggahitamanto mantabandhu. Dhanusippādisaddhiṃ uggahitako sippabandhu. ‘‘Mittabandhavātipi bandhū’’ti katthaci potthake pāṭho dissati.
「贪求」:以烦恼欲而希求。「随贪求」:一遍又一遍地重复贪求。「遍贪求」:从一切方面去希求。「极贪求」:以特别强烈的方式希求。有注释者这样解释:“由于以粗相执取,故为贪求;由于以随形好执取,故为随贪求、遍贪求、极贪求。”显示巴利原文
Gijjhatīti kilesakāmena pattheti. Anugijjhatīti anu anu gijjhati punappunaṃ pattheti. Paligijjhatīti samantato pattheti. Palibajjhatīti visesena pattheti. ‘‘Oḷārikattena nimittaggāhavasena gijjhati, anugijjhati, anubyañjanaggāhavasena paligijjhati, palibajjhatī’’ti evameke vaṇṇayanti.
5 第五偈的简要释义如下:那无力之人,却被有力量的烦恼所征服、压倒与摧破。换言之,因缺少信力等而无力的人,被无力的烦恼所征服——正因为自身无力,烦恼才显得有力量。再者,那贪求欲乐、染着于欲、四处寻求欲乐的人,会被狮子等明显的险难,以及身恶行等不明显的险难所摧毁。如此,为不明显的险难所征服者,便为生、老等苦追逼,犹如破船任由水涌入一般。显示巴利原文
5. Pañcamagāthāyaṃ ayaṃ saṅkhepattho – taṃ puggalaṃ abalakhyā kilesā balīyanti sahanti maddanti. Saddhābalādivirahena vā abalaṃ taṃ puggalaṃ abalā kilesā balīyanti, abalattā balīyantīti attho. Atha vā taṃ kāmagiddhaṃ kāmarattaṃ kāmapariyesantañca sīhādayo ca pākaṭaparissayā, kāyaduccaritādayo ca apākaṭaparissayā maddanti. Tato apākaṭaparissayehi abhibhūtaṃ taṃ puggalaṃ jātiādidukkhaṃ bhinnaṃ nāvaṃ udakaṃ viya anveti.
“无力”:这些烦恼没有力量,故称无力,即缺乏力量。“虚弱”:懈怠懒散、缺少力量而无法完成应做之事。“少力”:它们的力量微小、薄弱,故称少力,即不堪作战。“劣精进”:它们的精进、努力微小、薄弱,故称劣精进。“卑劣的”:下劣,因努力下劣而卑劣。“下劣的”:因精进力下劣而为下劣。“低下的”:因资具下劣而低下。“坏的”:因志向下劣而为坏。“小的”:因所得下劣而为小。“它们承受”:即压迫、制造撞击。“它们遍受”:即从各方面进行压迫。“它们制伏”:以持续生起的方式加以制伏。“它们覆压”:以一再重复生起的方式加以覆压。“它们耗尽”:以令对方干枯而固定下来的方式加以耗尽。“它们压碎”:以阻碍善心生起的方式加以压碎。显示巴利原文
Abalāti natthi etesaṃ balanti abalā, balavirahitā. Dubbalāti mandapayogābalena kattabbakiccavirahitā . Appabalāti appaṃ parittaṃ etesaṃ balanti appabalā, yujjhituṃ asamatthā. Appathāmakāti appo paritto thāmo etesaṃ vāyāmo ussāhoti appathāmakā. Hīnā nihīnā payogahīnena. Omakā thāmahīnena. Lāmakā paccayahīnena. Chatukkā ajjhāsayahīnena. Parittā pattihīnena. Sahantīti maddanti ghaṭṭanaṃ uppādenti. Parisahantīti sabbato maddanti. Abhibhavanti aparāparaṃ uppattivasena. Ajjhottharanti punappunaṃ uppattivasena. Pariyādiyanti sussosetvā ṭhānena. Maddanti kusaluppattinivāraṇena.
“信力”的“信”:依此而生信,或它自身即是信,又或者唯是信的行为,故称为信。信的特征是相信,或是内心的认可;其作用是令心澄净,犹如令水澄清的摩尼珠;或者其作用是跃进,如同渡过瀑流。信的现起是无浑浊,或是内心已倾向的状态。信的足处是值得相信的事物,或是入流支。应当把信看作如同手、财富、种子一般。对于不应信的事物而不动摇,故称信力。“精进力”的“精进”:英雄的状态即是精进,或诸英雄所行即是精进,又或者应以方法、途径、方便加以策励、推动,故称精进。此精进,其特征是支持与策励;其作用是支持同时生起的心所;其现起是不沉没的状态;根据“于可畏处,如理作意”的经句,其足处是悚惧感,或是应精进勤作之事。正勤应知为一切成就之根本。于懈怠而不动摇,故称精进力。至于念的特征等,前已述及。显示巴利原文
Saddhābalanti saddahanti etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahanamattameva vā esāti saddhā. Sā saddahanalakkhaṇā, okappanalakkhaṇā vā, sampasādanarasā udakappasādakamaṇi viya. Pakkhandanarasā vā oghuttaraṇo viya. Akālusiyapaccupaṭṭhānā, adhimuttipaccupaṭṭhānā vā. Saddheyyavatthupadaṭṭhānā, sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānā vā. Sā hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā. Asaddhiye na kampatīti saddhābalaṃ. Vīriyabalanti vīrassa bhāvo vīriyaṃ, vīrānaṃ vā kammaṃ vīriyaṃ, vidhinā vā nayena upāyena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ. Taṃ panetaṃ upatthambhanalakkhaṇañca paggahaṇalakkhaṇañca vīriyaṃ, sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ‘‘saṃviggo yoniso padahatī’’ti vacanato (a. ni. 4.113) saṃvegapadaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā. Sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlanti daṭṭhabbaṃ. Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Satiyā lakkhaṇādīni vuttāneva.
于忘失正念时不动摇,故称念力。「定」:能令俱生心所正确地专注、安住,故称为定。其相如首领般主导,或不散乱;其作用是将俱生法汇集于所缘,如水将浴粉凝聚;其现起为寂止,或以智为现起。正如经中所说:“有定力者能如实知见。”特别地,它以乐为足处,应视如避风处的灯焰安住不动,是心之安住。于掉举不动摇,故是定力。「慧」:即了知。了知什么?依“这是苦”等理趣了知圣谛。其相为通达如实自性,或无碍通达,如善射手射出的箭那般贯穿;其作用为照亮境界,如灯;其现起为无迷惑,如森林中的向导。于无明不动摇,故是慧力。「惭力」、「愧力」:于无惭不动摇,故是惭力;于无愧不动摇,故是愧力。这是从两个角度所作的解释。「惭」:因身恶行等感到羞耻,故名惭,是羞耻的同义词。「愧」:因他们恶行而生怖畏,故名愧,是畏恶的同义词。显示巴利原文
Muṭṭhassacce na kampatīti satibalaṃ. Sahajātāni sammā ādhīyati ṭhapetīti samādhi. So pāmokkhalakkhaṇo avikkhepalakkhaṇo vā, sahajātānaṃ dhammānaṃ ārammaṇe sampiṇḍanaraso nhāniyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya, upasamapaccupaṭṭhāno, ñāṇapaccupaṭṭhāno vā. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti hi vuttaṃ. Visesato sukhapadaṭṭhāno nivāte padīpaccīnaṃ ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbo. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ. Pajānātīti paññā. Kiṃ pajānāti? ‘‘Idaṃ dukkha’’ntiādinā (mahāva. 15) nayena ariyasaccāni. Sā yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanarasā padīpo viya, asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Hiribalaṃ ottappabalanti ahirike na kampatīti hiribalaṃ. Anottappe na kampatīti ottappabalaṃ. Ayaṃ ubhayavasena atthavaṇṇanā hoti. Kāyaduccaritādīhi hirīyatīti hirī, lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Tehi eva ottappatīti ottappaṃ, pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ.
为阐明惭与愧的差别,先确立了“等起、增上主、依羞耻之相”的论题,继而详细解说:从内生起者,名为惭;由外引发者,名为愧。以自我为增上者,名为惭;以世间为增上者,名为愧。安住于羞耻自性者,名为惭;安住于怖畏自性者,名为愧。具有尊重相者,名为惭;具有畏惧过失、见怖畏相者,名为愧。显示巴利原文
Tesaṃ nānākaraṇadīpanatthaṃ – ‘‘samuṭṭhānaṃ adhipati, lajjādilakkhaṇena cā’’ti imaṃ mātikaṃ ṭhapetvā ayaṃ vitthārakathā vuttā – ajjhattasamuṭṭhānā hirī nāma, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma. Attādhipati hirī nāma, lokādhipati ottappaṃ nāma. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī nāma, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ nāma. Sappatissavalakkhaṇā hirī nāma, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ nāma.
此处,由内生起的惭,通过四种原因策发:省察种姓、省察年岁、省察勇健气概、省察多闻。如何生起?省察种姓后,不造杀生等恶行,惭便生起:‘造作恶业,并非种姓高贵者所为,那是渔夫等下劣种姓者的事;像我这样的高贵种姓,行此事极不相宜。’省察年岁后,不造杀生等恶行,惭便生起:‘造作恶业,是年少者的事;像我这般年长之人,行此事极不相宜。’省察勇健气概后,不造杀生等恶行,惭便生起:‘造作恶业,是懦弱之人的行为;像我这般具有勇健气概者,行此事极不相宜。’省察多闻后,不造杀生等恶行,惭便生起:‘造作恶业,是愚痴凡夫之行,非智者所为。像我这样有智慧、多闻的人,行此事极不相宜。’如是,由内生起的惭从此四种因生起。生起之后,再将惭安立于自心,便不造恶业。这便名为‘由内生起的惭’。显示巴利原文
Tattha ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti – jātiṃ paccavekkhitvā, vayaṃ paccavekkhitvā, sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā, bāhusaccaṃ paccavekkhitvā. Kathaṃ? ‘‘Pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ na jātisampannānaṃ kammaṃ, hīnajaccānaṃ kevaṭṭādīnaṃ idaṃ kammaṃ, mādisassa jātisampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ tāva jātiṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ daharehi kattabbaṃ kammaṃ, mādisassa vaye ṭhitassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ vayaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakammaṃ nāmetaṃ dubbalajātikānaṃ kammaṃ, mādisassa sūrabhāvasampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakammaṃ nāmetaṃ andhabālānaṃ kammaṃ, na paṇḍitānaṃ. Mādisassa paṇḍitassa bahussutassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ bāhusaccaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti. Samuṭṭhāpetvā ca pana attano citte hiriṃ pavesetvā pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānā hirī nāma hoti. Kathaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma? ‘‘Sace tvaṃ pāpakammaṃ karissasi, catūsu parisāsu garahappatto bhavissasi –
‘‘Garahissanti taṃ viññū, asuciṃ nāgariko yathā; Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusala dhammuddesakathā) –
如此省察者,依从外而生起的愧,便不造作恶业。这即名为“从外等起的愧”。显示巴利原文
Evaṃ paccavekkhanto hi bahiddhāsamuṭṭhitena ottappena pāpakammaṃ na karoti, evaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma hoti.
什么是「以自己为增上主的惭」呢?世间有一位善男子,以自己为增上主、为尊长,而不去造恶。他这样想:‘像我这样出于信心出家、多闻、持守头陀支的人,造作恶业是不合适的。’如此便叫作「以自己为增上主的惭」。因此,世尊说:‘他以自己为增上主,舍弃不善法,修习善法;舍弃有过失的,修习无过失的;保持自身清净。’显示巴利原文
Kathaṃ attādhipati hirī nāma? Idhekacco kulaputto attānaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā ‘‘mādisassa saddhāpabbajitassa bahussutassa dhutaṅgadharassa na yuttaṃ pāpakammaṃ kātu’’nti pāpaṃ na karoti. Evaṃ attādhipati hirī nāma hoti. Tenāha bhagavā ‘‘so attānaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusala dhammuddesakathā; a. ni. 3.40).
什么是「以世间为增上主的愧」呢?世间有一位善男子,以世间为增上主、为尊长,而不去造恶业。如经中所说:显示巴利原文
Kathaṃ lokādhipati ottappaṃ nāma? Idhekacco kulaputto lokaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pāpakammaṃ na karoti. Yathāha –
‘世间集会确实极为广大。在这广大的世间集会中,有沙门和婆罗门具有神通、天眼,能了知他人心。他们于远处也能看见,近处亦无法隐蔽,且能以心知心。他们也会这样知道我:“看啊,这位善男子出于信心,从在家而出家,却与种种恶不善法杂处而住。”还有那些具有神通、天眼、能了知他人心的天神,他们于远处也能看见,近处亦无法隐蔽,且能以心知心。这些天神也会这样知道我:“看啊,这位善男子出于信心,从在家而出家,却与种种恶不善法杂处而住。”他如此思惟:“我的精进必当发起而不退转,念住现前而不忘失,身得轻安而不躁动,心得定一境。”他便以世间为增上主,舍弃不善法,修习善法;舍弃有过失的,修习无过失的;保持自身清净。’显示巴利原文
‘‘Mahā kho panāyaṃ lokasannivāso, mahantasmiṃ kho pana lokasannivāse santi samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno, te dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ jānanti. Tepi maṃ evaṃ jāneyyuṃ ‘passatha bho imaṃ kulaputtaṃ saddhāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. Devatāpi kho santi iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo, tā dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ jānanti. Tāpi maṃ evaṃ jāneyyuṃ ‘passatha bho imaṃ kulaputtaṃ saddhāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. So iti paṭisañcikkhati ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ bhavissati asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekagga’nti. So lokaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusala dhammuddesakathā; a. ni. 3.40).
如是,以世间为增上而生起的愧,即称为愧。所谓“惭以羞耻为本质而住,愧以畏惧为本质而住”:此中,“羞耻”指羞耻的表现形态,依此本质而安住者,即是惭;“畏惧”指对恶趣的恐惧,依此本质而安住者,即是愧。此二者唯在断除恶行时方得显现。譬如,一位善男子在大小便等处,见到应让自己生起羞耻的对象,便如被呵责一般,生起羞耻之相;同样地,有人内在地进入了惭的状态,便不再造恶。也有人因畏惧恶趣,故不造恶。显示巴利原文
Evaṃ lokādhipati ottappaṃ nāma hoti. ‘‘Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappa’’nti ettha pana lajjāti lajjanākāro, tena sabhāvena saṇṭhitā hirī. Bhayanti apāyabhayaṃ, tena sabhāvena saṇṭhitaṃ ottappaṃ. Tadubhayampi pāpaparivajjane pākaṭaṃ hoti. Ekacco hi yathā nāma eko kulaputto uccārapassāvādīni karonto lajjitabbayuttakaṃ ekaṃ disvā lajjanākārappatto bhaveyya hīḷito, evameva ajjhattaṃ lajjīdhammaṃ okkamitvā pāpakammaṃ na karoti. Ekacco apāyabhayabhīto hutvā pāpakammaṃ na karoti.
于此有一譬喻:好比有两个铁球,一个冰冷且涂着粪秽,另一个灼热而烧红。智者因嫌恶那冰冷铁球涂有粪秽,故不去取;对于另一个,由于畏惧被灼伤,也不去取。此处,因嫌恶冰冷铁球涂粪而不取,犹如内心进入惭法而不作恶;因畏惧炽热铁球的灼烧而不取,犹如由于畏惧恶趣而不作恶。应作如是理解。显示巴利原文
Tatridaṃ opammaṃ – yathā hi dvīsu ayoguḷesu eko sītalo bhaveyya gūthamakkhito, eko uṇho āditto. Tattha paṇḍito sītalaṃ gūthamakkhitattā jigucchanto na gaṇhāti, itaraṃ ḍāhabhayena. Tattha sītalassa gūthamakkhanajigucchāya agaṇhanaṃ viya ajjhattaṃ lajjīdhammaṃ okkamitvā pāpassa akaraṇaṃ, uṇhassa ḍāhabhayena agaṇhanaṃ viya apāyabhayena pāpassa akaraṇaṃ veditabbaṃ.
所谓“惭以具惭耻相为特相,愧以畏罪、见怖畏相为特相”,此二者亦唯于断除恶时方得明显。有人由四种因——省察出身的高贵、省察导师的高贵、省察遗产的高贵、省察同梵行者的高贵——生起具惭耻相的惭,故不作恶。另有人由四种方式——畏惧自我谴责、畏惧他人谴责、畏惧刑罚、畏惧恶趣——生起畏罪、见怖畏相的愧,故不作恶。其中,省察出身的高贵等,以及畏惧自我谴责等,当广解说。如是所说七种力,若人无有,那些烦恼便会制服此人……乃至……完全制伏、摧破。显示巴利原文
‘‘Sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappa’’nti idampi dvayaṃ pāpaparivajjane eva pākaṭaṃ hoti. Ekacco hi jātimahattapaccavekkhaṇā satthumahattapaccavekkhaṇā dāyajjamahattapaccavekkhaṇā sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇāti catūhi kāraṇehi sappatissavalakkhaṇaṃ hiriṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti. Ekacco attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayanti catūhākārehi vajjabhīrukabhāvadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti. Tattha jātimahattapaccavekkhaṇādīni ceva attānuvādabhayādīni ca vitthāretvā kathetabbāni. Evaṃ vuttaṃ sattavidhaṃ balaṃ yassa puggalassa natthi, te kilesā taṃ puggalaṃ sahanti…pe… pariyādiyanti maddantīti.
“二种灾祸”:这是依明显与不明显而说的两种灾祸,并非一种,亦非三种。为了分别显示,故说“哪些是明显的灾祸?”等。其中,“狼”是指野狼,这也是一种读法。“贼盗”指从事偷盗行为的人。“恶少年”指从事暴恶行为的人。“已作业者”指从事破墙等偷盗之业的人。“未作业者”指已出发前往作那种业的人。此处有“应有”的意思。“眼病”:在眼睛中生起的疾病,所谓“痛”即是疾病的意思。眼病等应当依处所来理解,因为已生起的净色其实并没有所谓的病。“耳病”指外耳的疾病。“口病”指口中生起的疾病。“牙病”即牙痛。“咳嗽”即痨病。“哮喘”即喘息、呕逆之病。“鼻塞”即外鼻的疾病。“内部热”指体内生起的热。“昏厥”指失去正念。“痢疾”即赤痢、腹泻。“绞痛”指肚子内部的绞痛、腹中风。“霍乱”即强烈的泄泻。“白斑”即花斑病。“痨病”即导致消瘦的痨病。“癫痫”指被非人附体、被冤家所害的疾病。“疥癣”即疥癣疮。“瘙痒”即小疮。“疥疮”即大疥疮。“抓疮”指被指甲抓破之处的疾病,也有读作“nakhasā”的。“皲裂”指导致手掌和脚底显示巴利原文
Dve parissayāti pākaṭāpākaṭavasena dve eva upaddavā, na ekaṃ, na tīṇi. Te vibhāgato dassetuṃ ‘‘katame pākaṭaparissayā’’tiādimāha. Tattha kokāti kekā. Ayameva vā pāṭho. Corāti coriyakammehi yuttā. Māṇavāti sāhasikakammehi yuttā. Katakammāti sandhicchedādikatacorikakammā. Akatakammāti taṃ kammaṃ kātuṃ nikkhantā. Ettha assūti bhaveyyunti attho. Cakkhurogoti cakkhusmiṃ uppannarogo, rujatīti rogo. Cakkhurogotiādayo vatthuvasena veditabbā. Nibbattitapasādānañhi rogo nāma natthi. Kaṇṇarogoti bahikaṇṇarogo. Mukharogoti mukhe uppannarogo. Dantarogoti dantasūlaṃ. Kāsoti khayarogo. Sāsoti svāso uggārarogo. Pināsoti bahināsikāya rogo. Ḍāhoti abbhantare uppajjanako uṇho. Mucchāti sativissajjanakā. Pakkhandikāti lohitapakkhandikā atisāro. Sūlāti āmasūlā kucchivāto. Visūcikāti mahanto virecanako. Kilāsoti sabalo. Sosoti sukkhanako sosabyādhi. Apamāroti amanussaggāho veriyakkhābādho. Daddūti daddupīḷakā. Kaṇḍūti khuddakapīḷakā. Kacchūti mahākacchu. Rakhasāti nakhehi vilikhitaṭṭhāne rogo. ‘‘Nakhasā’’tipi pāḷi. Vitacchikāti hatthatalapādatalesu hīraṃ hīraṃ katvā phālento uppajjanakarogo. Lohitapittanti soṇitapittaṃ, rattapittanti vuttaṃ hoti. Madhumehoti sarīrabbhantare ukkaṭṭharogo. Vuttañhetaṃ ‘‘api ca madhumeho ābādho ukkaṭṭho’’ti (pāci. 15).
“痔疮”即痔漏病。“肿疱”即血疱。“裂肛”指肛门裂开,也就是排便道裂开的意思。“胆汁所生”指以胆汁为生因、由胆汁所产生的疾病,据说有三十二种。痰所生等也是同样的道理。“和合生”指由风、胆汁、痰三者和合、成为一体而产生的疾病。因为具有疾病的意义,所以称为病。“由时节变异所生”即由季节变化所导致的疾病。“极寒等所生”即由寒冷等引起的疾病。“由非平衡生活所生”即由不正确的站立、坐着等不平衡的生活方式而产生的疾病。“加害所生”即由砍杀、捆绑等加害行为所引起的疾病。“业报所生”即由强烈的业报产生的疾病。冷、热……乃至……所触,这些都是明显的灾祸。“如这些等”就是这样。“这些即称为”是总结的说法。显示巴利原文
Aṃsāti arisarogo. Pīḷakāti lohitapīḷakā. Bhagaṃ dālayatīti bhagandalā, vaccamaggaṃ phāletīti attho. Pittasamuṭṭhānāti pittena samuṭṭhānaṃ uppatti etesanti pittasamuṭṭhānā. Te kira dvattiṃsa honti. Semhasamuṭṭhānādīsupi eseva nayo. Sannipātikāti vātapittasemhānaṃ sannipātena ekībhāvena uppannā. Ābādhaṭṭhena ābādhā. Utupariṇāmajāti utupariṇāmena. Accuṇhāti sītena uppajjanakarogā. Visamaparihārajāti atiṭṭhānanisajjādinā visamaparihārena jātā. Opakkamikāti vadhabandhanādinā upakkamena jātā. Kammavipākajāti balavakammavipākasambhūtā. Sītaṃ uṇhaṃ…pe… samphassoti ime pākaṭā eva. Iti vāti evaṃ vā. Ime vuccantīti nigamento āha.
“什么是隐藏的灾祸?”这是在问:那些不明显的、被覆盖的灾祸是什么?其中,“身恶行”应当理解为杀生、不与取、邪欲乐的思。“语恶行”应当理解为妄语、离间语、粗恶语、杂秽语的思。“意恶行”应当理解为贪欲、嗔恨、邪见。因为是于身中现行,或从身而生,且是恶的行,或因被烦恼所染污而变得臭秽,故称为身恶行。对于语恶行、意恶行,道理也是一样。显示巴利原文
Katame paṭicchannaparissayāti apākaṭā acchāditaupaddavā katameti pucchati. Tattha kāyaduccaritanti pāṇātipātaadinnādānamicchācāracetanā veditabbā. Vacīduccaritanti musāvādapisuṇavācāpharusavācāsamphappalāpacetanā veditabbā. Manoduccaritanti abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhiyo veditabbā. Kāye pavattaṃ, kāyato vā pavattaṃ, duṭṭhu caritaṃ, kilesapūtikattā vā duṭṭhu caritanti kāyaduccaritaṃ. Vacīmanoduccaritesupi eseva nayo.
“欲”(kāmā):因为人们所欲求它(kāmīyanti),故称为欲,指五种欲功德。于这些欲的贪求,名为欲贪(kāmacchanda)。或者,贪求本身被称为“欲”,欲即是贪求,此即欲贪,而非想要做事的欲求,亦非对法的欲求。欲爱(kāmataṇhā)亦由此得名。“盖”(nīvaraṇa):因为覆盖善法,故称为盖。欲贪本身即是盖,故称欲贪盖。对于其他盖,道理也是一样。“嗔恚”(byāpāda):因为通过它,心变得腐坏(byāpajjati);或者因为它破坏律仪、行仪、色身、成就、利益、安乐等,故称嗔恚。“昏沉”(thina):沉滞的状态。“睡眠”(middha):昏睡的状态,即无精进、消沉、无力、摧坏。“昏沉睡眠”:昏沉与睡眠两者合称。其中,昏沉以无精进为特相,以去除精进为作用,以消沉为现起。睡眠以不适业为特相,以笼罩为作用,以倦怠为现起,或以点头、瞌睡为现起。这两者皆以不如理作意于不乐、疲倦、伸懒腰等为足处。显示巴利原文
Kāmīyantīti kāmā, pañca kāmaguṇā. Kāmesu chando kāmacchando. Kāmayatīti vā kāmo, kāmo eva chando, kāmacchando na kattukamyatāchando, na dhammacchando vā. Kāmataṇhāva evaṃnāmikā. Kusaladhamme nīvaratīti nīvaraṇaṃ, kāmacchando eva nīvaraṇaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Evaṃ sesesupi. Byāpajjati tena cittaṃ pūtibhāvaṃ upagacchati, byāpādayati vā vinayācārarūpasampattihitasukhādīnīti vā byāpādo. Thinanatā thinaṃ. Middhanatā middhaṃ, anussāhasaṃhananatā asattivighātatā cāti attho. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Tattha thinaṃ anussāhanalakkhaṇaṃ, vīriyavinodanarasaṃ, saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ, onahanarasaṃ, līnabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā. Ubhayampi aratitandīvijambhitādīsu ayonisomanasikārapadaṭṭhānanti.
掉举者的状态是掉举。它以不寂静为特相,犹如被风吹动的水;以不稳固为作用,犹如被风吹动的旗帜;以散乱为现起,犹如被石头击中而扬起的灰尘;心的不寂静与不如理作意是它的足处。应当视为心的散乱。所作的行为鄙陋,称为‘鄙作’,其状态就是‘恶作’。它以事后追悔为特相,以悲叹已作或未作的事为作用,以懊悔为现起,以已作或未作的事情为足处,应当视为像奴役一样的状态。掉举与恶作两者合在一起,就是‘掉举恶作’。‘疑’:由于没有治疗(vigatā cikicchā),所以称为疑;或者,在观察自性时,它让人疲惫、辛苦,所以称为疑。它以犹豫为特相,以摇摆为作用,以不确定为现起,或者以执取多端为现起,以不如理作意为足处。应当视为对修行的障碍。显示巴利原文
Uddhatassa bhāvo uddhaccaṃ. Taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya, anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākaṃ viya, bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya , cetaso avūpasamo ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. Cittavikkhepoti daṭṭhabbaṃ. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, tassa bhāvo kukkuccaṃ. Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ, katākatānusocanarasaṃ, vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, katākatapadaṭṭhānaṃ dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ . Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ. Vigatā cikicchāti vicikicchā, sabhāvaṃ vā vicinanto etāya kicchati kilamatīti vicikicchā, sā saṃsayalakkhaṇā, saṃsappanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā, anekaṃsaggāhapaccupaṭṭhānā vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhānā. Paṭipattiantarāyakarāti daṭṭhabbā.
贪以染着为特相。嗔以恼害为特相。痴以迷惑为特相。忿以愤恨为特相,或者以粗暴为特相,以怀恨为作用,以毁坏为现起。恨以怨恨为特相,以不舍怨敌为作用,以随缚于忿的状态为现起。正如所说:‘前时为忿,后时为恨’等。显示巴利原文
Rajjanalakkhaṇo rāgo. Dussanalakkhaṇo doso. Muyhanalakkhaṇo moho. Kujjhanalakkhaṇo kodho, caṇḍikkalakkhaṇo vā, āghātakaraṇaraso, dūsanapaccupaṭṭhāno. Upanandhanalakkhaṇo upanāho, veraappaṭinissajjanaraso, kodhānubandhabhāvapaccupaṭṭhāno. Vuttañcetaṃ ‘‘pubbakālaṃ kodho, aparakālaṃ upanāho’’tiādi (vibha. 891).
贬损以抹杀他人功德为特相,作用是使彼功德消亡,现起为覆藏他人功德。斗诤以执取双柄为特相——即把他人功德与自己的功德等量齐观——作用是将他人功德拉至与自己齐平,现起是依他人功德之衡量而生起。显示巴利原文
Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho. Tesaṃ vināsanaraso, tadacchādanapaccupaṭṭhāno. Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso, paraguṇehi attano guṇānaṃ samīkaraṇaraso, paresaṃ guṇappamāṇena upaṭṭhānapaccupaṭṭhāno.
嫉妒以对他人的成就感到恼坏为特相,或以不能忍受他人成就为特相;作用是对彼成就感到不欢喜;现起是背离彼成就。悭吝以隐藏自己的成就为特相;作用是不能忍受将自己的成就与他人共享;现起是收缩不展。显示巴利原文
Parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, tassa akkhamanalakkhaṇā vā, tattha anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā. Attano sampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ, attano sampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaṃ akkhamanarasaṃ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ.
谄以掩盖已作的恶行为特相;作用是覆藏恶行;现起为遮盖。诳以宣扬自己本无的功德为特相;作用是显示彼功德;现起是即便通过身体姿势,也要将彼功德显扬出来。显示巴利原文
Katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, tassa nigūhanarasā, tadāvaraṇapaccupaṭṭhānā. Attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ, tesaṃ samudāharaṇarasaṃ, sarīrākārehipi tesaṃ vibhūtakaraṇapaccupaṭṭhānaṃ.
骄以心的傲慢为特相;作用为不受教诫;现起为不柔和。忿以行事争胜为特相;作用为作对;现起为不恭敬。显示巴利原文
Cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo thambho, appatissavavuttiraso, amaddavapaccupaṭṭhāno. Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho, vipaccanīkatāraso, agāravapaccupaṭṭhāno.
慢以高举为特相;作用为我执;现起为傲慢。过慢以过度高举为特相;作用为极度的我执;现起为极端的傲慢。显示巴利原文
Uṇṇatilakkhaṇo māno, ahaṃkāraraso, uddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno. Abbhuṇṇatilakkhaṇo atimāno, ativiya ahaṃkāraraso, accuddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno.
骄逸以陶醉为特相;作用为执取骄逸;现起为迷乱。放逸以心在五种欲功德上的放纵为特相;作用为不放逸的不生起;现起为失念。应如此了知这些法的特相、作用、现起等。此处为略说,广说当依《分别论》中‘其中,何等为忿?’等所说而了知。显示巴利原文
Mattabhāvalakkhaṇo mado, madaggahaṇaraso, ummādapaccupaṭṭhāno . Pañcasu kāmaguṇesu cittassa vossaggalakkhaṇo pamādo, vossaggānuppadanaraso, sativippavāsapaccupaṭṭhānoti evaṃ imesaṃ dhammānaṃ lakkhaṇādīni veditabbāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana ‘‘tattha katamo kodho’’tiādinā vibhaṅge (vibha. 891) vuttanayeneva veditabbo.
此处应特别说明:贪着利养者,自己不得利时,便对得利者心生忿怒。这种偶尔生起的忿怒,即是‘忿’。在此之上更为强烈的,是‘恨’。如此既忿且恨的人,即使他人确有功德,也会加以抹杀,并说‘我也一样’,以此执取双柄。这便是他的‘贬损’和‘斗诤’。如此贬损、斗诤之人,对他人的利养、恭敬等,嫉妒地说:‘这对这家伙有什么用?’进而加以恼害,这便是他的‘嫉妒’。如果他自己稍有成就,却不能忍受与别人分享,这便是他的‘悭吝’。又为了利养,即使自己存在过失,也加以掩饰,这便是他的‘谄’。即便没有功德,也加以宣扬,这便是他的‘诳’。他如此行事,如果如愿获得利养,便由此骄慢,心不柔和,对于‘此事不应做’的劝诫无法接受,这便是他的‘骄’。若有人劝说他‘此事不应做’,他便心生恼怒,眉头紧锁,傲慢地说:‘你算老几!’,这便是他的‘忿’。接着,由于骄,他思量‘只有我最上’,成为慢者;由于忿,他轻蔑他人,心想‘这些人算什么’,成为过慢者。这便是他的‘慢’与‘过慢’。依此慢与过慢,便引生出由出身骄等种种形态的‘骄’。显示巴利原文
Visesato cettha āmisagiddho attanā alabhanto aññassa lābhino kujjhati, tassa sakiṃ uppanno kodho kodhoyeva. Taduttari upanāho. So evaṃ kuddho upanayhanto ca santepi aññassa lābhino guṇaṃ makkheti ‘‘ahampi tādiso’’ti ca yugaggāhaṃ gaṇhāti. Ayamassa makkho ca palāso ca, so evaṃ makkhī palāsī tassa lābhasakkārādīsu ‘‘kiṃ imassa iminā’’ti issati padussati, ayamassa issā. Sace panassa kāci sampatti hoti, tassā tena sādhāraṇabhāvaṃ na sahati, idamassa maccheraṃ. Lābhahetu kho pana attano santepi dose paṭicchādeti, ayamassa māyā. Asantepi guṇe pakāseti, idamassa sāṭheyyaṃ. So evaṃ paṭipanno sace pana yathādhippāyaṃ lābhaṃ labhati, tena thaddho hoti amuducitto ‘‘na idaṃ evaṃ kātabba’’nti ovadituṃ asakkuṇeyyo, ayamassa thambho. Sace pana naṃ koci kiñci vadati ‘‘na idaṃ evaṃ kātabba’’nti, tena sāraddhacitto hoti, bhākuṭikamukho ‘‘ko me tva’’nti pasayhabhāṇī, ayamassa sārambho. Tato thambhena ‘‘ahameva seyyo’’ti attānaṃ maññanto mānī hoti. Sārambhena ‘‘ke ime’’ti pare atimaññanto atimānī, ayamassa māno ca atimāno ca. So tehi mānātimānehi jātimadādianekarūpaṃ madaṃ janeti, matto samāno kāmaguṇādibhedesu vatthūsu pamajjati, ayamassa mado ca pamādo cāti veditabbaṃ.
‘一切烦恼’即是一切不善法。以热恼和逼迫的意义,故称‘烦恼’。由于被烦恼所败坏,故称‘恶行’。以造成烦恼不安的意义,故称‘不安’。以造成内在燃烧等的意义,故称‘燃烧’。以恒常热恼的意义,故称‘热恼’。以不善巧所生及造作的意义,故称‘一切不善行’。显示巴利原文
Sabbe kilesāti sabbepi akusalā dhammā. Upatāpanaṭṭhena vibādhanaṭṭhena ca kilesā. Kilesapūtikattā duccaritā. Kilesadarathakaraṇaṭṭhena darathā. Antoḍāhādikaraṇaṭṭhena pariḷāhā. Sadā tāpanaṭṭhena santāpā. Akosallasambhūtaṭṭhena abhisaṅkharaṇaṭṭhena ca sabbe akusalābhisaṅkhārā.
‘以何种意义’即‘以何义’。为了说明征服等种种意义,所以说‘逼迫故是灾患’等。‘逼迫’指令苦生起、征服。‘导致退失’指导致善法的舍离。‘于彼住’指不善法住着、安住、生起于那身体中——即为此义。‘那些灾患’指身恶行等灾祸。‘善法的障碍’指对于后面将说的、由正行道等善巧所生的诸法,造成隐没、不现。‘正行道’指美好、值得称赞的道,不是邪道。‘随顺行道’指不违逆的道,不是逆行的道。‘非敌对行道’指没有敌对的道,是无敌对的、没有敌人的道。‘随义行道’指随义而行、层层增上的道;也就是应如义而行的道。‘自利行道’这一读法并不美好。‘法随法行道’中,‘法’指九出世间法。‘随法’指观等。随顺于彼法的法行道,即是法随法行道;对此法随法行道。显示巴利原文
Kenaṭṭhenāti kena atthena. Abhibhavanāditividhaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘parisahantīti parissayā’’tiādimāha. Parisahantīti dukkhaṃ uppādenti abhibhavanti. Parihānāya saṃvattantīti kusalānaṃ dhammānaṃ pariccajanāya saṃvattanti. Tatrāsayāti tasmiṃ sarīre akusalā dhammā āsayanti nivasanti uppajjantīti attho. Te parissayāti kāyaduccaritādayo upaddavā. Kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāyāti upari vattabbānaṃ sammāpaṭipadādito kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ antaradhānāya adassanatthāya saṃvattanti. Sammāpaṭipadāyāti sundarāya pasaṭṭhāya vā paṭipadāya, na micchāpaṭipadāya. Anulomapaṭipadāyāti aviruddhapaṭipadāya, na paṭilomapaṭipadāya. Apaccanīkapaṭipadāyāti na paccanīkapaṭipadāya, apaccatthikapaṭipadāya. Anvatthapaṭipadāyāti atthaanugatāya paṭipadāya, uparūpari vaḍḍhitāya paṭipadāya. Yathā attho, tathā paṭipajjitabbāya paṭipadāyāti vuttaṃ hoti. ‘‘Attatthapaṭipadāyā’’tipi pāḷi, taṃ na sundaraṃ. Dhammānudhammapaṭipadāyāti dhammo nāma navalokuttaradhammo. Anudhammo nāma vipassanādi. Tassa dhammassa anurūpā dhammapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā, tassā dhammānudhammapaṭipadāya.
「于戒中圆满而行」指在巴帝摩卡戒中圆满而住。「于诸根中守护根门」指依“以眼观色……”等所述方式,于意等六根中善护根门。「于食知量」指于受用饮食等时能知适量;舍弃过度的衣物等,唯取适量之食。显示巴利原文
Sīlesu paripūrikāritāyāti pātimokkhasīlesu pāripūriṃ katvā ṭhitatāya. Indriyesu guttadvāratāyāti ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’tiādinā (dī. ni. 1.213; a. ni. 3.16; ma. ni. 2.24; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 18) nayena vuttesu manacchaṭṭhesu indriyesu sugopitadvārabhāvassa. Bhojane mattaññutāyāti paṭiggahaṇādīsu pamāṇayuttatāya. Alaṃsāṭakādiṃ muñcitvā mitabhojanatāya.
「警寤修习」指依“日间以经行、以宴坐,从障盖诸法中”等理趣,修习五种警寤法。「念与正知」则指对于一切业处修习者、一切瑜伽行者,于一切时皆作饶益的念与正知。显示巴利原文
Jāgariyānuyogassāti ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehī’’ti (a. ni. 3.16; ma. ni. 2.24) evamādinā nayena pañca jāgaraṇadhamme anuyogassa. Satisampajaññassāti sabbakammaṭṭhānabhāvanānuyuttānaṃ sabbayogīnaṃ sabbadā upakārakassa satisampajaññassa.
「四念处」:于所缘中进入、遍入而安住,故称为‘处’;念即是处,故为‘念处’。对于身、受、心、法,以执取不净、苦、无常、无我之相,并以断除净、乐、常、我想为作用而转起,因此有四种差别,此即四念处。显示巴利原文
Satipaṭṭhānānanti ārammaṇesu okkantitvā pakkanditvā upaṭṭhānato paṭṭhānaṃ, satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Kāyavedanācittadhammesu panassā asubhadukkhāniccānattākāragahaṇavasena subhasukhaniccattasaññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā pabhedo hoti, tesaṃ catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ.
「四正勤」:「勤」指人们以此策励精进;善美的勤称为「正勤」;或正确策励,故名「正勤」。又因其远离烦恼的丑恶而为善美,因其能成就利益安乐、具有最胜性与作成勤的作用而为勤,故称「正勤」,这是精进的同义语。复次,针对已生、未生不善及未生、已生善这四种法,以断除、不令生、令生起、令安住等作用而转起,故有四种差别,此即四正勤。显示巴利原文
Catunnaṃ sammappadhānānanti padahanti etenāti padhānaṃ, sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ, sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ, sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpattavirahato, padhānañca hitasukhanipphādakaṭṭhena seṭṭhabhāvāvahanato, padhānabhāvakaraṇato cāti sammappadhānaṃ, vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Uppannuppannānaṃ anuppannuppannānañca catunnaṃ akusalakusalānaṃ pahānānuppattiuppādaṭṭhitikiccasādhanavasena pavattito panassa catudhā pabhedo hoti, tesaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ.
「四神足」:于此,欲、精进、心、观各别成就,故称「神变」,即圆满成办之义。或者,众生由此而成就、增长、达到殊胜,故称「神变」。依第一种含义,神变本身即是足,故称「神足」,意为神变的部分。依第二种含义,作为神变之足,故称「神足」;「足」即安立处、证得方法之义。以此而趋向、证得愈来愈殊胜的神变,故名为「足」。此即四神足。显示巴利原文
Catunnaṃ iddhipādānanti ettha chandavīriyacittavīmaṃsāsu ekeko ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi. Paṭhamena atthena iddhiyeva pādoti iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyena atthena iddhiyā pādoti iddhipādo, pādoti patiṭṭhā adhigamupāyoti attho. Tena hi yasmā uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā pādoti vuccati. Tesaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ.
「七觉支」:「觉支」即觉的支分,或觉者的支分。也就是说,有一种法集,于出世间道刹那生起时,成为昏沉、掉举、停滞、策励、欲乐行、苦行、断见、常见等众多过患的对治,此即由念、择法、精进、喜、轻安、定、舍所组成的法集。圣弟子以这法集而觉悟,故此法集称为「觉」;此「觉悟」指从烦恼随眠的沉睡中醒来,或通达四圣谛,或证得涅槃。对于这个名为「法集」的觉,其支分故称「觉支」,如同「禅支」、「道支」等。再者,如前所说,那位以此法集而觉悟、被称为「觉」的圣弟子,此觉者的支分亦称为「觉支」,如同「军支」、「车支」等。因此,注疏师们说:「觉支」即觉悟者补特伽罗的支分。此即七觉支。显示巴利原文
Sattannaṃ bojjhaṅgānanti bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Idaṃ vuttaṃ hoti, yā esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā ‘‘bodhī’’ti vuccati, bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikaroti, tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādīni viya. Yo panesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘bodhī’’ti vuccati, tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā’’ti. Tesaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ.
「圣八支道」:'圣',因为远离各该道所断的烦恼,因为能成就圣者性,因为能获得圣果,故称为圣。'八支',因为具备八支,故称为八支。而此道,犹如四军唯有诸支,犹如五支乐唯有诸支,只是支而已,并无离支之道存在。它导向涅槃,或能杀灭烦恼而行,故称为'道'。这就是对圣八支道的修习。'这些善法的障碍':即对如前所述的世间、出世间善法成为障碍——对出世间善法,为令其消失的障碍;对世间善法,为令其断舍的障碍。显示巴利原文
Ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti ariyoti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ariyaphalapaṭilābhakarattā ca ariyo. Aṭṭhaṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko. Svāyaṃ caturaṅgikā viya senā, pañcaṅgikaṃ viya ca tūriyaṃ aṅgamattameva hoti, aṅgavinimutto natthi. Nibbānaṃ maggati, kilese vā mārento gacchatīti maggo, tassa ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa. Imesaṃ kusalānaṃ dhammānanti vuttappakārānaṃ lokiyalokuttarakusaladhammānaṃ. Antarāyāyāti lokuttarakusaladhammānaṃ antarāyāya antaradhānāya lokiyakusaladhammānaṃ pariccāgāya.
在这些当中,对于出世间善法,由于不给它们生起的机会,故称为「险难」。因为那些不善法如果生起后便被消灭,就不会带来灾厄,所以在此有身中,这些不善法就是险难。「Pāpakāti」:意指低劣的。「Attabhāvasannissayāti」:因为以有身为近依、为所缘而生起,故称为「依止有身的」。「Daketi」:指在水中。显示巴利原文
Tesu lokuttarakusaladhammānaṃ uppajjituṃ appadānaṭṭhena parissayā nāma. Te hi uppajjitvā nirujjhamānā upaddavaṃ nāvahanti. Tattheteti tasmiṃ attabhāve ete. Pāpakāti lāmakā. Attabhāvasannissayāti attabhāvaṃ upanissāya ārammaṇaṃ katvā uppajjantīti attabhāvasannissayā. Daketi udake.
「Vuttaṃhetanti」:因为这已经说过了。「Sāntevāsikoti」:因为与名为“学童”的烦恼共住,故称为“有学童伴者”。「Sācariyakoti」:因为与名为“老师”的烦恼共住,故称为“有老师伴者”。显示巴利原文
Vuttaṃhetanti kathitañhi etaṃ. Sāntevāsikoti antevāsikasaṅkhātena kilesena saha vasatīti sāntevāsiko. Sācariyakoti samudācaraṇasaṅkhātena kilesena saha vasatīti sācariyako.
“Cakkhunā rūpaṃ disvāti”是指以眼识看见色之后;“以耳闻声”等的解释,道理也一样。“Uppajjantīti”即现行。“Sarasaṅkappāti”指于种种所缘上辗转生起的意图构想。“Saṃyojaniyāti”指成为所缘后,通过结的系缚而于诸结有利益。“Tyassāti”指那些不善法对于这位补特伽罗。“Anto vasantīti”指住于内心。“Anvāsavantīti”指追随烦恼的相续,大量地流转、紧紧跟随。“Te nanti”即这些不善法系缚这位补特伽罗。“Samudācarantīti”即正确地现行,也就是转起。显示巴利原文
Cakkhunā rūpaṃ disvāti cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvā. Upari sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo. Uppajjantīti samudācaranti. Sarasaṅkappāti nānārammaṇe saṃsaraṇavasena uppannā parikappā. Saṃyojaniyāti ārammaṇabhāvaṃ upagantvā saṃyojanasambandhanena saṃyojanānaṃ hitā. Tyassāti te pāpakā assa puggalassa. Anto vasantīti abbhantare citte nivasanti. Anvāsavantīti kilesasantānaṃ anugantvā bhusaṃ savanti anubandhanti. Te nanti taṃ puggalaṃ ete akusalā dhammā. Samudācarantīti sammā ācaranti pavattantīti attho.
“Malā”是从染污的意义上说为垢。“Amittā”是从敌对的意义上说为怨敌。“Sapattā”是从仇恨的意义上说为仇敌。“Vadhakā”是从杀害的意义上说为杀手。“Paccatthikā”是从对立的意义上说为敌人。或者,就像太阳的随烦恼云是垢,太阳的烟是怨敌,太阳的雪是仇敌,太阳的尘埃是杀手,太阳的罗睺是敌人。又有人这样说:“垢”如同金子的垢,能破坏心的光辉;“怨敌”如同黑铁锈,能破坏内心的柔滑;“仇敌”如同战场上厮杀的仇敌,能破坏安住于心中的法;“杀手”如同杀人者,是法的杀害者;“敌人”如同国王的行刑人,是解脱道的障碍者。显示巴利原文
Kilissanaṭṭhena malā. Sattuatthena amittā. Veriatthena sapattā. Hananaṭṭhena vadhakā. Paccāmittaṭṭhena paccatthikā. Atha vā malā sūriyassopakkilesavalāhakā viya. Amittā sūriyassa dhūmaṃ viya. Sapattā sūriyassa himaṃ viya. Vadhakā sūriyassa rajaṃ viya. Paccatthikā sūriyassa rāhu viya. ‘‘Malā suvaṇṇassa malaṃ viya cittappabhānāsakā. Amittā kāḷalohamalaṃ viya citte siniddhabhāvanāsakā, sapattā yuganaddhaṃ yujjhantā sapattā viya citte patiṭṭhitadhammadhaṃsakā. Vadhakā manussaghātakā viya dhammaghātakā. Paccatthikā raññā upagatassa vināso viya mokkhamaggassa paṭisedhakā’’ti evameke vaṇṇayanti.
“Anatthajananoti”:“非义”是指没有义利,令此非义生起者称为非义生起者。那是什么?就是贪。“Cittappakopanoti”:指心的骚乱、动摇,遮止善法并阻断心的意思。“Bhayamantarato jātanti”:指怖畏是在自己内心生起的,以非义生起等为怖畏之因。“Taṃ jano nāvabujjhatīti”:愚痴的大众不知明、不深入,所以不知那种怖畏。“Atthanti”:贪婪的补特伽罗不知世间与出世间的义利。“Dhammanti”:不知其因。“Andhatamanti”:成为浓密的黑暗。“Yanti”:由于什么,或指哪个人。“Sahateti”:征服、压倒。显示巴利原文
Anatthajananoti na atthaṃ anatthaṃ, taṃ anatthaṃ uppādetīti anatthajanano. Ko so? Lobho. Cittappakopanoti cittassa pakopano calano, kusalaṃ nivāretvā cittaṃ rundhatīti attho. Bhayamantarato jātanti abbhantare attano citteyeva jātaṃ, anatthajananādibhayahetu. Taṃ jano nāvabujjhatīti taṃ bhayaṃ bālamahājano avagantvā otaritvā na jānāti. Atthanti luddho puggalo lokiyalokuttaraatthaṃ na jānāti. Dhammanti tassa hetuṃ. Andhatamanti bahalandhakāraṃ. Yanti yasmā, yaṃ naraṃ vā. Sahateti abhibhavati.
“Ajjhattanti”:指自己相续之内的。“Uppajjamānā uppajjantīti”:从过去以来,正在生起时,即为无益而生起,为苦而生起;由于这两者,便导致不安乐住。“Ahitāyāti”:指心所的苦。“Dukkhāyāti”:指身苦。“Aphāsuvihārāyāti”:由于这两者,故不能安于乐住。或又有论师如是说:“‘正在生起’(uppajjamānā)是从有分开始动摇,直至确定心生起之间;到达确定之后,以不再退转的方式,才称为‘生起’(uppajjanti)。”显示巴利原文
Ajjhattanti sakasantāne. Uppajjamānā uppajjantīti pubbantato uddhaṃ uppajjamānā ahitāya uppajjanti dukkhāya . Tadubhayena aphāsuvihārāya. Ahitāyāti cetasikadukkhatthāya. Dukkhāyāti kāyikadukkhatthāya. Aphāsuvihārāyāti tadubhayena na sukhavihāratthāya. Atha vā ‘‘uppajjamānā uppajjantīti bhavaṅgacalanato paṭṭhāya yāva voṭṭhabbanā, tāva uppajjamānā nāma. Voṭṭhabbanaṃ pana patvā anivattanabhāvena uppajjanti nāmā’’ti evameke vaṇṇayanti.
“Tacasāraṃva samphalanti”:犹如竹子被自己的果实毁坏了坚皮一样。“Aratīti”:指对善法感到厌倦。“Ratīti”:指沉溺于五种欲乐。“Lomahaṃsoti”:如同荆棘,令毛发悚然竖立。“Itonidānāti”:这个有身是它们的因,是它们的缘,因此称为“以此为因”。“Itojāti”:从这个有身产生。“Ito samuṭṭhāya manovitakkāti”:正如孩童们用长线拴住乌鸦的脚,把线头绕在自己手指上然后放飞它,乌鸦虽飞到远处,仍会落回他们的脚边;同样,从这个有身生起的恶寻思,也如此系缚住心。显示巴利原文
Tacasāraṃva samphalanti attano phalena nāsitaṃ tacasārasaṅkhātaṃ veḷu viya. Aratīti kusalesu dhammesu ukkaṇṭhitatā. Ratīti pañcakāmaguṇe abhirati. Lomahaṃsoti kaṇṭakasadiso hutvā uddhaggalomo. Itonidānāti ayaṃ attabhāvo nidānaṃ paccayo etesanti itonidānā. Itojāti ito attabhāvato jātā. Ito samuṭṭhāya manovitakkāti yathā dīghasuttakena pāde baddhaṃ kākaṃ kumārakā tassa suttassa pariyantaṃ aṅguliṃ veṭhetvā ossajjanti, so dūraṃ gantvāpi puna tesaṃ pādamūleyeva patati, evameva ito attabhāvato samuṭṭhāya pāpavitakkā cittaṃ ossajjanti.
应知:以“有弟子者”等开头的第一经,是就与烦恼共住而说。以“比丘们,此三是内垢”等开头的第二经,是就染污善法及不知义与非义而说。以“大王,有三种法于人内心生起”等开头的第三经,是就毁坏自身依止而说。以“贪与瞋以此为因”等开头的第四经,是就显示烦恼的住处而说。显示巴利原文
‘‘Sāntevāsiko’’tiādikaṃ paṭhamasuttaṃ kilesena sahavāsaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Tayome, bhikkhave, antarāmalā’’tiādikaṃ dutiyaṃ kusaladhammamalīnakaraṇavasena atthānatthassa ajānanavasena ca. ‘‘Tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā’’tiādikaṃ tatiyaṃ attano nissayaghātanavasena. ‘‘Rāgo ca doso ca itonidānā’’tiādikaṃ catutthaṃ kilesānaṃ patiṭṭhādassanavasena vuttanti ñātabbaṃ.
“从此彼险难”意指从种种险难中脱离。“彼补特伽罗”指具有上述烦恼的人。“苦随逐”意为苦紧随其后,如同吃奶的婴儿跟随母亲。“随行”意为紧挨着他走,就像刽子手跟随死囚走向刑场。“成为随从”意为紧密相随,如同法律条文中的章节紧密相连。“生苦”一词:此处的“生”字有多种含义,例如:显示巴利原文
Tato tato parissayatoti tamhā tamhā upaddavā. Taṃ puggalanti vuttappakārakilesasamaṅgīpuggalaṃ. Dukkhaṃ anvetīti dukkhaṃ anu eti mātu pacchato khīrapivako viya. Anugacchatīti samīpaṃ gacchati coraghātako viya vajjhappattassa . Anvāyikaṃ hotīti sampattaṃ hoti dhammaganthikāya paricchedo viya. Jātidukkhanti jātisaddassa tāva aneke atthā paveditā. Yathā –
有、家族、群体,戒、施设、相状;
分娩与结生,这些都是“生”字的含义。
显示巴利原文 Bhavo kulaṃ nikāyo ca, sīlaṃ paññatti lakkhaṇaṃ; Pasūti sandhi cevāti, jātiatthā paveditā.
确实如此。如“一个生、两个生”等处(《波罗夷》12;《长部》1.31;《中部》2.257),此中“生”指“有”(存在)。在“他不曾被贬低、被呵责,因为出身论……”(《长部》1.303)此中,指“家族”。在“毗舍佉,有一种叫尼干陀的沙门种类”(《增支部》3.71)此中,指“部类”。在“姊妹,我自从以圣生而生以来,就记不起……”(《中部》2.351)此中,指“圣戒”。在“有一种叫直生的草类,从肚脐长出来,一直顶到天上立着”(《增支部》5.196)此中,指“施设”。在“生为二蕴所摄”(《界论》71)此中,指“有为相”。在“阿难,菩萨刚降生”(《长部》2.31;《中部》3.207)此中,指“出生”。“有缘生”(《大品》1;《自说》1;《中部》1.403;《相应部》2.53;《分别论》225;《论事》450)以及“生亦是苦”(《大品》14;《分别论》190;《长部》2.387;《中部》2.373;《相应部》5.1081;《无碍解道》2.30)这两处,从同义角度说,指“结生刹那”;从严格各别意显示巴利原文
Tathā hissa ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’tiādīsu (pārā. 12; dī. ni. 1.31; ma. ni. 2.257) bhavo attho. ‘‘Akkhitto anupakkuṭṭho jātivādenā’’ti (dī. ni. 1.303) ettha kulaṃ. ‘‘Atthi, visākhe, nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’ti (a. ni. 3.71) ettha nikāyo. ‘‘Yatohaṃ, bhagini, ariyāya jātiyā jāto nābhijānāmī’’ti (ma. ni. 2.351) ettha ariyasīlaṃ. ‘‘Tiriyā nāma tiṇajāti nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosī’’ti (a. ni. 5.196) ettha paññatti. ‘‘Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’ti (dhātu. 71) ettha saṅkhatalakkhaṇaṃ. ‘‘Sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) ettha pasūti. ‘‘Bhavapaccayā jātī’’ti (mahāva. 1; udā. 1; ma. ni. 1.403; saṃ. ni. 2.53; vibha. 225; kathā. 450) ca, ‘‘jātipi dukkhā’’ti (mahāva. 14; vibha. 190; dī. ni. 2.387; ma. ni. 2.373; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) ca ettha pariyāyato paṭisandhikkhaṇo, nippariyāyato pana tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti nāma.
那么,这个“生”为何是苦呢?因为它是诸多苦的所依。确实有许多苦,即:苦苦、坏苦、行苦、隐覆苦、非隐覆苦、同义苦、非迂回苦。显示巴利原文
Kasmā panesā jāti dukkhāti ce? Anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato. Anekāni hi dukkhāni. Seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ paṭicchannadukkhaṃ appaṭicchannadukkhaṃ pariyāyadukkhaṃ nippariyāyadukkhanti.
此处,身心的苦受,因其自性与名称皆是苦,故称为“苦苦”。显示巴利原文
Tattha kāyikacetasikā dukkhavedanā sabhāvato ca nāmato ca dukkhattā ‘‘dukkhadukkha’’nti vuccati.
乐受因变易而引生苦,故为「坏苦」。舍受与其余三地诸行,为生灭所逼迫,故为「行苦」。显示巴利原文
Sukhavedanā vipariṇāmena dukkhuppattihetuto vipariṇāmadukkhaṃ. Upekkhāvedanā ceva avasesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayapīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ.
诸如耳痛、牙痛,贪欲所生热恼,嗔恚、愚痴所生热恼等身心疾病,由于须经询问方知,且其疗法隐而不显,故为「隐覆苦」,亦称「不明显苦」。显示巴利原文
Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosamohajapariḷāhādi kāyikacetasiko ābādho pucchitvā jānitabbato upakkamassa ca apākaṭabhāvato paṭicchannadukkhaṃ. Apākaṭadukkhantipi vuccati.
由三十二种业因等所引发的疾病,由于无需询问即可了知,且其疗法显明易见,故为「非隐覆苦」,亦称「明显苦」。显示巴利原文
Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato appaṭicchannadukkhaṃ. Pākaṭadukkhantipi vuccati.
除了苦苦之外,《苦谛分别》中所说的生等其余一切苦,由于是他们苦的所依处,故为“同义苦”;而苦苦则称为“非迂回苦”。显示巴利原文
Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesaṃ dukkhasaccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato pariyāyadukkhaṃ. Dukkhadukkhaṃ pana nippariyāyadukkhanti vuccati.
此处的“生”,即世尊在《愚人与智者经》等(《中部》3.246等)中以譬喻所阐明的恶趣之苦,以及在善趣人界中,以入胎为根本等类别而生的苦——由于是他们苦的所依处,故为苦。显示巴利原文
Tatrāyaṃ jāti yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu (ma. ni. 3.246 ādayo) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃ dukkhaṃ, yañca sugatiyampi manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa vatthubhāvato dukkhā.
在此,这是以入胎为根本等类别的苦——当有情在母胎中生起时,并非生于青莲、红莲、白莲等之中,而是生于胃的下方、熟脏的上方、腹膜与背脊骨之间:此处极其狭窄,极度黑暗,被种种尸臭所浸染,不净而极臭的风流动,令人极度厌恶。他就像在臭鱼、腐乳粥、腐尸等中的蛆虫一般生起。在那里生起之后,十个月中,他被母胎产生的热力所蒸煮,犹如陶窑烧制;他被蒸熟,如同面团;由于完全无法做弯曲、伸直等动作,他遭受极大的苦。这就是以入胎为根本的苦。显示巴利原文
Tatridaṃ gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ – ayañhi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarikādīsu nibbattati, atha kho heṭṭhā āmāsayassa upari pakkāsayassa udarapaṭalapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe paramasambādhe tibbandhakāre nānākuṇapagandhaparibhāvite asuciparamaduggandhapavanavicarite adhimattajegucche kucchippadese pūtimacchapūtikummāsacandanikādīsu kimi viya nibbattati. So tattha nibbatto dasa māse mātukucchisambhavena usmanā puṭapākaṃ viya paccamāno piṭṭhapiṇḍi viya sediyamāno samiñjanapasāraṇādivirahito adhimattaṃ dukkhaṃ paccanubhotīti, idaṃ tāva gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ.
再者,当母亲突然绊倒、行走、坐下、起立或翻身时,他如同落入醉汉之手的山羊,又如落入弄蛇人之手的幼蛇,被拉扯、拖拽、摇晃、震荡等种种方式所折磨,遭受极大之苦;当母亲饮用冷水时,他如同堕入寒地狱的众生;当母亲吞下热粥、饭食等物时,他如同被炭火雨淋浇;当母亲吞下咸、酸等物时,他如同遭受碱水灌洗等刑罚的罪人,感受剧烈之苦。这就是以护胎为根本的苦。显示巴利原文
Yaṃ pana so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanavuṭṭhānaparivattanādīsu surādhuttahatthagato eḷako viya ahituṇḍikahatthagato sappapotako viya ca ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaodhunanaddhunanādinā upakkamena adhimattaṃ dukkhaṃ anubhavati, yañca mātu sītudakapānakāle sītanarakupapanno viya uṇhayāgubhattādiajjhoharaṇakāle aṅgāravuṭṭhisamparikiṇṇo viya loṇambilādiajjhoharaṇakāle khārāpaṭicchakādikammakāraṇapatto viya tibbaṃ dukkhaṃ anubhoti, idaṃ gabbhapariharaṇamūlakaṃ dukkhaṃ.
再者,当母亲怀有死胎,在亲友等也不得见的苦生之处,以切割、剖裂等方式而生起苦。这就是以胎坏为根本的苦。显示巴利原文
Yaṃ panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne chedanaphālanādīhi dukkhaṃ uppajjati, idaṃ gabbhavipattimūlakaṃ dukkhaṃ.
当母亲分娩时,业生之风将他翻转,推向如同地狱悬崖般极为恐怖的产道;又由极其逼窄的产门,如同将巨象从钥匙孔中硬拽而出,又如同地狱众生被众合山石碾压粉碎一般,而生起苦。这就是以分娩为根本的苦。显示巴利原文
Yaṃ vijāyamānāya mātuyā kammajehi vātehi parivattetvā narakapapātaṃ viya atibhayānakaṃ yonimaggaṃ paṭipātiyamānassa paramasambādhena ca yonimukhena tāḷacchiggaḷena viya mahānāgassa nikaḍḍhiyamānassa narakasattassa viya ca saṅghātapabbatehi vicuṇṇiyamānassa dukkhaṃ uppajjati, idaṃ vijāyanamūlakaṃ dukkhaṃ.
再者,当婴儿出生后,其身体柔嫩犹如新发的嫩芽,在被人抱持、沐浴、洗涤、用布擦拭等时,会生起犹如被针尖和剃刀刃刺割般的痛苦,这便是以出离母胎为根源的苦。显示巴利原文
Yaṃ pana jātassa taruṇavaṇasadisasukhumālasarīrassa hatthaggahaṇanhāpanadhovanacoḷaparimajjanādikāle sūcimukhakhuradhārāhi vijjhanaphālanasadisaṃ dukkhaṃ uppajjati, idaṃ mātukucchito bahinikkhamanamūlakaṃ dukkhaṃ.
而在此后的轮回流转中,自己伤害自己,例如修习裸形苦行等种种自我热恼与折磨,或因嗔怒而不进食、上吊自尽,由此产生的痛苦,便是以自我攻击为根源的苦。显示巴利原文
Yaṃ pana tato paraṃ pavattiyaṃ attanāva attānaṃ vadhentassa acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa kodhavasena abhuñjantassa ubbandhantassa ca dukkhaṃ hoti, idaṃ attūpakkamamūlakaṃ dukkhaṃ.
而因遭受来自他人的杀害、捆绑等所带来的痛苦,便是以他人攻击为根源的苦。显示巴利原文
Yaṃ pana parato vadhabandhanādīni anubhavantassa dukkhaṃ uppajjati, idaṃ parūpakkamamūlakaṃ dukkhanti.
因此,对这一切苦而言,「生」正是它们的所依事,这便伴随「生苦」之义。显示巴利原文
Iti imassa sabbassāpi dukkhassa ayaṃ jāti vatthumeva hoti, idaṃ jātidukkhaṃ anveti.
「老苦」:老有两种——「有为相」,以及相续中被认可的衰败等,即限于一期生命中的诸蕴老朽状态,此处意指后者。而且,这老即是苦,因为它既是行苦的体性,也是苦的所依事。由于肢体松弛、诸根变异变丑、青春凋零、力量受损、念慧极度衰减、被他人轻蔑等种种因缘,生起身苦与心苦,老便是这些苦的所依。因此说道:——显示巴利原文
Jarādukkhanti duvidhā jarā – saṅkhatalakkhaṇañca khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpanno khandhapurāṇabhāvo ca, sā idha adhippetā. Sā panesā dukkhā saṅkhāradukkhabhāvato ceva dukkhavatthuto ca. Yaṃ hidaṃ aṅgapaccaṅgasithilabhāvato indriyavikāravirūpatā yobbanavināsabalūpaghātasatimativippavāsaparaparibhavādianekapaccayaṃ kāyikacetasikaṃ dukkhamuppajjati, jarā tassa vatthu. Tenetaṃ vuccati –
由于肢体的松弛,由于诸根的变异;
由于青春逝去,由于气力衰减;
由于正念等远离,由于与自己的儿女妻子分离;
由于不可爱乐,并且更增愚痴。
凡夫所遭受的苦,无论是身体上的还是心理上的;
所有这些苦,都是以老为原因,所以「老」就是苦。」(vibha. aṭṭha. 192; visuddhi. 2.542)
显示巴利原文 ‘‘Aṅgānaṃ sithilabhāvā, indriyānaṃ vikārato; Yobbanassa vināsena, balassa upaghātato. ‘‘Vippavāsā satādīnaṃ, puttadārehi attano; Appasādanīyato ceva, bhiyyo bālattapattiyā. ‘‘Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco, kāyikaṃ mānasaṃ tathā; Sabbametaṃ jarāhetu, yasmā tasmā jarā dukhā’’ti. (vibha. aṭṭha. 192; visuddhi. 2.542);
这是说,老这种苦会一直跟随。「病」(byādhi):因为它带来、造成种种苦,故名为「病」;或者说,它令人患病、受煎熬、被摇动,故名为「病」。显示巴利原文
Idaṃ jarādukkhaṃ anvetīti sambandho. Byādhīti vividhaṃ dukkhaṃ ādahati vidahatīti byādhi. Byādhayati tāpayati kampayatīti vā byādhi.
“死苦”这里,“死”有两种:一种是有为法的相,针对这种死,有言:“老死摄于二蕴”(《界论》71)。另一种是同一期生命中命根相续的断绝,针对这种死,有言:“恒常因死有怖”(《经集》581;《本生》1.11.88)。此处所说的死,正是指后一种。以生为缘的死,也称为“方法死”、“自然死”、“寿尽死”、“福尽死”——这些都属于死的名称。此外,还应了解“刹那死”、“世俗死”、“断灭死”这一分类。在生命流转的过程中,色法与非色法的坏灭,名为“刹那死”。像“帝须死了,补沙死了”这样的说法,由于在究竟义上并无众生,故为“世俗死”;说“谷物死了,树死了”,也因为没有了命根,同样称为“世俗死”。诸漏尽者不再有结生的寿尽,名为“断灭死”。在此,除了外在的世俗死,其余内在的世俗死也正以其生命相续断绝的状态而被含摄其中。而且,它作为苦的所依处,本身就是苦。因此,这样说道:显示巴利原文
Maraṇadukkhanti etthāpi duvidhaṃ maraṇaṃ saṅkhatalakkhaṇañca, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71). Ekabhavapariyāpannajīvitindriyapabandhavicchedo ca, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘niccaṃ maraṇato bhaya’’nti (su. ni. 581; jā. 1.11.88). Taṃ idha adhippetaṃ. Jātipaccayā maraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ sarasamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ. Puna khaṇikamaraṇaṃ sammutimaraṇaṃ samucchedamaraṇanti ayampi bhedo veditabbo. Pavatte rūpārūpadhammānaṃ bhedo khaṇikamaraṇaṃ nāma. Tisso mato phusso matoti idaṃ paramatthato sattassa abhāvā, sassaṃ mataṃ, rukkho matoti idampi jīvitindriyassa abhāvā sammutimaraṇaṃ nāma. Khīṇāsavassa appaṭisandhikā kālakiriyā samucchedamaraṇaṃ nāma. Bāhirasammutimaraṇaṃ ṭhapetvā itaraṃ sammutimaraṇañca idha yathāvuttappabandhavicchedanabhāvena saṅgahitaṃ, dukkhassa pana vatthubhāvato dukkhaṃ. Tenetaṃ vuccati –
造恶者由于观察到自己的恶业等相;
行善者则因无法忍受与可爱的人事物分离;
临命终时,无论何人,内心都会生起痛苦。
再者,对一切众生而言,当关节、筋腱被割断等时,
当要害处被刺穿时,便会生起身上的痛苦。
因为这苦无法忍受,也无从逃避,
“死”是它的所依处,因此才说“死就是苦”。(《分别论注》193;《清净道论》2.543)
显示巴利原文 ‘‘Pāpassa pāpakammādi-nimittamanupassato; Bhaddassāpasahantassa, viyogaṃ piyavatthukaṃ; Mīyamānassa yaṃ dukkhaṃ, mānasaṃ avisesato. ‘‘Sabbesañcāpi yaṃ sandhi-bandhanacchedanādikaṃ; Vitujjamānamammānaṃ, hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ. ‘‘Asayhamappatikāraṃ, dukkhassetassidaṃ yato; Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ, dukkhamicceva bhāsita’’nti. (vibha. aṭṭha. 193; visuddhi. 2.543);
关于“愁、悲、苦、忧、恼等苦”:其中,“愁”指人遭受亲友离散等不幸的冲击时,内心所呈现的烧灼之相、心灵的煎熬。而其中的“苦”,既是“苦苦”本身,又是其他苦的所依处。因此这样说:显示巴利原文
Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhanti ettha sokādīsu soko nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa antonijjhānalakkhaṇo cittasantāpo. Dukkho panassa dukkhadukkhattā ceva dukkhassa ca vatthubhāvato. Tenetaṃ vuccati –
“愁”如利箭,刺穿众生的心;
又如烈火灼烧的箭,再度剧烈地灼烧。
也正因它带来种种苦,故称之为‘苦’。(《分别论注》194;《清净道论》2.544)
显示巴利原文 ‘‘Sattānaṃ hadayaṃ soko, sallaṃ viya vitujjati; Aggitattova nārāco, bhusañca ḍahate puna. ‘‘Samāvahati ca byādhi-jarāmaraṇabhedanaṃ; Dukkhampi vividhaṃ yasmā, tasmā dukkhoti vuccatī’’ti. (vibha. aṭṭha. 194; visuddhi. 2.544);
所谓‘悲叹’,是指人遭遇失亲等灾祸时所发的悲痛言语。它被称为苦,因其体性本为轮回苦,亦为苦的依处。是故,有言如是:显示巴利原文
Paridevo nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa vacīpalāpo. Dukkho panassa saṃsāradukkhabhāvato dukkhavatthuto ca. Tenetaṃ vuccati –
当人被忧箭所伤而悲叹时,喉、唇、腭、舌因干燥而生起难以忍受的苦,
所承受的苦甚至会倍增,因此世尊把“悲叹”也称为苦。
显示巴利原文 ‘‘Yaṃ sokasallavihato paridevamāno, kaṇṭhoṭṭhatālutalasosajamappasayhaṃ; Bhiyyodhimattamadhigacchatiyeva dukkhaṃ, dukkhoti tena bhagavā paridevamāhā’’ti. (vibha. aṭṭha. 195; visuddhi. 2.545);
“苦”是指以身体受逼迫为特征的身苦。而它之所以被称为苦,一方面因为其本身就是苦,另一方面因为它会引发内心的苦。因此这样说明:显示巴利原文
Dukkhaṃ nāma kāyapīḷanalakkhaṇaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ. Dukkhaṃ panassa dukkhadukkhattā ceva mānasadukkhāvahanato ca. Tenetaṃ vuccati –
这种身苦逼迫着身体,且会令内心的苦更增;
正因为它能引生种种苦,所以特别称为“苦”。
显示巴利原文 ‘‘Pīḷeti kāyikamidaṃ, dukkhaṃ dukkhañca mānasaṃ bhiyyo; Janayati yasmā tasmā, dukkhanti visesato vutta’’nti. (vibha. aṭṭha. 196-197; visuddhi. 2.546);
“忧”,即特相为压迫内心的心理之苦。它之所以也称作苦,既因其本身即是苦,又因其能导致身体的痛苦。被心苦所逼迫的人们,披头散发、号啕大哭,捶打胸膛,翻转扭滚,跳下断崖,持刀自害,吞服毒药,悬绳自缢,投身火中,遭受种种苦难。因此说:显示巴利原文
Domanassaṃ nāma cittapīḷanalakkhaṇaṃ mānasaṃ dukkhaṃ. Dukkhaṃ panassa dukkhadukkhattā ceva kāyikadukkhāvahanato ca. Cetodukkhasamappitā hi kese pakiriya kandanti, urāni patipisenti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, chinnapapātaṃ papatanti, satthaṃ āharanti, visaṃ khādanti, rajjuyā ubbandhanti, aggiṃ pavisanti, nānappakāraṃ dukkhaṃ anubhavanti. Tenetaṃ vuccati –
它既压迫内心,又为身体带来逼迫,
「苦」:含摄忧,故从彼而生名为「忧」。
显示巴利原文 ‘‘Pīḷeti yato cittaṃ, kāyassa ca pīḷanaṃ samāvahati; Dukkhanti domanassampi, domanassaṃ tato ahū’’ti. (vibha. aṭṭha. 196-197; visuddhi. 2.547);
「绝望」:是指因遭遇亲属离散等不幸所逼迫,由极度的内心之苦所引发,其本质即是嗔。一部分人认为,此是含摄于行蕴中的一种法。而它之所以称为苦,是因其为行苦,烧灼于心,且摧损于身。因此有言:显示巴利原文
Upāyāso nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva. Saṅkhārakkhandhapariyāpanno eko dhammoti eke. Dukkho panassa saṅkhāradukkhabhāvato cittaṃ paridahanato kāyassa vihananato ca. Tenetaṃ vuccati –
心遭极度灼烧,身亦深受摧损,
由绝望所引生的这种苦,因此被称为‘苦’。”(《分别论注》198;《清净道论》2.548)
显示巴利原文 ‘‘Cittassa ca paridahanā, kāyassa vihananato ca adhimattaṃ; Yaṃ dukkhamupāyāso, janeti dukkho tato vutto’’ti. (vibha. aṭṭha. 198; visuddhi. 2.548);
于此,忧愁好比以小火在容器内烹煮;悲泣好比以大火烹煮时从容器中溢出;绝望好比溢出后所剩之物无法倒出,只能在容器中继续烹煮直至耗尽。显示巴利原文
Ettha ca mandagginā antobhājane pāko viya soko, tikkhagginā paccamānassa bhājanato bahi nikkhamanaṃ viya paridevo, bahi nikkhantāvasesassa nikkhamitumpi appahontassa antobhājaneyeva yāva parikkhayā pāko viya upāyāso daṭṭhabbo.
‘地狱之苦’即指在地狱中紧随众生的五种系缚等苦,此应以《天使经》来说明。因此,这样说——显示巴利原文
Nerayikaṃ dukkhanti niraye pañcavidhabandhanādikaṃ dukkhaṃ anveti, taṃ devadūtasuttena dīpetabbaṃ. Tenetaṃ vuccati –
倘若众生不在地狱中出生,那火烧等难以忍受之苦——
又能在何处找到苦的立足之地呢?’故此,牟尼在此说:‘生即是苦。’
显示巴利原文 ‘‘Jāyetha no ce narakesu satto, tatthaggidāhādikamappasayhaṃ; Labhetha dukkhaṃ nu kuhiṃ patiṭṭhaṃ, iccāha dukkhāti munīdha jāti’’nti. (vibha. aṭṭha. 191; visuddhi. 2.541);
所谓“畜生道之苦”:是指于畜生道中,被鞭打、棒击、刺戳等种种苦痛追随不舍,此义应依《愚人智者经》来了知。因此,有如下说明:显示巴利原文
Tiracchānayonikaṃdukkhanti tiracchānesu kasāpatodatāḷanavijjhanādikaṃ anekavidhaṃ dukkhaṃ anveti, taṃ bālapaṇḍitasuttato gahetabbaṃ. Tenetaṃ vuccati –
于畜生中,由鞭笞、刺棒、杖击等所生的种种苦;
若离彼生,彼处之苦又怎能存在?因此,生更苦于彼。
显示巴利原文 ‘‘Dukkhaṃ tiracchesu kasāpatodadaṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ; Yaṃ taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ, vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā’’ti. (vibha. aṭṭha. 191; visuddhi. 2.541);
‘饿鬼界之苦’:在饿鬼中,为饥渴、风热等所引生之苦,以及于世界中间极黑暗处那难以忍受的严寒等苦,皆紧随众生。因此,这样说:显示巴利原文
Pettivisayikaṃ dukkhanti petesu pana khuppipāsa vātātapādinibbattaṃ dukkhañca lokantare tibbandhakāre asayhasītādidukkhañca anveti. Tenetaṃ vuccati –
‘于饿鬼中,由饥渴、风热等所生的种种痛苦;
‘因为未生者不会在那里遭遇此苦,所以牟尼说,生即是苦。’
‘在至暗与不堪忍受的寒冷中,于世界中间,那些阿修罗所承受的痛苦;
若他不在彼处存在,便无彼处之生;而此处的生,其苦更甚于彼。
显示巴利原文 ‘‘Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsāvātātapādippabhavaṃ vicittaṃ; Yasmā ajātassa na tattha atthi, tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha. ‘‘Tibbandhakāre ca asayhasīte, lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ; Na taṃ bhave tattha na cassa jāti, yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā’’ti. (vibha. aṭṭha. 191; visuddhi. 2.541);
“人间之苦”,指人间被杀、被缚等苦。“入胎根本之苦”,即所谓“此有情在母胎中结生时,并非出生于青莲、红莲、白莲等中……”,依此类方式所说的生苦,即此入胎根本之苦。“住胎根本之苦”,即所谓“母亲忽而踉跄、或行或坐……”,依此类方式所说的剧苦,即此住胎根本之苦。“出胎根本之苦”,即所谓“当母亲胎位不正时,从母胎出生的苦处,纵是朋友、同僚、亲友等亦不应见……”,依此类方式所说的苦,即此出胎根本之苦。因此这么说——显示巴利原文
Mānusikaṃ dukkhanti manussesu vadhabandhanādikaṃ dukkhaṃ. Gabbhokkantimūlakaṃ dukkhanti ‘‘ayañhi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarikādīsu nibbattatī’’tiādinā nayena yaṃ jātidukkhaṃ vuttaṃ, idaṃ tāva gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ anveti. Gabbhe ṭhitimūlakaṃ dukkhanti yaṃ pana ‘‘so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanā’’tiādinā nayena yaṃ tibbaṃ dukkhaṃ vuttaṃ, idaṃ gabbhe ṭhitimūlakaṃ dukkhaṃ anveti. Gabbhā vuṭṭhānamūlakaṃ dukkhanti ‘‘yaṃ panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne’’tiādinā nayena yaṃ dukkhaṃ vuttaṃ, idaṃ mātukucchito bahi nikkhantamūlakaṃ dukkhaṃ anveti. Tenetaṃ vuccati –
犹如在粪秽地狱中一般,在母胎之中,
有情长久安住,复从彼处出离;
领受极可怖畏之苦,此亦非无;
纵然无有他缘,所谓‘生’者即是苦。
何必多言?确实,无论在何处,
此处可有丝毫之苦?何时方有?
离开生便没有苦,因此,大仙,
他最初便宣说了这第一句:‘生是苦。’
显示巴利原文 ‘‘Yañcāpi gūthanarake viya mātugabbhe, Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamanañca; Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi, Jātiṃ vinā itipi jāti ayañhi dukkhā. ‘‘Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci, Atthīdha kiñcirapi dukkhamidaṃ kadāci; Nevatthi jātivirahe yadato mahesi, Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jāti’’nti. (vibha. aṭṭha. 191; visuddhi. 2.541);
‘生者的随结苦’:是指伴随出生而来的苦,如沐浴、涂抹油膏、咀嚼、饮用等护理之苦,这便被称为随结苦。‘生者的属他苦’:是指归属于他人、受他人支配的不自在苦,这便被称为属他苦。因有言:‘一切为他所控者皆苦。’‘自我加害苦’:是指自己折磨自己所生的苦,例如以裸形者誓愿等方式修习自我炽热与折磨者、因嗔怒而绝食者、以及上吊自尽者所产生的苦,这便被称为自我加害苦。‘他加害苦’:是指从他人处遭受杀戮、捆绑等而产生的苦,这便被称为他加害苦。‘苦苦’:是指身心的苦受,因其自性与名称皆为苦,故名苦苦,这便被称为苦苦。‘行苦’:是指舍受以及其余三地的诸行,因受生灭所逼迫,故名行苦,这便被称为行苦。‘坏苦’:是指乐受,因是变异之苦的因,故名坏苦,这便被称为坏苦。显示巴利原文
Jātassūpanibandhakaṃ dukkhanti jātassa upanibandhanaṃ nhānalepanakhādanapivanādijagganadukkhaṃ anveti. Jātassa parādheyyakaṃ dukkhanti parassa aññassa āyattaṃ issariyadukkhaṃ anveti. ‘‘Sabbaṃ paravasaṃ dukkha’’nti hi vuttaṃ. Attūpakkamaṃ dukkhanti yaṃ attanāva attānaṃ vadhentassa acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa kodhavasena abhuñjantassa ubbandhantassa ca dukkhaṃ hoti, idaṃ attūpakkamaṃ dukkhaṃ anveti. Parūpakkamaṃ dukkhanti yaṃ parato vadhabandhanādīni anubhavantassa uppajjati, idaṃ parūpakkamaṃ dukkhaṃ anveti. Dukkhadukkhanti kāyikacetasikā dukkhā vedanā sabhāvato ca nāmato ca dukkhattā dukkhadukkhaṃ, idaṃ dukkhadukkhaṃ anveti. Saṅkhāradukkhanti upekkhāvedanā ceva avasesā ca tebhūmakasaṅkhārā udayabbayapīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ, idaṃ saṅkhāradukkhaṃ anveti. Vipariṇāmadukkhanti sukhavedanā vipariṇāmadukkhassa hetuto vipariṇāmadukkhaṃ, idaṃ vipariṇāmadukkhaṃ anveti.
「母死」:是指母亲的死亡。「父死」:是指父亲的死亡。「兄弟死」:是指兄弟的死亡。「姊妹死」:是指姊妹的死亡。「子死」:是指儿子们的死亡。「女死」:是指女儿们的死亡。「亲族灾祸之苦」:是指亲族的灾祸,即因盗贼、疾病、恐惧等所导致的亲族减损与灭亡。为这亲族灾祸所触及、笼罩、征服而生起的苦,即是亲族灾祸之苦;这亲族灾祸之苦紧随着他。其余各项,亦依此法类推。然而,此处有一差别:「财产灾祸之苦」:是指财富的灾祸,即因国王、盗贼等所导致的财富减损与灭亡。依前述方法,这财产灾祸之苦紧随着他。「疾病灾祸之苦」:疾病本身就是灾祸,故称疾病灾祸。因疾病能破坏、毁灭健康,故名为灾祸。依前述方法,这疾病灾祸之苦紧随着他。「戒灾祸之苦」:是指戒的灾祸,即戒的毁坏,这是恶戒的别名。依前述方法,这戒灾祸之苦紧随着他。「见灾祸之苦」:正在毁坏正见而现起的邪见本身就是灾祸,故称见灾祸。依前述方法,这见灾祸之苦紧随着他。于此,前两项(亲族灾祸、财产灾祸)属于非究竟法,后三项(疾病灾祸、戒灾祸、见灾祸)属于究竟法,并为三共相所触及。显示巴利原文
Mātumaraṇanti mātuyā maraṇaṃ. Pitumaraṇanti pituno maraṇaṃ. Bhātumaraṇanti jeṭṭhakaniṭṭhabhātūnaṃ maraṇaṃ. Bhaginimaraṇanti jeṭṭhakaniṭṭhabhaginīnaṃ maraṇaṃ. Puttamaraṇanti puttānaṃ maraṇaṃ. Dhītumaraṇanti dhītūnaṃ maraṇaṃ. Ñātibyasanaṃ dukkhanti ñātīnaṃ byasanaṃ, corarogabhayādīhi ñātikkhayo, ñātivināsoti attho. Tena ñātibyasanena phuṭṭhassa ajjhotthaṭassa abhibhūtassa uppannaṃ dukkhaṃ ñātibyasanaṃ dukkhaṃ, taṃ ñātibyasanaṃ dukkhaṃ anveti. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ, rājacorādivasena bhogakkhayo, bhogavināsoti attho. Vuttanayena taṃ bhogabyasanaṃ dukkhaṃ anveti. Rogabyasananti rogo eva byasanaṃ rogabyasanaṃ. Rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ, vuttanayena taṃ rogabyasanaṃ dukkhaṃ anveti. Sīlabyasanaṃ dukkhanti sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ, dussīlyassetaṃ nāmaṃ. Vuttanayena taṃ sīlabyasanaṃ dukkhaṃ anveti. Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhiyeva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ, vuttanayena taṃ diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ anveti. Ettha ca purimāni dve anipphannāni, pacchimāni tīṇi nipphannāni tilakkhaṇāhatāni. Purimāni ca tīṇi neva kusalāni nākusalāni. Sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ.
“如同”指譬喻中所说。“破船”指捆绑松散的船,或已朽坏、木板脱开的船。“令水进入者”指能让水进入、不断漏水的船。“水从各处进入”指水从各个破损处渗入。“前部也”即船的前部,“后部也”即船的后部,“下部也”即船的底部,“侧边也”即船的两侧。中间未说到的部分,应依文句次第如实了知。显示巴利原文
Yathāti opamme. Bhinnaṃ nāvanti sithilabandhanaṃ nāvaṃ, jajjarībhūtaṃ vā padarugghāṭimaṃ vā. Dakamesinti udakadāyiṃ udakappavesaniṃ. Tato tato udakaṃ anvetīti tato tato bhinnaṭṭhānato udakaṃ pavisati. Puratopīti nāvāya purimabhāgatopi. Pacchatopīti tassā pacchimabhāgatopi. Heṭṭhatopīti adhobhāgatopi. Passatopīti ubhayapassatopi. Yaṃ antarantarā na vuttaṃ, taṃ pāṭhānusārena veditabbaṃ.
因此,修行者应通过修身至念等修习,恒住正念,以镇伏与断除的方式,对于色等所依的事欲,回避一切种类的烦恼欲。如此,他舍弃了那些欲,便以能断除欲的道,得以渡过四种瀑流,能够超越它们。这就像一个人把重船中的水汲出,令船变轻之后,几乎不费力气地到达彼岸、去到对岸一样;同样地,他将自身这艘船中烦恼水的沉重汲出,令自身变轻而成为到达彼岸者。他应成为到达一切法之彼岸——涅槃者,即通过证得阿拉汉果,以无余涅槃界而般涅槃。世尊以阿拉汉果为顶峰,结束了这次教导。显示巴利原文
Tasmā kāyagatāsatiādibhāvanāya jantu, sadā sato hutvā vikkhambhanasamucchedavasena rūpādīsu vatthukāmesu sabbappakārampi kilesakāmaṃ parivajjento kāmāni parivajjeyya. Evaṃ te kāme pahāya tappahānakaramaggeneva catubbidhampi oghaṃ tareyya tarituṃ sakkuṇeyya. Tato yathā puriso garukaṃ nāvaṃ udakaṃ siñcitvā lahukāya nāvāya appakasireneva pāragū bhaveyya pāraṃ gaccheyya, evamevaṃ attabhāvanāvaṃ kilesūdakagarukaṃ siñcitvā lahukena attabhāvena pāragū bhaveyya. Sabbadhammapāraṃ nibbānaṃ gato bhaveyya, arahattappattiyā gaccheyya anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānenāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.
“因此”:因为以生等为起始的苦跟随此人,所以说“因此”。“因此之故”“以此因”等也可依同理理解。因为所说的种种苦跟随他,所以这是其因;因为跟随,所以这是其缘;因为跟随,所以这是其本源——应如此连接词句。“因”等是原因的同义词。因为以它为因,其果得以产生、转起,所以称为因。因为缘于它,果得以生起、转起,所以称为缘。如同指示说“来,抓住它”一般,它安置自己的果,所以称为本源。显示巴利原文
Tasmāti yasmā jātiādikaṃ dukkhaṃ etaṃ puggalaṃ anveti, tasmā. Taṃkāraṇā taṃhetūtiādīsupi eseva nayo. Yasmā vuttappakāradukkhaṃ etaṃ anveti, taṃhetu. Yasmā anveti tappaccayā, yasmā anveti taṃnidānanti evaṃ padayojanā kātabbā. Hetūtiādīni kāraṇavevacanāni. Kāraṇañhi tena tassa phalaṃ hinoti pavattatīti hetu. Taṃ taṃ paṭicca phalaṃ eti pavattatīti paccayo. ‘‘Handa naṃ gaṇhathā’’ti dassentaṃ viya attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ.
有些论师这样解释:“说‘因此之故’,是为了遮止无因与无因之遮止。说‘以此因’,是为了遮止无因与以四大种为因。说‘以此为缘’,是为了连同非缘一同遮止不共缘。说‘以此为本源’,是为了连同非本源一同遮止传承本源与证得本源。”“如此见到过患”是指以观智如实地、明见地见到了上述那类过患。显示巴利原文
‘‘Taṃkāraṇāti akāraṇanikkāraṇapaṭisedho. Taṃhetūti ahetumahābhūtahetupaṭisedho. Tappaccayāti appaccayena saddhiṃ asādhāraṇapaccayapaṭisedho . Taṃnidānāti anidānena saha āgamādhigamanidānapaṭisedho’’ti evameke vaṇṇayanti. Etaṃ ādīnavaṃ sampassamānoti etaṃ vuttappakāraṃ upaddavaṃ vipassanāñāṇena sammā passamāno dakkhamāno.
“Sadā”是词根。再次出现的“sadā”是释义词。“Sadā”指在一切日;“sabbadā”指在一切时;“sabbakālan”指在午前等一切时分;“niccakālan”指日日;“dhuvakālan”指无间断的时分;“satatan”指无间;“samitan”指成为一体;“abbokiṇṇaṃ”指不与其他混杂;“poṅkhānupoṅkhaṃ”指按次第紧密相连,如“相续无间、无有错失地现前”等(相应部5.1115)中所说;“udakūmikajātaṃ”指如已生起的水波波浪一般;“avīci”指无间隔;“santati”指无中断;“sahitaṃ”指连贯或成为一体,如“我所连贯的,你所不连贯的”等(长部1.202)中所说;“phassitaṃ”指相触,如“在无风处,门闩相触”等中所说。“食前”与“食后”这两个词,是依据白昼的时间划分来说的。“初夜分、中夜分、后夜分”这三个词,是依据夜间的时间划分来说的。“黑月分”与“白月分”,是依据半个月来说的。“雨季……暑季”,是依据三个季节来说的。显示巴利原文
Sadāti mūlapadaṃ. Puna sadāti atthapadaṃ. Sadāti sabbadivase. Sabbadāti sabbasmiṃ kāle. Sabbakālanti pubbaṇhādisabbakālaṃ. Niccakālanti divase divase. Dhuvakālanti abbocchinnakālaṃ. Satatanti nirantaraṃ. Samitanti ekībhūtaṃ. Abbokiṇṇanti aññena asammissaṃ. Poṅkhānupoṅkhanti paṭipāṭiyā ghaṭitaṃ ‘‘poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhitaṃ upaṭṭhātī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.1115) viya. Udakūmikajātanti nibbattaudakaūmitaraṅgaṃ viya. Avīcīti aviraḷaṃ. Santatīti anupacchinnaṃ. Sahitanti ghaṭitaṃ ekībhūtaṃ vā ‘‘sahitaṃ me, asahitaṃ te’’tiādīsu (dī. ni. 1.202) viya. Phassitanti phusitaṃ ‘‘nivāte phusitaggale’’tiādīsu viya. Purebhattaṃ pacchābhattanti dve padāni divākālavibhāgavasena. Purimaṃ yāmaṃ majjhimaṃ yāmaṃ pacchimaṃ yāmanti tīṇi rattivibhāgavasena. Kāḷe juṇheti aḍḍhamāsavasena. Vasse…pe… gimheti tīṇi utuvasena. Purime vayokhandhe…pe… pacchime vayokhandheti tīṇi vayovibhāgavasena vuttānīti ñātabbaṃ.
“具念”由四种原因得名具念。诸如“于身修习身随观念住者,为具念”等,乃至“如此以断除的方式回避诸欲”结束的语句,其义如前已说。复次,或以有七种状态故名为具念:即于三种所依,以七种状态;或以能令三种烦恼退去的能力,由有念故得名具念。由已寂静故:即舍弃烦恼与随烦恼后,以住立与所缘而解脱,故由已寂静得名具念。由已平息故:即与能施可爱果的功德及能施不可爱果的恶业相平息,故由已平息得名具念。具足寂静法:即亲近善士之法、承事佛陀等圣者,故由具足寂静法得名具念。显示巴利原文
Satoti catūhi kāraṇehi sato. ‘‘Kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato’’tiādīni ‘‘evaṃ samucchedato kāme parivajjeyyā’’ti pariyosānāni vuttatthāneva. Api ca sattattā satoti tīsu vatthūsu sattabhāvena vā tayo kilese paṭikkamāpetuṃ sattibhāvena vā satattā sato. Santattāti kilesopakkilese palāpetvā ṭhānena ca ārammaṇena ca pamocetvā santattā sato. Samitattāti iṭṭhaphaladāyakapuññena ca aniṭṭhaphaladāyakapāpena ca samitattā sato. Santadhammasamannāgatoti sappurisadhamme bhajanato buddhādiariyapuggale sevanato santadhammasamannāgatattā sato.
“充分了知事欲”是指:对于上述属于三地的诸事欲,以度遍知而了知。“舍弃”是指:以断遍知舍断烦恼欲。“舍断已”即抛弃。是如同用簸箕倾倒垃圾一般吗?并非如此,而是将其驱散、超越、摧毁、移除。是如同以刺棒驱赶牛一般吗?并非如此,而是将其消灭、令其消失。应当做到内部毫无残留,乃至微尘大小也不剩下,如此而作。那么,怎样算是“如此而作”呢?即执取那无有的状态,使其归于无有。以断除式的断,如同彻底断除般地而作,这就是所说的意思。此法同样适用于欲贪盖等。显示巴利原文
Vatthukāme parijānitvāti ete vuttappakāre tebhūmake vatthukāme tīraṇapariññāya jānitvā. Pahāyāti kilesakāme pahānapariññāya pariccajitvā. Pajahitvāti chaḍḍetvā. Kiṃ kacavaraṃ viya piṭakenāti? Na hi, api ca kho taṃ vinodetvā taritvā vijjhitvā nīharitvā. Kiṃ balibaddamiva patodenāti ? Na hi, atha kho taṃ byantiṃ karitvā vigatantaṃ karitvā. Yathāssa antopi nāvasissati, antamaso bhaṅgamattampi, tathā taṃ karitvā. Kathaṃ pana taṃ tathā katanti? Anabhāvaṃ gahetvā anu abhāvaṃ gametvā. Samucchedappahānena yathā samucchinnā hoti, tathā karitvāti vuttaṃ hoti. Esa nayo kāmacchandanīvaraṇādīsu.
在“欲流”等中,对于五种欲功德的贪爱,以沉没之义而称为“欲流”。“有流”是对色界、无色界有的欲贪,以及对禅那的喜爱。“见流”是指伴随常见等而对有的希求,此见流实即包含于有流之中。“无明流”是对四圣谛的无知。于此,若作意欲功德为乐味,则未生的欲流会生起,已生的欲流会增长;若作意广大法为乐味,则未生的有流会生起,已生的有流会增长;以三地诸法作为四种颠倒的所缘与依止,则未生的无明流会生起,已生的无明流会增长——应当如此了知。依所说法的反面,即可详说善法。显示巴利原文
Kāmoghantiādīsu pañcakāmaguṇikarāgo avasīdanaṭṭhena ‘‘kāmogho’’ti vuccati. Bhavoghoti rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti ca. Diṭṭhoghoti sassatadiṭṭhādisahagatā bhave patthanāyeva, diṭṭhogho bhavoghe eva samodhānaṃ gacchati. Avijjogho catūsu saccesu aññāṇaṃ. Tattha kāmaguṇe assādato manasi karoto anuppanno ca kāmogho uppajjati, uppanno ca kāmogho saṃvaḍḍhati. Mahaggatadhamme assādato manasi karoto anuppanno ca bhavogho uppajjati, uppanno ca saṃvaḍḍhati. Tebhūmakadhammesu catuvipallāsapadaṭṭhānabhāvena anuppanno ca avijjogho uppajjati, uppanno ca saṃvaḍḍhatīti veditabbo. Vuttanayapaccanīkato sukkapakkho vitthāretabbo.
若修习无愿解脱,则可度越欲流;若修习无相解脱,则可度越有流;若修习空解脱,则可度越无明流。或以初道而度越,以第二道而越过,以第三道而度过,以第四道而完全超越,以果而超越。或者,有些人这样解释:“以欲流而度越,以有流而越过,以见流而度过,以无明流而完全超越,以一切流而超越。”显示巴利原文
Appaṇihitavimokkhaṃ paṭipanno kāmoghaṃ, animittavimokkhaṃ paṭipanno bhavoghaṃ, suññatavimokkhaṃ paṭipanno avijjoghañca tareyya. Paṭhamamaggavasena tareyya, dutiyamaggavasena uttareyya, tatiyamaggavasena patareyya, catutthamaggavasena samatikkameyya, phalavasena vītivatteyyāti. Atha vā ‘‘kāmoghavasena tareyya, bhavoghavasena uttareyya, diṭṭhoghavasena patareyya, avijjoghavasena samatikkameyya, sabboghavasena vītivatteyyā’’ti evameke vaṇṇayanti.
“重”(garukaṃ)即不轻。“有货物”(bhārikaṃ)指在其中放置货物行李的状态。“洒去水”(udakaṃ sitvā)即倾倒出水。“倾泻”(osiñcitvā)即过量洒出。“抛弃”(chaḍḍetvā)即倒掉。“以轻舟”(lahukāya)即用轻便的船。“快速地”(khippaṃ)即迅速。“轻易地”(lahuṃ)即立刻。“几乎不费力地”(appakasireneva)即毫无苦恼地。“彼岸”(pāraṃ)名为不死、涅槃:相对于自身此岸,它是对岸,故称彼岸。或者说,涅槃是出离了渴爱之林者。“那位”(yoso)即那位。“一切行寂止”(sabbasaṅkhārasamatho)等,全都是指涅槃。因为依于它,一切行的躁动都平息、寂静,所以称为“一切行寂止”。又因为依于它,一切依着都被舍离,一切渴爱都灭尽,一切烦恼尘垢都离染,一切苦都息灭,所以称为“一切依着的舍离”(sabbūpadhipaṭinissaggo)、“渴爱灭尽”(taṇhakkhayo)、“离染”(virāgo)、“灭”(nirodho)。至于那种以有而令……显示巴利原文
Garukanti na sallahukaṃ. Bhārikanti bhārabhaṇḍaṃ ettha ṭhapayantīti bhārikaṃ. Udakaṃ sitvāti udakaṃ siñcitvā. Osiñcitvāti atirekaṃ siñcitvā. Chaḍḍetvāti pātetvā. Lahukāyāti sallahukāya. Khippanti sīghaṃ. Lahunti taṃkhaṇaṃ. Appakasirenevāti nidukkheneva. Pāraṃ vuccati amataṃ nibbānanti sakkāyaorato pārabhūtaṃ pāraṃ. Taṇhāvānato nikkhantaṃ nibbānaṃ kathīyati. Yosoti yo eso. Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbaṃ nibbānameva. Yasmā hi taṃ āgamma sabbasaṅkhāravipphanditāni samanti vūpasamanti, tasmā ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti vuccati. Yasmā cetaṃ āgamma sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā honti, sabbā taṇhā khīyanti, sabbe kilesarajjā virajjanti, sabbaṃ dukkhaṃ nirujjhati, tasmā ‘‘sabbūpadhipaṭinissaggo, taṇhakkhayo, virāgo, nirodho’’ti vuccati. Yā panesā taṇhā bhavena bhavaṃ, phalena vā saddhiṃ kammaṃ vinati saṃsibbatīti katvā vānanti vuccati, tato nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ. Pāraṃ gaccheyya nimittavasena ekato vuṭṭhānagotrabhuñāṇena nibbānapāraṃ pāpuṇeyya. Adhigaccheyya nimittapavattehi ubhatovuṭṭhānamaggañāṇena nibbānapāraṃ visesena pāpuṇeyya. Phuseyya nibbānārammaṇaphalacittavasena nibbānapāraṃ phuseyya. Sacchikareyya guṇavasena phusitvā paccavekkhaṇañāṇena nibbānapāraṃ paccakkhaṃ kareyya. Atha vā ‘‘paṭhamamaggena pāraṃ gaccheyya, dutiyena adhigaccheyya, tatiyena phuseyya, catutthena sacchi kareyyā’’ti evameke vaṇṇayanti. Yopi pāraṃ gantukāmoti yo koci vipassanāñāṇe ṭhito puggalo nibbānapāraṃ gantukāmo, sopi avassaṃ tattha gamissatīti pāragū. Vuttañhetaṃ – ‘‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehī’’tiādi . Pubbabhāge ajjhāsayavasena vipassanāyogena ca, sopi pāragū nāma. Yopi pāraṃ gacchatīti yopi maggasamaṅgī nibbānapāraṃ gacchati, sopi pāragū nāma. Yopi pāraṃ gatoti yopi maggena kiccaṃ niṭṭhāpetvā phale ṭhito nibbānapāraṅgato, sopi pāragū nāma.
为了用胜者(佛陀)的话语说明这一点,接着说:“世尊也曾说:已渡、已至彼岸的婆罗门立于高地”等。“以证知到达彼岸者”(abhiññāpāragū):以已证得的智慧,通过知遍知,想达到、正达到或已达到涅槃彼岸者。“以遍知到达彼岸者”(pariññāpāragū):以对一切法的度遍知完全超越后,依前述方式到达彼岸者。“以断舍到达彼岸者”(pahānapāragū):以对属于集方面的烦恼的断遍知完全超越后,依前述方式到达彼岸者。因为凡是遍知一切法的人,都是以三种遍知来遍知的:知遍知、度遍知、断遍知。其中,什么是知遍知?即了知一切法:“这些是内在的,这些是外在的,这是它的特相,这些是它的作用、现起、近因”,这称为知遍知。什么是度遍知?如此了知后,以可得知的方式审度一切法:“以无常、以苦、以病……”等,这称为度遍知。什么是断遍知?如此审度后,以最上道于诸法中舍断欲贪,这称为断遍知。针对这些遍知,所以说:“他是以证知到达彼岸者、以遍知到达彼岸者、以断舍到达彼岸者。”显示巴利原文
Taṃ jinavacanena dassetuṃ ‘‘vuttampi hetaṃ bhagavatā – tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’tiādimāha. Abhiññāpāragūti adhigatena ñāṇena ñātapariññāya nibbānapāraṃ gantukāmo gacchati, gatoti pāragū. Pariññāpāragūti sabbadhammānaṃ tīraṇapariññāya samatikkamitvā vuttanayena pāragū. Pahānapāragūti samudayapakkhikānaṃ kilesānaṃ pahānapariññāya samatikkamitvā vuttanayena pāragū. Yo hi sabbadhammaṃ parijānāti, so tīhi pariññāhi parijānāti ñātapariññāya tīraṇapariññāya pahānapariññāyāti. Tattha katamā ñātapariññā? Sabbadhammaṃ jānāti ‘‘ime ajjhattikā, ime bāhirā, idamassa lakkhaṇaṃ, imāni rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānī’’ti, ayaṃ ñātapariññā. Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā labbhamānavasena sabbadhammaṃ tīreti ‘‘aniccato dukkhato rogato’’tiādinā (saṃ. ni. 3.122), ayaṃ tīraṇapariññā. Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā aggamaggena dhammesu chandarāgaṃ pajahati, ayaṃ pahānapariññāti. Imā pariññāyo sandhāya ‘‘so abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū’’ti āha.
「修习到彼岸」:通过修习达到顶点,依于道而到达涅槃彼岸。「作证到彼岸」:依于果与涅槃,到达作证之果与涅槃的彼岸。「等至到彼岸」:到达了八种等至的彼岸。「一切法」:指五蕴等一切法。「一切苦」:指生苦等一切苦。「一切烦恼」:指身恶行等一切烦恼。「圣道」:指入流道等四种圣道。「灭」:指涅槃。「一切等至」:指所有八种色界与无色界等至。「他」:即那位圣者。「到达自在者」:达到了自在的状态。或者,达到了可爱、自在、已成就的状态。「到达究竟者」:其中「究竟」意为终点、完结,或最上状态,他到达了那个状态。在何处到达?说「在圣戒中」等。其中,「在圣戒中」:在无过失的戒中。「在圣定中」:在无过失的定中。「以圣慧」:以无过失的慧。「以圣解脱」:以无过失的果解脱。应知:前句摄语业与命,第二句摄精进、念与定,第三句摄寻与正见,第四句摄与他们相应的其余法。显示巴利原文
Bhāvanāpāragūti bhāvanāya koṭiṃ patvā maggavasena nibbānapāraṃ gato. Sacchikiriyāpāragūti phalanibbānavasena sacchi kiriyāphalanibbānapāraṃ gato. Samāpattipāragūti aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ pāraṃ patto. Sabbadhammānanti pañcakkhandhādisabbadhammānaṃ. Sabbadukkhānanti jātidukkhādisabbadukkhānaṃ. Sabbakilesānanti kāyaduccaritādisabbakilesānaṃ. Ariyamaggānanti sotāpattimaggādicatunnaṃ ariyamaggānaṃ . Nirodhassāti nibbānassa. Sabbasamāpattīnanti sabbāsampi aṭṭhannaṃ rūpārūpasamāpattīnaṃ. Soti so ariyo. Vasippattoti vasībhāvappatto. Atha vā kantabhāvaṃ issariyabhāvaṃ nipphannabhāvaṃ patto. Pāramippattoti pāramīti avasānaṃ niṭṭhānaṃ, uttamabhāvaṃ vā taṃ patto. Kattha pattoti āha ‘‘ariyasmiṃ sīlasmi’’ntiādi. Tattha ariyasmiṃ sīlasminti niddose sīlasmiṃ. Ariyasmiṃ samādhisminti niddose samādhismiṃ. Ariyāya paññāyāti niddosāya paññāya. Ariyāya vimuttiyāti niddosāya phalavimuttiyā. Purimena vācākammantājīvā gahitā, dutiyena vāyāmasatisamādhayo gahitā, tatiyena vitakkasammādiṭṭhiyo gahitā, catutthena taṃsampayuttā sesadhammā gahitāti veditabbā.
「到达尽头」:以道到达了行世间的尽头。「到达尽端」:以果到达了同一世间尽头。「到达顶点」:以道到达了行的顶点。「到达顶端」:以果到达了同一顶点。「到达边际」:以道到达了蕴、处等世间的边际、分界与界限,并将其作为终结点而到达。「到达边限」:以果到达了那以边际为限的同一世间。「到达终点」:以道到达了终点。「到达终末」:以果到达了终点。「到达庇护」:以道到达了庇护。「到达庇护」:以果到达了庇护。「到达窟宅」:以道到达了隐藏处。「到达窟宅」:以果到达了那隐藏处。「到达皈依」:以道到达了安立处。「到达皈依」:以果到达了皈依。「到达无畏」:以道到达了无怖畏处。「到达无畏」:以果到达了无怖畏的涅槃。「到达无死」:以道到达了离死的涅槃。「到达无死」:以果到达了那涅槃。「到达不死」:以道到达了无死的涅槃。「到达不死」:以果到达了那涅槃。「到达涅槃」:以道到达了出离渴爱之林的涅槃。「到达涅槃」:以果到达了那同一的涅槃。「已出起而住者」:此阿罗汉于十种圣住中,已安住、已遍住、已出起、正在出起,故称为已出起而住者。显示巴利原文
Antagatoti maggena saṅkhāralokantaṃ gato. Antappattoti tameva lokantaṃ phalena patto. Koṭigatoti maggena saṅkhārakoṭiṃ gato. Koṭippattoti tameva koṭiṃ phalena patto. Pariyantagatoti maggena khandhāyatanādilokapariyantaṃ paricchedaṃ parivaṭumaṃ katvā gato. Pariyantappattoti tameva lokaṃ phalena pariyantaṃ katvā patto. Vosānagatoti maggena avasānaṃ gato. Vosānappattoti phalena avasānaṃ patto. Tāṇagatoti maggena tāyanaṃ gato. Tāṇappattoti phalena tāyanaṃ patto. Leṇagatoti maggena nilīyanaṃ gato. Leṇappattoti taṃ phalena nilīyanaṃ patto. Saraṇagatoti maggena patiṭṭhaṃ gato. Saraṇappattoti phalena saraṇaṃ patto . Abhayagatoti maggena nibbhayaṃ gato. Abhayappattoti phalena nibbhayaṃ nibbānaṃ patto. Accutagatoti cutivirahitaṃ nibbānaṃ maggena gato. Accutappattoti taṃ phalena patto. Amatagatoti maraṇarahitaṃ nibbānaṃ maggena gato. Amatappattoti taṃ phalena patto. Nibbānagatoti taṇhāvānato nikkhantaṃ nibbānaṃ maggena gato. Nibbānappattoti tameva phalena patto. Sovuṭṭhavāsoti so arahā dasasu ariyavāsesu vasi parivasi vuṭṭho vuṭṭhāti ca vuṭṭhavāso. Ciṇṇacaraṇoti sīlena saha aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasīti ciṇṇacaraṇo. Gataddhoti saṃsāraddhānaṃ atikkanto. Gatadisoti supinantenapi agatapubbaṃ nibbānadisaṃ gato. Gatakoṭikoti anupādisesanibbānakoṭiṃ gato hutvā ṭhito. Pālitabrahmacariyoti rakkhitabrahmacariyo. Uttamadiṭṭhippattoti uttamaṃ sammādiṭṭhiṃ patto. Paṭividdhākuppoti akuppaṃ acalanaṃ arahattaphalaṃ paṭivijjhitvā ṭhito. Sacchikatanirodhoti nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikatvā ṭhito.
「他的苦已被遍知」:三种苦已被他超越并彻底了断。「应证知」:应以通达自性相的方式,以殊胜的形态了知。「已证知」:以增上智了知。「应遍知」:应以通达共相的方式,并通过完成其作用,周遍地遍知。「已遍知」:已从一切方面了知。「应修习」:应令其增长。「应作证」:应亲证。应知,作证有两种:得作证与所缘作证。显示巴利原文
Dukkhaṃ tassa pariññātanti tividhaṃ dukkhaṃ tena samatikkamitvā paricchinnaṃ. Abhiññeyyanti sabhāvalakkhaṇāvabodhavasena sobhanena ākārena jānitabbaṃ. Abhiññātanti adhikena ñāṇena ñātaṃ. Pariññeyyanti sāmaññalakkhaṇāvabodhavasena kiccasamāpannavasena ca byāpitvā parijānitabbaṃ. Pariññātanti samantato ñātaṃ. Bhāvetabbanti vaḍḍhetabbaṃ. Sacchikātabbanti paccakkhaṃ kātabbaṃ. Duvidhā hi sacchikiriyā paṭilābhasacchikiriyā ārammaṇasacchikiriyā cāti.
「拔出栓者」:此处「栓」指作为轮回根本的无明。此无明因为具有使有情痛苦的作用,故称为「栓」。由于他已拔除无明,故称为「拔出栓者」。「填平沟者」:「沟」指那带来后有、于诸有中以生起和流转而被称为「生轮回」的后有诸蕴之因——也就是业行的造作。因为它使有情不断再生,如同壕沟围困人一般,故称为「沟」。由于他已填平、驱散了此沟,故称为「填平沟者」。「拔除柱者」:「柱」指作为轮回根本的渴爱。由于它具有深植的特性,故称为「柱」。由于他已将渴爱连根拔起、彻底弃舍,故称为「拔除柱者」。「无门闩者」:「门闩」指能产生下分结的诸下分结,它们是招感欲有出生的因缘。由于它们如同城门紧锁般将心门关闭,故称为「门闩」。由于他已没有那些门闩,故称为「无门闩者」。显示巴利原文
Ukkhittapalighoti ettha palighoti vaṭṭamūlikā avijjā. Ayañhi dukkhipanaṭṭhena ‘‘paligho’’ti vuccati. Tenesa tassā ukkhittattā ‘‘ukkhittapaligho’’ti vutto. Saṃkiṇṇaparikhoti parikhā vuccati punabbhavadāyako bhavesu jāyanavasena ceva saṃsaraṇavasena ca ‘‘jātisaṃsāro’’ti laddhanāmānaṃ punabbhavakkhandhānaṃ paccayo kammābhisaṅkhāro. So hi punappunaṃ uppattikaraṇavasena parikkhipitvā ṭhitattā ‘‘parikhā’’ti vuccati. Tenesa tassā saṃkiṇṇattā vikiṇṇattā ‘‘saṃkiṇṇaparikho’’ti vutto. Abbūḷhesikoti esikāti vaṭṭamūlikā taṇhā. Ayañhi gambhīrānugataṭṭhena ‘‘esikā’’ti vuccati. Tenesa tassā abbūḷhattā luñcitvā chaḍḍitattā ‘‘abbūḷhesiko’’ti vuccati. Niraggaḷoti aggaḷaṃ vuccanti orambhāgajanakāni kāmabhave uppattipaccayāni orambhāgiyāni. Etāni hi mahākavāṭaṃ viya nagaradvāraṃ cittaṃ pidahitvā ṭhitattā ‘‘aggaḷa’’nti vuccanti . Tenesa tesaṃ niraggaḷattā bhinnattā ‘‘niraggaḷo’’ti vutto. Ariyoti nikkileso parisuddho. Pannaddhajoti pātitamānaddhajo. Pannabhāroti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhārapañcakāmaguṇabhārā pannā oropitā assāti pannabhāro. Api ca idha mānabhārasseva oropitattā ‘‘pannabhāro’’ti adhippeto. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi ca visaṃyutto. Idha pana mānayogeneva visaṃyuttattā ‘‘visaṃyutto’’ti adhippeto.
至此,长老便示现了一位以道断尽烦恼、安住于无上寂灭之床的漏尽者,如何以涅槃为所缘,入果等至而住。譬如两座城:一为贼城,一为安稳城。有一位大勇士心生此念:‘只要这座贼城还在,安稳城便不免遭受威胁。我应将此贼城变为一座空城。’于是他披上铠甲,手握利剑,前往贼城。他用利剑斩断竖立城门处那如同柱子般的桩橛,连同门臂一同击破门扇,拔出门闩,接着拆毁城墙,填平壕沟。他推倒那些为庄严城市而竖起的幢幡,再放火烧毁整座城。之后,他进入安稳城,登上高楼,在亲属围绕之中,享用种种美味佳肴。此譬喻中,贼城比拟自身,安稳城比拟涅槃,大勇士则比拟瑜伽行者。瑜伽行者会这样思惟:‘只要自身的轮回流转还在继续,便不免遭受三十二种业力逼迫、九十八种疾病,以及二十五种大怖畏。’他如同那位大勇士一般:披上铠甲,即披上戒之铠甲;握起利剑,即握起锋利之慧剑。他以阿拉汉道斩断渴爱之桩,如同勇士以剑砍断桩橛。那勇士连门臂一道击破城门,他则击破那成为门闩的——显示巴利原文
Ettāvatā therena maggena kilese khepetvā nirodhasayanavaragatassa khīṇāsavassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā viharaṇakālo dassito. Yathā hi dve nagarāni ekaṃ coranagaraṃ, ekaṃ khemanagaraṃ. Atha ekassa mahāyodhassa evaṃ icchā uppajjeyya ‘‘yāvimaṃ coranagaraṃ tiṭṭhati, tāva khemanagaraṃ bhayato na muccati. Coranagaraṃ anagaraṃ karissāmī’’ti sannāhaṃ katvā khaggaṃ gahetvā coranagaraṃ upasaṅkamitvā nagaradvāre ussāpite esikatthambhe khaggena chinditvā saddhiṃ dvārabāhāhi kavāṭaṃ bhinditvā palighaṃ ukkhipitvā pākāraṃ bhindanto parikhaṃ saṃkiritvā nagarasobhanatthāya ussāpite dhaje pātetvā nagaraṃ agginā jhāpetvā khemanagaraṃ pavisitvā uparipāsādamāruyha ñātigaṇaparivuto surasabhojanaṃ bhuñjeyya. Evaṃ coranagaraṃ viya sakkāyo, khemanagaraṃ viya nibbānaṃ, mahāyodho viya yogāvacaro. Tassevaṃ hoti ‘‘yāva sakkāyavaṭṭaṃ vaṭṭati, tāva dvattiṃsakammakāraṇehi aṭṭhanavutirogehi pañcavīsatimahabbhayehi ca parimuccanaṃ natthī’’ti. So mahāyodho viya sannāhaṃ sīlasannāhaṃ katvā paññātiṇhakhaggaṃ gahetvā khaggena esikatthambhe viya arahattamaggena taṇhesikaṃ chinditvā, so yodho sadvārabāhakaṃ nagarakavāṭaṃ viya pañcorambhāgiyasaṃyojanaggaḷaṃ ugghoṭetvā, so yodho palighaṃ viya avijjāpalighaṃ ukkhipitvā, so yodho pākāraṃ bhindanto parikhaṃ viya kammābhisaṅkhārapākāraṃ bhindanto jātisaṃsāraparikhaṃ saṃkiritvā, so yodho nagarasobhanatthāya ussāpite dhaje viya mānaddhaje pātetvā sakkāyanagaraṃ jhāpetvā, so yodho khemanagaraṃ pavisitvā uparipāsāde surasabhojanaṃ bhuñjanto viya nibbānanagaraṃ pavisitvā amatanirodhārammaṇaṃ phalasamāpattisukhaṃ anubhavamāno kālaṃ vītināmeti. Vuttañhetaṃ bhagavatā (a. ni. 5.71) –
“诸比丘,比丘如何为‘拔出闩者’?诸比丘,在此,比丘已断除无明,断其根本,如截去顶部的多罗树,令其彻底止息,于未来永不再生。诸比丘,比丘如是,即为‘拔出闩者’。”显示巴利原文
‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno avijjā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti.
“诸比丘,比丘如何为‘填平沟者’?诸比丘,在此,比丘已断除能导致后有、名为结生轮回的状态……(中略)……诸比丘,比丘如是,即为‘填平沟者’。”显示巴利原文
‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno ponobhaviko jātisaṃsāro pahīno hoti…pe… evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikho hoti.
诸比丘,比丘如何才称为‘拔除柱者’呢?诸比丘,于此,比丘已断除渴爱……(中略)……诸比丘,如此,比丘即名为‘拔除柱者’。显示巴利原文
‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti…pe… evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti.
诸比丘,比丘如何才称为‘无门闩者’呢?诸比丘,于此,比丘已断除五下分结……(中略)……诸比丘,如此,比丘即名为‘无门闩者’。显示巴利原文
‘‘Kathañca , bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti…pe… evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti.
诸比丘,比丘如何才称为‘圣者、落幢者、卸重担者、离系者’呢?诸比丘,于此,比丘已断除我慢,其根已尽,如截顶的多罗树,不复存在,未来不再生起。诸比丘,如此,比丘即名为‘圣者、落幢者、卸重担者、离系者’。显示巴利原文
‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hoti (a. ni. 5.71).
诸比丘,当比丘的心如此解脱后,纵有诸天——连同因陀罗、梵天与生主——遍寻,也找不到‘如来的识即依止于此。’显示巴利原文
‘‘Evaṃ vimuttacittaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuṃ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā anvesaṃ nādhigacchanti ‘idaṃnissitaṃ tathāgatassa viññāṇa’’’nti (ma. ni. 1.246).
‘已舍离五支’:即以种种方便断除欲贪等五支而安住。即如所说:显示巴利原文
Pañcaṅgavippahīnoti kāmacchandādipañcaṅgāni vividhehi upāyehi pajahitvā ṭhito. Vuttañhetaṃ –
“贤友,比丘如何是已舍离五支者?贤友,于此,比丘已断除欲贪,已断除嗔恚,已断除昏沉睡眠,已断除掉举恶作,已断除疑。贤友,比丘如此即是已舍离五支者。”显示巴利原文
‘‘Kathañcāvuso , bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti? Idhāvuso, bhikkhuno kāmacchando pahīno hoti, byāpādo pahīno hoti, thinamiddhaṃ pahīnaṃ hoti, uddhaccakukkuccaṃ pahīnaṃ hoti, vicikicchā pahīnā hoti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hotī’’ti (dī. ni. 3.348, 360).
「具足六支」:指圆满六支。在眼等六根门面对色等所缘时,远离排斥与吸引,以舍心安住于正念正知;依此安住而圆满六支,令其完备,故称「具足六支」。有如是说:显示巴利原文
Chaḷaṅgasamannāgatoti channaṃ aṅgānaṃ pūretvā chasu dvāresu rūpādiārammaṇe paṭighānunayaṃ vajjetvā upekkhāvasena sato sampajāno hutvā viharaṇavasena chaḷaṅgāni pūretvā paripuṇṇaṃ katvā ṭhitattā ‘‘chaḷaṅgasamannāgato’’ti vutto. Vuttañhetaṃ –
“贤友,比丘如何成为具足六支者?贤友,于此,比丘以眼见色,既不高昂欣喜,也不低沉忧恼,安住于舍、正念正知。以耳闻声……乃至……以鼻嗅香,以舌尝味,以身触触,以意知法,既不高昂欣喜,也不低沉忧恼,安住于舍、正念正知。贤友,比丘如是成为具足六支者。”显示巴利原文
‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hoti? Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā, jivhāya rasaṃ sāyitvā, kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā, manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotī’’ti (dī. ni. 3.348, 360).
「有一守护」:指以念为守护;他拥有一最上守护,故称「有一守护」。有如是说:显示巴利原文
Ekārakkhoti satiārakkhena eko uttamo ārakkho assāti ekārakkho. Vuttañhetaṃ –
贤友,比丘如何成为有一守护者?贤友,于此,比丘具足念守护之心而安住。贤友,比丘便这样成为有一守护者。显示巴利原文
‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu ekārakkho hoti? Idhāvuso, bhikkhu satārakkhena cetasā samannāgato viharati. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu ekārakkho hotī’’ti (dī. ni. 3.348, 360).
“有四依靠”:指以慧,依止于受用、回避、消遣与断除这四种依靠而不动摇,故称四依靠;他已达到并安立于这四种依靠。此即所说:显示巴利原文
Caturāpassenoti paññāya paṭisevanaparivajjanavinodanapajahanānaṃ vasena catunnaṃ apassayānaṃ ito cito ca aparivattamānānaṃ vasena caturāpasseno, tesaṃ pāpuṇitvā ṭhito. Vuttañhetaṃ –
“贤友,比丘如何成为有四依靠者?贤友,于此,比丘审量后受用一类事,审量后回避一类事,审量后排遣一类事,审量后断除一类事……”应以这样的方式广说。显示巴利原文
‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu caturāpasseno hoti? Idhāvuso, bhikkhu saṅkhāyekaṃ paṭisevati, saṅkhāyekaṃ parivajjeti. Saṅkhāyekaṃ vinodeti, saṅkhāyekaṃ pajahatī’’tiādinā (dī. ni. 3.348, 360) nayena vitthāretabbaṃ.
“已排除个人独断之理”:是指那些各别独断的见谛——执取“只有这种见解是真理,只有这个才是真理”的——已经被他排除、摒弃、断除,因此称为“已排除个人独断之理”。显示巴利原文
Paṇunnapaccekasaccoti ‘‘idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva sacca’’nti evaṃ pāṭiekkaṃ gahitattā paccekasaṅkhātāni diṭṭhisaccāni paṇunnāni nihaṭāni pahīnāni assāti paṇunnapaccekasacco.
“Samavayasaṭṭhesano”(等具得遍求者)一词中,“avayā”意为“无减损的”;“saṭṭhā”意为“散放的”。具有如此无减损、散放的遍求,故称“samavayasaṭṭhesano”,意思是“正确地散放一切遍求者”。“Kevalī”意为“圆满者”。“Vusitavā”意为“已住梵行者”,即在依止共住中、在圣道中、也在十种圣住中已安住者。“Uttamapuriso”(上人):因烦恼灭尽而成为殊胜之人、良骏之人。“Paramapuriso”(最上人):即上人;或因证得最上之所得——即证得应证得的最上阿拉汉果,而成为无上福田的最上人,由此义而称为最上人。因为他能进入无上等至,已证得不死之得,故也称为“达到最上所得者”。或者有人这样解说:因了知在家生活的过患,以进入教法而成为上人;因了知有身的过患,以进入观而成为最上人;因了知烦恼的过患,以进入圣域之内而成为达到最上所得者。显示巴利原文
Samavayasaṭṭhesanoti ettha avayāti anūnā. Saṭṭhāti vissaṭṭhā. Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano. Sammā vissaṭṭhasabbaesanoti attho. Kevalīti paripuṇṇo. Vusitavāti vusitabrahmacariyo, garusaṃvāse ariyamaggepi dasasu ariyavāsesupi vusitavanto. Uttamapurisoti khīṇakilesattā visesapuriso ājaññapuriso. Paramapurisoti uttamapuriso, paramaṃ vā paṭilābhaṃ pattattā uttamaṃ pattabbaṃ arahattapaṭilābhaṃ patto anuttarapuññakkhettabhūto uttamapuriso, tenevatthena paramapuriso. Anuttaraṃ samāpattiṃ samāpajjituṃ amataṃ paṭilābhaṃ pattattā paramapattippatto. Atha vā ‘‘gharāvāse ādīnavaṃ sañjānitvā sāsanapavisanavasena uttamapuriso. Attabhāve ādīnavaṃ sañjānitvā vipassanāpavisanavasena paramapuriso. Kilese ādīnavaṃ sañjānitvā ariyabhūmantaraṃ paviṭṭho paramapattippattoti evameke vaṇṇayanti.
“Nevācinati”(既不积集):因已断善与不善,故不增长其果报。“Nāpacinati”(也不消散):因安住于果,故不破坏。“Apacinitvā ṭhito”(已消散而住):因安住于寂止断,故已破坏烦恼而住。自此以下三句,亦唯应与道、果相配合而解。“Neva pajahatī”(非断):因无所应断,故不断烦恼。“Na upādiyatī”(非取):因无以爱、慢、见执取的对象,故不以这些执取。“Pajahitvā ṭhito”(已断而住):即舍弃而住。“Neva saṃsibbatī”(非缝合):不以爱而缝合。“Na ussinetī”(非高举):不以慢而高举。“Visinitvā ṭhito”(已散解而住):指不造作爱的缝合而安住——有人这样解释。或者:“Neva vidhūpetī”(非吹灭):不熄灭烦恼火。“Na sandhūpetī”(非扇燃):不让烦恼火炽燃。“Vidhūpetvā ṭhito”(已吹灭而住):即熄灭了那烦恼火而住。显示巴利原文
Nevācinatīti kusalākusalānaṃ pahīnattā tesaṃ vipākaṃ na vaḍḍheti. Nāpacinatīti phale ṭhitattā na viddhaṃseti. Apacinitvā ṭhitoti paṭippassaddhipahāne ṭhitattā kilese viddhaṃsetvā ṭhito. Ito paraṃ tīhipi padehi maggaphalavaseneva yojetabbaṃ. Neva pajahatīti pahātabbābhāvena kilese na pajahati. Na upādiyatīti taṇhāmānadiṭṭhīhi gahetabbābhāvato tehi na gaṇhāti. Pajahitvā ṭhitoti cajitvā ṭhito. Neva saṃsibbatīti taṇhāvasena neva saṃsibbati. Na ussinetīti mānavasena na ukkaṃsati. Visinitvā ṭhitoti taṇhāsaṃsīvanaṃ akatvā ṭhitoti evameke vaṇṇayanti. Neva vidhūpetīti kilesaggiṃ na nibbāpeti. Na sandhūpetīti kilesaggiṃ na jālāpeti. Vidhūpetvā ṭhitoti taṃ nibbāpetvā ṭhito.
「以无学戒蕴」(asekkhena sīlakkhandhena):由于具足无需再学的无学语、业、命戒蕴,故安住;以不退失故安住。「以定蕴」(samādhikkhandhena):指与精进、念相应之定。「以解脱蕴」(vimuttikkhandhena):指与果位解脱相应之蕴。「以解脱智见蕴」(vimuttiñāṇadassanakkhandhena):指省察智。[已证得真实]:指依自性于自相续中成就、通达四圣谛而安住。[已超越动摇]:指超越了那能令动摇的渴爱。[烦恼火]:指贪等烦恼之火。[已遍取]:指已灭尽、已熄灭。[由于不再流转]:指不再于轮回中流转,即不再回来的意思。[执取胜负]:指执取了胜利。[由受用解脱]:指从一切烦恼中解脱后,以色等诸境为受用;或者是从显示巴利原文
Asekkhenasīlakkhandhenāti sikkhitabbābhāvena asekkhena vācākammantājīvasīlakkhandhena sīlarāsinā samannāgatattā ṭhito, aparihīnabhāvena ṭhito. Samādhikkhandhenāti vāyāmasatīhi sampayuttena samādhinā. Vimuttikkhandhenāti phalavimuttisampayuttakkhandhena. Vimuttiñāṇadassanakkhandhenāti paccavekkhaṇañāṇena. Saccaṃ sampaṭipādiyitvāti catuariyasaccaṃ sabhāvavasena sakasantāne sampādiyitvā paṭivijjhitvā ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvāti kampanataṇhaṃ atikkamitvā. Kilesagginti rāgādikilesaggiṃ. Pariyādiyitvāti khepetvā nibbāpetvā. Aparigamanatāyāti saṃsāre agamanabhāvena punāgamanābhāvenāti attho. Kaṭaṃ samādāyāti jayaggāhaṃ gahetvā. Muttipaṭisevanatāyāti sabbakilesehi muccitvā rūpādiārammaṇasevanavasena. Atha vā sabbakilesehi muttaphalasamāpattisevanavasena. Mettāya pārisuddhiyāti upakkilesamuttāya parisuddhabhāve ṭhitāya mettāya ṭhito. Karuṇādīsupi eseva nayo.
「由究竟清净」(accantapārisuddhiyā):指以超越的清净状态,达到清净的究竟而安住。「由无以为己有」(atammayatāya):爱、见、慢三者被称为“以为己有”,它们的不存在即为“无以为己有”,因此以远离爱、见、慢的状态而住。这义理也曾被提及:‘彼如是知世间者,具慧之牟尼,于一切法中无以为己有。’此处也是指远离爱、慢、见的意思。「由已解脱」(vimuttattā):指从一切烦恼中解脱。「由已满足」(santussitattā):指依随所得、随力所能、随其适宜的满足,而安住于满足的状态。显示巴利原文
Accantapārisuddhiyāti atikkantaparisuddhabhāvena parisuddhiyā antaṃ pāpuṇitvā ṭhito. Atammayatāyāti taṇhādiṭṭhimānā ‘‘tammayā’’ti vuccanti. Tesaṃ abhāvo atammayatā, tāya taṇhādiṭṭhimānavirahitatāya ṭhito. Vuttañhetaṃ –
「于蕴的边际」(khandhapariyante):指以三种遍知之火烧尽一蕴、四蕴或五蕴后,安住于终点、最终;或者说,他的终极即是边际,安住于此边际。「于界的边际」(dhātupariyante)等,其理趣亦然。不同之处在于:「于界的边际」指安住于十八界的边际;「于处的边际」(āyatanapariyante)指安住于十二处的边际;「于趣的边际」(gatipariyante)指安住于地狱等五趣的边际;「于再生的边际」(upapattipariyante)指在善趣、恶趣中的出生;「于结生的边际」(paṭisandhipariyante)指在欲有、色有、无色有中的结生;「于有的边际」(bhavapariyante)指一蕴有、四蕴有、五蕴有,有想、无想、非想非非想,欲有、色有、无色有的边际;「于轮回的边际」(saṃsārapariyante)指诸蕴、处、界不中断流转的边际;「于轮转的边际」(vaṭṭapariyante)指业轮、果轮、烦恼轮的边际。「于终极显示巴利原文
‘‘So tādiso lokavidū sumedho, sabbesu dhammesu atammayo munī’’ti (a. ni. 3.40). Etthāpi taṇhāmānadiṭṭhivirahitoti attho. Vimuttattāti sabbakilesehi muttabhāvena. Santussitattāti yathālābhayathābalayathāsāruppasantosavasena santuṭṭhabhāvena ṭhito.
蕴边际者,即将一蕴、四蕴、五蕴以三种遍知火焚烧之后,安住于终点、最终之处;或者说,彼无边际即是其边际,安住于彼边际。界边际等亦同此理。然有差别:界边际者,指十八界之边际。处边际者,指十二处之边际。趣边际者,指地狱等五趣之边际。生起边际者,指善趣、恶趣之出生。结生边际者,指欲有、色有、无色有之结生。有边际者,指一蕴有、四蕴有、五蕴有,有想、无想、非想非非想,欲有、色有、无色有之边际。轮回边际者,指蕴、界、处无间断流转之边际。轮转边际者,指业轮、果轮、烦恼轮之边际。最后有者,指最终之再生有。立于最后身者,指安住于最终之身聚。持最后身者,指执持最终之身躯,故为持最后身者。阿拉汉者,因远离故,因杀灭烦恼敌故,因值得资具等故,因于行恶中无隐秘故,名为阿拉汉。显示巴利原文
Khandhapariyanteti ekacatupañcakkhandhānaṃ tīhi pariññaggīhi jhāpetvā ante avasāne ṭhito , natthi etassa antoti vā pariyantaṃ, tasmiṃ pariyante. Dhātupariyantādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – dhātupariyanteti aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ pariyante. Āyatanapariyanteti dvādasannaṃ āyatanānaṃ. Gatipariyanteti nirayādipañcannaṃ gatīnaṃ. Upapattipariyanteti sugatiduggatīsu nibbattiyā. Paṭisandhipariyanteti kāmarūpārūpabhavesu paṭisandhiyā . Bhavapariyanteti ekavokāracatupañcasaññāasaññānevasaññānāsaññākāmarūpaarūpabhavānaṃ. Saṃsārapariyanteti khandhadhātuāyatanānaṃ abbocchinnapavattiyā. Vaṭṭapariyanteti kammavipākakilesavaṭṭānaṃ pariyante. Antime bhaveti avasāne upapattibhave. Antime samussaye ṭhitoti avasāne samussaye sarīre ṭhito. Antimadehadharoti antimaṃ avasānadehaṃ sarīraṃ dhāretīti antimadehadharo. Arahāti ārakattā arīnaṃ, arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā arahā.
‘Tassāyaṃ pacchimako’:指那位漏尽者现在的这个身聚,即最后的有身。‘Carimo’:指极少、微弱、最后的一口食物,犹如最后一口团食。为了说明结生不再有,故说‘生、死、轮回,于他已不复存在’。‘Jananaṃ jāti’:生即出生;‘maraṇaṃ’:死,因彼而死去。诸蕴等无间断的轮回流转,对那漏尽者亦已不再有——总结此偈时,世尊说:‘Tenāha bhagavā’。显示巴利原文
Tassāyaṃ pacchimakoti tassa khīṇāsavassa ayaṃ samussayo attabhāvo avasāno. Carimoti appo mando carimo ālopo, carimaṃ kabaḷaṃ viya. Puna paṭisandhiyā natthibhāvaṃ sandhāya ‘‘jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavo’’ti āha. Jananaṃ jāti, maranti tenāti maraṇaṃ, khandhādīnaṃ abbocchinnā saṃsārapavatti ca tassa khīṇāsavassa puna natthīti vuttaṃ gāthaṃ nigamento āha tenāha bhagavā –
‘Tasmā jantu … pe … nāvaṃ sitvāva pāragū’:是故,有情……乃至……犹如乘船,能到彼岸。显示巴利原文
‘‘Tasmā jantu…pe… nāvaṃ sitvāva pāragū’’ti.
在这部经中,凡是中国各处没有直接说明的内容,都应当依循经文脉络来通晓。显示巴利原文
Imasmiṃ sutte yaṃ antarantarā na vuttaṃ, taṃ pāṭhānusārena gahetabbaṃ.