第十八集·527. 2. 乌玛丹提本生注释
18. 五十集义注 · 240 段
527. 2. 乌玛丹提本生注释
[527] 2. Ummādantījātakavaṇṇanā
世尊住在祇园精舍时，为了一个心生厌离的比丘，说了这段关于Sunandā住所的话。
据说，有一天他在舍卫城托钵乞食，看见一个打扮华丽、容貌极美的女人，心被系住了，无法把心收回来。回到寺院后，从那时起，他就像被箭射中一样，被贪欲折磨，像受惊的鹿一样，身体消瘦，青筋暴露，面色枯黄，心中不安，无论行住坐卧哪种姿势，都得不到心的欢喜。他丢下了侍奉师长等本分，不再诵经、问法、修禅。同住的比丘们问他：“贤友，你以前诸根寂静，面容清净，现在却不是这样了，到底是什么原因？”他说：“贤友，我心里不安乐。”于是他们对他说：“贤友，你应当在佛陀的教法中得到安乐啊。佛陀出世是很难遇到的，能听到正法、得到人身也很难。你既然已经得到人身，想要终结痛苦，含着眼泪告别亲人，凭着信心出家，为什么还要被烦恼控制呢？这些烦恼，从蛆虫到一切愚痴凡夫，全都有分。那些作为烦恼对象的欲乐，快乐很少，苦却很多，忧恼很多，过患更重。欲乐就像骨锁、像肉块、像草炬、像炭火坑、像梦、像借来的东西、像树上的果子、像屠刀和砧板、像剑戟、像蛇头、像火堆。你既然在这样的佛陀教法中出家，怎么还被这些带来祸害的烦恼控制住了呢？”他们这样劝诫，却没法让他接受，就带他到世尊说法的法堂。世尊问：“比丘们，你们为什么带一个不情愿的比丘来？”他们说：“世尊，这个比丘据说心生厌离了。”世尊问：“是真的吗？”他回答：“世尊，是真的。”世尊就说：“比丘，古代的贤明之人即使治理国家，烦恼生起时也不随它去，而是制伏自心，不做不该做的事。”说完，便讲起了过去的事。
Nivesanaṃ kassanudaṃ sunandāti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kirekadivasaṃ sāvatthiyaṃ piṇḍāya caranto ekaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ uttamarūpadharaṃ itthiṃ oloketvā paṭibaddhacitto hutvā cittaṃ nivattetuṃ asakkonto vihārameva āgantvā tato paṭṭhāya sallaviddho viya rāgāturo bhantamigapaṭibhāgo kiso dhamanīsanthatagatto uppaṇḍuppaṇḍukajāto anabhirato ekiriyāpathepi cittassādaṃ alabhanto ācariyavattādīni pahāya uddesaparipucchākammaṭṭhānānuyogarahito vihāsi. So sahāyabhikkhūhi ‘‘pubbe tvaṃ, āvuso, santindriyo vippasannamukhavaṇṇo, idāni no tathā, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti puṭṭho, ‘‘āvuso, anabhiratomhī’’ti āha. Atha naṃ te ‘‘abhiramāvuso, sāsane, buddhuppādo nāma dullabho, tathā saddhammassavanaṃ manussapaṭilābho ca, so tvaṃ manussapaṭilābhaṃ paṭilabhitvā dukkhassantakiriyaṃ patthayamāno assumukhaṃ ñātijanaṃ pahāya saddhāya pabbajitvā kiṃkāraṇā kilesavasaṃ yāsi, kilesā nāmete gaṇḍuppādakapāṇakaṃ upādāya sabbabālajanasādhāraṇā, ye tesaṃ vatthubhūtā, tepi appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā, maṃsapesūpamā kāmā, tiṇukkūpamā kāmā, aṅgārakāsūpamā kāmā, supinakūpamā kāmā, yācitakūpamā kāmā, rukkhaphalūpamā kāmā, asisūnūpamā kāmā, sattisūlūpamā kāmā, sappasirūpamā kāmā, aggikkhandhūpamā kāmā, tvaṃ nāma evarūpe buddhasāsane pabbajitvā evaṃ anatthakārakānaṃ kilesānaṃ vasaṃ gatosī’’ti ovaditvā attano kathaṃ gāhāpetuṃ asakkontā satthu santikaṃ dhammasabhaṃ netvā ‘‘kiṃ, bhikkhave, anicchamānakaṃ bhikkhuṃ ānayitthā’’ti vutte, ‘‘bhante, ayaṃ kira bhikkhu ukkaṇṭhito’’ti āhaṃsu. Satthā ‘‘saccaṃ kirā’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu porāṇakapaṇḍitā rajjaṃ anusāsantāpi kilese uppanne tassa vasaṃ agantvā cittaṃ nivāretvā na ayuttakaṃ kariṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去，在尸毗国的阿利塔普拉城里，有一位名叫尸毗的国王治理国家。菩萨投生到他的正王后腹中，出生后大家给他取名叫“尸毗王子”。将军的儿子也出生了，给他取名叫“阿毗波罗迦”。这两个人成了朋友，一起长大，到十六岁时前往塔迦尸喇学习技艺，学成后回来。国王把王位交给了儿子。他也任命阿毗波罗迦为将军，依法治理国家。就在那座城里，有一位名叫蒂利提瓦洽的长者，拥有八亿财富，他的女儿出生了，容貌极其出众，具足美貌与善相。给她取名字的那天，大家给她取名叫“乌玛丹提”。她到十六岁时，美貌超过常人，就像天女一样美丽、悦目、可爱，具足最殊胜的肤色之美。凡是见到她的凡夫，都无法保持自己的常态，就像喝了烈酒而醉倒一样，被烦恼迷醉，没有一个人能提起正念。
Atīte siviraṭṭhe ariṭṭhapuranagare sivi nāma rājā rajjaṃ kāresi. Bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti, ‘‘sivikumāro’’tvevassa nāmaṃ kariṃsu. Senāpatissapi putto jāyi, ‘‘abhipārako’’tissa nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi sahāyā hutvā abhivaḍḍhantā soḷasavassikā hutvā takkasilaṃ gantvā sippaṃ uggaṇhitvā āgamiṃsu. Rājā puttassa rajjaṃ adāsi. Sopi abhipārakaṃ senāpatiṭṭhāne ṭhapetvā dhammena rajjaṃ kāresi. Tasmiṃyeva nagare tiriṭivacchassa nāma asītikoṭivibhavassa seṭṭhino dhītā nibbatti uttamarūpadharā sobhaggappattā subhalakkhaṇena samannāgatā, tassā nāmaggahaṇadivase ‘‘ummādantī’’ti nāmaṃ kariṃsu. Sā soḷasavassikakāle atikkantamānusavaṇṇā devaccharā viya abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā ahosi. Ye ye puthujjanā taṃ passanti, te te sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā surāpānamadamattā viya kilesamadena mattā hutvā satiṃ paccupaṭṭhāpetuṃ samatthā nāma nāhesuṃ.
那时，她的父亲蒂利提瓦洽去见国王，说：“陛下，我家里生了一个女宝，正适合国王您。请派会看相的婆罗门去检验她，然后随您心意处置。”国王说：“好。”就派了婆罗门去。他们到了长者家，受到款待和礼敬，吃起了乳粥。就在这时，乌玛丹提浑身佩戴着饰品，来到他们跟前。他们一见到她，就提不起正念，被烦恼冲昏了头，连自己尚未吃完饭的状态都不知道了。有人拿起一团饭，心里想着“我要吃”，却放到了头上；有人把饭扔到腋下；有人去捶墙壁；全都变得像疯子一样。她看到这情形，说：“听说这些人要检验我的相好，抓住他们的脖子，把他们赶出去！”就叫人把他们赶走了。这些婆罗门羞愧地回到王宫，因为乌玛丹提而发怒，说：“陛下，那个女人是个不祥女，不适合您。”国王听说是“不祥女”，就没有召她入宫。她听到这件事后，说：“听说国王因为认为我是不祥女而没有接纳我，可不祥女并不是我这样的。也罢，如果我以后见到那位国王，我就会知道。”她因此对国王怀恨在心。后来，父亲把她嫁给了阿毗波罗迦，她成了他心爱、可意的妻子。
Athassā pitā tiriṭivaccho rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘deva, mama gehe itthiratanaṃ uppannaṃ, raññova anucchavikaṃ, lakkhaṇapāṭhake brāhmaṇe pesetvā taṃ vīmaṃsāpetvā yathāruci karohī’’ti āha. Rājā ‘‘sādhū’’ti vatvā brāhmaṇe pesesi. Te seṭṭhigehaṃ gantvā katasakkārasammānā pāyāsaṃ paribhuñjiṃsu. Tasmiṃ khaṇe ummādantī sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Te taṃ disvā satiṃ paccupaṭṭhāpetuṃ asakkontā kilesamadamattā hutvā attano vippakatabhojanabhāvaṃ na jāniṃsu. Ekacce ālopaṃ gahetvā ‘‘bhuñjissāmā’’ti saññāya sīse ṭhapesuṃ, ekacce upakacchantare khipiṃsu, ekacce bhittiṃ pahariṃsu, sabbeva ummattakā ahesuṃ. Sā te disvā ‘‘ime kira mama lakkhaṇaṃ vīmaṃsissanti, gīvāyaṃ ne gahetvā nīharathā’’ti nīharāpesi. Te maṅkubhūtā rājanivesanaṃ gantvā ummādantiyā kuddhā ‘‘deva, sā itthī kāḷakaṇṇī, na tumhākaṃ anucchavikā’’ti vadiṃsu. Rājā ‘‘kāḷakaṇṇī kirā’’ti na taṃ āṇāpesi. Sā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘ahaṃ kira kāḷakaṇṇīti raññā na gahitā, kāḷakaṇṇiyo nāma na evarūpā hontī’’ti vatvā ‘‘hotu, sace pana taṃ rājānaṃ passissāmi, jānissāmī’’ti tasmiṃ āghātaṃ bandhi. Atha naṃ pitā abhipārakassa adāsi, sā tassa piyā ahosi manāpā.
她是因为什么业的果报，才变得这样美丽呢？是因为布施红衣的果报。据说，过去世她出生在波罗奈的一个贫穷家庭。节庆那天，她看到那些有福德的女子穿着红花染成的红衣，打扮得漂漂亮亮在游玩，自己也想穿上那样的衣服去玩，就告诉了父母。父母对她说：“女儿啊，我们是穷人，哪来这样的衣服？”她说：“那就请允许我去一户富人家做工，他们知道我的品行后，会给我的。”父母同意后，她来到一户人家，说：“我用一件红花染成的红衣作为报酬，在这里做工。”那家人说：“你做满三年工，我们看出你的品行后，就给你。”她答应了一声“好”，就开始干活。那家人还没满三年，就已经看出她的品行，给了她一件厚实的红花染红衣，另外还多给了一件衣服，对她说：“和你的女伴们一起去沐浴，然后穿上吧。”就这样把她送走了。她带着女伴们去了，把红衣放在河边，然后下水沐浴。
Kassa pana kammassa nissandena sā evaṃ abhirūpā ahosīti? Rattavatthadānassa nissandenāti. Sā kira atīte bārāṇasiyaṃ daliddakule nibbattitvā ussavadivase puññasampannā itthiyo kusumbharattavatthaṃ nivāsetvā alaṅkatā kīḷantiyo disvā tādisaṃ vatthaṃ nivāsetvā kīḷitukāmā hutvā mātāpitūnaṃ ārocetvā tehi, ‘‘amma, mayaṃ daliddā, kuto no evarūpaṃ vattha’’nti vutte ‘‘tena hi maṃ ekasmiṃ aḍḍhakule bhatiṃ kātuṃ anujānātha , te mama guṇaṃ ñatvā dassantī’’ti vatvā tehi anuññātā ekaṃ kulaṃ upasaṅkamitvā ‘‘kusumbharattavatthena bhatiṃ karomī’’ti āha. Atha naṃ te ‘‘tīṇi saṃvaccharāni kamme kate tava guṇaṃ ñatvā dassāmā’’ti vadiṃsu. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā kammaṃ paṭipajji. Te tassā guṇaṃ ñatvā aparipuṇṇesuyeva tīsu saṃvaccharesu tassā ghanakusumbharattavatthena saddhiṃ aññampi vatthaṃ datvā ‘‘tava sahāyikāhi saddhiṃ gantvā nhatvā nivāsehī’’ti taṃ pesayiṃsu. Sā sahāyikā ādāya gantvā rattavatthaṃ nadītīre ṭhapetvā nhāyi.
就在那时，有一位迦叶佛的弟子，袈裟已经破烂不堪，他用折断的树枝遮身，来到了那个地方。她看见这位比丘，心想：“这位尊者一定是袈裟破了。我以前就是因为没有布施，才连衣服都难以得到。”于是她把那块红衣撕成两半，想：“一半供养给尊者。”她上岸穿好自己的衣服，说：“尊者，请等一下。”她顶礼长老后，把红衣从中间撕开，把其中一半给了他。那位比丘走到一个隐蔽的角落，丢掉树枝，用这半块布的一角做下衣，另一角搭作上衣，然后走了出来。这时，因为布料的光泽，他整个身体变得像初升的太阳一样，通体放光。她看到后心想：“我的尊者刚才还不怎么好看，现在却像旭日一样闪耀。这剩下的半块也给他吧。”于是把另一半也布施了，并发愿说：“尊者，愿我在生生世世流转中，都能拥有最殊胜的身形；愿任何男子见到我，都无法保持自己的常态；愿没有别的女子比我更美丽。”那位长老为她随喜后，就离开了。
Tasmiṃ khaṇe eko kassapadasabalassa sāvako acchinnacīvaro sākhābhaṅgaṃ nivāsetvā ca pārupitvā ca taṃ padesaṃ pāpuṇi. Sā taṃ disvā ‘‘ayaṃ bhadanto acchinnacīvaro bhavissati, pubbepi adinnabhāvena me nivāsanaṃ dullabhaṃ jāta’’nti taṃ vatthaṃ dvidhā phāletvā ‘‘ekaṃ koṭṭhāsaṃ ayyassa dassāmī’’ti cintetvā uttaritvā attano nivāsanaṃ nivāsetvā ‘‘tiṭṭhatha, bhante’’ti vatvā theraṃ vanditvā rattavatthaṃ majjhe phāletvā tassekaṃ koṭṭhāsaṃ adāsi. So ekamante paṭicchanne ṭhatvā sākhābhaṅgaṃ chaḍḍetvā tassekaṃ kaṇṇaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā nikkhami. Athassa vatthobhāsena sakalasarīraṃ taruṇasūriyo viya ekobhāsaṃ ahosi. Sā taṃ disvā ‘‘mayhaṃ ayyo paṭhamaṃ na sobhati, idāni taruṇasūriyo viya virocati, idampi etasseva dassāmī’’ti dutiyampi koṭṭhāsaṃ datvā ‘‘bhante, ahaṃ bhave bhave vicarantī uttamarūpadharā bhaveyyaṃ, maṃ disvā koci puriso sakabhāvena saṇṭhātuṃ mā asakkhi, mayā abhirūpatarā nāma aññā mā hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Theropi anumodanaṃ katvā pakkāmi.
她从天界死后，投生到阿利吒城，长得同样美丽动人。那时，城里宣布了迦提迦节，在迦提迦月满月那天，全城都装饰了起来。阿毗波罗迦要去自己的守卫岗位，临走前对她说：“贤妻乌玛丹提，今天是迦提迦节的夜晚庆典，国王绕城巡行时会最先来到咱家门口。你千万别让他看见你，他要是看见你，就没法保持正念了。”她回答：“夫君，您去吧，我自己知道该怎么做。”丈夫走后，她吩咐女仆：“国王来到咱家门口的时候，你要告诉我。”太阳落山，满月升起，整座城市像天宫一样庄严，四面八方都点起了灯。国王佩戴着所有装饰，坐上最上等的骏马车，被大臣们簇拥着，以极大的威势绕城巡行，最先就到了阿毗波罗迦的家门口。那座宅院由雄黄色围墙环绕，门楼装饰华美，极为光艳夺目。这时女仆通报了乌玛丹提。她让人拿来花匣，以紧那罗般优美的姿态倚在窗边，把花撒向国王。国王抬头看她，顿时被烦恼之醉迷住，完全提不起正念，甚至连“这是阿毗波罗迦的家”都认不出来了。于是他叫来车夫，用两首偈颂问道：
Sā devaloke saṃsarantī tasmiṃ kāle ariṭṭhapure nibbattitvā tathā abhirūpā ahosi. Atha tasmiṃ nagare kattikachaṇaṃ ghosayiṃsu, kattikapuṇṇamāyaṃ nagaraṃ sajjayiṃsu. Abhipārako attano ārakkhaṭṭhānaṃ gacchanto taṃ āmantetvā ‘‘bhadde, ummādanti ajja kattikarattivāro chaṇo, rājā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto paṭhamaṃ imaṃ gehadvāraṃ āgamissati, mā kho tassa attānaṃ dassesi, sopi taṃ disvā satiṃ upaṭṭhāpetuṃ na sakkhissatī’’ti āha. Sā ‘‘gaccha tvaṃ, sāmi, ahaṃ jānissāmī’’ti sampaṭicchitvā tasmiṃ gate dāsiṃ āṇāpesi ‘‘rañño imaṃ gehadvāraṃ āgatakāle mayhaṃ āroceyyāsī’’ti. Atha sūriye atthaṅgate uggahe puṇṇacande devanagare viya nagare alaṅkate sabbadisāsu dīpesu jalitesu rājā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito ājaññarathavaragato amaccagaṇaparivuto mahantena yasena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto paṭhamameva abhipārakassa gehadvāraṃ agamāsi. Taṃ pana gehaṃ manosilāvaṇṇapākāraparikkhittaṃ alaṅkatadvāraṭṭālakaṃ sobhaggappattaṃ pāsādikaṃ. Tasmiṃ khaṇe dāsī ummādantiyā ārocesi. Sā pupphasamuggaṃ gāhāpetvā kinnarilīḷāya vātapānaṃ nissāya ṭhitā rañño pupphāni khipi. So taṃ ulloketvā kilesamadamatto satiṃ upaṭṭhāpetuṃ asakkonto ‘‘abhipārakassetaṃ geha’’nti sañjānitumpi nāsakkhi, atha sārathiṃ āmantetvā pucchanto dve gāthā abhāsi –
苏难陀，这是谁的住所，用淡黄色围墙守护着？
那是谁，远远望去，像火焰的顶端，又像虚空里山顶上的一簇火光？
‘‘Nivesanaṃ kassa nudaṃ sunanda, pākārena paṇḍumayena guttaṃ; Kā dissati aggisikhāva dūre, vehāyasaṃ pabbataggeva acci.
“苏难陀，这是谁的女儿？这是谁的儿媳，或者是谁的妻子？
请你快点直接回答我的问题：她到底是没人管、没归属，还是已经有丈夫了？”
‘‘Dhītā nvayaṃ kassa sunanda hoti, suṇisā nvayaṃ kassa athopi bhariyā; Akkhāhi me khippamidheva puṭṭho, avāvaṭā yadi vā atthi bhattā’’ti.
在那里，“这是谁的呢”就是问“这个到底是谁的”。“以淡黄色所造”是指用雄黄色所造。“被看见”是说她站在通风的窗口处，被人看到。“火焰”是指燃烧的火聚成一团。“可是女儿吗”就是问“这位是女儿吗”。“无所覆蔽”是指没有遮盖、没有归属。“有丈夫”是说：如果她有丈夫，就把这件事告诉我。
Tattha kassa nudanti kassa nu idaṃ. Paṇḍumayenāti rattiṭṭhakamayena. Dissatīti vātapāne ṭhitā paññāyati. Accīti analajālakkhandho. Dhītānvayanti dhītā nu ayaṃ. Avāvaṭāti apetāvaraṇā apariggahā. Bhattāti yadi vā assā sāmiko atthi, etaṃ me akkhāhīti.
于是他为她解说，诵出了两首偈颂：
Athassa so ācikkhanto dve gāthā abhāsi –
大王啊，我确实知道这件事——是从她母亲、她父亲，还有她本人那里得知的。
大地之主啊，正是你的那个人，日日夜夜都为着你的事而不放逸。
‘‘Ahañhi jānāmi janinda etaṃ, matyā ca petyā ca athopi assā; Taveva so puriso bhūmipāla, rattindivaṃ appamatto tavatthe.
“大王啊，他有权势，又兴旺，还格外发达，而且他是你的一位大臣。
大王，他那位名叫乌玛丹提的妻子，就是阿毗波罗迦的妻子。”
‘‘Iddho ca phīto ca suvaḍḍhito ca, amacco ca te aññataro janinda; Tassesā bhariyābhipārakassa, ummādantī nāmadheyyena rājā’’ti.
在这里，“从母方和父方”意思是：我从母亲这边和父亲这边都知道这件事。接着他又说：“我还知道她的丈夫。”意思是：“我也知道她的丈夫。”“iddha”是完全富足。“phīta”是因为衣服和装饰等而非常华丽。“suvaḍḍhita”是长得非常好。“以名字”就是用名字来称呼。因为任何人见到她，都会被她迷住，没法保持正念，所以她就叫作“乌玛丹提”。
Tattha matyā ca petyā cāti mātito ca pitito cetaṃ jānāmi. Athopi assāti atha sāmikampi assā jānāmīti vadati. Iddhoti samiddho. Phītoti vatthālaṅkārehi supupphito. Suvaḍḍhitoti suṭṭhu vuddho. Nāmadheyyenāti nāmena. Ayañhi yo naṃ passati, taṃ ummādeti, satimassa paccupaṭṭhāpetuṃ na deti, tasmā ummādantīti vuccati.
国王听了之后，对她的名字大加赞叹，紧接着说出下面这首偈颂：
Taṃ sutvā rājā nāmamassā thomento anantaraṃ gāthamāha –
“喂喂，她的这个名字，是母亲和父亲取的，真是太好了。
那时，她注视着我，那个让人发狂的女子，把我弄疯了。”
‘‘Ambho ambho nāmamidaṃ imissā, matyā ca petyā ca kataṃ susādhu; Tadā hi mayhaṃ avalokayantī, ummattakaṃ ummadantī akāsī’’ti.
在这里，“matyā ca petyā ca”就是母亲和父亲。“mayhaṃ”（对我）是表示业格（宾格）意义的与格用法。“avalokayantī”（注视着我）的意思是：她被我注视，同时她自己也注视着我，结果把我弄疯了。
Tattha matyā ca petyā cāti mātarā ca pitarā ca. Mayhanti upayogatthe sampadānavacanaṃ. Avalokayantīti mayā avalokitā sayampi maṃ avalokayantī maṃ ummattakaṃ akāsīti attho.
她察觉到他在发抖，就关上窗户，直接回了自己的寝宫。国王从见到她的那一刻起，就再也没有了绕城巡游的心思。他把车夫叫来，说：“朋友苏难陀，把车调头吧。这场庆典跟我们不配，只配得上英勇的将军阿毗波罗迦，连王位也只配他坐。”说完就让人把车调头，登上宫殿，躺在御床上，胡言乱语地说：
Sā tassa kampitabhāvaṃ ñatvā vātapānaṃ thaketvā sirigabbhameva agamāsi. Raññopi tassā diṭṭhakālato paṭṭhāya nagaraṃ padakkhiṇakaraṇe cittameva nāhosi. So sārathiṃ āmantetvā, ‘‘samma sunanda, rathaṃ nivattehi, ayaṃ chaṇo amhākaṃ nānucchaviko, abhipārakassa senāpatissevānucchaviko, rajjampi tassevānucchavika’’nti rathaṃ nivattāpetvā pāsādaṃ abhiruyha sirisayane nipajjitvā vippalapanto āha –
满月之夜，鹿眼女、白莲肤者坐于侧；
是日我见鸽红裳女，竟以为有两轮满月。
‘‘Yā puṇṇamāse migamandalocanā, upāvisi puṇḍarīkattacaṅgī; Dve puṇṇamāyo tadahū amaññahaṃ, disvāna pārāvatarattavāsiniṃ.
当她以弯长柔美的睫毛诱惑我、朝我看来的时候，
她伸着懒腰，便勾走了我的心，如同生在林中的紧那罗女。
‘‘Aḷārapamhehi subhehi vaggubhi, palobhayantī maṃ yadā udikkhati; Vijambhamānā harateva me mano, jātā vane kimpurisīva pabbate.
那时，确实有位肤色黝黑的高大女子，戴着宝石耳环；
有个女人只穿了一件衣服，像受惊的母鹿一样望着他。
‘‘Tadā hi brahatī sāmā, āmuttamaṇikuṇḍalā; Ekaccavasanā nārī, migī bhantāvudikkhati.
何时那指甲赤铜、汗毛柔细、双臂柔软、涂着旃檀心髓的女子，
十指圆润、举止沉静娴雅、容貌姝美的她，才会从我头上（？）知我、念我？
‘‘Kadāssu maṃ tambanakhā sulomā, bāhā mudū candanasāralittā; Vaṭṭaṅgulī sannatadhīrakuttiyā, nārī upaññissati sīsato subhā.
何时那金网覆胸、腰肢纤细的提利提之女，
将以柔软双臂拥我入怀，如摩罗藤缠绕大林中生长之树？
‘‘Kadāssu maṃ kañcanajāluracchadā, dhītā tirīṭissa vilaggamajjhā; Mudūhi bāhāhi palissajissati, brahāvane jātadumaṃva māluvā.
何时她才会以虫胶汁般红艳的肌肤、水滴般圆隆的乳房、白莲花般洁净的肢体，
用她的嘴凑近我的嘴？恰似嗜酒者用酒碗对着另一个嗜酒者的嘴。
‘‘Kadāssu lākhārasarattasucchavī, bindutthanī puṇḍarīkattacaṅgī; Mukhaṃ mukhena upanāmayissati, soṇḍova soṇḍassa surāya thālaṃ.
初见伊人亭亭立，众善可爱悦人心；
自此于己心茫然，一无所知难自主。
‘‘Yadāddasaṃ taṃ tiṭṭhantiṃ, sabbabhaddaṃ manoramaṃ; Tato sakassa cittassa, nāvabodhāmi kañcinaṃ.
我见到了那个让人神魂颠倒的女子，她戴着宝珠耳环；
我日夜都睡不着，就像输掉一千块钱的赌徒一样。
‘‘Ummādantimahaṃ daṭṭhā, āmuttamaṇikuṇḍalaṃ; Na supāmi divārattiṃ, sahassaṃva parājito.
“如果帝释天神愿意给我一个恩惠，而这个恩惠我又真能得到；
愿我成为阿毗波罗迦一夜或两夜；
与那疯女欢愉之后，然后我将成为尸毗王。”
‘‘Sakko ce me varaṃ dajjā, so ca labbhetha me varo; Ekarattaṃ dirattaṃ vā, bhaveyyaṃ abhipārako; Ummādantyā ramitvāna, sivirājā tato siya’’nti.
在这其中，“满月夜”说的是月圆之夜。“鹿眼柔美”是说她的眼睛像母鹿的眼睛一样柔美——那头母鹿因为害怕箭矢而逃跑，停在密林深处，回头望着猎人。“她坐下”是说她用莲花色的手掌撒下花朵，一边望着我，一边在窗边坐了下来。“红莲肤色”是说她的身体是红莲花的颜色。“两个满月”是说我在那个节日当天，看见她穿着像鸽子脚一样颜色的红衣，注视着她面容的光彩，因为那时有两个满月——一个从东方世界升起，一个从阿毗波罗迦的将军住所升起，所以我认为有两个满月。“宽睫”是说她有宽阔的睫毛。“可爱”是说她清净。“可爱”是说她声音甜美。“她看”是说当她以这样的眼睛直视时。“山”是说如同在鲜花盛开的雪山林中，紧那罗女手抱琵琶，以弦音配合歌声，就这样夺走了紧那罗的心，也这样夺走了我的心，他如此悲叹胡言。
Tattha puṇṇamāseti puṇṇacandāya rattiyā. Migamandalocanāti kaṇḍasantāsena palāyitvā vanantare ṭhatvā luddaṃ olokentiyā migiyā viya mandāni locanāni assāti migamandalocanā. Upāvisīti padumavaṇṇena karatalena pupphāni khipitvā maṃ olokentī vātapāne nisīdi. Puṇḍarīkattacaṅgīti rattapadumavaṇṇasarīrā. Dve puṇṇamāyoti ahaṃ tadahu tasmiṃ chaṇadivase taṃ pārāvatapādasamānavaṇṇarattavatthanivatthaṃ disvā tassā mukhasobhaṃ olokento ekassa pācīnalokadhātuto ekassa abhipārakassa senāpatino nivesaneti dvinnaṃ puṇṇacandānaṃ uggatattā dve puṇṇamāyo amaññiṃ. Aḷārapamhehīti visālapakhumehi. Subhehīti parisuddhehi. Vaggubhīti madhurākārehi. Udikkhatīti evarūpehi nettehi yasmiṃ khaṇe oloketi. Pabbateti yathā himavantapabbate supupphitavane vīṇaṃ ādāya tantissarena attano saraṃ saṃsandantī kimpurisī kimpurisassa manaṃ harati, evaṃ harateva me manoti vippalapati.
“高大”就是殊胜、卓越。“金色”是说肤色像金子一样。“只穿一件衣服”就是只披着一件衣，意思是身上只穿一件衣服。“她像惊鹿一样看着”是说：她头发柔软，额头宽广，眉毛修长，眼睛又大又美，鼻梁高挺，嘴唇红润，牙齿洁白，犬齿尖利，脖子圆润，手臂纤细，乳房匀称，腰肢纤细，臀部宽大，大腿像金色的芭蕉树干——这样一位绝顶美女，在那一刻看着我，就像一头因害怕而跑进森林、又回头张望猎人的惊慌母鹿那样看着我。“手臂柔软”就是柔软的手臂。“善巧沉着之威仪”是说她具有柔和的触感和娴熟的动作。“她将侍候”是他渴望地悲叹：“那位美女何时会用她那铜色的指甲，从头开始，以沉着善巧的抚摸让我满足呢？”他这样说
Brahatīti uḷārā. Sāmāti suvaṇṇavaṇṇasāmā. Ekaccavasanāti ekaccikavasanā, ekavatthanivatthāti attho. Bhantāvudikkhatīti saṇhakesā puthunalāṭā āyatabhamū visālakkhī tuṅganāsā rattoṭṭhā setadantā tikhiṇadāṭhā suvaṭṭitagīvā sutanubāhu susaṇṭhitapayodharā karamitamajjhā visālasoṇī suvaṇṇakadalisamānoru sā uttamitthī tasmiṃ khaṇe maṃ udikkhantī bhayena vanaṃ pavisitvā puna nivattitvā luddaṃ udikkhantī bhantā migīva maṃ udikkhatīti vadati. Bāhāmudūti mudubāhā. Sannatadhīrakuttiyāti suphusitachekakaraṇā. Upaññissatimanti sā subhā nārī kadā nu maṃ tehi tambanakhehi sīsato paṭṭhāya sannatena dhīrena karaṇena paritosessatīti patthento vilapati.
她的装饰是金制的胸覆。“腰肢纤细”是说她身材纤细、腰身苗条。“大林”就是大森林。“肤色红润如虫胶”是说她的手掌、脚掌、指尖、指甲、嘴唇和肌肤这些地方，呈现出像虫胶汁那样红润的宝石和珊瑚色泽。“水泡般的乳房”是说乳房圆润得像水泡一样。“从那时起”是说自从我看见她站在那里的时候开始。“对自己的心”意思是说我已经不能主宰自己的心了。“某某”是说我不知道“这个人是某某”，只是在说“我已经疯了”。“见已”是说看见之后。“不得眠”是说无论夜晚或白天都得不到睡眠。“愿我得彼”是说如果帝释天神能给我一个恩惠，愿我能得到那个恩惠，意思是愿我获得那个恩惠。
Kañcanajāluracchadāti kañcanamayauracchadālaṅkārā. Vilaggamajjhāti vilaggasarīrā tanumajjhimā. Brahāvaneti mahāvane. Lākhārasarattasucchavīti hatthapādatalaagganakhaoṭṭhamaṃsesu lākhārasarattamaṇipavālavaṇṇā. Bindutthanīti udakapupphuḷaparimaṇḍalatthanī. Tatoti yadā taṃ tiṭṭhantiṃ addasaṃ, tato paṭṭhāya. Sakassa cittassāti attano cittassa anissaro jātomhīti adhippāyo. Kañcinanti kañci ‘‘ayaṃ asuko nāmā’’ti na jānāmi, ummattako jātomhīti vadati. Daṭṭhāti disvā. Na supāmīti neva rattiṃ, na divā niddaṃ labhāmi. So ca labbhethāti yaṃ me sakko varaṃ dadeyya, so ca me varo labbhetha, labheyyāhaṃ taṃ varanti attho.
这时，那些大臣也去禀告阿毗波罗迦：“主人，国王右绕都城时，走到您家门口就转身回去，登上宫殿了。”阿毗波罗迦回到自己家，叫来乌玛丹提，问：“贤女，你有没有让国王看到你？”“主人，有个大肚子、大牙齿的男人站在车上过来，我不知道他是国王还是不是国王。然而有人喊了一声‘一位主宰者’，我就站在窗口撒花，他马上就转身走了。”阿毗波罗迦听了这话，说：“你把我害了。”第二天一早，他登上王宫，站在吉祥殿门口，听到国王因为乌玛丹提而说的那些胡话，心想：“国王的心已经被乌玛丹提缠住了，得不到她就会死。我应当替国王和我自己免掉这个罪过，救他一命。”于是他回到自己住处，叫来一个忠实的侍者，教他说：“孩子，某处有一棵中间空心的塔庙树。你太阳落山后，不要让别人知道，悄悄去那里，坐到树洞里面。我会去那里做供施，到了那里礼拜天神，然后祈祷说：‘天王，我们的国王在城里过节的时候，不去游玩，直接进了吉祥殿，只是躺着说胡话。我们不知道是什么原因。国王对天神多有助益，每年发放一千，做供施。请您告诉我们国王说胡话的原因，请赐我们的国王活命。’这时候，你就换个声音说：‘将军，你们的国王没有什么病，他是心被你的妻子乌玛丹提缠住了。如果他能得到她，就能活；得不到，就会死。如果你想要他活命，就把乌玛丹提给他。’”就这样教完他，把他打发走了。
Atha te amaccā abhipārakassapi ārocayiṃsu – ‘‘sāmi rājā, nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto tumhākaṃ gharadvāraṃ patvā nivattitvā pāsādaṃ abhiruhī’’ti. So attano gehaṃ gantvā ummādantiṃ āmantetvā ‘‘bhadde, kacci rañño attānaṃ dassesī’’ti pucchi. ‘‘Sāmi, eko mahodaro mahādāṭhiko rathe ṭhatvā āgato puriso atthi, ahaṃ taṃ rājā vā arājā vāti na jānāmi, eko issaroti pana vutte vātapāne ṭhatvā pupphāni khipiṃ, so tāvadeva nivattitvā gato’’ti. So taṃ sutvā ‘‘nāsitomhi tayā’’ti punadivase pātova rājanivesanaṃ āruyha sirigabbhadvāre ṭhatvā rañño ummādantiṃ nissāya vippalāpaṃ sutvā ‘‘ayaṃ ummādantiyā paṭibaddhacitto jāto, taṃ alabhanto marissati, rañño ca mama ca aguṇaṃ mocetvā imassa mayā jīvitaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti attano nivesanaṃ gantvā ekaṃ daḷhamantaṃ upaṭṭhākaṃ pakkosāpetvā, ‘‘tāta, asukaṭṭhāne susiracetiyarukkho atthi, tvaṃ kañci ajānāpetvā atthaṅgate sūriye tattha gantvā antorukkhe nisīda, ahaṃ tattha balikammaṃ karonto taṃ ṭhānaṃ patvā devatā namassanto, ‘sāmi devarāja, amhākaṃ rājā nagaramhi chaṇe vattamāne akīḷitvā sirigabbhaṃ pavisitvā vippalapantova nipanno, mayaṃ tattha kāraṇaṃ na jānāma, rājā devatānaṃ bahūpakāro, anusaṃvaccharaṃ sahassaṃ vissajjetvā balikammaṃ karoti, idaṃ nāma nissāya rājā vippalapatīti ācikkhatha, rañño no jīvitadānaṃ dethā’ti yācissāmi, tvaṃ tasmiṃ khaṇe saddaṃ parivattitvā, ‘senāpati, tumhākaṃ rañño byādhi nāma natthi, so pana tava bhariyāya ummādantiyā paṭibaddhacitto. Sace naṃ labhissati, jīvissati, no ce, marissati. Sace tassa jīvitaṃ icchasi, ummādantimassa dehī’ti vadeyyāsī’’ti evaṃ taṃ uggaṇhāpetvā uyyojesi.
他去了之后，坐在那棵树上。第二天，将军在众大臣的簇拥下来到那个地方，向他请求，他便照之前说的那样说了。将军说了一声“善哉”，礼拜了天神，告诉众大臣，然后进入城里，登上王宫，敲了吉祥殿的门。国王提起正念，问道：“是谁？”是我，大王，阿毗波罗迦。于是国王给他开了门。他进去，礼拜国王之后，说了一首偈颂：
So gantvā tasmiṃ rukkhe nisīditvā punadivase senāpatinā amaccagaṇaparivutena taṃ ṭhānaṃ gantvā yācito tathā abhāsi. Senāpati ‘‘sādhū’’ti vatvā devataṃ vanditvā amacce jānāpetvā nagaraṃ pavisitvā rājanivesanaṃ āruyha sirigabbhadvāraṃ ākoṭesi. Rājā satiṃ upaṭṭhapetvā ‘‘ko eso’’ti pucchi. Ahaṃ, deva, abhipārakoti. Athassa rājā dvāraṃ vivari. So pavisitvā rājānaṃ vanditvā gāthamāha –
“当我礼敬众生主们时，一位夜叉来到我跟前，对我说了这样的话：
国王的心被乌玛丹蒂迷住了，我把她交给你，让她伺候你吧。”
‘‘Bhūtāni me bhūtapatī namassato, āgamma yakkho idametadabravi; Rañño mano ummadantyā niviṭṭho, dadāmi te taṃ paricārayassū’’ti.
这里，“礼敬”是指：为了弄清楚你们过失的原因，先做了供养，然后才向你们礼敬。“她”是指：我把那个疯女乌玛丹提交给你们，让她做你们的侍从。
Tattha namassatoti tumhākaṃ vippalāpakāraṇajānanatthaṃ balikammaṃ katvā namassantassa. Tanti ahaṃ taṃ ummādantiṃ tumhākaṃ paricārikaṃ katvā dadāmīti.
于是国王问他：“朋友阿毗波罗迦，我因为心执著于乌玛丹提而胡言乱语这件事，连夜叉们也都知道吗？”他回答：“是的，大王。”国王心想：“看来我这种卑劣的样子，已经被全世界知道了。”于是他安住在惭愧之法中，紧接着说出了下面这首偈颂：
Atha naṃ rājā, ‘‘samma abhipāraka, mama ummādantiyā paṭibaddhacittatāya vippalapitabhāvaṃ yakkhāpi jānantī’’ti pucchi. Āma, devāti. So ‘‘sabbalokena kira me lāmakabhāvo ñāto’’ti lajjidhamme patiṭṭhāya anantaraṃ gāthamāha –
“我的福德会因此毁掉，可我并不是不死之身，众人也会知道我干了这件恶事；
他的心将极度痛苦，把心爱的乌玛丹提送出去之后，就再也见不到她了。”
‘‘Puññā ca dhaṃse amaro na camhi, jano ca me pāpamidañca jaññā; Bhuso ca tyassa manaso vighāto, datvā piyaṃ ummadantiṃ adaṭṭhā’’ti.
在这里，“毁损”的意思是：阿毗波罗迦朋友，如果我以烦恼之心和她一起享乐，就会从福德上堕落；仅仅和她一起享乐，我也并不能因此成为不死之身；而且大众会知道我这低劣的行为，然后会责备说“国王做了不该做的事”；再说，你把她给了我之后，就再也见不到心爱的妻子，你心里也会因此产生痛苦。这就是这段话的意思。
Tattha dhaṃseti, samma abhipāraka, ahaṃ tāya saddhiṃ kilesavasena paricārento puññato ca dhaṃseyyaṃ, tāya saddhiṃ paricāritamattena amaro ca na homi, mahājano ca me imaṃ lāmakabhāvaṃ jāneyya, tato ‘‘ayuttaṃ raññā kata’’nti garaheyya, tañca mama datvā pacchā piyabhariyaṃ adaṭṭhā tava manaso vighāto cassāti attho.
剩下的是他们两人互相问答的偈颂——
Sesā ubhinnampi vacanapaṭivacanagāthā honti –
人主啊，除你与我之外，无人能知已作之业；
我将痴狂的乌玛丹提献给你，大王，请以庄严舍弃爱欲之缠。
‘‘Janinda nāññatra tayā mayā vā, sabbāpi kammassa katassa jaññā; Yaṃ te mayā ummadantī padinnā, bhusehi rājā vanathaṃ sajāhi.
造恶业之人思忖：愿他人不知此事；
诸有情见其造作，地上相应之人亦见。
‘‘Yo pāpakaṃ kammakaraṃ manusso, so maññati māyida maññiṃsu aññe; Passanti bhūtāni karontametaṃ, yuttā ca ye honti narā pathabyā.
这世上还有别的什么人，会相信你说“她不是我心爱的”呢？
把心爱的人交出去之后，却再也见不到那个痴狂的人，这人的痛苦就会变得非常强烈。
‘‘Añño nu te koci naro pathabyā, saddheyya lokasmi na me piyāti; Bhuso ca tyassa manuso vighāto, datvā piyaṃ ummadantiṃ adaṭṭhā.
人主啊，这位确实是我所亲爱；大地保护者啊，她对我来说并非不可爱。
‘‘Addhā piyā mayha janinda esā, na sā mamaṃ appiyā bhūmipāla;
尊者，您就去乌玛丹提那里吧，就像狮子走进山洞一样。
Gaccheva tvaṃ ummadantiṃ bhadante, sīhova selassa guhaṃ upeti.
智者不会因为自己的痛苦而受逼迫，就放弃能带来快乐果报的业。
即使被迷惑，或者因快乐而陶醉，他们也不会去做恶事。
‘‘Na pīḷitā attadukhena dhīrā, sukhapphalaṃ kamma pariccajanti; Sammohitā vāpi sukhena mattā, na pāpakammañca samācaranti.
你确实是我的母亲，也是我的父亲；是我的丈夫、主人、养育者和天神。
我是你的奴仆，连同妻子儿女一起；主人啊，你想怎样就怎样吧。
‘‘Tuvañhi mātā ca pitā ca mayhaṃ, bhattā patī posako devatā ca; Dāso ahaṃ tuyha saputtadāro, yathāsukhaṃ sāmi karohi kāmaṃ.
有人以为“我是主宰”就去作恶，作恶之后，就会不害怕众人。
他并不会因此就活得长久，天神们也会把他看作恶人。
‘‘Yo ‘issaromhī’ti karoti pāpaṃ, katvā ca so nuttasate paresaṃ; Na tena so jīvati dīghamāyu, devāpi pāpena samekkhare naṃ.
那些安住于法的人，接受主人布施给无亲无故者的赠予；
在那里，接受者和布施者所造的业，都只会带来快乐的果报。
‘‘Aññātakaṃ sāmikehī padinnaṃ, dhamme ṭhitā ye paṭicchanti dānaṃ; Paṭicchakā dāyakā cāpi tattha, sukhapphalaññeva karonti kammaṃ.
世上难道有任何人会相信你的话：“她不是我所心爱的”吗？
他的内心极度痛苦，因为送出了心爱的乌玛丹提后，再也见不到她。
‘‘Añño nu te koci naro pathabyā, saddheyya lokasmi na me piyāti; Bhuso ca tyassa manaso vighāto, datvā piyaṃ ummadantiṃ adaṭṭhā.
人主啊，这位确实是我所亲爱；大地保护者啊，她对我来说并非不可爱。
大王，既然我已把乌玛丹提赐给了你，请享用她，舍弃贪欲。
‘‘Addhā piyā mayha janinda esā, na sā mamaṃ appiyā bhūmipāla; Yaṃ te mayā ummadantī padinnā, bhusehi rājā vanathaṃ sajāhi.
以己之苦视他苦，或以己之乐视他乐；
如我所有他亦然，如是知者即知法。
‘‘Yo attadukkhena parassa dukkhaṃ, sukhena vā attasukhaṃ dahāti; Yathevidaṃ mayha tathā paresaṃ, yo evaṃ jānāti sa vedi dhammaṃ.
在这世上，难道有其他男子会相信你说“她不是我所爱的”吗？
你的内心极度痛苦：把心爱的优摩达提给了出去，却未见她。
‘‘Añño nu te koci naro pathabyā, saddheyya lokasmi na me piyāti; Bhuso ca tyassa manaso vighāto, datvā piyaṃ ummadantiṃ adaṭṭhā.
人主啊，你知她为我所爱，于我亦非不爱，大地之护主。
人主啊，我以可爱之物献给你；天尊啊，施可爱者得可爱。
‘‘Janinda jānāsi piyā mamesā, na sā mamaṃ appiyā bhūmipāla; Piyena te dammi piyaṃ janinda, piyadāyino deva piyaṃ labhanti.
我干脆杀死自己——这个因贪欲而生的我。
我确实不会用非法去伤害法。
‘‘So nūnāhaṃ vadhissāmi, attānaṃ kāmahetukaṃ; Na hi dhammaṃ adhammena, ahaṃ vadhitumussahe.
人主啊，人中至上的英雄，你若不想要我的妻子，
尸毗王啊，我便将她施与众人；她既由我放归，你便可再唤她来。
‘‘Sace tuvaṃ mayha satiṃ janinda, na kāmayāsi naravīra seṭṭha; Cajāmi naṃ sabbajanassa sibyā, mayā pamuttaṃ tato avhayesi naṃ.
阿毗波罗迦，汝若弃舍无过者，此则于汝为损害；
汝亦当受大讥谤，城中亦无汝党援。
‘‘Adūsiyaṃ ce abhipāraka tvaṃ, cajāsi katte ahitāya tyassa; Mahā ca te upavādopi assa, na cāpi tyassa nagaramhi pakkho.
我将忍受这一切：讥嫌、称赞、责备，还有呵责。
愿这一切都落到我身上，大地的守护者啊；尸毗王，你就随自己的心意去做吧。
‘‘Ahaṃ sahissaṃ upavādametaṃ, nindaṃ pasaṃsaṃ garahañca sabbaṃ; Mametamāgacchatu bhūmipāla, yathāsukhaṃ sivi karohi kāmaṃ.
一个人既不接受责备，也不接受赞扬，既不执取羞辱，也不执取恭敬；
吉祥和祥瑞都离他而去，就像雨水从高地流走一样。
‘‘Yo neva nindaṃ na panappasaṃsaṃ, ādiyati garahaṃ nopi pūjaṃ; Sirī ca lakkhī ca apeti tamhā, āpo suvuṭṭhīva yathā thalamhā.
无论是由此而来的苦是乐，还是违背正法的过失、内心的烦乱，
我要用胸膛去承受这一切，就像大地承载着一切会动的和不会动的众生一样。
‘‘Yaṃ kiñci dukkhañca sukhañca etto, dhammātisārañca manovighātaṃ; Urasā ahaṃ paccuttarissāmi sabbaṃ, pathavī yathā thāvarānaṃ tasānaṃ.
我不希望别人违背正法、内心烦乱，也不希望他们受苦；
我要独自挑起这个重担，安住在法中，不让任何一点法有所缺失。
‘‘Dhammātisārañca manovighātaṃ, dukkhañca nicchāmi ahaṃ paresaṃ; Ekovimaṃ hārayissāmi bhāraṃ, dhamme ṭhito kiñci ahāpayanto.
大王啊，这是能让我投生天界的福德之业，请你不要给我制造障碍。
我怀着清净的信心，把这位迷醉的女子送给你，就像国王在祭祀时把财物布施给婆罗门一样。
‘‘Saggūpagaṃ puññakammaṃ janinda, mā me tuvaṃ antarāyaṃ akāsi; Dadāmi te ummadantiṃ pasanno, rājāva yaññe dhanaṃ brāhmaṇānaṃ.
确实，卡塔啊，你是为我谋利者；我的朋友是乌玛丹提和你。
所有天人和祖先都会谴责他，他也会看到恶行和来世的果报。
‘‘Addhā tuvaṃ katte hitesi mayhaṃ, sakhā mamaṃ ummadantī tuvañca; Nindeyyu devā pitaro ca sabbe, pāpañca passaṃ abhisamparāyaṃ.
尸毗王啊，举国上下，无论市民乡人，皆不会说此是正法；
我既已将优摩檀提赐予了你，大王啊，请断除心中的贪爱。
‘‘Na hetadhammaṃ sivirāja vajjuṃ, sanegamā jānapadā ca sabbe; Yaṃ te mayā ummadantī padinnā, bhusehi rājā vanathaṃ sajāhi.
诚哉，你实为我求利，乌玛丹提与你是友；
善士善说诸法，宛如大海之岸，极难逾越。
‘‘Addhā tuvaṃ katte hitesi mayhaṃ, sakhā mamaṃ ummadantī tuvañca; Satañca dhammāni sukittitāni, samuddavelāva duraccayāni.
汝应受供养，悲悯利乐众生；汝是施与者、安排者，亦是欲望的守护。
大王啊，供养于汝果报广大，请按我的愿望接纳优摩檀提。
‘‘Āhuneyyo mesi hitānukampī, dhātā vidhātā casi kāmapālo; Tayī hutā rāja mahapphalā hi, kāmena me ummadantiṃ paṭiccha.
阿毗波罗迦，你确实修行了全部的法，我的执事之子啊。
在这众生世间，黎明时分，还有哪个两足的人能为你带来安稳呢？
‘‘Addhā hi sabbaṃ abhipāraka tvaṃ, dhammaṃ acārī mama kattuputta; Añño nu te ko idha sotthikattā, dvipado naro aruṇe jīvaloke.
您确实是最殊胜的，您是无上的；您是法的守护者，是知法者，是善慧者。
愿你守护正法，长久活在世间；护法啊，请为我说法。
‘‘Tuvaṃ nu seṭṭho tvamanuttarosi, tvaṃ dhammagutto dhammavidū sumedho; So dhammagutto cirameva jīva, dhammañca me desaya dhammapāla.
来吧，阿毗波罗迦，且听我言：
我今当为汝宣说——善人素所修习之法。
‘‘Tadiṅgha abhipāraka, suṇohi vacanaṃ mama; Dhammaṃ te desayissāmi, sataṃ āsevitaṃ ahaṃ.
乐于正法的国王真好，有智慧的人真好；
对朋友不欺骗是善，不做恶事是安乐。
‘‘Sādhu dhammarucī rājā, sādhu paññāṇavā naro; Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukhaṃ.
在一位没有嗔怒、安住于正法的国王所统治的国土里，
人们应当住在清凉的荫蔽处，安乐地生活。
‘‘Akkodhanassa vijite, ṭhitadhammassa rājino; Sukhaṃ manussā āsetha, sītacchāyāya saṅghare.
我并不赞同这个：未经审察就造作的业是不好的。
那些自己知道之后才去做的人，你也来听听我这些譬喻。
‘‘Na cāhametaṃ abhirocayāmi, kammaṃ asamekkhakataṃ asādhu; Ye vāpi ñatvāna sayaṃ karonti, upamā imā mayhaṃ tuvaṃ suṇohi.
如果牛群急着赶路，而领头的公牛走偏了方向，
所有牛都跟着走偏，因为带头的牛走偏了。
‘‘Gavaṃ ce taramānānaṃ, jimhaṃ gacchati puṅgavo; Sabbā tā jimhaṃ gacchanti, nette jimhaṃ gate sati.
同样地，在人类当中，如果有人被大家公认为最尊贵的人，
如果连他都做出不合正法的事，更何况其他众生呢？
如果国王不行正法，整个国家都会活在痛苦之中。
‘‘Evameva manussesu, yo hoti seṭṭhasammato; So ce adhammaṃ carati, pageva itarā pajā; Sabbaṃ raṭṭhaṃ dukhaṃ seti, rājā ce hoti adhammiko.
若牛群匆忙行进，领头牛直行；
当领路者直行时，所有母牛都直行。
‘‘Gavaṃ ce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo; Sabbā gāvī ujuṃ yanti, nette ujuṃ gate sati.
同样地，在人群中，如果有人被大家公认为最尊贵的人，
如果他自己都依法而行，那其他人就更不用说了。
只要国王是如法的，整个国土就都安乐。
‘‘Evameva manussesu, yo hoti seṭṭhasammato; So sace dhammaṃ carati, pageva itarā pajā; Sabbaṃ raṭṭhaṃ sukhaṃ seti, rājā ce hoti dhammiko.
我决不以非法之途，贪求不死；
阿毗帕罗迦，亦不贪求征服这整个大地。
‘‘Na cāpāhaṃ adhammena, amarattamabhipatthaye; Imaṃ vā pathaviṃ sabbaṃ, vijetuṃ abhipāraka.
在人世间，无论有什么样的宝物，
牛、奴仆、黄金，还有迦尸布和黄栴檀。
‘‘Yañhi kiñci manussesu, ratanaṃ idha vijjati; Gāvo dāso hiraññañca, vatthiyaṃ haricandanaṃ.
属于我的马、女人、宝珠和摩尼珠，以及日月所守护的任何属于我的事物；
我不会为了它去做不正当的事；我生在尸毗族人当中，是那头公牛般最尊贵的人。
‘‘Assitthiyo ratanaṃ maṇikañca, yañcāpi me candimasūriyā abhipālayanti; Na tassa hetu visamaṃ careyyaṃ, majjhe sivīnaṃ usabhomhi jāto.
这位引导者、利益者、出身高贵的人，是国土的守护者，他恭敬尸毗人的法。
他只是一心思考法义，因此不被自己的心所控制。
‘‘Netā hitā uggato raṭṭhapālo, dhammaṃ sivīnaṃ apacāyamāno; So dhammamevānuvicintayanto, tasmā sake cittavase na vatto.
大王，您确实永远没有灾祸，平安吉祥。
你将长久地统治王国，因为你的智慧确实就是这样。
‘‘Addhā tuvaṃ mahārāja, niccaṃ abyasanaṃ sivaṃ; Karissasi ciraṃ rajjaṃ, paññā hi tava tādisī.
我们随喜你这件事：你没有对法放逸。
刹帝利如果对法放逸，就会从国土退堕，失去主宰者的地位。
‘‘Etaṃ te anumodāma, yaṃ dhammaṃ nappamajjasi; Dhammaṃ pamajja khattiyo, raṭṭhā cavati issaro.
大王，刹帝利啊，你要对父母依法行事。
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, mātāpitūsu khattiya; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，身为刹帝利，你要对子女和妻子依法而行。
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, puttadāresu khattiya; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，你要在朋友和大臣当中奉行正法，刹帝利啊；
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, mittāmaccesu khattiya; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，请于车乘与军队中行持正法；
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, vāhanesu balesu ca; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，你要在村庄和城镇中行持正法。
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, gāmesu nigamesu ca; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，你应当在国土和民众之中依法而行。
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, raṭṭhesu janapadesu ca; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，你应当在沙门和婆罗门中行持法。
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, samaṇabrāhmaṇesu ca; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王啊，刹帝利之君，你应当对鸟兽行持正法；
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, migapakkhīsu khattiya; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
大王，要依法而行；依法实践能带来安乐。
大王啊，于此世间行持正法之后，你将往生天界。
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, dhammo ciṇṇo sukhāvaho; Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
“大王，请依法而行，帝释天神和梵天都在看着你。
他们因善行而到达天界，大王，切莫于法放逸。”
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, saindā devā sabrahmakā; Suciṇṇena divaṃ pattā, mā dhammaṃ rāja pāmado’’ti.
人主啊，关于“一切”：我会独自把它藏好再带回来。所以，除了你和我，其他所有众生对这件事连一点点迹象都不会知道，也不会了知。“多多地”：你和她一起享乐，就让你自己那渴爱的丛林长得茂密吧，去增长你的心愿，去满足你的欲求。“舍弃”：心愿满足之后，如果她不合你意，那就舍弃她，把她还给我。“造恶业的人”：亲爱的阿毗波罗迦，有人造作恶业，事后就会想：“但愿这里别人不会认为我造了这恶业，但愿他们不知道。”这是他错误的念头。为什么呢？因为众生看得见他正在做。那些佛陀、独觉佛、具足神通的佛弟子们，确实都看得见他。“不为我所爱”：亲爱的阿毗波罗迦，在这世上，在这整个大地上，难道还会有别人相信“这发狂的女人不为我所爱”这种话吗？
Tattha sabbāpīti, janinda, ahametaṃ ekakova paṭicchādetvā ānessāmi, tasmā ṭhapetvā mamañca tuvañca aññā sabbāpi pajā imassa katassa ākāramattampi na jaññā na jānissanti. Bhusehīti tāya saddhiṃ abhiramanto attano taṇhāvanathaṃ bhusaṃ karohi vaḍḍhehi manorathaṃ pūrehi. Sajāhīti manorathaṃ pana pūretvā sace te na ruccati, atha naṃ sajāhi mayhameva paṭidehi. Kammakaranti, samma abhipāraka, yo manusso pāpakaṃ kammaṃ karonto, so pacchā mā idha aññe idaṃ pāpakammaṃ maññiṃsu mā jānantūti maññati cinteti, ducintitametaṃ tassa. Kiṃkāraṇā? Passanti bhūtāni karontametanti ye ca buddhā paccekabuddhā buddhaputtā iddhiyā yuttā, te ca naṃ passantiyeva. Na me piyāti, samma abhipāraka, añño nu te koci ‘‘idha lokasmiṃ sakalāyapi pathaviyā na me ummādantī piyā’’ti evaṃ saddaheyya.
大王，就像狮子回到山洞一样，如果你不把她带到这里来，那就照狮子在烦恼灼烧时回到母狮居住的宝石洞窟那样，去她住的地方，在那里满足你的心愿吧。关于“乐果”：亲爱的阿毗波罗迦，智者即使被自己的痛苦所触及，也不会放弃能带来快乐果报的行为；就算一时糊涂、被愚痴蒙蔽、因快乐而醉倒，也绝不会去做那些叫恶业的事。关于“随你高兴，主人，去做吧”：主人尸毗王啊，享用自己女仆的人并没有什么可指责的。你就随自己的高兴、随自己的心意去做吧，满足你的欲望。关于“他不会因此活着”：亲爱的阿毗波罗迦，如果有人想着“我是主宰”而造恶，造了之后也不害怕、不羞愧，不想“天神和人们会怎么说我”，他不会因为那个业而活得长久，很快就会死去。连天神们也会用鄙夷的眼光看他，心想：这个恶王的王权有什么用？不如把沙罐绑在他脖子上让他死掉算了。
Sīhova selassa guhanti, mahārāja, sace tvaṃ taṃ idha na ānesi, atha yathā sīho kilesapariḷāhe uppanne sīhapotikāya vasanaṭṭhānaṃ maṇiguhaṃ upeti, evaṃ tassā vasanaṭṭhānaṃ gaccha, tattha attano patthanaṃ pūrehīti. Sukhapphalanti, samma abhipāraka, paṇḍitā attano dukkhena phuṭṭhā samānā na sukhavipākadāyakakammaṃ pariccajanti, sammohitā vāpi hutvā mohena mūḷhā sukhena mattā pāpakammaṃ nāma na samācaranti. Yathāsukhaṃ, sāmi, karohi kāmanti, sāmi sivirāja, attano dāsiṃ paricārentassa garahā nāma natthi, tvaṃ yathāsukhaṃ yathājjhāsayaṃ kāmaṃ karohi, attano icchaṃ pūrehīti. Na tena so jīvatīti, samma abhipāraka, yo ‘‘issaromhī’’ti pāpaṃ karoti, katvā ca kiṃ maṃ devamanussā vakkhantīti na uttasati na ottappati, so tena kammena na ca dīghakālaṃ jīvati, khippameva marati, devatāpi pana ‘‘kiṃ imassa pāparañño rajjena, varamassa vāḷukaghaṭaṃ gale bandhitvā maraṇa’’nti lāmakena cakkhunā olokenti.
大王，“不属于自己的”是指：别人拥有的、由那些主人布施出去的东西，凡是安住于自己正法的人接受了它，那么在这里，接受者和布施者双方做的都是能带来快乐果报的业。因为当接受者接受时，那份布施就会给布施者带来巨大的果报。
“以自己之苦”是指：贤友阿毗波罗迦，有的人被自己的痛苦所逼迫，就把那痛苦推给别人——从自己身上拿走，扔到别人身上；或者用别人的快乐来增加自己的快乐，把别人的快乐拿过来放到自己身上。他想着“我要除掉自己的苦”，却让别人受苦；想着“我要让自己快乐”，却让别人受苦；想着“我要让自己快乐”，却毁掉别人的快乐——这样的人不懂法。
但如果有人这样知道：“我的苦乐是怎样的，别人的苦乐也是这样的”，那他才算真正知道法，这才叫作知法。这就是这首偈颂的含义。
Aññātakanti, mahārāja, aññesaṃ santakaṃ tehi sāmikehi padinnaṃ dānaṃ ye attano dhamme ṭhitā paṭicchanti, te tattha paṭicchakā ca dāyakā ca sabbepi sukhapphalameva kammaṃ karonti. Paṭiggāhake hi paṭiggaṇhante taṃ dānaṃ dāyakassa mahantaṃ vipākaṃ detīti. Yo attadukkhenāti, samma abhipāraka, yo attano dukkhena pīḷito taṃ parassa dahati, attano sarīrato apanetvā parassa sarīre khipati, parassa vā sukhena attano sukhaṃ dahati, parassa sukhaṃ gahetvā attani pakkhipati, ‘‘attano dukkhaṃ harissāmī’’ti paraṃ dukkhitaṃ karoti, ‘‘attānaṃ sukhessāmī’’ti paraṃ dukkhitaṃ karoti, ‘‘attānaṃ sukhessāmī’’ti parassa sukhaṃ nāseti, na so dhammaṃ jānāti. Yo pana evaṃ jānāti ‘‘yathevidaṃ mayhaṃ sukhadukkhaṃ, tathā paresa’’nti, sa vedi dhammaṃ jānāti nāmāti ayametissā gāthāya attho.
我用可爱的东西给你，意思是：我以可爱之物作为原因，想要得到可爱的果报，所以给出去。他们得到可爱的，意思是：在轮回中流转的众生，得到的只是可爱的果报。以欲为因，亲爱的阿毗波罗迦，把以欲为因当成不合理的事，我心里就生起我要杀掉自己的念头。属于我的，意思是我所拥有的。也可以读作mayha satī，意思是：如果你认为这是我的东西，而你并不贪求它。对一切大众，意思是：召集所有军队后，对那一切大众说这是我的祸害，我就把它舍弃。从那里叫来，意思是：因为它没有被执取，你将带来。无罪过，意思是没有过失。作者，是用另一个名字来称呼他。因为他为国王做有利的事，所以被称为作者。也不属于你，意思是：像这样不做事的人，在城里你连一个支持者也不会有。
Piyena te dammīti piyena kāraṇabhūtena piyaṃ phalaṃ patthento dammīti attho. Piyaṃ labhantīti saṃsāre saṃsarantā piyameva labhanti. Kāmahetukanti, samma abhipāraka , kāmahetukaṃ ayuttaṃ katvā ‘‘attānaṃ vadhissāmī’’ti me parivitakko uppajjati. Mayha satinti mama santakaṃ. ‘‘Mayha satī’’tipi pāṭho, mama santakāti evaṃ maññamāno sace tvaṃ taṃ na kāmesīti attho. Sabbajanassāti sabbā seniyo sannipātāpetvā tassa sabbajanassa ayaṃ mayhaṃ ahitāti pariccajissāmi. Tato avhayesīti tato taṃ apariggahitattā āneyyāsi. Adūsiyanti anaparādhaṃ. Katteti tameva aparena nāmena ālapati. So hi rañño hitaṃ karoti, tasmā ‘‘kattā’’ti vuccati. Na cāpi tyassāti evaṃ akiccakārīti nagare tava koci pakkhopi na bhaveyya.
有人当面骂我、夸我，或者指责我的过错来呵斥我，我不只忍受诽谤，而是这一切责备、称赞和呵斥，我全都忍受，心里说：让这一切都冲我来吧。谁不把这些责备等放在心上，吉祥和智慧就会像水从高地流走一样离开他，不会停留。由于我已经舍弃了她，所以这样说。违越法，是指越过法而生起的不善，或者任何类似的情况。我将接纳，意思是我会接受、持守。对不动与动摇者，就像大地对漏尽者和凡夫一样，无论接受什么，一切都忍受；同样，我也会接纳这一切，忍受一切。我独自一人，意思是只有我一个人来承担、背负、扛起自己这个痛苦的负担。立于法，意思是立足于判决之法、传承之法、三种善行之法而住立。
Nindanti na kevalaṃ upavādameva, sacepi maṃ koci sammukhā nindissati vā pasaṃsissati vā, dosaṃ vā pana āropento garahissati, tampāhaṃ nindaṃ pasaṃsaṃ garahañca sabbaṃ sahissāmi, sabbametaṃ mama āgacchatūti vadati. Tamhāti yo ete nindādayo na gaṇhāti, tamhā purisā issariyasaṅkhātā sirī ca paññāsaṅkhātā lakkhī ca thalaṭṭhānato suvuṭṭhisaṅkhāto āpo viya apeti na patiṭṭhātīti. Ettoti ito mama tassā pariccattakāraṇā. Dhammātisārañcāti dhammaṃ atikkamitvā pavattaṃ akusalaṃ vā yaṃ kiñci hoti. Paccuttarissāmīti sampaṭicchissāmi dhārayissāmi. Thāvarānaṃ tasānanti yathā mahāpathavī khīṇāsavānañca puthujjanānañca kiñci sampaṭicchati sabbaṃ adhivāseti, tathevāhampi sabbametaṃ sampaṭicchissāmi adhivāsessāmīti dīpeti. Ekovimanti ahaṃ ekova imampi attano dukkhabhāraṃ hārayissāmi dhārayissāmi vahissāmi. Dhamme ṭhitoti vinicchayadhamme paveṇidhamme tividhasucaritadhamme ca ṭhito hutvā.
大王，所谓“能升天”，这福业确实就是能升天的。“祭祀之财”就是祭祀用的财物，也可以这样读。“朋友”的意思是说：就算她发疯了，也是我的女性朋友，你也是我的朋友。“父亲们”指的是梵天神们。“一切”是说：不只是天人和梵天神，所有国土里的居民都会看着我，然后指责说：“看哪，这个人的朋友的妻子，被他弄进家里当了朋友。”“这确实不是法”是说：这确实不是非法。“我给了你”是说：因为我把她给了你，所以人们不会说这是非法。“寂静者”是指佛陀等圣者们所具备的忍辱、修慈、持戒等法，这些法像大海的岸线一样难以逾越。所以，就像大海不会越过岸线，我也不会越过持戒的界限——他这样说。
Saggūpaganti , deva, puññakammaṃ nāmetaṃ saggūpagaṃ hoti. Yaññe dhananti yaññadhanaṃ, ayameva vā pāṭho. Sakhāti ummādantīpi mama sahāyikā, tvampi sahāyako. Pitaroti brahmāno. Sabbeti na kevalaṃ devabrahmānova, sabbe raṭṭhavāsinopi maṃ passatha, ‘‘bho, sahāyakassa bhariyā sahāyikā iminā gehe katā’’ti nindeyyuṃ. Na hetadhammanti na hi etaṃ adhammikaṃ. Yaṃ te mayāti yasmā mayā sā tuyhaṃ dinnā, tasmā etaṃ adhammoti na vadissanti. Satanti santānaṃ buddhādīnaṃ khantimettābhāvanāsīlācārasaṅkhātāni dhammāni suvaṇṇitāni samuddavelāva duraccayāni, tasmā yathā samuddo velaṃ nātikkamati, evamahampi sīlavelaṃ nātikkamissāmīti vadati.
大王，我是应受供养者，因为你配得上我对你的供养、款待和恭敬。你是维持者、安排者、欲乐守护者——大王啊，因为你能执持，所以是我的维持者；因为你能安排自在之乐，所以是我的安排者；因为你能守护我所想要、所希求的欲乐，所以是我的欲乐守护者。所谓“已献于你”，就是已经给了你。所谓“以我的欲求”，就是用我的欲求、我的愿望来接纳那个发疯的女人。阿毗波罗迦就这样把女人献给国王。国王拒绝说：“我不需要。”就像捕鸟人的笼子掉在地上，有人用脚背踢开，把它扔到林子里一样，他们两人都抛弃了她。这时，国王为了让她不再说话，就威吓她，说出“Addhā hī”这首偈颂。其中“kattuputtā”（工匠之子），是因为她父亲就是工匠，所以这样称呼她。这里的意思是：你以前确实为我修习一切法，只做利益我、增长我福祉的事，可现在你却变成对立方，说了这么多话。“别这样胡言乱语。这世间难道还有别的两足男人，能在日出之前让你得救吗？如果真有别的国王像我一样，心被你的妻子系缚，他会在日出之前就砍下你的头，把她弄到自己家里去。我只是因为害怕不善业才不这么做。你闭嘴，我不需要她。”国王就这样威吓了她。
Āhuneyyo mesīti, mahārāja, tvaṃ mama āhunapāhunasakkārassānucchaviko. Dhātā vidhātā casi kāmapāloti tvaṃ mama, deva, dhāraṇato dhātā issariyasukhassa vidahanato vidhātā icchitapatthitānaṃ kāmānaṃ pālanato kāmapālo. Tayī hutāti tuyhaṃ dinnā. Kāmena meti mama kāmena mama patthanāya ummādantiṃ paṭicchāti evaṃ abhipārako rañño deti. Rājā ‘‘na mayhaṃ attho’’ti paṭikkhipati. Bhūmiyaṃ patitaṃ sākuṇikapacchiṃ piṭṭhipādena paharitvā aṭaviyaṃ khipantā viya ubhopi naṃ jahanteva. Idāni rājā puna akathanatthāya taṃ santajjento ‘‘addhā hī’’ti gāthamāha. Tattha kattuputtāti pitāpissa kattāva, tena naṃ evaṃ ālapati. Idaṃ vuttaṃ hoti – addhā tvaṃ ito pubbe mayhaṃ sabbadhammaṃ acari, hitameva vuḍḍhimeva akāsi, idāni pana paṭipakkho hutvā bahuṃ kathesi, ‘‘mā evaṃ vippalapasi, añño nu te dvipado naro, ko idha jīvaloke aruṇeyeva sotthikattā, sace hi ahaṃ viya añño rājā tava bhariyāya paṭibaddhacitto abhavissa, antoaruṇeyeva tava sīsaṃ chindāpetvā taṃ attano ghare kareyya, ahaṃ pana akusalabhayeneva na karomi, tuṇhī hohi, na me etāya attho’’ti taṃ santajjesi.
他听了之后，再也说不出什么，就用赞叹国王的方式说了“Tuvaṃ nū”这首偈颂。它的意思是：大王，在整个赡部洲所有国王当中，只有您最殊胜，您是无上者；您通过守护判决之法、传承之法、善行之法，因此成为被法所护者；因为您了知这些法，所以是法的知者；您是明智的人。您守护法，也因此被法所护，愿您长久活着，也请为我说法，法的保护者、法的守护者、王中最胜者啊。
So taṃ sutvā puna kiñci vattuṃ asakkonto rañño thutivasena ‘‘tuvaṃ nū’’ti gāthamāha. Tassattho – mahārāja, tvaññeva sakalajambudīpe sabbesaṃ narindānaṃ seṭṭho, tvaṃ anuttaro, tvaṃ vinicchayadhammapaveṇidhammasucaritadhammānaṃ gopāyanena dhammagutto, tesaṃ viditattā dhammavidū tvaṃ sumedho, so tvaṃ yaṃ dhammaṃ gopesi, teneva gutto cīraṃ jīva, dhammañca me desehi dhammapālaka, dhammagopaka, rājavarāti.
这时，国王开始说法，说出“Tadiṅghā”等话。其中，“iṅghā”是表示催促的语气词，意思是“因为你催请我，所以这样说”。“Sataṃ”是指佛陀等善士所修习的。“Sādhu”是指美好、值得称赞的。喜欢判决法、传承法和善行法的人，就叫“dhammaruci”（法爱者）。这样的人即使舍弃生命也不做不该做的事，所以是美好的。“Paññāṇavā”是指具足智慧。“Mittānamaddubho”是指对朋友没有恶意。“Ṭhitadhammassa”是指安住于三种法的人。“Āsetha”是指让他们坐、让他们住。这里只是说法的大要，实际意思是：愿他们在四种威仪中都过得安乐。“Sītacchāyāyā”是指给子女、妻子、亲属、朋友清凉的荫蔽。“Saṅghare”是指在自己的家里，也就是在自己的住所里。这是说明：不被非法、暴力、惩罚等所侵扰，能安乐地居住。“Na cāhametaṃ”——善哉，阿毗波罗迦，这种不经审察就做出的不善行为，我不喜欢。“Ye vāpi ñatvāna”的意思则是：那些经过了解、衡量、判断之后自己去做事的国王们，他们的行为我才喜欢。关于这个道理，你听我为你说这两个譬喻。
Atha rājā dhammaṃ desento ‘‘tadiṅghā’’tiādimāha. Tattha iṅghāti codanatthe nipāto, yasmā maṃ tvaṃ codesi, tasmāti attho. Satanti buddhādīhi sappurisehi āsevitaṃ. Sādhūti sundaro pasattho. Vinicchayapaveṇisucaritadhamme rocetīti dhammaruci. Tādiso hi jīvitaṃ jahantopi akiccaṃ na karoti, tasmā sādhu. Paññāṇavāti ñāṇasampanno. Mittānamaddubbhoti mittassa adussanabhāvo. Ṭhitadhammassāti patiṭṭhitatividhadhammassa. Āsethāti āseyyuṃ nisīdeyyuṃ. Desanāsīsameva cetaṃ, cattāropi iriyāpathe sukhaṃ kappeyyunti ayaṃ panettha attho. Sītacchāyāyāti puttadārañātimittānaṃ sītalāya chāyāya. Saṅghareti sakaghare, attano geheti attho. Adhammabalidaṇḍādīhi anupaddutā sukhaṃ vaseyyunti dasseti. Na cāhametanti, samma abhipāraka, yametaṃ asamekkhitvā kataṃ asādhukammaṃ, etaṃ ahaṃ na rocayāmi. Ye vāpi ñatvānāti ye vā pana rājāno ñatvā tuletvā tīretvā sayaṃ karonti, tesāhaṃ kammaṃ rocemīti adhippāyo. Upamā imāti imasmiṃ panatthe tvaṃ mayhaṃ imā dve upamā suṇohi.
“Jimhaṃ”就是弯曲。“Netti”指牵母牛的人，这里指那头最尊贵的公牛。“Pageva”是说：当那头牛行非法时，其他众生就更会跟着做，而且做得更过分。“Dhammiko”指舍弃四种邪行、依法治理国家的人。“Amaraṃ”指天神的境界。“Ratanaṃ”指有情的宝物和无情的宝物。“Vatthiyaṃ”就是迦尸国的布料。“Assitthiyo”指像风一样快的马，也指容貌最好的女人。“Ratanaṃ maṇikañca”指七种宝与贵重物品。“Abhipālayantī”指如放光般守护着。“Na tassa”是说：即使对那转轮王位，也不应非正而行。“Usabhomhi”是说：因为我生于尸毗族中，成为最尊贵的国王，所以即使为了转轮王位，我也不非正而行。“Netā”指将大众安立于善法、引导他们前往天城的人；以利益之行而成为他们的利益者，因“尸毗王确实是法行者”而闻名整个阎浮提，因平等地护持国土而名为护国。“Apacāyamāno”指尊重尸毗族古代诸王的传承法。“So”：我正是如此，思惟那正法，因此，由于那个原因，我不随自心而转。
Jimhanti vaṅkaṃ. Netteti yo gāviyo neti, tasmiṃ jeṭṭhakausabhe. Pagevāti tasmiṃ adhammaṃ carante itarā pajā pageva carati, ativiya karotīti attho. Dhammikoti cattāri agatigamanāni pahāya dhammena rajjaṃ kārento. Amarattanti devattaṃ. Ratananti saviññāṇakāviññāṇakaratanaṃ. Vatthiyanti kāsikavatthameva. Assitthiyoti vātasamagatiassepi uttamarūpadharā itthiyopi. Ratanaṃ maṇikañcāti sattavidharatanañca mahagghabhaṇḍakañca. Abhipālayantīti ālokaṃ karontā rakkhanti. Na tassāti tassa cakkavattirajjassapi hetu na visamaṃ careyyaṃ. Usabhomhīti yasmā ahaṃ sivīnaṃ majjhe jeṭṭhakarājā hutvā jāto, tasmā cakkavattirajjakāraṇampi na visamaṃ carāmīti attho. Netāti mahājanaṃ kusale patiṭṭhāpetvā devanagaraṃ netā, hitakaraṇena tassa hitā, ‘‘sivirājā kira dhammacārī’’ti sakalajambudīpe ñātattā uggato, samena raṭṭhapālanato raṭṭhapālo. Apacāyamānoti sivīnaṃ porāṇakarājūnaṃ paveṇidhammaṃ apacāyamāno. Soti so ahaṃ tameva dhammaṃ anuvicintayanto tasmā tena kāraṇena attano cittassa vase na vattāmi.
听闻大士这样说法之后，阿毗波罗迦为了表达赞叹，说了“确实……”等话。“Nappamajjasi”的意思是：你对自己所说的法没有放逸，就安住在那里。“Dhammaṃ pamajjā”的意思是：忘失了法之后，就走上邪道。他这样赞叹之后，又以“要依法而行”来劝他修行法行，接着说了十首教诫偈。这些偈的意义，在前面《三鸟本生》（Jā. 2.17.1 等）中已经解释过了。
Evaṃ mahāsattassa dhammakathaṃ sutvā abhipārako thutiṃ karonto ‘‘addhā’’tiādimāha. Nappamajjasīti attanā kathitadhammaṃ nappamajjasi tattheva vattesi. Dhammaṃ pamajjāti dhammaṃ pamussitvā agativasena gantvā. Evaṃ so tassa thutiṃ katvā ‘‘dhammaṃ carā’’ti dhammacariyāya niyyojento uttaripi dasa ovādagāthā abhāsi. Tāsamattho heṭṭhā tesakuṇajātake (jā. 2.17.1 ādayo) vaṇṇitova.
阿毗波罗迦将军这样为国王说法之后，国王就消除了对迷醉女优摩达提的贪恋之心。
Evaṃ abhipārakasenāpatinā rañño dhamme desite rājā ummādantiyā paṭibaddhacittaṃ vinodesi.
导师讲完这段法的开示，阐明了四圣谛，然后把本生故事结合起来讲。四圣谛讲完的时候，那位比丘证得了入流果。那时候的御者苏难陀就是现在的阿难，阿毗波罗迦就是舍利弗，迷醉女就是莲华色，其余的大众就是佛陀的弟子众，尸毗王就是我。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Tadā sunandasārathi ānando ahosi, abhipārako sāriputto, ummādantī uppalavaṇṇā, sesaparisā buddhaparisā, sivirājā ahameva ahosinti.
