二十集·第3章 恰帕长老尼偈颂的注疏
13. 二十集义注 · 236 段
第3章 恰帕长老尼偈颂的注疏巴利
3. Cāpātherīgāthāvaṇṇanā
“手持木棍者,从前……”等偈颂,是恰帕长老尼说的。她也在过去诸佛时积下了善行,在一次次投生中积累能成为出离轮回之因的善法,渐渐善根增长,具足了解脱的资粮。在这一次佛陀出世时,她投生在万伽国一个猎鹿人的村子里,是猎鹿人首领的女儿,名叫恰帕。那时,世尊从菩提场出发,要去波罗奈转法轮,路上邪命外道优波迦遇到了世尊,问他:“贤友,你的诸根很清净,肤色也清净洁白。贤友,你是依谁出家的?谁是你的导师?你喜欢谁的法?”这样问过之后——巴利
Laṭṭhihattho pure āsītiādikā cāpāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī, anukkamena upacitakusalamūlā sambhatavimokkhasambhārā hutvā imasmiṃ buddhuppāde vaṅgahārajanapade aññatarasmiṃ migaluddakagāme jeṭṭhakamigaluddakassa dhītā hutvā nibbatti, cāpātissā nāmaṃ ahosi. Tena ca samayena upako ājīvako bodhimaṇḍato dhammacakkaṃ pavattetuṃ bārāṇasiṃ uddissa gacchantena satthārā samāgato ‘‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto, kaṃsi tvaṃ, āvuso, uddissa pabbajito, ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’ti (mahāva. 11; ma. ni. 1.285) pucchitvā –
我是降伏一切者、遍知一切者,于一切法无有染着。
舍弃一切者、于渴爱灭尽而解脱者,我自己亲证之后,还能指认谁呢?
我没有老师,也没有谁能和我相比。
在这个有诸天神的世间里,没有谁和我一样。
我在世间确实是应供者,我是无上的导师;
我是唯一的正自觉者,已经清凉、寂灭。
“ 为了转动法轮,我要前往迦尸国的都城。
在这被无明遮蔽的世间,我要敲响不死的大鼓。”巴利
‘‘Sabbābhibhū sabbavidūhamasmi, sabbesu dhammesu anūpalitto; Sabbañjaho taṇhākkhaye vimutto, sayaṃ abhiññāya kamuddiseyyaṃ. (dha. pa. 353; mahāva. 11; kathā. 405; ma. ni. 1.285); ‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati; Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo. ‘‘Ahañhi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro; Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtomhi nibbuto. ‘‘Dhammacakkaṃ pavattetuṃ, gacchāmi kāsinaṃ puraṃ; Andhībhūtasmiṃ lokasmiṃ, āhañchaṃ amatadundubhi’’nti. (mahāva. 11; kathā. 405; ma. ni. 1.285) –
世尊讲述了自己已证得一切知智的佛陀境界以及转法轮之事,他听后心生净信,说道:“贤友,你必定是无边胜者!”说完就离开,走上歧途,前往孟加拉人的地区。他在那里依靠一个猎鹿人的小村庄住了下来。村里一位年长的猎鹿人侍奉他。有一天,那猎人要去很远的地方猎鹿,出门前嘱咐自己的女儿:“别疏忽我的阿拉汉!”然后就带着儿子和兄弟们走了。他的这个女儿长得美丽动人。巴利
Satthārā attano sabbaññubuddhabhāve dhammacakkapavattane ca pavedite pasannacitto so ‘‘hupeyyapāvuso, arahasi anantajino’’ti (mahāva. 11; ma. ni. 1.285) vatvā ummaggaṃ gahetvā pakkanto vaṅgahārajanapadaṃ agamāsi. So tattha ekaṃ migaluddakagāmakaṃ upanissāya vāsaṃ kappesi. Taṃ tattha jeṭṭhakamigaluddako upaṭṭhāsi. So ekadivasaṃ dūraṃ migavaṃ gacchanto ‘‘mayhaṃ arahante mā pamajjī’’ti attano dhītaraṃ cāpaṃ āṇāpetvā agamāsi saddhiṃ puttabhātukehi. Sā cassa dhītā abhirūpā hoti dassanīyā.
那时,邪命外道优波迦在乞食时分来到猎鹿人的家,看见前来侍奉的恰芭,被贪欲压倒,连饭都吃不下去。他用钵盛了饭回到住处,把饭放在一边,心想:“如果我能得到恰芭,我就活下去;得不到,我就死。”于是绝食躺下。到了第七天,猎鹿人回来,问女儿:“你没有怠慢照顾我的阿拉汉吧?”女儿说:“他只来过一天,后来就再没来过。”猎鹿人立刻去了他的住处,一边按摩他的脚一边问:“尊者,您哪里不舒服?”优波迦只是呻吟着翻来覆去。猎人说:“尊者,您说吧,只要我能做到的,我一定都去做。”优波迦便委婉地说出了自己的心意。猎人说:“不过,尊者,您会什么手艺吗?”他说:“不会。”猎人说:“尊者,什么手艺都不会,是没法养家的。”优波迦说:“我什么手艺都不会,不过我可以替你们搬肉,再拿去卖。”猎人说:“这正合我们的意。”于是给了他一件上衣,让他在自己朋友家里住了几天,然后挑了个日子把他带回家,把女儿嫁给了他。巴利
Atha kho upako ājīvako bhikkhācāravelāyaṃ migaluddakassa gharaṃ gato parivisituṃ upagataṃ cāpaṃ disvā rāgena abhibhūto bhuñjitumpi asakkonto bhājanena bhattaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhattaṃ ekamante nikkhipitvā ‘‘sace cāpaṃ labhissāmi, jīvāmi, no ce, marissāmī’’ti nirāhāro nipajji. Sattame divase migaluddako āgantvā dhītaraṃ pucchi – ‘‘kiṃ mayhaṃ arahante na pamajjī’’ti? Sā ‘‘ekadivasameva āgantvā puna nāgatapubbo’’ti āha. Migaluddako ca tāvadevassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘kiṃ, bhante, aphāsuka’’nti pāde parimajjanto pucchi. Upako nitthunanto parivattatiyeva. So ‘‘vadatha, bhante, yaṃ mayā sakkā kātuṃ, sabbaṃ taṃ karissāmī’’ti āha. Upako ekena pariyāyena attano ajjhāsayaṃ ārocesi. ‘‘Itaro jānāsi pana, bhante, kiñci sippa’’nti. ‘‘Na jānāmī’’ti. ‘‘Na, bhante, kiñci sippaṃ ajānantena sakkā gharaṃ āvasitu’’nti. So āha – ‘‘nāhaṃ kiñci sippaṃ jānāmi, apica tumhākaṃ maṃsahārako bhavissāmi, maṃsañca vikkiṇissāmī’’ti. Māgaviko ‘‘amhākampi etadeva ruccatī’’ti uttarasāṭakaṃ datvā attano sahāyakassa gehe katipāhaṃ vasāpetvā tādise divase gharaṃ ānetvā dhītaraṃ adāsi.
后来时间一天天过去,他们同居生活,生下一个儿子,给他取名叫须跋陀罗。孩子哭的时候,恰芭就用这样的嘲弄孩子的歌来嘲弄优波迦:“优波迦的儿子,邪命外道的儿子,搬肉人的儿子,别哭啦,别哭啦……”优波迦就说:“恰芭,你别以为我无依无靠,我有个朋友叫无边胜者,我要到他那里去。”恰芭看出他为此烦恼,就一次又一次地那样说。有一天,他听她这么一说,发了火,动身要走。她说了种种话劝他留下,他还是不肯听从,面朝西方离去了。巴利
Atha kāle gacchante tesaṃ saṃvāsamanvāya putto nibbatti, subhaddotissa nāmaṃ akaṃsu. Cāpā tassa rodanakāle ‘‘upakassa putta, ājīvakassa putta, maṃsahārakassa putta, mā rodi mā rodī’’tiādinā puttatosanagītena upakaṃ uppaṇḍesi. So ‘‘mā tvaṃ cāpe maṃ ‘anātho’ti maññi, atthi me sahāyo anantajino nāma, tassāhaṃ santikaṃ gamissāmī’’ti āha. Cāpā ‘‘evamayaṃ aṭṭīyatī’’ti ñatvā punappunaṃ tathā kathesiyeva. So ekadivasaṃ tāya tathā vutto kujjhitvā gantumāraddho. Tāya taṃ taṃ vatvā anunīyamānopi saññattiṃ anāgacchanto pacchimadisābhimukho pakkāmi.
那时,世尊正住在舍卫城的祇园精舍,他告诉比丘们:“比丘们,如果今天有人来这里问‘无边胜者在哪儿’,你们就把他带到我这里来。”优波迦到处打听“无边胜者住在哪儿”,一路辗转问着,渐渐到了舍卫城。他走进精舍,站在精舍中央,问道:“无边胜者在哪儿?”比丘们就把他带到世尊那里。他见到世尊后说:“世尊,您认得我吗?”世尊说:“是的,我认得。不过这段时间你住在哪儿?”他说:“尊者,我住在孟加拉地区。”世尊说:“优波迦,你现在已经老了,还能出家吗?”他说:“世尊,我要出家。”导师就吩咐一位比丘:“来,比丘,给他剃度出家。”那位比丘就给他剃度了。出家之后,他在导师身边领受了业处,精勤修行,不久就证得不来果。命终之后,他投生到无烦天,在投生的那一刹那就证得了阿拉汉果。在无烦天一投生就证得阿拉汉果的有七位,他就是其中之一。正如所说:巴利
Bhagavā ca tena samayena sāvatthiyaṃ jetavane viharanto bhikkhūnaṃ ācikkhi – ‘‘yo, bhikkhave, ajja ‘kuhiṃ anantajino’ti idhāgantvā pucchati, taṃ mama santikaṃ pesethā’’ti. Upakopi ‘‘kuhiṃ anantajino vasatī’’ti tattha tattha pucchanto anupubbena sāvatthiṃ gantvā vihāraṃ pavisitvā vihāramajjhe ṭhatvā ‘‘kuhiṃ anantajino’’ti pucchi. Taṃ bhikkhū bhagavato santikaṃ nayiṃsu. So bhagavantaṃ disvā ‘‘jānātha maṃ bhagavā’’ti āha. ‘‘Āma, jānāmi, kuhiṃ pana tvaṃ ettakaṃ kālaṃ vasī’’ti? ‘‘Vaṅgahārajanapade, bhante’’ti. ‘‘Upaka, idāni mahallako jāto pabbajituṃ sakkhissasī’’ti? ‘‘Pabbajissāmi, bhante’’ti. Satthā aññataraṃ bhikkhuṃ āṇāpesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, imaṃ pabbājehī’’ti. So taṃ pabbājesi. So pabbajito satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā bhāvanaṃ anuyuñjanto na cirasseva anāgāmiphale patiṭṭhāya kālaṃ katvā avihesu nibbatto, nibbattakkhaṇeyeva arahattaṃ pāpuṇi. Avihesu nibbattamattā satta janā arahattaṃ pattā, tesaṃ ayaṃ aññataro. Vuttañhetaṃ –
七位比丘已投生到无烦天,他们已得解脱;
他们已彻底断除贪与嗔,已经超越了世间令人执着的渴爱。
“ 优波迦、波罗犍陀和弗库沙提这三个人,
跋提、康提天、巴胡拉吉和辛吉亚,
他们舍弃了人身之后,就超越了天界的束缚。”巴利
‘‘Avihaṃ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo; Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattikaṃ. ‘‘Upakopalagaṇḍo ca, pakkusāti ca te tayo; Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bāhuraggi ca siṅgiyo; Te hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccagu’’nti. (saṃ. ni. 1.105);
优波迦离开之后,恰芭心生厌离,把儿子托付给祖父,沿着优波迦先前走过的路前往舍卫城,在比丘尼们面前出家。她修习观禅,依照道的次第证得阿拉汉果。她回顾自己的修行,把过去优波迦和自己说过的偈颂汇集在一起,以自说偈的方式这样说道:巴利
Upake pana pakkante nibbindahadayā cāpā dārakaṃ ayyakassa niyyādetvā pubbe upakena gatamaggaṃ gacchantī sāvatthiṃ gantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī maggapaṭipāṭiyā arahatte patiṭṭhitā, attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pubbe upakena attanā ca kathitagāthāyo udānavasena ekajjhaṃ katvā –
他过去是手持杖者,如今却成了猎鹿的人;
那可怕的欲望泥沼,他没能渡到彼岸。巴利
‘‘Laṭṭhihattho pure āsi, so dāni migaluddako; Āsāya palipā ghorā, nāsakkhi pārametave.
她以为我已陶醉,也取悦了儿子;
斩断对遮帕的束缚后,我要再次出家。巴利
‘‘Sumattaṃ maṃ maññamānā, cāpi puttamatosayi; Cāpāya bandhanaṃ chetvā, pabbajissaṃ punopahaṃ.
大雄啊,请不要对我发怒;大牟尼啊,请不要对我发怒。
被愤怒控制的人,根本谈不上清净,更别提苦行了。巴利
‘‘Mā me kujjhi mahāvīra, mā me kujjhi mahāmuni; Na hi kodhaparetassa, suddhi atthi kuto tapo.
我将离开那罗,谁还会留在这那罗呢?
她们用女人的姿色,把那些依法过活的沙门捆住。巴利
‘‘Pakkamissañca nāḷāto, kodha nāḷāya vacchati; Bandhantī itthirūpena, samaṇe dhammajīvino.
来吧,黑者,回来吧,像从前那样享受欲乐;
我顺从于你,还有那些属于我的亲属们。巴利
‘‘Ehi kāḷa nivattassu, bhuñja kāme yathā pure; Ahañca te vasīkatā, ye ca me santi ñātakā.
从这里再取四分之一,正如你对我所说;
对迷恋你的男子而言,那确实会是件殊胜之事。巴利
‘‘Etto cāpe catubbhāgaṃ, yathā bhāsasi tvañca me; Tayi rattassa posassa, uḷāraṃ vata taṃ siyā.
就像多伽利树在山顶上开满了花,如同黑藤一般;
就像盛开的石榴树枝,又像岛中那棵盛开的波吒厘树。巴利
‘‘Kāḷaṅginiṃva takkāriṃ, pupphitaṃ girimuddhani; Phullaṃ dālimalaṭṭhiṃva, antodīpeva pāṭaliṃ.
我身涂黄栴檀、披迦尸妙衣,容色姝丽、心性安详;
你竟弃我而去,要投向何人?巴利
‘‘Haricandanalittaṅgiṃ, kāsikuttamadhāriniṃ; Taṃ maṃ rūpavatiṃ santiṃ, kassa ohāyaṃ gacchasi.
就像捕鸟人想要用网抓住一只鸟那样,
你没法用装饰过的外表来扰乱我。巴利
‘‘Sākuntikova sakuṇiṃ, yathā bandhitumicchati; Āharimena rūpena, na maṃ tvaṃ bādhayissasi.
黑啊,我这得子之果,是你所促成;
你抛下我这有子而安然之人,要投奔谁而去呢?巴利
‘‘Imañca me puttaphalaṃ, kāḷa uppāditaṃ tayā; Taṃ maṃ puttavatiṃ santiṃ, kassa ohāya gacchasi.
有智慧的人会舍弃子女,接着舍弃亲属,再舍弃财富;
大雄们出家,就像大象挣脱了束缚。巴利
‘‘Jahanti putte sappaññā, tato ñātī tato dhanaṃ; Pabbajanti mahāvīrā, nāgo chetvāva bandhanaṃ.
如今我便以杖、以刀,
将你这儿子打倒在地;你逃不脱丧子之痛。巴利
‘‘Idāni te imaṃ puttaṃ, daṇḍena churikāya vā; Bhūmiyaṃ vā nisumbhissaṃ, puttasokā na gacchasi.
如果你把儿子交给豺狼和狗,
你这卑劣的家伙,别想拿孩子当借口让我再回来。巴利
‘‘Sace puttaṃ siṅgālānaṃ, kukkurānaṃ padāhisi; Na maṃ puttakatte jammi, punarāvattayissasi.
那么,尊者,迦罗,你现在要去哪里呢?
是哪个村庄、哪个市镇、哪座城邑、哪座王都?巴利
‘‘Handa kho dāni bhaddante, kuhiṃ kāḷa gamissasi; Katamaṃ gāmanigamaṃ, nagaraṃ rājadhāniyo.
过去我们是有徒众的团体首领,明明不是沙门,却自以为/自称是沙门;
我们从一村走到另一村,在城镇和王都之间游历。巴利
‘‘Ahumha pubbe gaṇino, assamaṇā samaṇamānino; Gāmena gāmaṃ vicarimha, nagare rājadhāniyo.
此世尊实是佛陀,于尼连禅河畔,
为断一切苦故,为众生宣说法。
我要到他跟前去,他会成为我的导师。巴利
‘‘Eso hi bhagavā buddho, nadiṃ nerañjaraṃ pati; Sabbadukkhappahānāya, dhammaṃ deseti pāṇinaṃ; Tassāhaṃ santikaṃ gacchaṃ, so me satthā bhavissati.
如今请代我顶礼无上的世间怙主,
右绕行礼毕,再为我转达这份供养。巴利
‘‘Vandanaṃ dāni me vajjāsi, lokanāthaṃ anuttaraṃ; Padakkhiṇañca katvāna, ādiseyyāsi dakkhiṇaṃ.
这件事我们确实做得到,就像你对我说的那样。
现在我要把你的礼敬献给无上的世间怙主。
我右绕行礼之后,就要回向供养了。巴利
‘‘Etaṃ kho labbhamamhehi, yathā bhāsasi tvañca me; Vandanaṃ dāni te vajjaṃ, lokanāthaṃ anuttaraṃ; Padakkhiṇañca katvāna, ādisissāmi dakkhiṇaṃ.
那时,迦罗离开了,朝着尼连禅河走去。
他看见了正在宣说不死之道的正自觉者。巴利
‘‘Tato ca kāḷo pakkāmi, nadiṃ nerañjaraṃ pati; So addasāsi sambuddhaṃ, desentaṃ amataṃ padaṃ.
苦、苦的生起,以及超越苦;
以及导向苦之止息的圣八支道。巴利
‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ; Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.
“ 向他的双脚顶礼,然后对他行了右绕礼;
向遮帕辞别后,我出家过起了无家的生活;
三明已经证得,佛陀的教法已经完成。”巴利
‘‘Tassa pādāni vanditvā, katvāna naṃ padakkhiṇaṃ; Cāpāya ādisitvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –
他说了这些偈颂。巴利
Imā gāthā abhāsi.
这里,“执杖者”就是手里拿着棍杖的人。所谓“先前”,是指他过去还是游方者的时候,为了驱赶凶恶的公牛、狗等,手里拿着棍杖到处行走。如今他成了“猎鹿人”,意思是现在他和猎鹿的人们一起生活、交往,变成了猎鹿人、捕兽者。“从渴爱”就是从贪爱;也有写成“āsaya”的读法,意思是“因为意向”。“泥沼”指欲的泥沼和邪见的泥沼。“恐怖”,因为它带来人们所不知道的广大过患,所以可怕,称为恐怖。“不能到达彼岸”,意思是不能到达、不能抵达那泥沼的彼岸——涅槃,无法做到。这是优波迦在说自己的情况。巴利
Tattha laṭṭhihatthoti daṇḍahattho. Pureti pubbe paribbājakakāle caṇḍagoṇakukkurādīnaṃ pariharaṇatthaṃ daṇḍaṃ hatthena gahetvā vicaraṇako ahosi. So dāni migaluddakoti so idāni migaluddehi saddhiṃ sambhogasaṃvāsehi migaluddo māgaviko jāto. Āsāyāti taṇhāya. ‘‘Āsayā’’tipi pāṭho, ajjhāsayahetūti attho. Palipāti kāmapaṅkato diṭṭhipaṅkato ca. Ghorāti aviditavipulānatthāvahattā dāruṇato ghorā. Nāsakkhi pārametaveti tasseva palipassa pārabhūtaṃ nibbānaṃ etuṃ gantuṃ na asakkhi, na abhisambhunīti attānameva sandhāya upako vadati.
她以为我极度陶醉,把我当成已经彻底陶醉、因贪欲而沉迷、或者放逸的人来看待。恰芭安抚了儿子——猎鹿人的女儿恰芭用“这是邪命外道的儿子”之类的话来刺激我,以此取悦儿子、逗弄儿子。也有版本读作“以为我在睡觉”,意思就是以为我在睡觉。断除了对恰芭的束缚,就是断除了你对恰芭生起的烦恼束缚。我将再次出家,意思是第二次我也要出家。巴利
Sumattaṃ maṃ maññamānāti attani suṭṭhu mattaṃ madappattaṃ kāmagedhavasena laggaṃ pamattaṃ vā katvā maṃ sallakkhantī. Cāpā puttamatosayīti migaluddassa dhītā cāpā ‘‘ājīvakassa puttā’’tiādinā maṃ ghaṭṭentī puttaṃ tosesi keḷāyasi. ‘‘Supati maṃ maññamānā’’ti ca paṭhanti, supatīti maṃ maññamānāti attho. Cāpāya bandhanaṃ chetvāti cāpāya tayi uppannaṃ kilesabandhanaṃ chinditvā. Pabbajissaṃ punopahanti puna dutiyavārampi ahaṃ pabbajissāmi.
现在,她听到他说“这对我没有意义”,就为了请求原谅,说了“别对我生气”这个偈颂。其中“别对我生气”的意思是:不要因为这点玩笑之类的事对我发火。“大雄、大牟尼”是她对优波迦的称呼。因为她想,他以前就出过家,现在也还是想出家,并且希望他能忍耐,所以称他“大牟尼”。正因如此,她才说出“被愤怒控制的人,哪有什么清净?哪有什么苦行?”意思是:你连这么一点都受不了,又怎么能调伏自己的心?又怎么能修苦行呢?这就是这段话的用意。巴利
Idāni tassā ‘‘mayhaṃ attho natthī’’ti vadati, taṃ sutvā cāpā khamāpentī ‘‘mā me kujjhī’’ti gāthamāha. Tattha mā me kujjhīti keḷikaraṇamattena mā mayhaṃ kujjhi. Mahāvīra, mahāmunīti upakaṃ ālapati. Tañhi sā pubbepi pabbajito, idānipi pabbajitukāmoti katvā khantiñca paccāsīsantī ‘‘mahāmunī’’ti āha. Tenevāha – ‘‘na hi kodhaparetassa, suddhi atthi kuto tapo’’ti, tvaṃ ettakampi asahanto kathaṃ cittaṃ damessasi, kathaṃ vā tapaṃ carissasīti adhippāyo.
这时,到了纳腊之后,遮波对他说:“你想活命吗?”他回答说:“我就要离开纳腊了,谁还会留在纳腊呢?”意思是:这里还有谁会住在纳腊?我无论如何都要从纳腊离开。因为纳腊是他的出生村,他就是从那里离家出家的。而这个村子在摩揭陀国,靠近菩提道场那一带,说的就是那个地方。“你以女人之姿,束缚着依法生活的沙门”——意思是:遮波,你凭自己女人的容貌、女人的姿态,把那些如法生活、正法出家的沙门给缠住了。正因如此,我现在才落到这般地步,所以我舍弃你。这就是其中的意思。巴利
Atha nāḷaṃ gantvā jīvitukāmosīti cāpāya vutto āha – ‘‘pakkamissañca nāḷāto, kodha nāḷāya vacchatī’’ti ko idha nāḷāya vasissati, nāḷātova ahaṃ pakkamissāmeva. So hi tassa jātagāmo, tato nikkhamitvā pabbaji. So ca magadharaṭṭhe bodhimaṇḍassa āsannapadese, taṃ sandhāya vuttaṃ. Bandhantī itthirūpena, samaṇe dhammajīvinoti cāpe tvaṃ dhammena jīvante dhammike pabbajite attano itthirūpena itthikuttākappehi bandhantī tiṭṭhasi. Yenāhaṃ idāni ediso jāto, tasmā taṃ pariccajāmīti adhippāyo.
听到这话,恰芭想让他回心转意,就说了“来吧,黑子!”这个偈颂。它的意思是:因为你肤色黝黑,所以叫你黑子。优波迦啊,来吧,回来吧,别走了;像以前那样享受欲乐吧。我和我所有的亲戚,全都因为不想让你离开,已经被你收服,随你的心意摆布了。巴利
Evaṃ vutte cāpā taṃ nivattetukāmā ‘‘ehi, kāḷā’’ti gāthamāha. Tassattho – kāḷavaṇṇatāya, kāḷa, upaka, ehi nivattassu mā pakkami, pubbe viya kāme paribhuñja, ahañca ye ca me santi ñātakā, te sabbeva tuyhaṃ mā pakkamitukāmatāya vasīkatā vasavattino katāti.
优波迦听了这话,就说了“etto cāpe”这个偈颂。其中“cāpe”是对她的称呼。因为她身姿弯曲像弓一样,所以得到了“遮波”这个名字,因此就叫她“遮波”。遮波啊,如果真像你说的那样,你现在能对我表现出至少四分之一的温柔话语,那么对一个迷恋你、被贪欲压倒的男人来说,这确实会是件了不起的事。但我如今对你和诸欲都已离染,所以我不会听从遮波的话。这就是这段话的意思。巴利
Taṃ sutvā upako ‘‘etto cāpe’’ti gāthamāha. Tattha cāpeti cāpe. Cāpasadisaaṅgalaṭṭhitāya hi sā, cāpāti nāmaṃ labhi, tasmā, cāpāti vuccati. Tvaṃ cāpe, yathā bhāsasi, idāni yādisaṃ kathesi, ito catubbhāgameva piyasamudācāraṃ kareyyāsi. Tayi rattassa rāgābhibhūtassa purisassa uḷāraṃ vata taṃ siyā, ahaṃ panetarahi tayi kāmesu ca viratto, tasmā cāpāya vacane na tiṭṭhāmīti adhippāyo.
接着,恰芭为了让他对自己生起贪恋,就说了“kāḷaṅgini”这个词。其中,“kāḷā”是呼唤语,“aṅgini”指四肢骨骼长得优美。“Iva”是表示比喻的虚词。“如塔卡利花盛开于山顶”,意思是像一棵开满花的石榴嫩枝立在山顶上。也有人读作“Ukkāgāri”,意思是“像肢体的骨茎”。说“在山顶”,是为了显示那种美丽没有被任何东西破坏。有些人取“kāliṅgini”这个读法,解释说它的意思是“像鸠槃荼蔓草”。“如盛开的石榴嫩枝”,意思是像开花的香橼藤。“如岛内的帕塔利花”,意思是像海岛内部盛开的帕塔利树,这里提到“岛”,也只是为了显示美丽和祥瑞之相。巴利
Puna, cāpā, attani tassa āsattiṃ uppādetukāmā ‘‘kāḷaṅgini’’nti āha. Tattha, kāḷāti tassālapanaṃ. Aṅgininti aṅgalaṭṭhisampannaṃ. Ivāti upamāya nipāto. Takkāriṃ pupphitaṃ girimuddhanīti pabbatamuddhani ṭhitaṃ supupphitadālimalaṭṭhiṃ viya. ‘‘Ukkāgāri’’nti ca keci paṭhanti, aṅgatthilaṭṭhiṃ viyāti attho. Girimuddhanīti ca idaṃ kenaci anupahatasobhatādassanatthaṃ vuttaṃ. Keci ‘‘kāliṅgini’’nti pāṭhaṃ vatvā tassa kumbhaṇḍalatāsadisanti atthaṃ vadanti. Phullaṃ dālimalaṭṭhiṃvāti pupphitaṃ bījapūralataṃ viya. Antodīpeva pāṭalinti dīpakabbhantare pupphitapāṭalirukkhaṃ viya, dīpaggahaṇañcettha sobhāpāṭihāriyadassanatthameva.
用红旃檀涂满全身,就是“以红旃檀涂身”。穿着最上等的迦尸布料,就是“穿着最上等的迦尸衣”。“那样的我”,就是像那样的我。容貌端正,就是具足美貌。“你抛弃了谁而离开?”是哪个众生?或者出于什么原因、什么理由,舍弃、抛下、丢下而离开?巴利
Haricandanalittaṅginti lohitacandanena anulittasabbaṅgiṃ. Kāsikuttamadhārininti uttamakāsikavatthadharaṃ. Taṃ manti tādisaṃ maṃ. Rūpavatiṃ santinti rūpasampannaṃ samānaṃ. Kassaohāya gacchasīti kassa nāma sattassa, kassa vā hetuno, kena kāraṇena, ohāya pahāya pariccajitvā gacchasi.
从这里往后,除了他们之间的问答偈颂以外,最后还有三首偈颂。其中,“似捕鸟者”意思是像捕鸟的猎人。“以矫饰的容色”是指通过美发装饰等保养身体,以及衣服、饰品等所造作出来的外表、容貌和姿态。意思是:“你现在再也无法像以前那样来困扰我了。”巴利
Ito parampi tesaṃ vacanapaṭivacanagāthāva ṭhapetvā pariyosāne tisso gāthā. Tattha sākuntikovāti sakuṇaluddo viya. Āharimena rūpenāti kesamaṇḍanādinā sarīrajagganena ceva vatthābharaṇādinā ca abhisaṅkhārikena rūpena vaṇṇena kittimena cāturiyenāti attho. Na maṃ tvaṃ bādhayissasīti pubbe viya idāni maṃ tvaṃ na bādhituṃ sakkhissasi.
“子果”是指以儿子为实质的果,也就是儿子的出生。巴利
Puttaphalanti puttasaṅkhātaṃ phalaṃ puttapasavo.
“具慧者”就是指有智慧的人,意思是说,他们具备了能在轮回中辨明过患的智慧。因为这样的人,无论是舍弃小范围的亲属圈子还是大范围的亲属圈子,无论是舍弃少量财产还是大量财产,都会去出家。所以说:“大雄们出家,犹如象王挣脱束缚。”意思是:就像象王挣断铁链一样,他们断除了在家人生活的束缚,只有具大精进的人才能出家,而不是那些精进不足的人。巴利
Sappaññāti paññavanto, saṃsāre ādīnavavibhāviniyā paññāya samannāgatāti adhippāyo. Te hi appaṃ vā mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ bhogakkhandhaṃ vā pahāya pabbajanti. Tenāha – ‘‘pabbajanti mahāvīrā, nāgo chetvāva bandhana’’nti, ayabandhanaṃ viya hatthināgo gihibandhanaṃ chinditvā mahāvīriyāva pabbajanti, na nihīnavīriyāti attho.
用棍棒,就是用任何一种棍棒。用刀,就是用任何一种刀。或者他们把他摔在地上,就是把他推倒在地,再用捶打、刺戳等方式来伤害他。你不会因为丧子之痛而离开,就是不会因为丧子这件事而离去。巴利
Daṇḍenāti yena kenaci daṇḍena. Churikāyāti khurena. Bhūmiyaṃ vā nisumbhissanti pathaviyaṃ pātetvā pothanavijjhanādinā vibādhissāmi. Puttasokā na gacchasīti puttasokanimittaṃ na gacchissasi.
“你要给出去”就是你要投给、喂给。“因儿子之故”就是因为儿子这件事。“卑贱女”是对她的称呼,意思是低劣的女人。巴利
Padāhisīti dassasi. Puttakatteti puttakāraṇā. Jammīti tassā ālapanaṃ, lāmaketi attho.
这时,她允许他离开后,为了知道他要去哪里,便说了这首偈颂:“来吧,那么……”巴利
Idāni tassa gamanaṃ anujānitvā gamanaṭṭhānaṃ jānituṃ ‘‘handa kho’’ti gāthamāha.
那人为了说明这一点而说了“我们曾是……”等话:从前我执持着不能导向解脱的教法而安住,如今却想安住在无上胜者那能导向解脱的教法中,所以我要到他那里去。其中,“众首”指带领徒众的人。“非沙门”指没有止息恶行的人。“自以为沙门”指心里认为“我们已经止息了恶行”的人。“我们游走”是把自己归入富兰那等外道当中而说的。巴利
Itaro pubbe ahaṃ aniyyānikaṃ sāsanaṃ paggayha aṭṭhāsiṃ, idāni pana niyyānike anantajinassa sāsane ṭhātukāmo, tasmā tassa santikaṃ gamissāmīti dassento ‘‘ahumhā’’tiādimāha. Tattha gaṇinoti gaṇadharā. Assamaṇāti na samitapāpā. Samaṇamāninoti samitapāpāti evaṃ saññino. Vicarimhāti pūraṇādīsu attānaṃ pakkhipitvā vadati.
“在尼连禅河附近”是指尼连禅河旁边,在那条河的岸边。“觉者”是指已经证得正等觉的人。说这句话的用意是:世尊证得正等觉之后,一直住在那里,时时刻刻都在说法。巴利
Nerañjaraṃpatīti nerañjarāya nadiyā samīpe tassā tīre. Buddhoti abhisambodhiṃ patto, abhisambodhiṃ patvā dhammaṃ desento sabbakālaṃ bhagavā tattheva vasīti adhippāyena vadati.
“现在请你代我表达礼敬”的意思是:你要替我传达礼敬,用我的话向世间无上的救护者——佛陀——转达。所谓“右绕之后,请你回向”,意思是:向佛陀世尊右绕三圈,在四个地方礼拜之后,以那份福德向我作功德回向,并宣说那右绕(之功德)。她过去曾听闻佛陀的功德,又因缘具足,所以才这样说。巴利
Vandanaṃ dāni me vajjāsīti mama vandanaṃ vadeyyāsi, mama vacanena lokanāthaṃ anuttaraṃ vadeyyāsīti attho. Padakkhiṇañca katvāna, ādiseyyāsi dakkhiṇanti buddhaṃ bhagavantaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvāpi catūsu ṭhānesu vanditvā, tato puññato mayhaṃ pattidānaṃ dento padakkhiṇaṃ ādiseyyāsi buddhaguṇānaṃ sutapubbattā hetusampannatāya ca evaṃ vadati.
他说:“这确实是我们能做的:我们可以把这右绕的功德回向给你,但不能退回,也不能像以前那样享受欲乐。”这就是他的意思。“Te vajjanti tava vandanaṃ vajjaṃ vakkhāmi”是指“他们前来,我将宣说对你的礼敬之辞”。巴利
Etaṃkho labbhamamhehīti etaṃ padakkhiṇakaraṇaṃ puññaṃ amhehi tava dātuṃ sakkā, na nivattanaṃ, pubbe viya kāmūpabhogo ca na sakkāti adhippāyo. Te vajjanti tava vandanaṃ vajjaṃ vakkhāmi.
“so”是指迦罗(即优波迦);“看见了”就是见到了。巴利
Soti kāḷo, addasāsīti addakkhi.
在导师的教说中,因为以谛的讲述为核心,没有脱离它的内容,所以说了“苦”等;其余部分则和前面所说的一样。巴利
Satthudesanāyaṃ saccakathāya padhānattā tabbinimuttāya abhāvato ‘‘dukkha’’ntiādi vuttaṃ, sesaṃ vuttanayameva.
4. 善妙长老尼偈颂注释巴利
4. Sundarītherīgāthāvaṇṇanā
善妙长老尼的偈颂以“您爱子的亡故”等开头。她在过去诸佛那里也曾积累善根,在一次次生命中积聚趋向解脱的善业。三十一劫前毗舍婆佛在世时,她出生在一户好人家,长大后有一天看见导师正在托钵乞食,心生净信,便供养食物,五体投地顶礼。导师知道她心地清净,作了随喜祝福后离去。因为这一善业,她投生到三十三天,在那里享尽天寿,体验天界的福报,命终之后又不断转生于善趣,智慧逐渐成熟。到这一佛出世时,她投生为波罗奈一位名叫善生的婆罗门之女,因容貌美丽,取名“善妙”。她成年时,弟弟去世了。父亲被丧子之痛压垮,四处游走,遇到婆私咤长老尼,便向她请教消除忧愁的方法,说出“您爱子的亡故”等两首偈颂。长老尼看出他被忧伤压倒,想为他消除愁苦,便说了“那么多子数百”等两首偈颂,讲述自己无忧的心境。婆罗门听后问道:“尊者,您怎么做到这样毫无忧伤?”长老尼便为他讲述了三宝的功德。巴利
Petāni bhoti puttānītiādikā sundariyā theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī ito ekatiṃsakappe vessabhussa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānasā bhikkhaṃ datvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Satthā tassā cittappasādaṃ ñatvā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā tena puññakammena tāvatiṃsesu nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cutā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī paripakkañāṇā hutvā imasmiṃ buddhuppāde bārāṇasiyaṃ sujātassa nāma brāhmaṇassa dhītā hutvā nibbatti. Tassā rūpasampattiyā sundarīti nāmaṃ ahosi. Vayappattakāle cassā kaniṭṭhabhātā kālamakāsi. Athassā pitā puttasokena abhibhūto tattha tattha vicaranto vāsiṭṭhittheriyā samāgantvā taṃ sokavinodanakāraṇaṃ pucchanto ‘‘petāni bhoti puttānī’’tiādikā dve gāthā abhāsi. Therī taṃ sokābhibhūtaṃ ñatvā sokaṃ vinodetukāmā ‘‘bahūni puttasatānī’’tiādikā dve gāthā vatvā attano asokabhāvaṃ kathesi. Taṃ sutvā brāhmaṇo ‘‘kathaṃ tvaṃ, ayye, evaṃ asokā jātā’’ti āha. Tassa therī ratanattayaguṇaṃ kathesi.
这时,婆罗门问:“导师在哪里?”听说“现在住在弥提罗城”,他立刻套好车,乘车赶到弥提罗,来到导师跟前,顶礼之后,和导师互相问候,然后坐在一边。导师为他说法。他听完法,生起信心,就出家了。出家后,他修观,精勤努力,到第三天证得阿拉汉果。随后,御者驾车回到波罗奈,把这件事告诉了婆罗门夫人。孙德莉听说父亲出家了,就对母亲说:“妈妈,我也要出家。”母亲说:“这个家里所有的财产都归你,你是这个家族的继承人,你该继承家业,享用这些财富,别出家。”她说:“妈妈,我不需要财富,我一定要出家。”得到母亲同意后,她把那么大的家产像吐口水一样丢掉,出家了。出家后,她作为学尼,修观增长,精勤努力,因为善根成熟、智慧圆满,证得了具足无碍解的阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说:巴利
Atha brāhmaṇo ‘‘kuhiṃ satthā’’ti pucchitvā ‘‘idāni mithilāyaṃ viharatī’’ti taṃ sutvā tāvadeva rathaṃ yojetvā rathena mithilaṃ gantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā sammodanīyaṃ kathaṃ katvā ekamantaṃ nisīdi. Tassa satthā dhammaṃ desesi. So dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā ghaṭento vāyamanto tatiye divase arahattaṃ pāpuṇi. Atha sārathi rathaṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā brāhmaṇiyā taṃ pavattiṃ ārocesi. Sundarī attano pitu pabbajitabhāvaṃ sutvā, ‘‘amma, ahampi pabbajissāmī’’ti mātaraṃ āpucchi. Mātā ‘‘yaṃ imasmiṃ gehe bhogajātaṃ, sabbaṃ taṃ tuyhaṃ santakaṃ, tvaṃ imassa kulassa dāyādikā paṭipajja, imaṃ sabbabhogaṃ paribhuñja, mā pabbajī’’ti āha. Sā ‘‘na mayhaṃ bhogehi attho, pabbajissāmevāhaṃ, ammā’’ti mātaraṃ anujānāpetvā mahatiṃ sampattiṃ kheḷapiṇḍaṃ viya chaḍḍetvā pabbaji. Pabbajitvā ca sikkhamānāyeva hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā ghaṭentī vāyamantī hetusampannatāya ñāṇassa paripākaṃ gatattā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne –
当毗舍婆大牟尼在托钵乞食时,
我拿起一匙团食,供养给最胜的佛陀。
毗舍婆佛——正自觉者、世间导师——接受了供养后,
导师站在路上,为我作了随喜。
布施一勺饭食后,你将投生到三十三天。
你将成为三十六位天王的王后。
你将会成为五十位转轮王的王后;
你心里想要的一切,任何时候都能得到。
享受过财富之后,你就会出家,变得一无所有。
遍知一切诸漏,你将无漏而般涅槃。
说完这番话后,正等正觉的毗舍婆佛、世间导师,
这位勇者像天鹅王一样飞升到空中。
我之布施善施而最胜,我之供养善成而圆满;
施一勺之食已,我证得不动之境。
上溯三十一劫前,我昔所修诸布施;
恶趣之苦未曾知,此即施食之果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Piṇḍapātaṃ carantassa, vessabhussa mahesino; Kaṭacchubhikkhamuggayha, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ. ‘‘Paṭiggahetvā sambuddho, vessabhū lokanāyako; Vīthiyā saṇṭhito satthā, akā me anumodanaṃ. ‘‘Kaṭacchubhikkhaṃ datvāna, tāvatiṃsaṃ gamissasi; Chattiṃsadevarājūnaṃ, mahesittaṃ karissasi. ‘‘Paññāsaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittaṃ karissasi; Manasā patthitaṃ sabbaṃ, paṭilacchasi sabbadā. ‘‘Sampattiṃ anubhotvāna, pabbajissasi kiñcanā; Sabbāsave pariññāya, nibbāyissasināsavā. ‘‘Idaṃ vatvāna sambuddho, vessabhū lokanāyako; Nabhaṃ abbhuggamī vīro, haṃsarājāva ambare. ‘‘Sudinnaṃ me dānavaraṃ, suyiṭṭhā yāgasampadā; Kaṭacchubhikkhaṃ datvāna, pattāhaṃ acalaṃ padaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, bhikkhādānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,她安住于果定之乐与涅槃之乐中。后来她想:“我要在导师面前作狮子吼。”于是向亲教师辞别,离开波罗奈,和许多比丘尼一起次第游行,到了舍卫城。她走近导师,顶礼世尊后站在一边。世尊与她互相问候之后,她阐明了“自己是世尊亲生女儿”等义理,宣说了自己的证悟。那时,以她母亲为首的所有亲族眷属和随从都出家了。她后来回顾自己的修行,以父亲所说的偈颂为开头,用优陀那的方式——巴利
Arahattaṃ pana patvā phalasukhena nibbānasukhena ca viharantī aparabhāge ‘‘satthu purato sīhanādaṃ nadissāmī’’ti upajjhāyaṃ āpucchitvā bārāṇasito nikkhamitvā sambahulāhi bhikkhunīhi saddhiṃ anukkamena sāvatthiṃ gantvā satthu santikaṃ upasaṅkamitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā satthārā katapaṭisanthārā satthu orasadhītubhāvādivibhāvanena aññaṃ byākāsi. Athassā mātaraṃ ādiṃ katvā sabbo ñātigaṇo parijano ca pabbaji. Sā aparabhāge attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pitarā vuttagāthaṃ ādiṃ katvā udānavasena –
‘‘Petāni bhoti puttāni, khādamānā tuvaṃ pure; Tuvaṃ divā ca ratto ca, atīva paritappasi.
婆罗门女今朝尽啖百子,
瓦谢提以何因缘不极悲恼?巴利
‘‘Sājja sabbāni khāditvā, sataputtāni brāhmaṇī; Vāseṭṭhi kena vaṇṇena, na bāḷhaṃ paritappasi.
婆罗门啊,在过去世中,我的和你的成百上千的儿子、成百上千的亲族众,
都已被吃掉了。巴利
‘‘Bahūni puttasatāni, ñātisaṅghasatāni ca; Khāditāni atītaṃse, mama tuñhañca brāhmaṇa.
我已经知道了生和死的出离;
我不忧愁,也不哭泣,更没有悲伤苦恼。巴利
‘‘Sāhaṃ nissaraṇaṃ ñatvā, jātiyā maraṇassa ca; Na socāmi na rodāmi, na cāpi paritappayiṃ.
真是稀奇啊,瓦谢提,你竟然说出这样的话。
你明白了谁的法,才说出这样的话?巴利
‘‘Abbhutaṃ vata vāseṭṭhi, vācaṃ bhāsasi edisiṃ; Kassa tvaṃ dhammamaññāya, giraṃ bhāsasi edisiṃ.
婆罗门,这位正觉者来到了弥提罗城;
为了断除一切苦,他为众生宣说了法。巴利
‘‘Esa brāhmaṇa sambuddho, nagaraṃ mithilaṃ pati; Sabbadukkhappahānāya, dhammaṃ desesi pāṇinaṃ.
婆罗门啊,闻彼阿拉汉无依着法;
于中了知正法已,我遂断除丧子之悲。巴利
‘‘Tassa brahme arahato, dhammaṃ sutvā nirūpadhiṃ; Tattha viññātasaddhammā, puttasokaṃ byapānudiṃ.
我也要去弥提罗城看看。
但愿那位世尊能让我从一切苦中解脱出来。巴利
‘‘So ahampi gamissāmi, nagaraṃ mithilaṃ pati; Appeva maṃ so bhagavā, sabbadukkhā pamocaye.
婆罗门看见了佛陀,他已彻底解脱,没有任何执取。
那位牟尼已经到达苦的彼岸,为他说了法。巴利
‘‘Addasa brāhmaṇo buddhaṃ, vippamuttaṃ nirūpadhiṃ; Svassa dhammamadesesi, muni dukkhassa pāragū.
苦、苦的生起,以及超越苦。
导向苦寂灭的圣八支道。巴利
‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ; Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.
在那里,他了解了正法之后,就欢喜地选择了出家。
善生只用了三个夜晚,就证得了三种明。巴利
‘‘Tattha viññātasaddhammo, pabbajjaṃ samarocayi; Sujāto tīhi rattīhi, tisso vijjā aphassayi.
来吧,车夫,你走吧,把这辆车送还;
去婆罗门女那里报声平安,这位婆罗门如今已出家了。
善生只用三个夜晚,就证得了三明。巴利
‘‘Ehi sārathi gacchāhi, rathaṃ niyyādayāhimaṃ; Ārogyaṃ brāhmaṇiṃ vajja, pabbaji dāni brāhmaṇo; Sujāto tīhi rattīhi, tisso vijjā aphassayi.
于是取了车与千(钱),车夫向婆罗门女问安:
对婆罗门女说:‘愿您无病!婆罗门今已出家。’
善生只用了三个夜晚,就证得了三种明。巴利
‘‘Tato ca rathamādāya, sahassañcāpi sārathi; Ārogyaṃ brāhmaṇiṃvoca, ‘pabbaji dāni brāhmaṇo; Sujāto tīhi rattīhi, tisso vijjā aphassayi.
车夫啊,我将这辆马车及一千(金)
听闻三明婆罗门后,满钵赠予你。巴利
‘‘Etañcāhaṃ assarathaṃ, sahassañcāpi sārathi; Tevijjaṃ brāhmaṇaṃ sutvā, puṇṇapattaṃ dadāmi te.
这辆车就归你,一千金币也归你,婆罗门女。
我也要出家,到那位最胜慧者的面前去。巴利
‘‘Tuyheva hotvassaratho, sahassañcāpi brāhmaṇi; Ahampi pabbajissāmi, varapaññassa santike.
舍弃了象、牛、马和宝石耳环,也舍弃了这富足的家产;
美人孙德莉,你父亲已经出家了,这些财物你就自己享用吧。
你是家族财产的继承人。巴利
‘‘Hatthī gavassaṃ maṇikuṇḍalañca, phītañcimaṃ gahavibhavaṃ pahāya; Pitā pabbajito tuyhaṃ, bhuñja bhogāni sundarī; Tuvaṃ dāyādikā kule.
舍弃了象、牛、马和宝石耳环,也放下了这可爱又让人留恋的居家财富;
我的父亲因为失去儿子的悲痛而出了家。
我也要出家,我被失去兄弟的悲痛折磨着。巴利
‘‘Hatthī gavassaṃ maṇikuṇḍalañca, rammaṃ cimaṃ gahavibhavaṃ pahāya; Pitā pabbajito mayhaṃ, puttasokena aṭṭito; Ahampi pabbajissāmi, bhātusokena aṭṭitā.
愿你那个心愿实现,美丽的孙德莉,你所渴望的。
站着人家门口讨来的饭团、捡拾来的食物,还有粪扫衣。
他们证得这些,于来世无漏。巴利
‘‘So te ijjhatu saṅkappo, yaṃ tvaṃ patthesi sundarī; Uttiṭṭhapiṇḍo uñcho ca, paṃsukūlañca cīvaraṃ; Etāni abhisambhontī, paraloke anāsavā.
尊者,我尚为学法女时,天眼已得清净;
宿世生处我皆了知,往昔我曾安居之地。巴利
‘‘Sikkhamānāya me ayye, dibbacakkhu visodhitaṃ; Pubbenivāsaṃ jānāmi, yattha me vusitaṃ pure.
贤善的女子啊,僧团的庄严长老尼,正是依靠你。
三明已然证得,佛陀之教已奉行。巴利
‘‘Tuvaṃ nissāya kalyāṇi, theri saṅghassa sobhane; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.
大姊,请允许我,我想去舍卫城。
我要在最胜佛面前,发出狮子吼。巴利
‘‘Anujānāhi me ayye, icche sāvatthi gantave; Sīhanādaṃ nadissāmi, buddhaseṭṭhassa santike.
孙德莉,你看这位导师,肤色如金,皮肤黄褐。
对于尚未调伏的人,他是能调伏他们的人;他是正自觉者,无所畏惧。巴利
‘‘Passa sundari satthāraṃ, hemavaṇṇaṃ harittacaṃ; Adantānaṃ dametāraṃ, sambuddhamakutobhayaṃ.
看啊,孙陀利正朝这边走来,她已经彻底解脱,没有任何执著依傍。
已离贪、已解脱、已作应、无漏。巴利
‘‘Passa sundarimāyantiṃ, vippamuttaṃ nirūpadhiṃ; Vītarāgaṃ visaṃyuttaṃ, katakiccamanāsavaṃ.
从波罗奈出来,来到了你这里;
大雄啊,这位名叫孙德莉的女弟子正在顶礼你的双足。巴利
‘‘Bārāṇasito nikkhamma, tava santikamāgatā; Sāvikā te mahāvīra, pāde vandati sundarī.
您是佛陀,您是导师,婆罗门啊,我是您的女儿。
从胸口生出来的亲生女儿,从口中出生,该做的都做完了,已经没有烦恼漏了。巴利
‘‘Tuvaṃ buddho tuvaṃ satthā, tuyhaṃ dhītāmhi brāhmaṇa; Orasā mukhato jātā, katakiccā anāsavā.
“ 贤女,你来得正好;因此你这次到来,并没有白来。
已被调伏的人就是这样前来,以头面礼敬导师的双足。
他们已离贪、已彻底解脱、应做的都已完成、已无诸漏。”巴利
‘‘Tassā te svāgataṃ bhadde, tato te adurāgataṃ; Evañhi dantā āyanti, satthu pādāni vandikā; Vītarāgā visaṃyuttā, katakiccā anāsavā’’ti. –
他说出了这些偈颂。巴利
Imā gāthā paccudāhāsi.
这里,“已死的”就是指死去的。“女士”是在称呼她。“儿子们”是以词性(性别)颠倒的方式说的,意思是“死去的儿子们”。其实她只有一个儿子死了,但那个婆罗门心想:“她长期以来一直被忧伤折磨,到处游荡,我猜她大概有很多儿子都死了吧。”于是就用复数来说。同样地,也有“她今天吞掉了一切,所有一百个儿子”这样的话。“正在吞食”是随顺世间说法的一种责骂。因为在世间,如果一个女人生一个儿子就死一个,人们责备她时就会说“吃儿子的”之类的话。“极度地”就是非常强烈。“忧恼焦灼”就是忧愁焦灼,这里是接着前面说的。这里的要点是:婆悉咤女士啊,以前你作为死了儿子的母亲,悲伤哭泣,被极度的忧苦所折磨,奔走于村落、市镇和王都之间。巴利
Tattha petānīti matāni. Bhotīti taṃ ālapati. Puttānīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, pete putteti attho. Eko eva ca tassā putto mato, brāhmaṇo pana ‘‘cirakālaṃ ayaṃ sokena aṭṭā hutvā vicari, bahū maññe imissā puttā matā’’ti evaṃsaññī hutvā bahuvacanenāha. Tathā ca ‘‘sājja sabbāni khāditvā sataputtānī’’ti. Khādamānāti lokavohāravasena khuṃsanavacanametaṃ. Loke hi yassā itthiyā jātajātā puttā maranti, taṃ garahantā ‘‘puttakhādinī’’tiādiṃ vadanti. Atīvāti ativiya bhusaṃ. Paritappasīti santappasi, pureti yojanā. Ayañhettha saṅkhepattho – bhoti vāseṭṭhi, pubbe tvaṃ mataputtā hutvā socantī paridevantī ativiya sokāya samappitā gāmanigamarājadhāniyo āhiṇḍasi.
“她今天”就是“那位今天”,意思是“那位,也就是现在的你”。另一种写法是“sajjā”。“以什么原因”就是问“以什么理由”。巴利
Sājjāti sā ajja, sā tvaṃ etarahīti attho. ‘‘Sajjā’’ti vā pāṭho. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena.
“被吃掉了”这句,长老尼也是顺着婆罗门那种说法来讲的。或者,她这样说是指老虎、豹子、猫这类动物。“在过去的部分”是指在过去那一阶段,意思是那些已经过去的生命状态。“我的和你的”就是由我和由你。巴利
Khāditānīti therīpi brāhmaṇena vuttapariyāyeneva vadati. Khāditāni vā byagghadīpibiḷārādijātiyo sandhāyevamāha. Atītaṃseti atītakoṭṭhāse, atikkantabhavesūti attho. Mama tuyhañcāti mayā ca tayā ca.
了知从生与死中出离,即以道智证悟作为生、老、死之出离的涅槃。“我亦不再忧伤”:意思是我不再忧恼,不陷入忧恼。巴利
Nissaraṇaṃ ñatvā jātiyā maraṇassa cāti jātijarāmaraṇānaṃ nissaraṇabhūtaṃ nibbānaṃ maggañāṇena paṭivijjhitvā. Na cāpi paritappayinti na cāpi upāyāsāsiṃ, ahaṃ upāyāsaṃ na āpajjinti attho.
“真是稀有啊!”意思是:“真是奇妙啊!”因为那过去未曾存在、前所未有的,才被称为稀有。“像这样的”是指这样一种话:“我不悲伤,不哭泣,也不忧愁”,也就是表明没有悲伤等状态的说法。“你是了知了谁的法,才说出这样的话?”——因为这样的法并不是随随便便就能得到的,所以他问:你究竟是了知了哪位导师的法,才说出像这样的话?这是在问导师和教法。巴利
Abbhutaṃ vatāti acchariyaṃ vata. Tañhi abbhutaṃ pubbe abhūtaṃ abbhutanti vuccati. Edisinti evarūpiṃ, ‘‘na socāmi na rodāmi, na cāpi paritappayi’’nti evaṃ socanādīnaṃ abhāvadīpaniṃ vācaṃ. Kassa tvaṃ dhammamaññāyāti kevalaṃ yathā ediso dhammo laddhuṃ na sakkā, tasmā kassa nāma satthuno dhammamaññāya giraṃ bhāsasi edisanti satthāraṃ sāsanañca pucchati.
“无依着”就是没有痛苦。“已了知正法的人”就是已证悟圣谛法的人。“已驱除”就是已移除、已舍断。巴利
Nirūpadhinti niddukkhaṃ. Viññātasaddhammāti paṭividdhaariyasaccadhammā. Byapānudinti nīhariṃ pajahiṃ.
彻底解脱,是指从一切中解脱,从一切烦恼和一切生存状态中脱离出来。他是那位正自觉者,属于这位婆罗门。巴利
Vippamuttanti sabbaso vimuttaṃ, sabbakilesehi sabbabhavehi ca visaṃyuttaṃ. Svassāti so sammāsambuddho assa brāhmaṇassa.
这里说的“在那里”,是指在宣说四圣谛的法义时。巴利
Tatthāti tassaṃ catusaccadhammadesanāyaṃ.
把这辆车交给我,把这辆车交给那位婆罗门女。巴利
Rathaṃ niyyādayāhimanti imaṃ rathaṃ brāhmaṇiyā niyyādehi.
把那一千枚为作路费而带上的迦哈帕那(钱币)也拿上,交出去。这是句子的连属关系。巴利
Sahassañcāpīti maggaparibbayatthaṃ nītaṃ kahāpaṇasahassañcāpi ādāya niyyādehīti yojanā.
Assaratha 指的是套上马的车。Puṇṇapatta 指的是满钵,也就是欢喜的布施。巴利
Assarathanti assayuttarathaṃ. Puṇṇapattanti tuṭṭhidānaṃ.
婆罗门女这样欢喜布施时,御者不肯接受,说了“愿这些都归你所有”这首偈颂,就直接到导师那里出家了。御者出家后,婆罗门女把女儿孙陀利叫来,想让她留在家里过日子,就说了这首偈颂:“象、牛与马……”其中,“象”指象,“牛与马”指牛和马,“宝珠与耳环”指宝珠和耳环。“舍弃这丰饶的居家财富”意思是:你父亲舍弃了上面所说的象等种种,以及没有提到的田地、屋宅、金银等种种,舍弃了这丰饶富足的家产、家里的器具,还有奴隶、仆役等,全都舍弃。孙陀利,你享受这些财富吧,孙陀利,你享受这些财富吧。你在家中是继承人,你在这家中是值得继承家业的人。巴利
Evaṃ brāhmaṇiyā tuṭṭhidāne diyyamāne taṃ asampaṭicchanto sārathi ‘‘tuyheva hotū’’ti gāthaṃ vatvā satthu santikameva gantvā pabbaji. Pabbajite pana sārathimhi brāhmaṇī attano dhītaraṃ sundariṃ āmantetvā gharāvāse niyojentī ‘‘hatthī gavassa’’nti gāthamāha. Tattha hatthīti hatthino. Gavassanti gāvo ca assā ca. Maṇikuṇḍalañcāti maṇi ca kuṇḍalāni ca. Phītañcimaṃ gahavibhavaṃ pahāyāti imaṃ hatthiādippabhedaṃ yathāvuttaṃ avuttañca khettavatthuhiraññasuvaṇṇādibhedaṃ phītaṃ pahūtañca gahavibhavaṃ gehūpakaraṇaṃ aññañca dāsidāsādikaṃ sabbaṃ pahāya tava pitā pabbajito. Bhuñja bhogāni sundarīti sundari, tvaṃ ime bhoge bhuñjassu. Tuvaṃ dāyādikā kuleti tuvañhi imasmiṃ kule dāyajjārahāti.
孙德莉听了这话,为了表明自己出离的心愿,就说出“象、牛……”等偈颂。巴利
Taṃ sutvā sundarī attano nekkhammajjhāsayaṃ pakāsentī ‘‘hatthīgavassa’’ntiādimāha.
这时,她的母亲就顺着她出离的心愿鼓励她,诵出“愿你的心愿成就”等一首半偈。其中,“孙陀利,你所盼望的”意思是:孙陀利,你现在所盼望、所希求的。“愿你出家的决心、出家的意乐成就”意思是:愿你那份出家的决心和出家的意愿能够成就,毫无障碍地圆满实现。“站着得来的团食”是指站在人家门口得到的乞食团。“捡拾”则是指为了这个目的挨家挨户依次行乞,也指行乞的地方。“这些”指站着得食等这些方式。“能够承担”意思是:对此不感厌倦,凭借脚力去经历、去成就它。巴利
Atha naṃ mātā nekkhammeyeva niyojentī ‘‘so te ijjhatū’’tiādinā diyaḍḍhagāthamāha. Tattha yaṃ tvaṃ patthesi sundarīti sundari tvaṃ idāni yaṃ patthesi ākaṅkhasi. So tava pabbajjāya saṅkappo pabbajjāya chando ijjhatu anantarāyena sijjhatu. Uttiṭṭhapiṇḍoti ghare ghare patiṭṭhitvā laddhabbabhikkhāpiṇḍo. Uñchoti tadatthaṃ gharapaṭipāṭiyā āhiṇḍanaṃ uddissa ṭhānañca. Etānīti uttiṭṭhapiṇḍādīni. Abhisambhontīti anibbinnarūpā jaṅghabalaṃ nissāya abhisambhavantī, sādhentīti attho.
这时,孙德莉回答母亲说:“好的,妈妈。”她答应母亲后便离开,前往比丘尼寺院,仍是学人身份便证得了三明。随后她向亲教师禀告:“我要去导师那里。”便和众比丘尼一同前往舍卫城。因此经中才说“学人的我,圣尼……”等话。其中,“学人的我”意思是:作为学人的我。“圣尼”则是对自己亲教师的称呼。巴利
Atha sundarī ‘‘sādhu, ammā’’ti mātuyā paṭissuṇitvā nikkhamitvā bhikkhunupassayaṃ gantvā sikkhamānāyeva samānā tisso vijjā sacchikatvā ‘‘satthu santikaṃ gamissāmī’’ti upajjhāyaṃ ārocetvā bhikkhunīhi saddhiṃ sāvatthiṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘sikkhamānāya me, ayye’’tiādi. Tattha sikkhamānāya meti sikkhamānāya samānāya mayā. Ayyeti attano upajjhāyaṃ ālapati.
圣尼啊,您因为比丘尼僧团中最为年长、又具足坚固的功德,所以是僧团中的长老尼;因为具足殊胜的戒行等品德,所以是美好者。善良的善友啊,圣者,我依止您,才证得了三明,完成了佛陀的教法。巴利
Tuvaṃ nissāya kalyāṇi, theri saṅghassa sobhaneti bhikkhunisaṅghe vuddhatarabhāvena thiraguṇayogena ca saṅghattheri sobhanehi sīlādīhi samannāgatattā sobhane kalyāṇi kalyāṇamitte, ayye, taṃ nissāya mayā tisso vijjā anuppattā kataṃ buddhassa sāsananti yojanā.
他说“我想要”,就是“我愿去舍卫城”的意思;“我将作狮子吼”,指的正是宣说证智。巴利
Iccheti icchāmi. Sāvatthi gantaveti sāvatthiṃ gantuṃ. Sīhanādaṃ nadissāmīti aññābyākaraṇameva sandhāyāha.
这时,孙陀利一路来到舍卫城,走进精舍,看见导师坐在法座上,心中涌起强烈的喜悦和欢欣,便对自己喊道:“孙陀利,你看!” “Hemavaṇṇa”就是金色的肤色。“Harittaca”就是像黄金一样的皮肤。这里世尊因为肤色金黄,所以被称为“suvaṇṇavaṇṇa”(金色)。然后,为了说明世尊就像一面经过彻底打磨、涂上天然朱砂、又擦拭得极为光亮的金镜,先说了“hemavaṇṇa”,接着又说“harittaca”。巴利
Atha sundarī anukkamena sāvatthiṃ gantvā vihāraṃ pavisitvā satthāraṃ dhammāsane nisinnaṃ disvā uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedayamānā attānameva ālapantī āha ‘‘passa sundarī’’ti. Hemavaṇṇanti suvaṇṇavaṇṇaṃ. Harittacanti kañcanasannibhattacaṃ. Ettha ca bhagavā pītavaṇṇena ‘‘suvaṇṇavaṇṇo’’ti vuccati. Atha kho sammadeva ghaṃsitvā jātihiṅgulakena anulimpitvā suparimajjitakañcanādāsasannibhoti dassetuṃ ‘‘hemavaṇṇa’’nti vatvā ‘‘harittaca’’nti vuttaṃ.
看啊,那位名叫孙陀利的美女来了——世尊对我这名为孙陀利者说“看啊,她来了”。她因喜悦洋溢,以“已解脱”等话宣说自己的证悟。巴利
Passa sundarimāyantinti taṃ sundarināmikaṃ maṃ bhagavā āgacchanti passa. ‘‘Vippamutta’’ntiādinā aññaṃ byākarontī pītivipphāravasena vadati.
那些怀疑“她从哪里来?又到了哪里?这位孙陀利到底是什么人?”的人,为了打消他们的疑虑,先说了“bārāṇasito”这首偈颂,接着为了让那里提到的“sāvikā ca”(女弟子)这个意思更加清楚明白,又说了“tuvaṃ buddho”这首偈颂。这首偈颂的意思是:在这个包括天人在内的世间里,只有你一位是全知的佛陀;你依据现世的利益、来世的利益和究竟的利益,恰如其分地教导,所以你是我的导师。而我,世尊啊,是已漏尽的婆罗门尼——因为从你的精进中生出、具有亲生的性质,所以是“亲生女”;因为从你口中流出的法音以及作为教法之口的圣道而生,所以是“从口生”;因为遍知等应做的事都已做完,所以是“所作已办”;因为一切烦恼已彻底灭尽,所以是“无漏”。巴利
Kuto pana āgatā, kattha ca āgatā, kīdisā cāyaṃ sundarīti āsaṅkantānaṃ āsaṅkaṃ nivattetuṃ ‘‘bārāṇasito’’ti gāthaṃ vatvā tattha ‘‘sāvikā cā’’ti vuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘tuvaṃ buddho’’ti gāthamāha. Tassattho – imasmiṃ sadevake loke tuvameveko sabbaññubuddho, diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsanato tuvaṃ me satthā, ahañca khīṇāsavabrāhmaṇī bhagavā tuyhaṃ ure vāyāma janitābhijātitāya orasā, mukhato pavattadhammaghosena sāsanassa ca mukhabhūtena ariyamaggena jātattā mukhato jātā, niṭṭhitapariññātādikaraṇīyatāya katakiccā, sabbaso āsavānaṃ khepitattā anāsavāti.
这时,导师为她的到来感到欢喜,便说了“tassā te svāgata”这首偈颂。它的意思是:你如实地证得了我所证得的法。贤善的孙德莉,你来到我面前,这次到来是善来。正因如此,这就是善来,而不是恶来。为什么?因为“如此调伏者才前来”——就像你,孙德莉,以最上的圣道调伏了自己,因此彻底离贪,因为断尽了一切结缚而解脱,所作已办,无漏,前来礼敬导师的双足。所以,对你来说,这是善来,不是恶来。以上是句义连接。巴利
Athassā satthā āgamanaṃ abhinandanto ‘‘tassā te svāgata’’nti gāthamāha. Tassattho – yā tvaṃ mayā adhigataṃ dhammaṃ yāthāvato adhigacchi. Tassā te, bhadde sundari, idha mama santike āgataṃ āgamanaṃ suāgataṃ. Tato eva taṃ adurāgataṃ na durāgataṃ hoti. Kasmā? Yasmā evañhi dantā āyantīti, yathā tvaṃ sundari, evañhi uttamena ariyamaggadamathena dantā tato eva sabbadhi vītarāgā, sabbesaṃ saṃyojanānaṃ samucchinnattā visaṃyuttā katakiccā anāsavā satthu pādānaṃ vandikā āgacchanti, tasmā tassā te svāgataṃ adurāgatanti yojanā.
1 2 3