七十集·首那·难陀本生注释第二
20. 七十集义注 · 355 段
首那·难陀本生注释第二
[532] 2. Soṇanandajātakavaṇṇanā
“你是天神还是乾闼婆”这句话，是导师住在祇园精舍时，因一位奉养母亲的比丘而说的。这件事和《沙马本生》（Jā. 2.22.296等）里的故事相似。当时导师说：“诸比丘，不要责备这位比丘。古代的智者即使能得到整个赡部洲的王位，也不去执取，而是一心奉养父母。”说完之后，导师便引出了过去世的故事。
Devatā nusi gandhabboti idaṃ satthā jetavane viharanto mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu sāmajātake (jā. 2.22.296 ādayo) vatthusadisaṃ. Tadā pana satthā ‘‘mā, bhikkhave, imaṃ bhikkhuṃ ujjhāyittha, porāṇakapaṇḍitā sakalajambudīpe rajjaṃ labhamānāpi taṃ aggahetvā mātāpitaro posiṃsuyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去，在波罗奈有一座名叫梵增长的城市。那里有一位名叫末那若的国王统治着国家。城中有一位拥有八十俱胝财富的大婆罗门家主，却没有儿子。他的婆罗门妻子听丈夫说“夫人，求个儿子吧”，于是便祈求。那时，菩萨从梵天界命终，投生到她的胎中。孩子出生后，人们给他取名叫首那童子。在他刚会走路的时候，又有一位众生从梵天界命终，投生到同一位母亲的胎中。那孩子出生后，人们给他取名叫难陀童子。两人学通了吠陀，在一切技艺上都达到了精通。婆罗门看到他们已长大成人、容貌端严，便把妻子叫来，说：“夫人，我们用家室的束缚把首那童子绑住吧。”她答应说“好”，然后把这件事告诉了儿子。首那说：“母亲，不用了，我不需要居家生活。我会一辈子照顾你们，等你们去世后，我就进入雪山出家。”她把这话告诉了婆罗门。
Atīte bārāṇasī brahmavaḍḍhanaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Tattha manojo nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tattha aññataro asītikoṭivibhavo brāhmaṇamahāsālo aputtako ahosi. Tassa brāhmaṇī teneva ‘‘bhoti puttaṃ patthehī’’ti vuttā patthesi. Atha bodhisatto brahmalokā cavitvā tassā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi, jātassa cassa ‘‘soṇakumāro’’ti nāmaṃ kariṃsu. Tassa padasā gamanakāle aññopi satto brahmalokā cavitvā tassāyeva kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, tassa jātassa ‘‘nandakumāro’’ti nāmaṃ kariṃsu. Tesaṃ uggahitavedānaṃ sabbasippesu nipphattiṃ pattānaṃ vayappattānaṃ rūpasampadaṃ disvā brāhmaṇo brāhmaṇiṃ āmantetvā ‘‘bhoti puttaṃ soṇakumāraṃ gharabandhanena bandhissāmā’’ti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā puttassa tamatthaṃ ācikkhi . So ‘‘alaṃ, amma, mayhaṃ gharāvāsena, ahaṃ yāvajīvaṃ tumhe paṭijaggitvā tumhākaṃ accayena himavantaṃ pavisitvā pabbajissāmī’’ti āha. Sā brāhmaṇassa etamatthaṃ ārocesi.
他们再三劝说，还是没能让他回心转意，就把难陀童子叫来，说：“孩子，既然如此，你就来继承家业吧。”难陀回答：“我绝不会用头顶起兄长丢弃的东西。等你们去世后，我也要跟兄长一样出家。”他们听了这话，心想：“这两个孩子这么年轻就能舍弃欲乐，何况我们呢？我们干脆全都出家吧。”于是说：“孩子们，何必等我们去世后再出家？我们现在就全都出家。”他们禀告国王后，把全部财产都布施出去，释放了奴婢，又给亲属分发了应得的部分。随后，这四个人一起离开梵增长城，前往雪山地区，在一处被五色莲花覆盖的湖泊附近、一片令人愉悦的密林中，搭起草庵，出家住了下来。兄弟二人都照料父母。每天清晨，他们给父母送去齿木和洗脸水，打扫草庵和住处，备好饮用水和日用清水，再从森林里采来各种甘甜的水果给父母吃；用冷热适宜的水为父母沐浴，梳理他们的发髻，还为父母做洗脚等事。
Te punappunaṃ kathentāpi tassa cittaṃ alabhitvā nandakumāraṃ āmantetvā ‘‘tāta, tena hi tvaṃ kuṭumbaṃ paṭipajjāhī’’ti vatvā ‘‘nāhaṃ bhātarā chaḍḍitakheḷaṃ sīsena ukkhipāmi, ahampi tumhākaṃ accayena bhātarāva saddhiṃ pabbajissāmī’’ti vutte tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ime dve evaṃ taruṇāva kāme pajahanti, kimaṅgaṃ pana mayaṃ, sabbeyeva pabbajissāmā’’ti cintetvā, ‘‘tātā , kiṃ vo amhākaṃ accayena pabbajjāya, idāneva sabbe mayaṃ pabbajissāmā’’ti rañño ārocetvā sabbaṃ dhanaṃ dānamukhe vissajjetvā dāsajanaṃ bhujissaṃ katvā ñātīnaṃ dātabbayuttakaṃ datvā cattāropi janā brahmavaḍḍhananagarā nikkhamitvā himavantapadese pañcapadumasañchannaṃ saraṃ nissāya ramaṇīye vanasaṇḍe assamaṃ māpetvā pabbajitvā tattha vasiṃsu. Ubhopi bhātaro mātāpitaro paṭijaggiṃsu, tesaṃ pātova dantakaṭṭhañca mukhadhovanañca datvā paṇṇasālañca pariveṇañca sammajjitvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapetvā araññato madhuraphalāphalāni āharitvā mātāpitaro khādāpenti, uṇhena vā sītena vā vārinā nhāpenti, jaṭā sodhenti, pādaparikammādīni tesaṃ karonti.
日子就这样过去，难陀智者心想：“我要让父母先吃我带回来的果子。”于是他总是清早出门，从昨天或前天采过果子的地方随便摘一些，一大早就带回来给父母吃。父母吃完，漱了口，就受持布萨，成了持布萨的人。首那智者却跑到很远的地方，采回又甜又熟的好果子，送到父母面前。父母对他说：“孩子，一大早我们已经吃了你弟弟带回来的果子，也受了布萨，现在不需要了。”这样一来，他采回来的果子没人吃，全都烂掉了。第二天也是这样。就这样，他即使靠五神通跑到很远的地方去采果子，父母也不再吃了。
Evaṃ addhāne gate nandapaṇḍito ‘‘mayā ābhataphalāphalāneva paṭhamaṃ mātāpitaro khādāpessāmī’’ti purato gantvā hiyyo ca parahiyyo ca gahitaṭṭhānato yāni vā tāni vā pātova āharitvā mātāpitaro khādāpesi. Te tāni khāditvā mukhaṃ vikkhāletvā uposathikā bhavanti. Soṇapaṇḍito pana dūraṃ gantvā madhuramadhurāni supakkasupakkāni āharitvā upanāmesi. Atha naṃ, ‘‘tāta, kaniṭṭhena te ābhatāni mayaṃ pātova khāditvā uposathikā jātā, na idāni no attho’’ti vadanti. Iti tassa phalāphalāni paribhogaṃ na labhanti vinassanti, punadivasesupi tathevāti . Evaṃ so pañcābhiññatāya dūraṃ gantvāpi āharati, te pana na khādanti.
这时，大士心想：“我的父母身体娇弱，难陀却总是拿些没熟或变质的果子给他们吃。这样下去，他们活不了多久，我得阻止他。”于是他把难陀叫来，说：“难陀，从今以后，你采了果子要等我回来，我们俩一起给父母吃。”难陀听了这话，却还是盼着自己能独得那份功德，没有听他的话。大士心想：“难陀不听我的话，做得不对。我要把他赶走，以后我一个人照顾父母。”于是他对难陀说：“难陀，你不听教导，不把智者的话当回事。我是兄长，父母是我的责任，我一个人来照顾他们。你不能留在这里了，到别处去吧。”说完，朝他弹了一下手指。
Atha mahāsatto cintesi – ‘‘mātāpitaro me sukhumālā, nando ca yāni vā tāni vā apakkaduppakkāni phalāphalāni āharitvā khādāpeti, evaṃ sante ime na cīraṃ pavattissanti, vāressāmi na’’nti. Atha naṃ so āmantetvā ‘‘nanda, ito paṭṭhāya phalāphalaṃ āharitvā mamāgamanaṃ paṭimānehi, ubhopi ekatova khādāpessāmā’’ti āha. So evaṃ vuttepi attano puññaṃ paccāsīsanto na tassa vacanamakāsi. Mahāsatto ‘‘nando mama vacanaṃ akaronto ayuttaṃ karoti, palāpessāmi naṃ, tato ekakova mātāpitaro paṭijaggissāmī’’ti cintetvā ‘‘nanda, tvaṃ anovādako paṇḍitānaṃ vacanaṃ na karosi, ahaṃ jeṭṭho, mātāpitaro mameva bhāro, ahameva nesaṃ paṭijaggissāmi, tvaṃ idha vasituṃ na lacchasi, aññattha yāhī’’ti tassa accharaṃ pahari.
他被这样赶走后，没法再待在兄长身边，就向兄长行礼，然后去找父母，把这件事告诉他们。之后他回到自己的草庵，专注观察遍禅的所缘，就在当天修成了五神通和八等至。他心里想：“我可以从须弥山脚取来宝石沙，撒在兄长草庵的院子里，以此求得兄长原谅，但这样也不够体面。我可以从阿耨达池取来水，洒在兄长草庵的院子里，以此求得兄长原谅，这样也不够体面。如果我借助天众的力量，把四大天王和帝释天神都请来，让他们帮我求得兄长原谅，这样也不够体面。我要把整个赡部洲的国王们都请来，以末那若那位国王为首，让他们替我说情。这样一来，我兄长的德行就会传遍整个赡部洲，像日月一样广为人知。”他立刻以神通前往梵增长城，落在国王宫殿门口，让人通报说：“有一位苦行者想见大王。”国王心想：“见一个出家人有什么用？他大概是来讨饭的。”就派人送饭去，他不接受；送米去，他不接受；送衣服去，他不接受；送槟榔去，他也不接受。于是国王派使者去问他：“你来这里是为了什么？”他回答使者说：“我是来侍奉大王的。”国王听了，派人回复说：“我的侍从已经够多了，让他自己去做苦行者的本分事吧。”他听了之后说：“我要凭我自己的力量，把整个赡部洲的王权夺来送给你们。”
So tena palāpito tassa santike ṭhātuṃ asakkonto taṃ vanditvā mātāpitaro upasaṅkamitvā tamatthaṃ ārocetvā attano paṇṇasālaṃ pavisitvā kasiṇaṃ oloketvā taṃ divasameva pañca abhiññāyo aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā cintesi – ‘‘ahaṃ sīnerupādato ratanavālukā āharitvā mama bhātu paṇṇasālāya pariveṇe okiritvā bhātaraṃ khamāpetuṃ pahomi, evampi na sobhissati, anotattato udakaṃ āharitvā mama bhātu paṇṇasālāya pariveṇe osiñcitvā bhātaraṃ khamāpetuṃ pahomi, evampi na sobhissati, sace me bhātaraṃ devatānaṃ vasena khamāpeyyaṃ, cattāro ca mahārājāno sakkañca ānetvā bhātaraṃ khamāpetuṃ pahomi, evampi na sobhissati , sakalajambudīpe manojaṃ aggarājānaṃ ādiṃ katvā rājāno ānetvā khamāpessāmi, evaṃ sante mama bhātu guṇo sakalajambudīpe avattharitvā gamissati, candimasūriyo viya paññāyissatī’’ti. So tāvadeva iddhiyā gantvā brahmavaḍḍhananagare tassa rañño nivesanadvāre otaritvā ṭhito ‘‘eko kira vo tāpaso daṭṭhukāmo’’ti rañño ārocāpesi. Rājā ‘‘kiṃ pabbajitassa mayā diṭṭhena, āhāratthāya āgato bhavissatī’’ti bhattaṃ pahiṇi, so bhattaṃ na icchi. Taṇḍulaṃ pahiṇi, taṇḍulaṃ na icchi. Vatthāni pahiṇi, vatthāni na icchi. Tambūlaṃ pahiṇi, tambūlaṃ na icchi. Athassa santike dūtaṃ pesesi, ‘‘kimatthaṃ āgatosī’’ti. So dūtena puṭṭho ‘‘rājānaṃ upaṭṭhahituṃ āgatomhī’’ti āha. Rājā taṃ sutvā ‘‘bahū mama upaṭṭhākā, attanova tāpasadhammaṃ karotū’’ti pesesi. So taṃ sutvā ‘‘ahaṃ tumhākaṃ attano balena sakalajambudīpe rajjaṃ gahetvā dassāmī’’ti āha.
国王听了这话，心里盘算：“出家人毕竟是智者，说不定知道什么办法。”于是把他召来，请他坐上座，向他行礼后问道：“尊者，听说您要替我拿下整个赡部洲的王权，交到我手里，是吗？”“是的，大王。”“那您怎么拿呢？”“大王，我不会让任何众生流哪怕被小飞虫叮咬那么一点点的血，也不损耗您一分钱财，全凭我自己的神通夺来给您。而且不用搞什么排场，今天就该出发。”国王信了他的话，带着四部军队出了城。行军途中，军队觉得热了，难陀智者就用神通变出荫凉，让他们感到清凉；天要下雨时，他不让雨落在军队上方；寒冷或炎热，他都能挡住；路上的树桩、荆棘等一切危险，他都让它们消失，把路弄得像遍禅圆盘一样平坦；他自己则在空中铺开一块兽皮，盘腿坐在上面，由军队围绕着前行。
Taṃ sutvā rājā cintesi – ‘‘pabbajitā nāma paṇḍitā, kiñci upāyaṃ jānissantī’’ti taṃ pakkosāpetvā āsane nisīdāpetvā vanditvā ‘‘bhante, tumhe kira mayhaṃ sakalajambudīparajjaṃ gahetvā dassathā’’ti pucchi. ‘‘Āma mahārājā’’ti. ‘‘Kathaṃ gaṇhissathā’’ti? ‘‘Mahārāja, antamaso khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ kassaci anuppādetvā tava dhanacchedaṃ akatvā attano iddhiyāva gahetvā dassāmi, apica kevalaṃ papañcaṃ akatvā ajjeva nikkhamituṃ vaṭṭatī’’ti. So tassa vacanaṃ saddahitvā senaṅgaparivuto nagarā nikkhami. Sace senāya uṇhaṃ hoti, nandapaṇḍito attano iddhiyā chāyaṃ katvā sītaṃ karoti, deve vassante senāya upari vassituṃ na deti, sītaṃ vā uṇhaṃ vā vāreti, magge khāṇukaṇṭakādayo sabbaparissaye antaradhāpeti, maggaṃ kasiṇamaṇḍalaṃ viya samaṃ katvā sayaṃ ākāse cammakhaṇḍaṃ pattharitvā pallaṅkena nisinno senāya parivuto gacchati.
他带着这支军队，先到了憍萨罗国，在离都城不远的地方安营驻扎，然后派了一名使者去见憍萨罗王，传话说：“要么跟我打仗，要么交出白伞盖。”憍萨罗王听了大怒，说：“难道我不是国王吗？要打就打！”于是率领大军出城迎战。两支军队开始交战。难陀潘迪塔走到两军中间，把自己的羚羊皮坐具铺展开来，使它变得非常大；双方军队射出的箭，全都被那张皮接住了。两支军队里没有一个人被箭射中，可是手里握着的箭都用完了，两军都失去了斗志，停了下来。难陀潘迪塔先到末那若王那里，安慰他说：“大王，别怕。”然后又到憍萨罗王那里，对他说：“大王，别怕，您没有任何障碍，您的国土还是您的，您只要服从末那若王的支配就行。”憍萨罗王相信了他的话，说了声“好”，就接受了。然后难陀潘迪塔把他带到末那若王面前，说：“大王，憍萨罗王愿意听从您的支配，就让他的国土仍旧归他吧。”末那若王说了声“好”，接受了，让憍萨罗王服从自己的支配。接着他率领两支军队前往鸯伽国，拿下鸯伽，再从那里去摩揭陀国。就用这个办法，他让整个赡部洲的国王都服从自己的支配，然后被那些国王簇拥着回到了梵增长城。不过他取得王位，是在七年七个月又七天之后才完成的。他从每一个王都让人送来各种各样的嚼食和饭食，把一百个国王都请来，和他们一起痛饮了七天。
Evaṃ senaṃ ādāya paṭhamaṃ kosalaraṭṭhaṃ gantvā nagarassāvidūre khandhāvāraṃ nivāsāpetvā ‘‘yuddhaṃ vā no detu setacchattaṃ vā’’ti kosalarañño dūtaṃ pāhesi. So kujjhitvā ‘‘kiṃ ahaṃ na rājā’’ti ‘‘yuddhaṃ dammī’’ti senāya purakkhato nikkhami. Dve senā yujjhituṃ ārabhiṃsu . Nandapaṇḍito dvinnampi antare attano nisīdanaṃ ajinacammaṃ mahantaṃ katvā pasāretvā dvīhipi senāhi khittasare cammeneva sampaṭicchi. Ekasenāyapi koci kaṇḍena viddho nāma natthi, hatthagatānaṃ pana kaṇḍānaṃ khayena dvepi senā nirussāhā aṭṭhaṃsu. Nandapaṇḍito manojarājassa santikaṃ gantvā ‘‘mā bhāyi, mahārājā’’ti assāsetvā kosalassa santikaṃ gantvā ‘‘mahārāja, mā bhāyi, natthi te paripantho, tava rajjaṃ taveva bhavissati, kevalaṃ manojarañño vasavattī hohī’’ti āha. So tassa saddahitvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Atha naṃ manojassa santikaṃ netvā ‘‘mahārāja, kosalarājā te vase vattati, imassa rajjaṃ imasseva hotū’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ attano vase vattetvā dve senā ādāya aṅgaraṭṭhaṃ gantvā aṅgaṃ gahetvā tato magadharaṭṭhanti etenupāyena sakalajambudīpe rājāno attano vase vattetvā tato tehi parivuto brahmavaḍḍhananagarameva gato. Rajjaṃ gaṇhanto panesa sattannaṃ saṃvaccharānaṃ upari sattadivasādhikehi sattamāsehi gaṇhi. So ekekarājadhānito nānappakāraṃ khajjabhojanaṃ āharāpetvā ekasatarājāno gahetvā tehi saddhiṃ sattāhaṃ mahāpānaṃ pivi.
难陀尊者心想：“只要国王还在享受这七天的自在之乐，我就不让他见到我。”于是他到北俱卢洲去乞食，然后住在雪山金洞门口，一连住了七天。到了第七天，末那若王看着自己那无比盛大的荣华富贵，心里想：“这份荣耀不是父母给我的，也不是别人给我的，是靠难陀苦行者才得来的。可我已经七天没见到他了，今天已经是第七天，那位赐给我荣耀的尊者到底在哪里呢？”他这样思念着难陀尊者。尊者知道他心里在忆念自己，就来到他面前，停在虚空中。国王看见他，心里琢磨：“这位苦行者，我不知道他是天神还是人。如果他是人，我就把这整个赡部洲的王权都献给他；如果他是天神，我就向他恭敬供养。”为了试探他，国王先说了第一首偈颂——
Nandapaṇḍito ‘‘yāva rājā sattāhaṃ issariyasukhaṃ anubhoti, tāvassa attānaṃ na dassessāmī’’ti uttarakurumhi piṇḍāya caritvā himavante kañcanaguhādvāre sattāhaṃ vasi. Manojopi sattame divase attano mahantaṃ sirivibhavaṃ oloketvā ‘‘ayaṃ yaso na mayhaṃ mātāpitūhi, na aññehi dinno, nandatāpasaṃ nissāya uppanno, taṃ kho pana me apassantassa ajja sattamo divaso, kahaṃ nu kho me yasadāyako’’ti nandapaṇḍitaṃ sari. So tassa anussaraṇabhāvaṃ ñatvā āgantvā purato ākāse aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvā cintesi – ‘‘ahaṃ imassa tāpasassa devatābhāvaṃ vā manussabhāvaṃ vā na jānāmi, sace esa manusso bhaveyya, sakalajambudīparajjaṃ etasseva dassāmi. Atha devo, sakkāramassa karissāmī’’ti. So taṃ vīmaṃsanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“是天神，是乾闼婆？是帝释，号富兰陀罗？
抑或人中具神通者？我等云何能知您？”
‘‘Devatā nuti gandhabbo, adu sakko purindado; Manussabhūto iddhimā, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.
他听了那番话后，就照着本来面目解说，说出第二首偈颂：
So tassa vacanaṃ sutvā sabhāvameva kathento dutiyaṃ gāthamāha –
“既不是天人，也不是甘塔拔，也不是帝释天神——那位过去常行布施的。
我虽生为人身，却已具足神通，持担者，你要这样知道。”
‘‘Nāpi devo na gandhabbo, nāpi sakko purindado; Manussabhūto iddhimā, evaṃ jānāhi bhāradhā’’ti.
在这里，“持国者”这个称呼，是因为他肩负着整个国家的重担，所以才这样叫他。
Tattha bhāradhāti raṭṭhabhāradhāritāya naṃ evaṃ ālapati.
国王听了之后，心想：“听说这个人虽然生为凡人，却对我有这么大的恩德，我要用盛大的荣耀让他欢喜。”这样想完，就说道：
Taṃ sutvā rājā ‘‘manussabhūto kirāyaṃ mayhaṃ evaṃ bahupakāro, mahantena yasena naṃ santappessāmī’’ti cintetvā āha –
尊者，这是何等样的服务，实在不小；
天神降雨之时，您却使无雨。
‘‘Katarūpamidaṃ bhoto, veyyāvaccaṃ anappakaṃ; Devamhi vassamānamhi, anovassaṃ bhavaṃ akā.
此后，在狂风与酷热可怕之时，您成了清凉的荫蔽；
此后，在敌人当中，您成了皈依者的庇护。
‘‘Tato vātātape ghore, sītacchāyaṃ bhavaṃ akā; Tato amittamajjhesu, saratāṇaṃ bhavaṃ akā.
尔时诸富饶国，皆臣服于尊；
复令百位刹帝利，随尊而行。
‘‘Tato phītāni raṭṭhāni, vasino te bhavaṃ akā; Tato ekasataṃ khatye, anuyante bhavaṃ akā.
尊者，我们欢喜踊跃，请说出您想分享的那一份：
象乘、马车，以及装饰打扮的妇女。
我们把那些可爱的住处都供养给尊者您。
‘‘Patītāssu mayaṃ bhoto, vada taṃ bhañjamicchasi; Hatthiyānaṃ assarathaṃ, nāriyo ca alaṅkatā; Nivesanāni rammāni, mayaṃ bhoto dadāmase.
或者，鸯伽与摩揭陀，我们奉献给尊前；
或者，阿萨卡与阿槃提，我们欢喜献给您。
‘‘Atha vaṅge vā magadhe, mayaṃ bhoto dadāmase; Atha vā assakāvantī, sumanā damma te mayaṃ.
“就算把王国的一半送给你，我们也愿意。
如果你想要的是王位，那就随你的心意吩咐吧。”
‘‘Upaḍḍhaṃ vāpi rajjassa, mayaṃ bhoto dadāmase; Sace te attho rajjena, anusāsa yadicchasī’’ti.
在这里，“这是什么样貌”问的是它的自性。“服务”指亲身服侍、效劳的行为。“无雨降下”意思是不受雨淋，也就是建造得让天不会降下雨来。“凉爽遮荫处”指清凉的树荫。“那些臣服者”指那些住在国中、服从我们管辖的人。“刹帝利”就是刹帝利，注疏里正是这个读法。“我们很欣喜”就是我们满意、高兴。“说你想求何物”：bhañja是这宝物的名称，意思是：我给你恩惠，你想要哪样宝物，就说出来吧。接着用“象车”等词，一一展示各种宝物的具体样子。“阿萨卡国或阿槃提国”指阿萨卡国或阿槃提国。“以王位”：这是说明，即使你想要整个赡部洲的王权，我也把它给你，而我自己手持盾牌和武器，走在你的车驾前面。“你若想要什么”：在我刚才所说的这些当中，你想要哪一样，就请吩咐、命令吧。
Tattha katarūpamidanti katasabhāvaṃ. Veyyāvaccanti kāyaveyyāvatikakammaṃ. Anovassanti avassaṃ, yathā devo na vassati , tathā katanti attho. Sītacchāyanti sītalaṃ chāyaṃ. Vasino teti te raṭṭhavāsino amhākaṃ vasavattino. Khatyeti khattiye, aṭṭhakathāyaṃ pana ayameva pāṭho. Patītāssumayanti tuṭṭhā mayaṃ. Vada taṃ bhañjamicchasīti bhañjanti ratanassetaṃ nāmaṃ, varaṃ te dadāmi, yaṃ ratanaṃ icchasi, taṃ vadehīti attho. ‘‘Hatthiyāna’’ntiādīhi sarūpato taṃ taṃ ratanaṃ dasseti. Assakāvantīassakaraṭṭhaṃ vā avantiraṭṭhaṃ vā. Rajjenāti sacepi te sakalajambudīparajjena attho, tampi te datvā ahaṃ phalakāvudhahattho tumhākaṃ rathassa purato gamissāmīti dīpeti. Yadicchasīti etesu mayā vuttappakāresu yaṃ icchasi, taṃ anusāsa āṇāpehīti.
难陀智者听了这话，就表明了自己的心意，说道：
Taṃ sutvā nandapaṇḍito attano adhippāyaṃ āvikaronto āha –
“我对王位没有兴趣，对城池和财富也没有兴趣。
再说，我对这片地方也毫无所求。”
‘‘Na me atthopi rajjena, nagarena dhanena vā; Athopi janapadena, attho mayhaṃ na vijjatī’’ti.
如果你对我有感情，就请答应我一件事。说完这话，他说了两首偈颂——
‘‘Sace te mayi sineho atthi, ekaṃ me vacanaṃ karohī’’ti vatvā gāthādvayamāha –
大王，在您统治的国土里，森林中有一座修行茅棚；
我的父亲和母亲，两人都住在隐修所里。
‘‘Bhotova raṭṭhe vijite, araññe atthi assamo; Pitā mayhaṃ janettī ca, ubho sammanti assame.
“我没能得到机会去对他们的过去老师们修福。
我们把您当作依靠，前去请求首那克制。”
‘‘Tesāhaṃ pubbācariyesu, puññaṃ na labhāmi kātave; Bhavantaṃ ajjhāvaraṃ katvā, soṇaṃ yācemu saṃvara’’nti.
这里，“国土”就是国王统治的地方。“统辖”就是他发号施令之处。“隐修所”是指雪山森林里的一处修行居所。“安住”是说他们住在那个隐修所里。“对他们我”就是“我对他们”。“应作”是指履行服侍、回报、迎送、供养饮食等福德之事，可我却做不了，因为我那个叫首那智者的兄弟，只因为我犯了一点过错，就把我赶走，说：“别住在这里！”“以您为依怙”就是把您当作庇护。我们带着您的随从，一起去恳请首那智者克制——也就是恳请他今后能够自制，这就是请求宽恕的意思。另有一种读法是“我们请求这个恩惠”，意思是：我们想和您一起去向首那请求原谅；也就是说，我想从您这里得到这份恩惠。
Tattha raṭṭheti rajje. Vijiteti āṇāpavattiṭṭhāne. Assamoti himavantāraññe eko assamo atthi. Sammantīti tasmiṃ assame vasanti. Tesāhanti tesu ahaṃ. Kātaveti vattapaṭivattaphalāphalāharaṇasaṅkhātaṃ puññaṃ kātuṃ na labhāmi, bhātā me soṇapaṇḍito nāma mamekasmiṃ aparādhe mā idha vasīti maṃ palāpesi. Ajjhāvaranti adhiāvaraṃ te mayaṃ bhavantaṃ saparivāraṃ katvā soṇapaṇḍitaṃ saṃvaraṃ yācemu, āyatiṃ saṃvaraṃ yācāmāti attho. ‘‘Yācemimaṃ vara’’ntipi pāṭho, mayaṃ tayā saddhiṃ soṇaṃ yāceyyāma khamāpeyyāma, imaṃ varaṃ tava santikā gaṇhāmīti attho.
这时，国王对他说：
Atha naṃ rājā āha –
“婆罗门，你对我说的话，我会照做。
请告诉我们这件事：乞求者该有多少位？”
‘‘Karomi te taṃ vacanaṃ, yaṃ maṃ bhaṇasi brāhmaṇa; Etañca kho no akkhāhi, kīvanto hontu yācakā’’ti.
这里说“我会照办”，意思是：我连整个赡部洲的王位都能布施出去，这点小事怎么会不做？所以他说“我会照办”。“有多少”，就是问数量多少。
Tattha karomīti ahaṃ sakalajambudīparajjaṃ dadamāno ettakaṃ kiṃ na karissāmi, karomīti vadati. Kīvantoti kittakā.
难陀智者说：
Nandapaṇḍito āha –
“超过一百位地方上的平民，还有那些大家族的婆罗门；
这些刹帝利全都出身高贵、声名显赫；
摩诺阇王啊，还有您，乞求者们将会足够。”
‘‘Parosataṃ jānapadā, mahāsālā ca brāhmaṇā; Ime ca khattiyā sabbe, abhijātā yasassino; Bhavañca rājā manojo, alaṃ hessanti yācakā’’ti.
在这里，“乡民”指的是居士。“大家族的婆罗门”指的是已经获得精华的婆罗门，而且超过百人。“将会足以”指的是将会足够。“乞求者”指的是为了我的缘故，去请求首那智者原谅的人。
Tattha jānapadāti gahapatī. Mahāsālā ca brāhmaṇāti sārappattā brāhmaṇā ca parosatāyeva. Alaṃ hessantīti pariyattā bhavissanti. Yācakāti mamatthāya soṇapaṇḍitassa khamāpakā.
这时，国王对他说：
Atha naṃ rājā āha –
“令象马套上轭具，御者备好战车；
握紧系缚带，高举旗帜。
我要去那座修行人的住处，憍尸迦就安住在那里。”
‘‘Hatthī asse ca yojentu, rathaṃ sannayha sārathi; Ābandhanāni gaṇhātha, pādāsussārayaddhaje; Assamaṃ taṃ gamissāmi, yattha sammati kosiyo’’ti.
在这里，“让他们准备好”的意思是：骑象的人准备好象，骑马的人准备好马。“御者啊，把战车备好”的意思是：最优秀的御者，你也要把战车备好。“应当系上的东西”的意思是：你们把那些该绑在象、马、战车上的物品拿上。“让旗杆座上的旗帜举起”的意思是：让安放在战车上的旗杆座上的旗帜升起来、举起来。“憍尸迦”是指在哪个隐修处，憍尸迦族人居住。
Tattha yojentūti hatthārohā hatthī, assārohā ca asse kappentu. Rathaṃ sannayha sārathīti sammasārathi tvampi rathaṃ sannayha. Ābandhanānīti hatthiassarathesu ābandhitabbāni bhaṇḍāni ca gaṇhatha. Pādāsussārayaddhajeti rathe ṭhapitadhajapādāsu dhaje ussārayantu ussāpentu. Kosiyoti yasmiṃ assame kosiyagotto vasatīti.
于是，国王出发了，率领四支军队。
他来到了那座令人心旷神怡的修行林，憍尸迦就在那里安住。这是正觉者所说的偈颂。
‘‘Tato ca rājā pāyāsi, senāya caturaṅginī; Agamā assamaṃ rammaṃ, yattha sammati kosiyo’’ti. – ayaṃ abhisambuddhagāthā;
比丘们，这样说之后，那位国王就带着一百位刹帝利，被大军簇拥着，让难陀智者走在前面，从城里出发了。“四支军队”是指他带着四支军队前行；虽然是在途中行进，但必定会到达。这位与数量达二十四阿寇巴那的大军一起上路的国王，难陀智者用神通力把一条八牛吼宽的路变成平地，又在空中铺开兽皮，在上面结跏趺坐，被眷属围绕。他就这样和坐在装饰华丽的大象肩上、随军前行的国王一边谈论与法相应的对话，一边挡开寒冷、炎热等种种不适，一路前行。
Tattha tato cāti, bhikkhave, evaṃ vatvā tato so rājā ekasatakhattiye gahetvā mahatiyā senāya parivuto nandapaṇḍitaṃ purato katvā nagarā nikkhami. Caturaṅgīnīti caturaṅginiyā senāya agamāsi, antaramagge vattamānopi avassaṃ gāmitāya evaṃ vutto. Catuvīsatiakkhobhaṇisaṅkhātena balakāyena saddhiṃ maggaṃ paṭipannassa tassa nandapaṇḍito iddhānubhāvena aṭṭhusabhavitthataṃ maggaṃ samaṃ māpetvā ākāse cammakhaṇḍaṃ pattharitvā tattha pallaṅkena nisīditvā senāya parivuto alaṅkatahatthikkhandhe nisīditvā gacchantena raññā saddhiṃ dhammayuttakathaṃ kathento sītauṇhādiparissaye vārento agamāsi.
到了他抵达那座修行林的那天，首那智者心里想：“我弟弟离家已经七年，又多出七个月零七天。”他用天眼观察：“他现在到底在哪里呢？”看见难陀智者正带着数量达二十四阿寇巴那的随从和一百位国王，要来向自己赔罪，他就想：“这些国王和大众已经见过我弟弟很多神通变化。要是他们不知道我的威力，就会轻蔑地说：‘这个冒充结发修行的人不知自己几斤几两，竟敢跟我们的圣尊较量！’他们这样议论，就会堕入无间地狱。我应当给他们示现神通。”于是他把扁担悬在空中，离肩膀只有四指宽，却碰不到肩，为了从阿耨达池取水，就在国王不远处腾空飞去。难陀智者见他飞来，不敢再显露自己，就在座位上直接消失，逃进雪山。摩诺伽王见他以这样令人欢喜的仙人姿态飞来，便说了一首偈颂：
Athassa assamaṃ pāpuṇanadivase soṇapaṇḍito ‘‘mama kaniṭṭhassa atirekasattamāsasattadivasādhikāni satta vassāni nikkhantassā’’ti āvajjetvā ‘‘kahaṃ nu kho so etarahī’’ti dibbena cakkhunā olokento ‘‘catuvīsatiakkhobhaṇiparivārena saddhiṃ ekasatarājāno gahetvā mamaññeva khamāpetuṃ āgacchatī’’ti disvā cintesi – ‘‘imehi rājūhi ceva parisāhi ca mama kaniṭṭhassa bahūni pāṭihāriyāni diṭṭhāni, mamānubhāvaṃ ajānitvā ‘ayaṃ kūṭajaṭilo attano pamāṇaṃ na jānāti, amhākaṃ ayyena saddhiṃ payojesī’ti maṃ vambhentā kathentā avīciparāyaṇā bhaveyyuṃ, iddhipāṭihāriyaṃ nesaṃ dassessāmī’’ti. So caturaṅgulamattena aṃsaṃ aphusantaṃ ākāse kājaṃ ṭhapetvā anotattato udakaṃ āharituṃ rañño avidūre ākāsena pāyāsi. Nandapaṇḍito taṃ āgacchantaṃ disvā attānaṃ dassetuṃ avisahanto nisinnaṭṭhāneyeva antaradhāyitvā palāyitvā himavantaṃ pāvisi. Manojarājā pana taṃ ramaṇīyena isivesena tathā āgacchantaṃ disvā gāthamāha –
“谁的迦昙婆扁担，在空中四指；
它不碰到肩膀就自己过来，是那个去打水的人行进时扁担随之移动。”
‘‘Kassa kādambayo kājo, vehāsaṃ caturaṅgulaṃ; Aṃsaṃ asamphusaṃ eti, udahārāya gacchato’’ti.
在这里，“迦昙婆耶”是指用迦昙婆木做成的。“不碰肩膀就自己过来”是说它不碰到肩膀，自己就来了。“为了取水”是说有人正要去打水，这扁担是谁的，它竟这样自己过来了：你叫什么名字？又是从哪里来的？
Tattha kādambayoti kadambarukkhamayo. Aṃsaṃ asamphusaṃ etīti aṃsaṃ asamphusanto sayameva āgacchati. Udahārāyāti udakaṃ āharituṃ gacchantassa kassa esa kājo evaṃ eti, ko nāma tvaṃ, kuto vā āgacchasīti.
听到这话后，大士说了两首偈颂：
Evaṃ vutte mahāsatto gāthādvayamāha –
大王，我是索那，苦行守誓之人；
日夜精勤不懈，唯以奉养双亲。
‘‘Ahaṃ soṇo mahārāja, tāpaso sahitabbato; Bharāmi mātāpitaro, rattindivamatandito.
“大王啊，我采来林中果与根，
忆念往昔所修善业，奉养父母。”
‘‘Vane phalañca mūlañca, āharitvā disampati; Posemi mātāpitaro, pubbe katamanussara’’nti.
在这里，“具足戒行者”是指：“我是一个适合相处的、具足戒行与正行的苦行者。” “我养育”是指我供养。 “不懈怠”是指不懒惰。 “忆念往昔所做”是指忆念他们过去对我所做的功德。
Tattha sahitabbatoti sahitavato sīlācārasampanno eko tāpaso ahanti vadati. Bharāmīti posemi. Atanditoti analaso hutvā. Pubbe katamanussaranti tehi pubbe kataṃ mayhaṃ guṇaṃ anussarantoti.
国王听了这话，想和他建立信任，紧接着说出下一首偈颂：
Taṃ sutvā rājā tena saddhiṃ vissāsaṃ kattukāmo anantaraṃ gāthamāha –
“我们想去那个隐修处，憍尸迦就安住在那里。
输那，请告诉我们那条路，好让我们能去那个修行处。”
‘‘Icchāma assamaṃ gantuṃ, yattha sammati kosiyo; Maggaṃ no soṇa akkhāhi, yena gacchemu assama’’nti.
在那里，“隐修处”就是指你们的隐修处。
Tattha assamanti tumhākaṃ assamapadaṃ.
这时，大士以自己的威神力变出一条通往隐修处村落的路，然后说了一首偈颂：
Atha mahāsatto attano ānubhāvena assamapadagāmimaggaṃ māpetvā gāthamāha –
“大王，此径只容一足，循之可至彼如云之处；
羊蹄甲树交荫之地，憍尸迦即安住其中。”
‘‘Ayaṃ ekapadī rāja, yenetaṃ meghasannibhaṃ; Koviḷārehi sañchannaṃ, ettha sammati kosiyo’’ti.
大王，它的意思是：这是一条只能步行的单行小路，你们沿着它走。在那个方向上，能看到一片像云一样颜色的树林，被开满花的鸡树覆盖着。我的父亲是憍尸迦族人，就住在那里，那里就是他的修行处。
Tassattho – mahārāja, ayaṃ ekapadiko jaṅghamaggo, iminā gacchatha, yena disābhāgena etaṃ meghavaṇṇaṃ supupphitakoviḷārasañchannaṃ vanaṃ dissati, ettha mama pitā kosiyagotto vasati, etassa so assamoti.
说此语已，大仙匆匆离去；
于虚空空中，教诫刹帝利已。
‘‘Idaṃ vatvāna pakkāmi, taramāno mahāisi; Vehāse antalikkhasmiṃ, anusāsitvāna khattiye.
把隐居处打扫干净，铺好座位；
他走进树叶搭的屋子，把父亲叫醒了。
‘‘Assamaṃ parimajjitvā, paññāpetvāna āsanaṃ; Paṇṇasālaṃ pavisitvā, pitaraṃ patibodhayi.
这些国王来了，出身高贵，名声显赫。
从隐修处出来后，请你坐下，大仙。
‘‘Ime āyanti rājāno, abhijātā yasassino; Assamā nikkhamitvāna, nisīda tvaṃ mahāise.
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, taramāno mahāisi; Assamā nikkhamitvāna, sadvāramhi upāvisī’’ti. – imā abhisambuddhagāthā;
在这里，“离去”是指去了阿耨达池。“打扫隐修处”：比丘们，那位仙人迅速赶到阿耨达池，取了水，在那些国王还没到达隐修处之前就回来了。他把水罐放在水架上，心想“大众会来喝水”，就用林中的花把水熏香。然后他拿起扫帚打扫隐修处，又在叶屋门口为父亲铺好座位，走进去告诉了父亲——这就是“打扫隐修处”的意思。“坐下”是指坐在高座上。
Tattha pakkāmīti anotattaṃ agamāsi. Assamaṃ parimajjitvāti, bhikkhave, so isi vegena anotattaṃ gantvā pānīyaṃ ādāya tesu rājūsu assamaṃ asampattesuyeva āgantvā pānīyaghaṭe pānīyamāḷake ṭhapetvā ‘‘mahājano pivissatī’’ti vanakusumehi vāsetvā sammajjaniṃ ādāya assamaṃ sammajjitvā paṇṇasāladvāre pitu āsanaṃ paññāpetvā pavisitvā pitaraṃ jānāpesīti attho. Upāvisīti uccāsane nisīdi.
菩萨的母亲则坐在菩萨身后稍低的一边。大士坐在低座上。当菩萨从阿耨达池取了水回到隐修处时，难陀贤者也来到国王跟前，在隐修处不远处安下营帐。于是国王沐浴完毕，佩戴好种种饰物，由一百位国王围绕，带着难陀贤者，以盛大的威光与吉祥进入隐修处，向菩萨请求宽恕。那时，菩萨的父亲见国王这样前来，便问菩萨，菩萨向他说明了情况。为了阐明这件事的含义，导师说：
Bodhisattassa mātā pana tassa pacchato nīcaṭṭhāne ekamantaṃ nisīdi. Mahāsatto nīcāsane nisīdi. Nandapaṇḍitopi bodhisattassa anotattato pānīyaṃ ādāya assamaṃ āgatakāle rañño santikaṃ āgantvā assamassa avidūre khandhāvāraṃ nivāsesi. Atha rājā nhatvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito ekasatarājaparivuto nandapaṇḍitaṃ gahetvā mahantena sirisobhaggena bodhisattaṃ khamāpetuṃ assamaṃ pāvisi. Atha naṃ tathā āgacchantaṃ bodhisattassa pitā disvā bodhisattaṃ pucchi, sopissa ācikkhi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
见他威光赫奕如焚而来，
刹帝利众围绕庄严；憍尸迦作如是言。
‘‘Tañca disvāna āyantaṃ, jalantaṃriva tejasā; Khatyasaṅghaparibyūḷhaṃ, kosiyo etadabravi.
谁的鼓、腰鼓、螺贝、小鼓和杖鼓，
走在前面，让这位车乘之王满心欢喜。
‘‘Kassa bherī mudiṅgā ca, saṅkhā paṇavadindimā; Purato paṭipannāni, hāsayantā rathesabhaṃ.
谁的宽大金带，色如闪电；
年轻人系着箭囊，是谁带着荣光闪耀而来？
‘‘Kassa kañcanapaṭṭena, puthunā vijjuvaṇṇinā; Yuvā kalāpasannaddho, ko eti siriyā jalaṃ.
就像从炉口里锻打出来的，又像金合欢木烧成的炭火。
面容明亮又可爱地闪耀着，是谁带着这样的荣光走来？
‘‘Ukkāmukhapahaṭṭhaṃva , khadiraṅgārasannibhaṃ; Mukhañca rucirā bhāti, ko eti siriyā jalaṃ.
谁的伞盖高高擎起，伞骨齐备，悦意可人；
遮蔽日光之伞，是谁以威光闪耀而来？
‘‘Kassa paggahitaṃ chattaṃ, sasalākaṃ manoramaṃ; Ādiccaraṃsāvaraṇaṃ, ko eti siriyā jalaṃ.
执谁之拂柄，殊胜牦尾拂尘？
众行于具胜福者之象背侧，从远而来。
‘‘Kassa aṅgaṃ pariggayha, vālabījanimuttamaṃ; Caranti varapuññassa, hatthikkhandhena āyato.
那些白伞是谁的？还有那些训练有素的骏马呢？
四面八方都在撒落，是谁带着荣光闪耀而来？
‘‘Kassa setāni chattāni, ājānīyā ca vammitā; Samantā parikīrenti, ko eti siriyā jalaṃ.
谁有一百位刹帝利随从，名声显赫？
他们从四面八方围绕随行，是谁带着这样的光辉而来？
‘‘Kassa ekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino; Samantānupariyanti, ko eti siriyā jalaṃ.
象兵、马兵、车兵、步兵，还有四支齐全的军队；
他们从四面八方围绕随行，是谁带着这样的光辉而来？
‘‘Hatthiassarathapatti, senā ca caturaṅginī; Samantānupariyanti, ko eti siriyā jalaṃ.
这是谁的庞大军队，从后面一路跟过来？
它不可扰动，亦无边际，犹如大海之波。
‘‘Kassesā mahatī senā, piṭṭhito anuvattati; Akkhobhaṇī apariyantā, sāgarasseva ūmiyo.
王中之王摩奴阇，宛如胜者之主帝释天神；
他来到难陀的静修处，那梵行者的园林。
‘‘Rājābhirājā manojo, indova jayataṃ pati; Nandassajjhāvaraṃ eti, assamaṃ brahmacārinaṃ.
“他这支庞大的军队，紧紧跟在他后面。
不可动摇，无边无际，就像大海的波浪。”
‘‘Tassesā mahatī senā, piṭṭhito anuvattati; Akkhobhaṇī apariyantā, sāgarasseva ūmiyo’’ti.
这里，“像燃烧一样”就是如同正在燃烧。“已经来到”意思是：这些乐器来到谁的面前？“令人欢喜”就是使人满足。“以黄金的布片”——孩子，这是在问：谁的额头被闪电般色泽的黄金头巾缠绕着？“年轻”就是年少。“系着箭囊”就是佩带着箭筒和弓袋。“像被熔炉锻打过的”就是像被铁匠炉火锻打过的黄金。“像无焰硬木炭”就是无焰硬木炭的颜色。“遮蔽日光”就是遮住太阳的光芒。“环抱身体”就是抱住身体，也就是环绕身躯。“最上等的牦牛尾拂尘”就是最优等的牦牛尾拂子。“行走”就是四处走动。“伞盖”就是坐在良马背上的人所撑的伞。“遍洒”就是在四周一切方向撒布。“四支”就是由象等四种部队组成。“不可动摇”就是无法撼动。“犹如大海的波浪”就是像大海的波浪一样无边无际。“王中之王”就是受一百位国王供养，或者说超胜那些国王的国王。“胜者之主”就是已得胜利的三十三天的首领。“来到跟前”就是为了请求我原谅，来到难陀的众会之中。
Tattha jalantaṃrivāti jalantaṃ viya. Paṭipannānīti etāni tūriyāni kassa purato āgacchantīti attho. Hāsayantāti tosentā. Kañcanapaṭṭenāti, tāta, kassa kañcanamayena vijjuvaṇṇena uṇhīsapaṭṭena nalāṭanto parikkhittoti pucchati. Yuvāti taruṇo. Kalāpasannaddhoti sannaddhasaratūṇīro. Ukkāmukhapahaṭṭhaṃ vāti kammārānaṃ uddhane pahaṭṭhaṃ suvaṇṇaṃ viya. Khadiraṅgārasannibhanti vītaccitakhadiraṅgāravaṇṇaṃ. Ādiccaraṃsāvaraṇantiādiccaraṃsīnaṃ āvaraṇaṃ. Aṅgaṃ pariggayhāti aṅgaṃ pariggahetvā, sarīraṃ parikkhipitvāti attho. Vālabījanimuttamanti vālabījaniṃ uttamaṃ . Carantīti sañcaranti. Chattānīti ājānīyapiṭṭhe nisinnānaṃ dhāritachattāni. Parikīrentīti tassa samantā sabbadisābhāgesu parikīrayanti. Caturaṅginīti etehi hatthiādīhi catūhi aṅgehi samannāgatā. Akkhobhaṇīti khobhetuṃ na sakkā. Sāgarassevāti sāgarassa ūmiyo viya apariyantā. Rājābhirājāti ekasatarājūnaṃ pūjito, tesaṃ vā adhiko rājāti rājābhirājā. Jayataṃ patīti jayappattānaṃ tāvatiṃsānaṃ jeṭṭhako. Ajjhāvaranti mamaṃ khamāpanatthāya nandassa parisabhāvaṃ upagantvā eti.
“身上涂着檀香，穿着最上等的迦尸衣，
所有的人都合掌恭敬，来到那些仙人跟前。”
‘‘Anulittā candanena, kāsikuttamadhārino; Sabbe pañjalikā hutvā, isīnaṃ ajjhupāgamu’’nti.
比丘们，这里说的“去到隐士们那里”，是指所有那些国王都用芳香的栴檀涂了身，穿着最上等的迦尸衣，把合掌的双手置于头顶，来到隐士们跟前。
Tattha isīnaṃ ajjhupāgamunti, bhikkhave, sabbepi te rājāno surabhicandanena anulittā uttamakāsikavatthadhārino sirasi patiṭṭhāpitaañjalī hutvā isīnaṃ santikaṃ upagatā.
于是，摩奴阇王向他行礼后，坐在一旁，与他寒暄问候，说了两首偈颂：
Tato manojo rājā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno paṭisanthāraṃ karonto gāthādvayamāha –
尊者，您还好吗？您身体没有病痛吧？
你靠捡拾落穗过活吗？树根和果实够多吗？
‘‘Kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ; Kacci uñchena yāpetha, kacci mūlaphalā bahū.
“牛虻和蚊子，还有爬虫，是不是都很少？
在野兽出没的树林里，是否没有伤害呢？”
‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.
从那以后，就是他们两人一问一答说出的偈颂。
Tato paraṃ ubhinnaṃ tesaṃ vacanapaṭivacanavasena kathitagāthā honti –
大王，我等安好无恙，大王，我等亦无疾苦；
我等以拾穗度日，根茎果实亦颇丰饶。
‘‘Kusalañceva no rāja, atho rāja anāmayaṃ; Atho uñchena yāpema, atho mūlaphalā bahū.
还有牛虻和蚊子，以及为数不多的爬虫；
在这野兽遍布的树林里，它们对我并无伤害。
‘‘Atho ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṃsā mayhaṃ na vijjati.
我在此修行处，已度过众多雨季；
我不记得曾生起任何不适可厌之病。
‘‘Bahūni vassapūgāni, assame sammataṃ idha; Nābhijānāmi uppannaṃ, ābādhaṃ amanoramaṃ.
大王，欢迎您来，来亦非不受欢迎；
您已亲临，成为主君。此处所有，敬请吩咐。
‘‘Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ; Issarosi anuppatto, yaṃ idhatthi pavedaya.
帝通卡果、皮亚拉果、摩度卡果和卡苏摩利果；
这些小小的果实，大王，请享用吧，一样比一样好。
‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo; Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varaṃ varaṃ.
这水也是清凉的，是从山洞里取来的。
大王，如果您愿意，就从那里喝吧。
‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā; Tato piva mahārāja, sace tvaṃ abhikaṅkhasi.
凡所施之物皆已领受，已成一切中最珍贵者。
你们也来听难陀的话吧，他就要说了。
‘‘Paṭiggahitaṃ yaṃ dinnaṃ, sabbassa agghiyaṃ kataṃ; Nandassāpi nisāmetha, vacanaṃ so pavakkhati.
“我等是难陀的随从，来到尊者面前；
愿尊者聆听难陀及其会众之言。”
‘‘Ajjhāvaramhā nandassa, bhoto santikamāgatā; Suṇātu bhavaṃ vacanaṃ, nandassa parisāya cā’’ti.
这些大部分本来就是明显有关联的，这里只把不明显的地方说明一下。“请告诉我们”的意思是：如果这里有合你心意的东西，就请对我们说。“小果”是指各种树上结的小果子，像小蜜一样，味道甘甜。“选最好的”意思是：从这里挑出最上等、最好的来吃。“山窟”即阿耨达池。“对一切作尊重”的意思是：我们被你询问，这就算是我们接受了，也就算是你们给了；这样一来，你们就对这个人、对一切都尽了恭敬。“也听难陀说”是说：我们的事都已经办完了，现在难陀智者还有话想说，也请听听他的话。“我们是为了……”是说：我们不是为别的事来的，而是作为难陀的随众，为了请求你们的原谅才来的。“尊者”是指尊者首那智者，请听。
Imā yebhuyyena pākaṭasambandhāyeva, yaṃ panettha apākaṭaṃ, tadeva vakkhāma. Pavedayāti yaṃ imasmiṃ ṭhāne tava abhirucitaṃ atthi, taṃ no kathehīti vadati. Khuddakappānīti etāni nānārukkhaphalāni khuddakamadhupaṭibhāgāni madhurāni. Varaṃ varanti ito uttamuttamaṃ gahetvā bhuñja. Girigabbharāti anotattato. Sabbassa agghiyanti yena mayaṃ āpucchitā, taṃ amhehi paṭiggahitaṃ nāma tumhehi ca dinnameva nāma, ettāvatā imassa janassa sabbassa agghiyaṃ tumhehi kataṃ. Nandassāpīti amhākaṃ tāva sabbaṃ kataṃ, idāni pana nandapaṇḍito kiñci vattukāmo , tassapi tāva vacanaṃ suṇātha. Ajjhāvaramhāti mayañhi na aññena kammena āgatā, nandassa pana parisā hutvā tumhākaṃ khamāpanatthāya āgatāti vadati. Bhavanti bhavaṃ soṇapaṇḍito suṇātu.
听到这话后，难陀智者从座位上起身，向父母和兄弟行礼，然后和自己的随从们交谈着说道：
Evaṃ vutte nandapaṇḍito uṭṭhāyāsanā mātāpitaro ca bhātarañca vanditvā sakaparisāya saddhiṃ sallapanto āha –
超过一百的乡村民众，还有那些大富婆罗门；
这些刹帝利全都出身高贵、声名显赫；
愿那位名叫摩奴阇的国王也同意我的话。
‘‘Parosataṃ jānapadā, mahāsālā ca brāhmaṇā; Ime ca khattiyā sabbe, abhijātā yasassino; Bhavañca rājā manojo, anumaññantu me vaco.
凡是聚集在这片草庵里的夜叉众生，
住在森林里的众生和将要出生的众生，请听我说的话。
‘‘Ye ca santi samītāro, yakkhāni idha massame; Araññe bhūtabhabyāni, suṇantu vacanaṃ mama.
我礼敬了众生之后，要宣说那位戒行清净的仙人。
我是你的右臂，憍尸迦，你所认可的。
‘‘Namo katvāna bhūtānaṃ, isiṃ vakkhāmi subbataṃ; So tyāhaṃ dakkhiṇā bāhu, tava kosiya sammato.
父母双亲，我欲以食奉养；
勇士啊，此处是植福之地，憍尸迦，莫拦我。
‘‘Pitaraṃ me janettiñca, bhattukāmassa me sato; Vīra puññamidaṃ ṭhānaṃ, mā maṃ kosiya vāraya.
这件事是善人们共同认可的，你就把这件事让给我吧。
你长久以来一直辛勤地照料和服务。
在报答父母的这些福德中，愿你成为赐予我世间的人。
‘‘Sabbhi hetaṃ upaññātaṃ, mametaṃ upanissaja; Uṭṭhānapāricariyāya, dīgharattaṃ tayā kataṃ; Dhātāpitūsu puññāni, mama lokadado bhava.
同样地，确实有一些人，通达法，了知法句；
仙人啊，就像你所知道的那样，那是通往天界的道路。
‘‘Tatheva santi manujā, dhamme dhammapadaṃ vidū; Maggo saggassa lokassa, yathā jānāsi tvaṃ ise.
“通过勤奋地照顾侍奉，给父母带来安乐；
他阻止我获得这份福德，真是个障碍圣道的人。”
‘‘Uṭṭhānapāricariyāya, mātāpitusukhāvahaṃ; Taṃ maṃ puññā nivāreti, ariyamaggāvaro naro’’ti.
在这里，“随喜”的意思是“让他们了悟”，也就是好好听完之后亲自体证。“Samītāro”的意思是“聚集而来”。“Araññe bhūtabhabyāni”的意思是：在这片雪山森林里，凡是已经长成的天神，以及尚未长成、还在成长的年轻天神，请他们全都来听我说的话。“Namo katvānā”这一句，是他先向大众示意，然后向那片树林中出生的天神们行礼之后说的。它的意思是：今天一定有许多天神为了听我弟弟说法而来，我向你们行礼，你们也要成为我的同伴。他于是向天神们合掌，告知大众之后，说了“我要说那位仙人”等话。其中，“仙人”是指着索纳班智达说的。“Sammato”是说，兄弟被称为肢体相等，因此他被称为“我的右臂”。以此表明：请你们原谅我。
Tattha anumaññantūti anubujjhantu, sādhukaṃ sutvā paccakkhaṃ karontūti attho. Samītāroti samāgatā. Araññe bhūtabhabyānīti asmiṃ himavantāraññe yāni bhūtāni ceva vuḍḍhimariyādappattāni bhabyāni ca taruṇadevatāni, tānipi sabbāni mama vacanaṃ suṇantūti attho. ‘‘Namo katvānā’’ti idaṃ so parisāya saññaṃ datvā tasmiṃ vanasaṇḍe nibbattadevatānaṃ namakkāraṃ katvā āha. Tassattho – ajja bahūhi devatāhi mama bhātikassa dhammakathāsavanatthaṃ āgatāhi bhavitabbaṃ, ahaṃ vo namakkāro, tumhepi mayhaṃ sahāyā hothāti. So devatānaṃ añjaliṃ paggahetvā parisaṃ jānāpetvā ‘‘isiṃ vakkhāmī’’tiādimāha. Tattha isinti soṇapaṇḍitaṃ sandhāya vadati. Sammatoti bhātaro nāma aṅgasamā honti, tasmā so te ahaṃ dakkhiṇā bāhūti sammato. Tena me khamituṃ arahathāti dīpeti.
“勇者”是指有精进、有大魄力的人。“这是福德之事”：这侍奉父母本身就是福德，是能让人投生天界的因。他说：“请不要阻止正在做这件事的我。”“为善人们所称扬”：这侍奉父母之事，是智者们所亲近、了知并称赞的。“把这个交给我”：意思是“你把这件事交给我，让给我、施予我吧”。“以勤起与服侍”：指通过勤勉起身和服侍照料。“已做”：是说你在长久以来已经做了善行。“福德”：是说我现在想在父母身上做福德之事。“Mama lokadado”：你就是赐予我天界的人，因为我向他们行服侍之义务，将在天界获得无量名声，请你成为对我的施予者，他这样说。
Vīrāti vīriyavanta mahāparakkama. Puññamidaṃ ṭhānanti idaṃ mātāpituupaṭṭhānaṃ nāma puññaṃ saggasaṃvattanikakāraṇaṃ, taṃ karontaṃ maṃ mā vārayāti vadati. Sabbhi hetanti etañhi mātāpituupaṭṭhānaṃ nāma paṇḍitehi upaññātaṃ upagantvā ñātañceva vaṇṇitañca. Mametaṃ upanissajāti idaṃ tvaṃ mayhaṃ nissaja vissajjehi dehi. Uṭṭhānapāricariyāyāti uṭṭhānena ca pāricariyāya ca. Katanti dīgharattaṃ tayā kusalaṃ kataṃ. Puññānīti idāni ahaṃ mātāpitūsu puññāni kattukāmo. Mama lokadadoti tassa mama tvaṃ saggalokadado hoti, ahañhi tesaṃ vattaṃ upaṭṭhānaṃ katvā devaloke aparimāṇaṃ yasaṃ labhissāmi, tassa me tvaṃ dāyako hohīti vadati.
“同样地”意思是：就像你所知道的那样，在这大众之中，也有其他人，他们对种种法宣说这种叫作“尊敬长辈”的法门。怎么说呢？就是“通往天界的道路”。“带来安乐”：是指通过勤奋和侍奉，给父母带来安乐。“我”：即使是像我这样正确修行的人，兄长苏那智者却也要把我从那福德中挡开。“圣道的障碍”：他这样阻挡时，这个人因为喜欢见到我，反而成了通往那叫作圣者的天界之路的障碍。
Tathevāti yathā tvaṃ jānāsi, tatheva aññepi manujā imissaṃ parisāyaṃ santi, te nānappakāre dhamme idaṃ jeṭṭhāpacāyikabhāvasaṅkhātaṃ dhammakoṭṭhāsaṃ vadanti. Kinti? Maggo saggassa lokassāti. Sukhāvahanti uṭṭhānena ca pāricariyāya ca mātāpitūnaṃ sukhāvahaṃ. Taṃ manti taṃ maṃ evaṃ sammāpaṭipannampi bhātā soṇapaṇḍito tamhā puññā abhivāreti. Ariyamaggāvaroti so evaṃ vārento ayaṃ naro mama piyadassanatāya ariyasaṅkhātassa vedalokassa maggāvaraṇo nāma hotīti.
难陀智者这样说完之后，大士为了让众人知道，便说：“你们先听了他说的，现在也听听我的。”接着说道：
Evaṃ nandapaṇḍitena vutte mahāsatto ‘‘imassa tāva tumhehi vacanaṃ sutaṃ, idāni mamapi suṇāthā’’ti sāvento āha –
诸位尊者请听我一言，我年幼的弟弟们啊；
大王，您却令自古相承的宗族血脉就此衰微。
对长辈行非法之事的人，会投生到地狱。
‘‘Suṇantu bhonto vacanaṃ, bhāturajjhāvarā mama; Kulavaṃsaṃ mahārāja, porāṇaṃ parihāpayaṃ; Adhammacārī jeṭṭhesu, nirayaṃ sopapajjati.
方主当知：凡于古昔正法善巧、
戒行具足之人，彼等终不堕于恶趣。
‘‘Ye ca dhammassa kusalā, porāṇassa disampati; Cārittena ca sampannā, na te gacchanti duggatiṃ.
母亲、父亲、兄弟、姊妹，还有亲戚和眷属；
一切重担都属于长者，肩负重担的人，你要这样知道。
‘‘Mātā pitā ca bhātā ca, bhaginī ñāti bandhavā; Sabbe jeṭṭhassa te bhārā, evaṃ jānāhi bhāradha.
“承担起重担后，我要像船夫一样奋力。
我没有疏忽法，而且我是车乘之主中的长者。”
‘‘Ādiyitvā garuṃ bhāraṃ, nāviko viya ussahe; Dhammañca nappamajjāmi, jeṭṭho casmi rathesabhā’’ti.
在这里，那些作为我兄弟随从前来的诸位尊贵国王，也请先听我说一句。parihāpayanti 就是使退失。所说的法，是指恭敬年长者的传承之法。善巧，就是精明能干。具足行持，就是具备正行与戒德。负担，是指所有这些人都应由年长者承担、照料，所以说是他的负担。如同船夫：就像船夫把沉重的货物装上船，在大海中央为了让船平安航行而鼓劲努力，这时船、所有货物以及船上的人全都成了他的负担。同样地，一切亲属都是我的负担，我为他们努力，也有能力照料他们，对恭敬年长者的法我也不放逸。而且不只是对他们，对整个世间来说我也是年长者。所以，由我和难陀一起来照料他们，才是应该的。
Tattha bhāturajjhāvarāti mama bhātu parisā hutvā āgatā bhonto sabbepi rājāno mamapi tāva vacanaṃ suṇantu. Parihāpayanti parihāpento. Dhammassāti jeṭṭhāpacāyanadhammassa paveṇīdhammassa. Kusalāti chekā. Cārittena cāti ācārasīlena sampannā. Bhārāti sabbe ete jeṭṭhena vahitabbā paṭijaggitabbāti tassa bhārā nāma. Nāviko viyāti yathā nāvāya garuṃ bhāraṃ ādiyitvā samuddamajjhe nāvaṃ sotthinā netuṃ nāviko ussaheti vāyamati, saha nāvāya sabbabhaṇḍañca jano ca tasseva bhāro hoti, tathā mameva sabbe ñātakā bhāroti , ahañca te ussahāmi paṭijaggituṃ sakkomi, tañca jeṭṭhāpacāyanadhammaṃ nappamajjāmi, na kevalañca etesaññeva, sakalassapi lokassa jeṭṭho ca asmi, tasmā ahameva saddhiṃ nandena paṭijaggituṃ yuttoti.
那些国王听了这话，全都心生欢喜，说：“原来今天才知道，其余的人都是年长兄长的负担。”于是他们不再理会难陀智者，转而依靠大士，赞叹他，说了两首偈颂：
Taṃ sutvā sabbepi te rājāno attamanā hutvā ‘‘jeṭṭhabhātikassa kira avasesā bhārāti ajja amhehi ñāta’’nti nandapaṇḍitaṃ pahāya mahāsattaṃ sannissitā hutvā tassa thutiṃ karontā dve gāthā abhāsiṃsu –
你已证得那种智慧，就像火焰从火中生起一样。
同样，憍尸迦尊者也为我们开示了法。
‘‘Adhigamā tame ñāṇaṃ, jālaṃva jātavedato; Evameva no bhavaṃ dhammaṃ, kosiyo pavidaṃsayi.
“就像升起的太阳，瓦苏德瓦，作光者；
为众生揭示什么是好的色相、什么是坏的色相。
同样地，尊者憍尸迦为我们开示了法。”
‘‘Yathā udayamādicco, vāsudevo pabhaṅkaro; Pāṇīnaṃ pavidaṃseti, rūpaṃ kalyāṇapāpakaṃ; Evameva no bhavaṃ dhammaṃ, kosiyo pavidaṃsayī’’ti.
在这里，“证得”是说：我们从前一直处在遮蔽恭敬年长之法的黑暗中，却不知道；今天就像从火中生出的火焰一样，得到了智慧。“同样地对我们”是说：就像在浓重黑暗中，山顶上燃起的火向四周遍放光明，让人看见各种形色；同样，憍尸迦族尊者为我们开示了法。瓦苏德瓦，就是照亮财物者，意思是彰显财富。
Tattha adhigamāti mayaṃ ito pubbe jeṭṭhāpacāyanadhammapaṭicchādake tame vattamānā na jānāma, ajja jātavedato jālaṃva ñāṇaṃ adhigatā. Evameva noti yathā mahandhakāre pabbatamatthake jalito jātavedo samantā ālokaṃ pharanto rūpāni dasseti, tathā no bhavaṃ kosiyagotto dhammaṃ pavidaṃsayīti attho. Vāsudevoti vasudevo vasujotano, dhanapakāsanoti attho.
难陀贤者展现的种种神变，那些国王一看就是这么久，都对难陀生起了清净的信心。可大士凭着自己的智慧之力，破坏了他们对难陀的这份信心，让他们转而接受了自己的说法，于是这些国王全都抬头望着他。这时难陀贤者心想：“我兄弟聪明能干，善于说法，他把这些国王的信心都破坏了，拉到了自己这边。除了他，我再没有别的依靠了，我就去求他吧。”于是说了这首偈颂——
Iti mahāsatto ettakaṃ kālaṃ nandapaṇḍitassa pāṭihāriyāni disvā tasmiṃ pasannacitte te rājāno ñāṇabalena tasmiṃ pasādaṃ bhinditvā attano kathaṃ gāhāpetvā sabbeva attano mukhaṃ ullokite akāsi. Atha nandapaṇḍito ‘‘bhātā me paṇḍito byatto dhammakathiko sabbepime rājāno bhinditvā attano pakkhe kari, ṭhapetvā imaṃ añño mayhaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, imameva yācissāmī’’ti cintetvā gāthamāha –
“我这样向你乞求时，你却不理会我的合掌。
我会做你的随从，做随时起身服侍你的侍者。”
‘‘Evaṃ me yācamānassa, añjaliṃ nāvabujjhatha; Tava baddhacaro hessaṃ, vuṭṭhito paricārako’’ti.
它的意思是：如果你们对我这样恳求、为了求得我的原谅而合掌，却不明白、不接受，那你们就去照顾父母吧；而我愿意做你们的随从、做服侍你们的人。我会日夜不懈怠，随时起身，做一个侍奉者来照料你们。
Tassatthā – sace tumhe mama evaṃ yācamānassa khamāpanatthāya paggahitaṃ añjaliṃ nāvabujjhatha na paṭiggaṇhatha, tumheva mātāpitaro upaṭṭhahatha, ahaṃ pana tumhākaṃ baddhacaro veyyāvaccakaro hessaṃ, rattindivaṃ analasabhāvena vuṭṭhito paricārako ahaṃ tumhe paṭijaggissāmīti.
大士本来对难陀智者就没有瞋恨，也没有什么怨恨；只是因为他先前说话太生硬，为了打掉他的傲慢，才用呵责的方式那样对待他。现在听了他的这番话，心里欢喜，对他生起了净信，为了彰显他的功德，说道：“现在我就原谅你，你也能得到奉养父母的机会了。”
Mahāsattassa pakatiyāpi nandapaṇḍite doso vā veraṃ vā natthi, atithaddhaṃ vacanaṃ kathentassa panassa mānahāpanatthaṃ niggahavasena tathā katvā idānissa vacanaṃ sutvā tuṭṭhacitto tasmiṃ pasādaṃ uppādetvā ‘‘idāni te khamāmi, mātāpitaro ca paṭijaggituṃ labhissasī’’ti tassa guṇaṃ pakāsento āha –
难陀，你确实懂得善人们所宣说的正法。
你是圣洁者，有着圣洁的行为，我非常喜欢你。
‘‘Addhā nanda vijānāsi, saddhammaṃ sabbhi desitaṃ; Ariyo ariyasamācāro, bāḷhaṃ tvaṃ mama ruccasi.
我对尊者和夫人说：请听我说的话。
这个重担，对我来说从来都不是重担。
‘‘Bhavantaṃ vadāmi bhotiñca, suṇātha vacanaṃ mama; Nāyaṃ bhāro bhāramato, ahu mayhaṃ kudācanaṃ.
我安住侍奉，恬静平和，能令父母得安乐；
难陀却造了冒犯之举，方乞求来侍奉。
‘‘Taṃ maṃ upaṭṭhitaṃ santaṃ, mātāpitu sukhāvahaṃ; Nando ajjhāvaraṃ katvā, upaṭṭhānāya yācati.
“凡以贪欲欲求寂静梵行者，
汝等当择一难陀——难陀当侍奉谁？”
‘‘Yo ve icchati kāmena, santānaṃ brahmacārinaṃ; Nandaṃ vo varatha eko, kaṃ nando upatiṭṭhatū’’ti.
在这里，“圣”就是美好的意思。“圣妙行”就是已经具备美好的行为。“极其”：现在你实在让我非常欢喜。“请听”：母亲、父亲，请听我说的话。“这不是负担”：照顾你们的这份担子，从来不曾成为我的负担。“那个我”：你们根本不把它当成负担，就这样照料着我。“为服侍而请求”：他向我请求去服侍你们。“若有人确实想要”：对我来说，我不适合对你说“你去服侍我的母亲或父亲”，而是对你们这些过着梵行的清净修行人，如果其中有谁愿意，我就说：你们出于欢喜选难陀吧，去喜欢我弟弟难陀——他想服侍你们当中的哪一位呢？因为说到底，我们两个都是你们的儿子。
Tattha ariyoti sundaro. Ariyasamācāroti sundarasamācāropi jāto. Bāḷhanti idāni tvaṃ mama ativiya ruccasi. Suṇāthāti amma tātā tumhe mama vacanaṃ suṇātha. Nāyaṃ bhāroti ayaṃ tumhākaṃ paṭijagganabhāro na kadāci mama bhāramato ahu. Taṃ manti taṃ bhāroti amaññitvāva maṃ tumhe upaṭṭhitaṃ samānaṃ. Upaṭṭhānāya yācatīti tumhe upaṭṭhātuṃ maṃ yācati. Yo ve icchatīti mayhañhi tvaṃ me mātaraṃ vā pitaraṃ vā upaṭṭhahāti vattuṃ na yuttaṃ, tumhākaṃ pana santānaṃ brahmacārīnaṃ yo eko icchati, taṃ vadāmi kāmena nandaṃ vo varatha, taṃ mama kaniṭṭhaṃ nandaṃ rocetha, tumhesu kaṃ esa upaṭṭhātu, ubhopi hi mayaṃ tumhākaṃ puttāyevāti.
这时，他的母亲从座位上站起来，说：“孩子首那智者啊，你的弟弟离家已经很久了。即使他这么久才回来，我也不忍心请求他，因为我们一直依靠他生活。但现在既然得到了你的允许，我能不能用双臂拥抱这位梵行者，亲吻他的头顶？”为了说明这个意思，她说了下面这首偈颂：
Athassa mātā āsanā vuṭṭhāya, ‘‘tāta soṇapaṇḍita, cirappavuttho te kaniṭṭho, evaṃ cirāgatampi taṃ yācituṃ na visahāmi, mayañhi taṃ nissitā, idāni pana tayā anuññātā ahaṃ etaṃ brahmacārinaṃ bāhāhi upagūhitvā sīse upasiṅghāyituṃ labheyya’’nti imamatthaṃ pakāsentī gāthamāha –
“亲爱的孩子，首那，因为得到了你的允许，我们这些依止于你的人，
愿我得以打击难陀，打击这位梵行者的头顶。”
‘‘Tayā tāta anuññātā, soṇa taṃ nissitā mayaṃ; Upaghātuṃ labhe nandaṃ, muddhani brahmacārina’’nti.
这时，大士说：“那就这样吧，母亲，我允许你。你去吧，拥抱儿子难陀，闻一闻他的头，亲吻他，平息你心中的悲伤。”她走到他身边，就在众人中间拥抱了难陀智者，闻了他的头，亲吻了他，平息了心中的悲伤，然后和大士交谈起来，说道——
Atha mahāsatto ‘‘tena hi, amma, anujānāmi, tvaṃ gaccha, puttaṃ nandaṃ āliṅgitvā sīse ghāyitvā cumbitvā tava hadaye sokaṃ nibbāpehī’’ti āha. Sā tassa santikaṃ gantvā nandapaṇḍitaṃ parisamajjheyeva āliṅgitvā sīsaṃ ghāyitvā cumbitvā hadaye sokaṃ nibbāpetvā mahāsattena saddhiṃ sallapantī āha –
就像被风吹动的毕钵罗树珊瑚色嫩枝，
等了这么久才见到难陀，我的心在颤抖。
‘‘Assatthasseva taruṇaṃ, pavāḷaṃ māluteritaṃ; Cirassaṃ nandaṃ disvāna, hadayaṃ me pavedhati.
即使我在睡梦中睡着时，看见难陀来到。
我满心欢喜、心情愉快，我们的难陀来了。
‘‘Yadā suttāpi supine, nandaṃ passāmi āgataṃ; Udaggā sumanā homi, nando no āgato ayaṃ.
当我醒来时，看见难陀还没有回来；
忧愁更加涌上心头，还有那不小的郁闷。
‘‘Yadā ca paṭibujjhitvā, nandaṃ passāmi nāgataṃ; Bhiyyo āvisatī soko, domanassañcanappakaṃ.
今天我终于又见到了难陀，隔了这么久才回来。
难陀是丈夫与我所喜爱的，他进了我们的家。
‘‘Sāhaṃ ajja cirassampi, nandaṃ passāmi āgataṃ; Bhattucca mayhañca piyo, nando no pāvisī gharaṃ.
“难陀亦为父所爱，愿难陀不离家；
愿难陀得彼，愿难陀侍我。”
‘‘Pitupi nando suppiyo, yaṃ nando nappavase gharā; Labhatū tāta nando taṃ, maṃ nando upatiṭṭhatū’’ti.
在这里，“如风所吹动”是说：就像被风吹动的毕钵罗树嫩叶那样摇晃，她过了很久才见到难陀，就说：“今天我的心也这样颤动。”“在睡眠中”是说：“亲爱的首那，当我睡着时，哪怕在梦里看见难陀来了，我也会感到欢喜。”“丈夫与我”是说：丈夫和我都喜爱他。“难陀进入家”是说：“亲爱的，愿我们的儿子难陀进入那叶屋。”“因为”是说：因为父亲也非常喜爱他，所以愿他不要再次离开这个家。“难陀愿得”是说：“亲爱的，愿难陀得到他想要的一切。”“让难陀侍奉我”是说：“亲爱的首那，你去侍奉你的父亲，让难陀来侍奉我吧。”
Tattha māluteritanti yathā vātāhataṃ assatthassa pallavaṃ kampati, evaṃ cirassaṃ nandaṃ disvā ajja mama hadayaṃ kampatīti vadati. Suttāti, tāta soṇa, yadāhaṃ suttāpi supine nandaṃ āgataṃ passāmi, tadāpi udaggā homi. Bhattuccāti sāmikassa ca me mayhañca piyo. Nando no pāvisī gharanti, tāta, putto no nando paṇṇasālaṃ pavisatu. Yanti yasmā pitupi suṭṭhu piyo, tasmā puna imamhā gharā na vippavaseyya. Nandotanti, tāta, nando yaṃ icchati, taṃ labhatu. Maṃ nandoti, tāta soṇa, tava pitaraṃ tvaṃ upaṭṭhaha, maṃ nando upaṭṭhātu.
大士接受了母亲的话，说了一声“就这样吧”，然后教导难陀：“难陀，你已经得到了长子的那份家产。母亲对你真是恩重如山，你要不放逸地好好照顾她。”接着，为了彰显母亲的德行，他说了两首偈颂——
Mahāsatto ‘‘evaṃ hotū’’ti mātu vacanaṃ sampaṭicchitvā ‘‘nanda, tayā jeṭṭhakakoṭṭhāso laddho, mātā nāma atiguṇakārikā, appamatto hutvā paṭijaggeyyāsī’’ti ovaditvā mātu guṇaṃ pakāsento dve gāthā abhāsi –
她一向心怀悲悯，是我们的依靠，过去也曾把美味施予我们。
通往天界的道路，母亲选择了它，仙人啊。
‘‘Anukampikā patiṭṭhā ca, pubbe rasadadī ca no; Maggo saggassa lokassa, mātā taṃ varate ise.
“昔为施甘味者、族姓女，母亲具足福德；
此是通往天界之大道，仙人啊，母亲所愿正是此。”
‘‘Pubbe rasadadī gottī, mātā puññūpasaṃhitā; Maggo saggassa lokassa, mātā taṃ varate ise’’ti.
这里，“有怜悯心的人”是指心肠柔软的人。“过去先施予味道的人”是说，她从一开始就把自己身上叫作乳汁的味道给了别人。“母亲想要你”的意思是：我的母亲不想要我，却想要你。“保护者”就是守护者。“与福德相应”是指依靠福德、布施福德的人。
Tattha anukampikāti muduhadayā. Pubbe rasadadīti paṭhamameva attano khīrasaṅkhātassa rasassa dāyikā. Mātā tanti mama mātā maṃ na icchati, taṃ varati icchati. Gottīti gopāyikā. Puññūpasaṃhitāti puññūpanissitā puññadāyikā.
大士这样用两首偈颂讲说了母亲的恩德之后，又走回来，在她座位旁坐下时，说道：“难陀，你得到了一位行难行之事的母亲，我们兄弟俩都是母亲在苦难中养育大的。现在你要不放逸地照顾她，别让她吃那些不甜的、没熟透的果子。”说完，他就在大众当中，为了彰显母亲所经历的难行之事，又说道：
Evaṃ mahāsatto dvīhi gāthāhi mātu guṇaṃ kathetvā punāgantvā tassā āsane nisinnakāle ‘‘nanda, tvaṃ dukkarakārikaṃ mātaraṃ labhasi, ubhopi mayaṃ mātarā dukkhena saṃvaḍḍhitā, taṃ idāni tvaṃ appamatto paṭijaggāhi, amadhurāni phalāphalāni mā khādāpehī’’ti vatvā parisamajjheyeva mātu dukkarakārikataṃ pakāsento āha –
想要孩子的人，会向天神礼敬；
她还会问星宿，也会问季节和年份。
‘‘Ākaṅkhamānā puttaphalaṃ, devatāya namassati; Nakkhattāni ca pucchati, utusaṃvaccharāni ca.
当她经期沐浴后，便发生入胎。
她因此有了身孕，也正因如此被称为“贤善女”。
‘‘Tassā utumhi nhātāya, hoti gabbhassa vokkamo; Tena dohaḷinī hoti, suhadā tena vuccati.
她怀孕满一年，或者不到一年，经过孕育之后便分娩。
她因为能生孩子，所以被称为“母亲”。
‘‘Saṃvaccharaṃ vā ūnaṃ vā, pariharitvā vijāyati; Tena sā janayantīti, janetti tena vuccati.
用母乳、歌声和遮身的衣物，
她让哭闹的孩子高兴起来，因为能让孩子高兴，所以被称为“令欢喜者”。
‘‘Thanakhīrena gītena, aṅgapāvuraṇena ca; Rodantaṃ puttaṃ toseti, tosentī tena vuccati.
此后狂风烈日之下，她以我为念而看护；
养育这懵懂稚子，是故名为养育者。
‘‘Tato vātātape ghore, mamaṃ katvā udikkhati; Dārakaṃ appajānantaṃ, posentī tena vuccati.
母亲拥有的财富，以及父亲拥有的财富，
她也守护着他的这两者，也不会是属于儿子的。
‘‘Yañca mātudhanaṃ hoti, yañca hoti pituddhanaṃ; Ubhayampetassa gopeti, api puttassa no siyā.
慈母悲叹“儿啊，竟这般儿”，
为那放逸于他妇、夜半、青春年少的儿郎。
傍晚儿子还没回来，母亲就为此忧心苦恼。
‘‘Evaṃ putta aduṃ putta, iti mātā vihaññati; Pamattaṃ paradāresu, nisīthe pattayobbane; Sāyaṃ puttaṃ anāyantaṃ, iti mātā vihaññati.
一个人被艰难地养育成人，却不照顾母亲；
对母亲做了错事，就会堕入地狱。
‘‘Evaṃ kicchā bhato poso, mātu aparicārako; Mātari micchā caritvāna, nirayaṃ sopapajjati.
一个人被艰难地抚养成人，却不肯侍奉父亲；
对父亲做了错事之后，他就堕入地狱。
‘‘Evaṃ kicchā bhato poso, pitu aparicārako; Pitari micchā caritvāna, nirayaṃ sopapajjati.
我听闻：对贪求财富的人来说，财富也会消失。
不侍奉母亲，他就会陷入困境。
‘‘Dhanāpi dhanakāmānaṃ, nassati iti me sutaṃ; Mātaraṃ aparicaritvāna, kicchaṃ vā so nigacchati.
我听闻：对贪求财富的人来说，财富也会消失。
不奉养父亲，他就会陷入困境。
‘‘Dhanāpi dhanakāmānaṃ, nassati iti me sutaṃ; Pitaraṃ aparicaritvāna, kicchaṃ vā so nigacchati.
欣喜和欢悦，以及始终不断的欢笑嬉戏；
侍奉母亲之后，有智慧的人就能得到这个。
‘‘Ānando ca pamodo ca, sadā hasitakīḷitaṃ; Mātaraṃ paricaritvāna, labbhametaṃ vijānato.
欣喜和欢悦，以及始终不断的欢笑嬉戏；
侍奉父亲之后，有智慧的人就能得到这个。
‘‘Ānando ca pamodo ca, sadā hasitakīḷitaṃ; Pitaraṃ paricaritvāna, labbhametaṃ vijānato.
布施，说让人听了舒服的话，还有在这世上做对别人有好处的事；
于诸法中行同事，处处随宜而行；
这些确实是世间的凝聚之法，就像马车行进时的车轴销一样。
‘‘Dānañca piyavācā ca, atthacariyā ca yā idha; Samānattatā ca dhammesu, tattha tattha yathārahaṃ; Ete kho saṅgahā loke, rathassāṇīva yāyato.
若无此等摄受，母亲不因子而得恭敬供养，
父亲亦复如是。
‘‘Ete ca saṅgahā nāssu, na mātā puttakāraṇā; Labhetha mānaṃ pūjaṃ vā, pitā vā puttakāraṇā.
因为这些摄受之法，智者才正确观察；
因此他们达到崇高，也成为受人赞叹的人。
‘‘Yasmā ca saṅgahā ete, sammapekkhanti paṇḍitā; Tasmā mahattaṃ papponti, pāsaṃsā ca bhavanti te.
父母被称为梵天神，也被称为最早的老师。
是子女们应当供养的人，是慈愍儿女的人。
‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare; Āhuneyyā ca puttānaṃ, pajāya anukampakā.
所以，智者确实应当礼敬他们，恭敬他们；
用食物、饮料、衣服和床具，
用涂油按摩、沐浴和洗脚来侍奉。
‘‘Tasmā hi ne namasseyya, sakkareyya ca paṇḍito; Annena atho pānena, vatthena sayanena ca; Ucchādanena nhāpanena, pādānaṃ dhovanena ca.
“智者以这样的侍奉对待父母，
就在这一世人们称赞他，死后他在天界欢喜快乐。”
‘‘Tāya naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā; Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti.
在这里，“子果”指的是以儿子为名的果实。“礼敬天神”的意思是，心里想着“愿我的儿子出生”，向天神行礼、祈求。“问”是指他这样问星宿：“由哪个星宿所生的儿子长寿，由哪个星宿所生的儿子短命？”他也这样问季节和年岁：“在六个季节当中，哪个季节出生的孩子长寿，哪个季节出生的孩子短命？母亲在多少岁时生下的儿子长寿，多少岁时生下的儿子短命？”就这样，他问星宿、季节和年岁。“在季节中沐浴后”是指在花开时节，于季节中沐浴后。“下降”是指三者合和而入胎，胎儿在母胎中着床。“以彼之故”是指以那个胎儿之故，她有了孕妇的欲望。“以彼之故”是指那时在她的腹中，对所生起的胎儿有了爱著，以那个原因，被称为“善生育者”。“以彼之故”是指以那个原因，她被称为“生育者”和“生母”。
Tattha puttaphalanti puttasaṅkhātaṃ phalaṃ. Devatāya namassatīti ‘‘putto me uppajjatū’’ti devatāya namakkāraṃ karoti āyācati. Pucchatīti ‘‘katarena nakkhattena jāto putto dīghāyuko hoti, katarena appāyuko’’ti evaṃ nakkhattāni ca pucchati. Utusaṃvaccharāni cāti ‘‘channaṃ utūnaṃ katarasmiṃ utumhi jāto dīghāyuko hoti, katarasmiṃ utumhi appāyuko, kativassāya vā mātuyā jāto putto dīghāyuko hoti, kativassāya appāyuko’’ti evaṃ utusaṃvaccharāni ca pucchati. Utumhi nhātāyāti pupphe uppanne utumhi nhātāya. Vokkamoti tiṇṇaṃ sannipātā gabbhāvakkanti hoti, kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāti. Tenāti tena gabbhena sā dohaḷinī hoti. Tenāti tadā tassā kucchimhi nibbattapajāya sineho uppajjati, tena kāraṇena ‘‘suhadā’’ti vuccati. Tenāti tena kāraṇena sā ‘‘janayantī’’ti ca ‘‘janettī’’ti ca vuccati.
用肢体遮盖，是指让她躺在两乳之间，以身体本身作为覆盖物，使她遍满身体的接触。使她满足，是指使她信受，使她欢喜。视为己有而注视，是指“风吹到我儿子身上了，太阳晒到我儿子身上了”，这样起我执之后，以充满慈爱的心注视。这两者也是他的，是指这两种财富，母亲为了这个儿子的利益，不向别人展示，而在密室等处守护。就这样，儿子啊，那个儿子啊，是指这样教导他：“愚痴的儿子啊，你在王宫等处要不放逸，不要做那种事。”母亲因此操心劳累。到了青年时，是指儿子到了青年时，深夜得知那个儿子在他人妻处放逸，傍晚不归，母亲满眼是泪地望着道路，为此操心劳累。
Aṅgapāvuraṇena cāti thanantare nipajjāpetvā sarīrasamphassaṃ pharāpentī aṅgasaṅkhāteneva pāvuraṇena. Tosentīti saññāpentī hāsentī. Mamaṃ katvā udikkhatīti ‘‘puttassa me upari vāto paharati, ātapo pharatī’’ti evaṃ mamaṃkāraṃ katvā siniddhena hadayena udikkhati. Ubhayampetassāti ubhayampi etaṃ dhanaṃ etassa puttassa atthāya aññesaṃ adassetvā sāragabbhādīsu mātā gopeti. Evaṃ putta, aduṃ puttāti ‘‘andhabāla putta, evaṃ rājakulādīsu appamatto hohi, aduñca kammaṃ mā karohī’’ti sikkhāpentī iti mātā vihaññati kilamati. Pattayobbaneti putte pattayobbane taṃ puttaṃ nisīthe paradāresu pamattaṃ sāyaṃ anāgacchantaṃ ñatvā assupuṇṇehi nettehi maggaṃ olokentī vihaññati kilamati.
“辛辛苦苦养大的”：意思是费尽辛苦养育、照料。“行为不正之后”：指不照顾母亲。“财富也”：就是财富，或者也可以这样读。这里说的是：对于想要财富的人来说，如果不照顾母亲，已经生起的财富也会失去——我听到的是这样。“或者困苦”：意思是他的财富会消失，或者这个人会陷入痛苦。“可以得到这个”：意思是，照顾母亲之后，这现世和来世的欢喜等快乐，有智慧的人能够了知并得到，也就是说，这样的人能够获得那种快乐。
Kicchā bhatoti kicchena bhato paṭijaggito. Micchā caritvānāti mātaraṃ apaṭijaggitvā. Dhanāpīti dhanampi, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – dhanakāmānaṃ uppannaṃ dhanampi mātaraṃ apaṭijaggantānaṃ nassatīti me sutanti. Kicchaṃ vā soti iti dhanaṃ vā tassa nassati, dukkhaṃ vāso puriso nigacchati. Labbhametanti etaṃ idhaloke ca paraloke ca ānandādisukhaṃ mātaraṃ paricaritvā vijānato paṇḍitassa labbhaṃ, sakkā laddhuṃ tādisenāti attho.
对父母应当布施，应当说亲切的话，应当按已发生的需要去做有利的事。在诸法方面，也就是在尊敬长辈等法上，无论在哪里，在大众当中或独自处，都应当以问讯等行为平等对待；不能只在私下问讯，到了大众中就不做，应当处处都一样。如果这四种摄事不存在：假如这四种摄事没有。正观：以正确的方式、正确的道理来观察。尊贵：最殊胜的状态。梵天神：对子女来说，像梵天神一样，是最上、最殊胜的。先前的师长：最早教导的老师。应受供养者：接受供养的人，适合接受任何恭敬。以食物等义：以食物和饮料带来利益。死后：在命终之后，从这里前往天界享乐。
Dānañcāti mātāpitūnaṃ dānaṃ dātabbaṃ, piyavacanaṃ bhaṇitabbaṃ, uppannakiccasādhanavasena attho caritabbo. Dhammesūti jeṭṭhāpacāyanadhammesu tattha tattha parisamajjhe vā rahogatānaṃ vā abhivādanādivasena samānattatā kātabbā, na raho abhivādanādīni katvā parisati na kātabbāni, sabbattha samāneneva bhavitabbaṃ. Ete ca saṅgahā nāssūti sace ete cattāro saṅgahā na bhaveyyuṃ. Sammapekkhantīti sammā nayena kāraṇena pekkhanti. Mahattanti seṭṭhattaṃ. Brahmāti puttānaṃ brahmasamā uttamā seṭṭhā. Pubbācariyāti paṭhamācariyā. Āhuneyyāti āhunapaṭiggāhakā yassa kassaci sakkārassa anucchavikā. Annena athoti annena ceva attho pānena ca. Peccāti kālakiriyāya pariyosāne ito gantvā sagge pamodatīti.
大士就这样像转动须弥山一样，把说法圆满结束了。那些国王和军队听了之后，全都生起了信心。于是大士让他们安住在五戒上，教导说：“在布施等善法上不要放逸”，然后就把他们打发回去了。所有国王都以正法治理国家，寿命结束时都使天城充满。首那智者和难陀智者也在有生之年一直侍奉父母，最后都投生到梵天界。
Evaṃ mahasatto sineruṃ pavaṭṭento viya dhammadesanaṃ niṭṭhāpesi. Taṃ sutvā sabbepi te rājāno balakāyā ca pasīdiṃsu. Atha ne pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā ‘‘dānādīsu appamattā hothā’’ti ovaditvā uyyojesi. Sabbepi dhammena rajjaṃ kāretvā āyupariyosāne devanagaraṃ pūrayiṃsu. Soṇapaṇḍitanandapaṇḍitāpi yāvatāyukaṃ mātāpitaro paricaritvā brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ.
导师讲完这段法义，开示了四圣谛，然后结说本生。在四圣谛开示结束的时候，那位奉养母亲的比丘证得了入流果。那时，他的父母是大王族的人；难陀智者就是阿难；摩奴阇王就是舍利弗；那一百零一位国王就是八十位大长老和其他长老；二十四位不动者就是佛陀的弟子众；而梭纳智者就是我自己。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne mātuposakabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā mātāpitaro māhārājakulāni ahesuṃ, nandapaṇḍito ānando , manojarājā sāriputto, ekasatarājāno asītimahātherā ceva aññataratherā ca, catuvīsati akkhobhaṇiyo buddhaparisā, soṇapaṇḍito pana ahameva ahosinti.
复次，第七十殊胜品中，拘舍婆提王具集会堂，最为殊胜；
复次，苏那与苏难达二胜者，亦于第七十处而得宣说。
Atha sattatimamhi nipātavare, sabhāvantu kusāvatirājavaro; Atha soṇasunandavaro ca puna, abhivāsitasattatimamhi suteti.
