五集·6. 河岸迦叶长老偈的注释
5. 五集义注 · 250 段
6. 河岸迦叶长老偈的注释
6. Nadīkassapattheragāthāvaṇṇanā
“确实是为了我的利益”等偈颂,是具寿那提·迦叶长老说的。他是怎么来的呢?他在过去诸佛那里也积攒过善根,在一次次生命里不断积累有助于解脱的善业。到了莲华上佛在世的时候,他出生在一个好人家,长大懂事以后,有一天看见世尊在托钵乞食,心里生起清净的信心,就把自己种的芒果树第一次结的一颗芒果——颜色像硃砂一样——供养给了世尊。凭着这份善业,他在天界和人间之间流转,到这一佛出世的时候,出生在摩揭陀国的婆罗门家庭,成了优楼频螺·迦叶的弟弟。成年后,他一心想要出离,不愿意过在家的生活,就出家做了苦行者,和三百个苦行者一起,在尼连禅河岸边建了一座修行的地方住下来。因为他住在河边,又姓迦叶,所以大家就叫他那提·迦叶(河岸迦叶)。世尊用“善来,比丘!”的方式,让他和他的徒众一起受了具足戒。这些在《犍度》(大品 36-39)里都有记载。他听了世尊开示的《燃烧法门》之后,就证得了阿拉汉果。因此,他在《譬喻经》(长老譬喻 2.44.81-87)中这样说:
Atthāyavata metiādikā āyasmato nadīkassapattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso attanā ropitassa ambarukkhassa paṭhamuppannaṃ manosilāvaṇṇaṃ ekaṃ ambaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe brāhmaṇakule uruvelakassapassa bhātā hutvā nibbatto. Vayappatto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ anicchanto tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tīhi tāpasasatehi saddhiṃ nerañjarāya nadiyā tīre assamaṃ māpetvā viharati. Nadītīre vasanato hissa kassapagottatāya ca nadīkassapoti samaññā ahosi. Tassa bhagavā saparisassa ehibhikkhubhāvena upasampadaṃ adāsi. Taṃ sabbaṃ khandhake (mahāva. 36-39) āgatameva. So bhagavato ādittapariyāyadesanāya (mahāva. 54; saṃ. ni. 4.28) arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.44.81-87) –
莲华上佛,世间最上,具足如如功德者;
托钵游行的他,拥有无上的名声。
我以澄净之心,取最胜果;
奉施堪受供养之勇者,献于导师。
以彼业,两足尊、世间最胜者、人中牛王,
我已经到达了不动摇的境界,舍弃了胜利与失败。
在十万劫以前,那时我所作的布施,
我不曾经历恶趣,这便是最上布施的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Padumuttarabuddhassa, lokajeṭṭhassa tādino; Piṇḍāya vicarantassa, dhārato uttamaṃ yasaṃ. ‘‘Aggaphalaṃ gahetvāna, vippasannena cetasā; Dakkhiṇeyyassa vīrassa, adāsiṃ satthuno ahaṃ. ‘‘Tena kammena dvipadinda, lokajeṭṭha narāsabha; Pattomhi acalaṃ ṭhānaṃ, hitvā jayaparājayaṃ. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, aggadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他安住在阿拉汉果之后,后来省察自己的修行,以宣说摧破邪见的方式,记说究竟智——
Arahatte pana patiṭṭhito aparabhāge attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā diṭṭhisamugghātakittanamukhena aññaṃ byākaronto –
佛陀确实是为了我的利益,才来到尼连禅河边。
我听了法之后,就舍弃了邪见。
‘‘Atthāya vata me buddho, nadiṃ nerañjaraṃ agā; Yassāhaṃ dhammaṃ sutvāna, micchādiṭṭhiṃ vivajjayiṃ.
我曾经举行过各种高高低低的祭祀,把供品投进火里做火供。
这个凡夫愚昧无知,却以为“这就是清净”。
‘‘Yajiṃ uccāvace yaññe, aggihuttaṃ juhiṃ ahaṃ; Esā suddhīti maññanto, andhabhūto puthujjano.
陷于邪见稠林,为执取所惑乱;
我曾以不净为净,盲昧无知。
‘‘Diṭṭhigahanapakkhando, parāmāsena mohito; Asuddhiṃ maññisaṃ suddhiṃ, andhabhūto aviddasu.
我的邪见已经断除,一切生命存在都已粉碎;
我向应受供养之火献供,礼敬如来。
‘‘Micchādiṭṭhi pahīnā me, bhavā sabbe vidālitā; Juhāmi dakkhiṇeyyaggiṃ, namassāmi tathāgataṃ.
“我的痴已经全部断除,有爱也被粉碎了;
流转于生的轮回已灭尽,如今不再有后有。”
‘‘Mohā sabbe pahīnā me, bhavataṇhā padālitā; Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. –
他说了这五首偈颂。
Imā pañca gāthā abhāsi.
在这里,“确实为了我的利益”是指确实为了我的好处,确实为了我的安乐。“佛”指一切智的佛。“他去了尼连禅河”是指他前往那条名叫尼连禅的河,意思是说,他到了那条河的岸边,也就是我兄弟优楼频螺·迦叶的修行处。
Tattha atthāya vata meti mayhaṃ atthāya vata hitāya vata. Buddhoti sabbaññubuddho. Nadiṃ nerañjaraṃ agāti nerañjarāsaṅkhātaṃ nadiṃ agañchi, tassā nadiyā tīre ca mama bhātu uruvelakassapassa assamaṃ upagatoti adhippāyo.
现在为了把前面所说的含义解释清楚,就说了“yassāhaṃ”等话。其中“yassa”是指那位佛陀、世尊。“Dhammaṃ sutvāna”是说听闻了与四谛相应的法,通过耳门领受。“Micchādiṭṭhiṃ vivajjayi”是说舍弃邪见,也就是舍弃那种认为“通过祭祀等就能得到清净”的颠倒见解。
Idāni yathāvuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yassāha’’ntiādi vuttaṃ. Yassāti yassa buddhassa bhagavato. Dhammaṃ sutvānāti catusaccapaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ sutvā, sotadvārānusārena upalabhitvā. Micchādiṭṭhiṃ vivajjayinti ‘‘yaññādīhi suddhi hotī’’tiādinayappavattaṃ viparītadassanaṃ pajahiṃ.
为了把前面已经说过的“舍弃邪见”这个意思展开讲清楚,就说了“yaji”等话。其中,“yajiṃ uccāvace yaññe”是说:在各种各样众所周知的祭祀里,比如苏摩祭、vājapeyya祭等种种不同的祭祀,我都行了祭祀。“Aggihuttaṃ juhiṃ ahaṃ”是说:由于举行那些祭祀,我献上供品,侍奉火神。“Esā suddhīti maññanto”是说:认为“这种祭祀行为和事火就是清净的原因,靠这个我就清净了,我的轮回就这样清净了”,怀着这样的想法。“Andhabhūto puthujjano”是说:因为缺少慧眼,被无明弄瞎,成了盲目的凡夫;又因为邪见像密林一样难以越过,所以邪见本身就是密林,叫“见密林”;他一头扎进去、陷进去,就叫“陷于见密林的人”。“Parāmāsena”是说:越过法的真实本性,执取“只有这才是真的”,这种执取就叫邪执。“Mohito”是说:陷入愚痴。“Asuddhiṃ maññisaṃ suddhiṃ”是说:把不清净的道,错认为“清净的道”。这里说明原因:“andhabhūto aviddasū”——因为被无明弄瞎,所以对法与非法的区别、什么合适什么不合适都一无所知,因此才那样错认。
Micchādiṭṭhiṃ vivajjayinti vuttamevatthaṃ vitthāretvā dassetuṃ ‘‘yaji’’ntiādimāha. Tattha yajiṃ uccāvace yaññeti pākaṭayaññe somayāgavājapeyyādike nānāvidhe yaññe yajiṃ. Aggihuttaṃ juhiṃ ahanti tesaṃ yaññānaṃ yajanavasena āhutiṃ paggaṇhanto aggiṃ paricariṃ. Esā suddhīti maññantoti esā yaññakiriyā aggipāricariyā suddhihetubhāvato suddhi ‘‘evaṃ me saṃsārasuddhi hotī’’ti maññamāno. Andhabhūto puthujjanoti paññācakkhuvekallena avijjandhatāya andhabhūto puthujjano hutvā vanagahanapabbatagahanādīni viya duratikkamanaṭṭhena diṭṭhiyeva gahanaṃ diṭṭhigahanaṃ , taṃ pakkhando anupaviṭṭhoti diṭṭhigahanapakkhando. Parāmāsenāti dhammasabhāvaṃ atikkamitvā ‘‘idameva sacca’’nti parāmasanato parāmāsasaṅkhātena micchābhinivesena. Mohitoti mūḷhabhāvaṃ pāpito. Asuddhiṃ maññisaṃ suddhinti asuddhiṃ maggaṃ ‘‘suddhiṃ magga’’nti maññisaṃ maññiṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘andhabhūto aviddasū’’ti. Yasmā avijjāya andhabhūto, tato eva dhammādhammaṃ yuttāyuttañca avidvā, tasmā tathā maññinti attho.
邪见已被我断除。对于这样的我,在导师面前听闻含摄四谛的法语,并如理修行,通过圣道正见,以彻底断除的方式,一切邪见都已在我身上断除。有,就是欲有等一切有,都被圣道之剑劈开、摧毁了。我供奉应供之火:舍弃了供火等种种火之后,我供奉、侍奉那位应供之火——正自觉者,因为他在包括天神的世间里是最上的应供者,能烧尽一切罪恶。而我这供奉应供之火,不依赖凝乳、新鲜奶油、搅拌过的酥油等物,纯粹只是礼敬导师,所以说“我礼敬如来”。或者,“我供奉应供之火”的意思是:我自己就是应供之火——能让施主的供养产生大果报,能烧尽罪恶;我这样供奉、侍奉自己,这样去做、这样去护持。过去我礼敬火神,现在我却礼敬如来。
Micchādiṭṭhi pahīnā meti evaṃbhūtassa pana satthu sammukhā catusaccagabbhaṃ dhammakathaṃ sutvā yoniso paṭipajjantassa ariyamaggasammādiṭṭhiyā sabbāpi micchādiṭṭhi samucchedappahānavasena mayhaṃ pahīnā. Bhavāti kāmabhavādayo sabbepi bhavā ariyamaggasatthena vidālitā viddhaṃsitā. Juhāmi dakkhiṇeyyagginti āhavanīyādike aggī chaḍḍetvā sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyatāya sabbassa ca pāpassa dahanato dakkhiṇeyyaggiṃ sammāsambuddhaṃ juhāmi paricarāmi. Tayidaṃ mayhaṃ dakkhiṇeyyaggiparicaraṇaṃ dadhinavanītamathitasappiādinirapekkhaṃ satthu namassanamevāti āha ‘‘namassāmi tathāgata’’nti. Atha vā juhāmi dakkhiṇeyyagginti dāyakānaṃ dakkhiṇāya mahapphalabhāvakaraṇena pāpassa ca dahanena dakkhiṇeyyaggibhūtaṃ attānaṃ juhāmi paricarāmi tathā katvā paricarāmi, tathā katvā pariharāmi. Pubbe aggidevaṃ namassāmi, idāni pana namassāmi tathāgatanti.
“一切痴已被我断除”:对于苦的无明等各类痴,我的一切痴都已被断除、彻底根绝。正因为如此,“有爱已被粉碎,生死流转已灭尽,如今不再有后有”——在这三处,应把“我”(me)这个词引过来搭配理解。
Mohā sabbe pahīnā meti dukkhe aññāṇādibhedā sabbe mohā mayhaṃ pahīnā samucchinnā, tato eva ‘‘bhavataṇhā padālitā. Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti tīsu padesu me-saddo ānetvā yojetabbo.
7. 伽耶·迦叶长老偈颂注疏
7. Gayākassapattheragāthāvaṇṇanā
早晨、中午等偈颂,是具寿伽耶·迦叶长老的偈颂。它的起因是什么呢?这位长老也曾在过去诸佛那里积累过修行功德,在一次次投生中不断积集以出离为依托的善业。距今三十一劫之前,在尸弃世尊的时代,他出生在一个好人家,长大后因为内心倾向于出离,就舍弃了在家生活,出家做了苦行仙人,在森林里建了一座修行处,靠吃林中树根和野果过活。那时,世尊独自一人,没有同伴,经过他修行处附近。他看见世尊,心里生起清净的信心,走上前去顶礼,然后站在一旁,看准时机,把悦目的枣果献给导师。因为这份福业,他在天界和人间流转投生,到如今这尊佛出世时,出生在婆罗门家庭。长大后同样心怀出离,舍弃在家生活,出家做了苦行仙人,和两百位苦行者一起住在伽耶。因为住在伽耶,又是迦叶族姓,所以被称为“伽耶·迦叶”。世尊连同他的徒众一起为他授予“善来比丘”具足戒后,他听《燃烧法门》(《大品》第五十四)的教诫时,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说——
Pātomajjhanhikantiādikā āyasmato gayākassapattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito ekatiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane assamaṃ kāretvā vanamūlaphalāhāro vasati. Tena ca samayena bhagavā eko adutiyo tassa assamasamīpena gacchati. So bhagavantaṃ disvā pasannamānaso upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito velaṃ oloketvā manoharāni kolaphalāni satthu upanesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā dvīhi tāpasasatehi saddhiṃ gayāyaṃ viharati. Gayāyaṃ vasanato hissa kassapagottatāya ca gayākassapoti samaññā ahosi. So bhagavatā saddhiṃ parisāya ehibhikkhūpasampadaṃ datvā ādittapariyāyadesanāya (mahāva. 54) ovadiyamāno arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.45.8-14) –
那时我穿着羚羊皮,披着树皮衣;
我用筐装满枣果后,把枣果带回我的隐居处。
那时,尸弃佛独自一人,没有伴侣。
他了知一切时,来到了我的住处。
先让自己的心生起净信,然后礼敬那位善行者;
我以双手捧起枣果,供养佛陀。
从此往前第三十一劫,那时我曾布施果实;
我不知有恶趣,这是布施枣子的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Ajinena nivatthohaṃ, vākacīradharo tadā; Khāriyā pūrayitvānaṃ, kolaṃhāsiṃ mamassamaṃ. ‘‘Tamhi kāle sikhī buddho, eko adutiyo ahu; Mamassamaṃ upagacchi, jānanto sabbakālikaṃ. ‘‘Sakaṃ cittaṃ pasādetvā, vanditvāna ca subbataṃ; Ubho hatthehi paggayha, kolaṃ buddhassadāsahaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, koladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他安住在阿拉汉果之后,回顾自己的修行,以宣说去除诸恶这件事为开头,向别人记说自己证得的果位——
Arahatte pana patiṭṭhito attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pāpapavāhanakittanamukhena aññaṃ byākaronto –
早上、中午、傍晚,一天之中我三遍;
我确曾渡过伽耶帕古河的水。
‘‘Pāto majjhanhikaṃ sāyaṃ, tikkhattuṃ divasassahaṃ; Otariṃ udakaṃ sohaṃ, gayāya gayaphagguyā.
“凡是我于过去诸生中所造作的恶业,
我现在就在这里把它舍弃掉,过去我曾有过这样的见解。
‘‘Yaṃ mayā pakataṃ pāpaṃ, pubbe aññāsu jātisu; Taṃ dānīdha pavāhemi, evaṃdiṭṭhi pure ahuṃ.
听说了善巧的言语,以及包含法与义的句子;
我如理地观察了那真实、不颠倒的意义。
‘‘Sutvā subhāsitaṃ vācaṃ, dhammatthasahitaṃ padaṃ; Tathaṃ yāthāvakaṃ atthaṃ, yoniso paccavekkhisaṃ.
我已洗净一切恶,无有污垢,戒律严谨,纯洁清净。
我是清净者的清净继承人,是佛陀亲生的儿子。
‘‘Ninhātasabbapāpomhi, nimmalo payato suci; Suddho suddhassa dāyādo, putto buddhassa oraso.
“我跳进八支道的河流,把一切恶业彻底冲刷干净;
我已证得三明,圆满了佛陀的教诫。”
‘‘Ogayhaṭṭhaṅgikaṃ sotaṃ, sabbapāpaṃ pavāhayiṃ; Tisso vijjā ajjhagamiṃ, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –
他说了这五首偈颂。
Imā pañca gāthā abhāsi.
这里先讲第一首偈颂的大意:清晨太阳刚出来的时候、正午日中的时候、傍晚日落的时候,一天之中三回,我三次下水,沉入水中。我这样下水,并不是随随便便、任何时候、任何地方都去,而是在伽耶——大众公认能“洗掉罪恶”的伽耶渡口,在名为“伽耶颇古尼”的仪式上,也就是颇求那月的北颇古尼星宿时节,年复一年,一直专心做这件下水的事。
Tattha paṭhamagāthāya tāva ayaṃ saṅkhepattho – pāto sūriyuggamanavelāyaṃ, majjhanhikaṃ majjhanhavelāyaṃ, sāyaṃ sāyanhavelāyanti divasassa tikkhattuṃ tayo vāre ahaṃ udakaṃ otariṃ ogāhiṃ. Otaranto ca sohaṃ na yattha katthaci yadā vā tadā vā otariṃ, atha kho gayāya mahājanassa ‘‘pāpapavāhana’’nti abhisammate gayātitthe, gayaphagguyā gayāphaggunāmake phaggunīmāsassa uttaraphaggunīnakkhatte anusaṃvaccharaṃ udakorohanamanuyutto ahosinti.
现在,为了说明他当时是抱着什么样的想法去投入入水修行,说了“凡我所”这首偈颂。它的意思是:我过去在其他各世生命中所积攒的恶业,如今在这里的伽耶渡口,借着这伽耶颇古尼的仪式,通过这次入水,把它冲走、除掉、洗净。在成为世尊弟子、进入教法之前,我曾经就是抱着这样的见解,持有这样颠倒错误的看法。
Idāni tadā yenādhippāyena udakorohanamanuyuttaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ mayā’’ti gāthamāha. Tassattho – ‘‘yaṃ mayā pubbe ito aññāsu jātīsu pāpakammaṃ upacitaṃ. Taṃ idāni idha gayātitthe imissā ca gayāphagguyā iminā udakorohanena pavāhemi apanemi vikkhālemī’’ti. Pure satthu sāsanupagamanato pubbe evaṃdiṭṭhi evarūpaviparītadassano ahuṃ ahosiṃ.
所谓“与法和义相应的句子”,这是不省略语尾变化而作的说明。意思是:从开头、中间到结尾,都与法相应、与义相应,成为相应部分,被善巧地、究竟地作成导向出离的言说,也就是正自觉者的佛语。听闻了这佛语之后,依照它所开显的,以究竟义的真实状态,所以是“真实”;对于如其所应的生起与止息之方便,因无偏差,所以是“如实”。对于苦等义理,我以如理的方式,按照应当遍知等的状态来观察,也就是这样观察:苦应当遍知,集应当断除,灭应当作证,道应当修习。我观察,我以智慧之眼观见并通达。这就是其含义。
Dhammatthasahitaṃ padanti vibhattialopena niddeso. Dhammena ca atthena ca sahitakoṭṭhāsaṃ, ādito majjhato pariyosānato ca dhammūpasaṃhitaṃ atthūpasaṃhitaṃ suṭṭhu ekantena niyyānikaṃ katvā bhāsitaṃ vācaṃ sammāsambuddhavacanaṃ sutvā tena pakāsitaṃ paramatthabhāvena tacchabhāvato tathaṃ yathārahaṃ pavattinivattiupāyabhāve byabhicārābhāvato yāthāvakaṃ dukkhādiatthaṃ yoniso upāyena pariññeyyādibhāvena paccavekkhisaṃ ‘‘dukkhaṃ pariññeyyaṃ, samudayo pahātabbo, nirodho sacchikātabbo , maggo bhāvetabbo’’ti patiavekkhiṃ, ñāṇacakkhunā passiṃ paṭivijjhinti attho.
“我已洗净一切恶”,意思是:因为这样通达了真理,我就是以圣道之水洗净了一切恶的人。正因为如此,由于贪欲等污垢都不存在、没有污秽,所以是“无垢”。也正因为如此,由于身的行为清净、语的行为清净、意的行为清净,所以是精勤的、纯净清净的。由于从连同习气在内的一切烦恼垢染都已清净的佛陀、世尊那里领受了出世间法,所以是“继承者”。正是由于从世尊的教说与智慧所生,由精进在胸中所生的殊胜出生,所以是“亲生子”。这就是前后文的衔接解释。
Ninhātasabbapāpomhīti evaṃ paṭividdhasaccattā eva ariyamaggajalena vikkhālitasabbapāpo amhi. Tato eva rāgamalādīnaṃ abhāvena nimmalattā nimmalo. Tato eva parisuddhakāyasamācāratāya parisuddhavacīsamācāratāya parisuddhamanosamācāratāya payato sucisuddho. Savāsanasabbakilesamalavisuddhiyā suddhassa buddhassa bhagavato lokuttaradhammadāyassa ādiyanato dāyādo. Tasseva desanāñāṇasamuṭṭhānaurovāyāmajanitābhijātitāya oraso putto amhīti yojanā.
再者,为了进一步说明自己在究竟真实义上就是已沐浴者,他说了以“进入”为开首的最后一首偈颂。其中,“进入”是指沉入、进入。“八支道流”是指由正见等八支和合而成的圣道之流。“冲去一切恶”是指无余地洗净了一切罪恶垢染,借着圣道之水的冲流,成了究竟真实义上的沐浴者。因此,“我通达了三明”“我完成了佛陀的教法”等句,意义和前面所说的一样。
Punapi attano paramatthato nhātakabhāvameva vibhāvetuṃ ‘‘ogayhā’’ti osānagāthamāha. Tattha ogayhāti ogāhetvā anupavisitvā. Aṭṭhaṅgikaṃ sotanti sammādiṭṭhiādīhi aṭṭhaṅgasamodhānabhūtaṃ maggasotaṃ. Sabbapāpaṃ pavāhayinti anavasesaṃ pāpamalaṃ pakkhālesiṃ, ariyamaggajalapavāhanena paramatthanhātako ahosiṃ. Tato eva tisso vijjā ajjhagamiṃ, kataṃ buddhassa sāsananti vuttatthameva.
8. 婆迦梨长老偈的注释
8. Vakkalittheragāthāvaṇṇanā
“被风病所袭”等偈颂,是尊者婆迦梨长老所说。这件事的由来是怎样的呢?这位长老在过去诸佛在世时就已经积下了善根,在一次次投生中不断积累福德。到了莲华上佛世尊的时代,他出生在天鹅城的一个家族中。长大成人、有了辨别能力之后,他跟着那些前往导师那里听法的在家信众一起去了精舍,站在人群外围听法,看到导师把一位比丘列为“信胜解者”中的第一,自己也想得到那个位置。于是他做了七天大布施,并发了愿。世尊看到他未来将无障碍地证得,就为他授了记。
Vātarogābhinītotiādikā āyasmato vakkalittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthu santikaṃ gacchantehi upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānaṃ patthento sattāhaṃ mahādānaṃ datvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyataṃ disvā byākari.
他一生行善,在天界和人间不断轮回,到了我们导师住世的时代,投生在舍卫城的一个婆罗门家庭,家人给他取名叫婆迦梨。他长大后学习了三部吠陀,在婆罗门的技艺上也学有所成。后来他见到导师,因为看到导师色身的殊胜而始终看不够,就一直跟在导师身边。他想:“住在家里的话,我没法时时刻刻见到导师。”于是他在导师面前出家了。除了吃饭和照顾身体的时间以外,其余时间他都待在一个能看见十力者的地方,放下别的事,只是盯着世尊看。世尊一直等着他的智慧成熟,见他很长一段时间里都只是看着导师的色身,什么也没说。后来有一天,世尊对他说:“婆迦梨,你老是看这具臭皮囊有什么用?婆迦梨,见到法的人就见到我,见到我的人就见到法。因为,婆迦梨,见到法的人确实就是见到我,见到我的人确实就是见到法。”
Sopi yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ satthu kāle sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti, vakkalītissa nāmaṃ akaṃsu. So vuddhippatto tayo vede uggaṇhitvā brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gato satthāraṃ disvā rūpakāyassa sampattidassanena atitto satthārā saddhiṃyeva vicarati. ‘‘Agāramajjhe vasanto niccakālaṃ satthāraṃ daṭṭhuṃ na labhissāmī’’ti satthu santike pabbajitvā ṭhapetvā bhojanavelaṃ sarīrakiccakālañca sesakāle yattha ṭhitena sakkā dasabalaṃ passituṃ, tattha ṭhito aññaṃ kiccaṃ pahāya bhagavantaṃ olokentova viharati. Satthā tassa ñāṇaparipākaṃ āgamento bahukālaṃ tasmiṃ rūpadassaneneva vicarante kiñci avatvā punekadivasaṃ ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passati. Yo maṃ passati, so dhammaṃ passati. Dhammañhi, vakkali, passanto maṃ passati, maṃ passanto dhammaṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87) āha.
即使导师这样说,长老还是没办法放下瞻见导师,到别的地方去。于是导师想:“这个比丘如果不生起紧迫感,就不会理解。”在雨安居开始那天,导师说:“走吧,婆迦梨!”就这样把长老遣走了。长老被导师遣走后,不敢站在导师面前,心想:“我见不到导师,活着还有什么用?”于是爬上灵鹫山的一处悬崖。导师知道他的情况后,想:“这个比丘如果不能从我这里得到安慰,就会失去证得道果的助缘。”为了让他看见自己,导师放出光明,说道——
Satthari evaṃ vadantepi thero satthu dassanaṃ pahāya aññattha gantuṃ na sakkoti. Tato satthā ‘‘nāyaṃ bhikkhu saṃvegaṃ alabhitvā bujjhissatī’’ti vassūpanāyikadivase ‘‘apehi, vakkalī’’ti theraṃ paṇāmesi. So satthārā paṇāmito sammukhe ṭhātuṃ asakkonto ‘‘kiṃ mayhaṃ jīvitena, yohaṃ satthāraṃ daṭṭhuṃ na labhāmī’’ti gijjhakūṭapabbate papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Satthā tassa taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘ayaṃ bhikkhu mama santikā assāsaṃ alabhanto maggaphalānaṃ upanissayaṃ nāseyyā’’ti attānaṃ dassetuṃ obhāsaṃ vissajjento –
“一个充满喜悦的比丘,对佛陀的教法怀着净信;
他当证得寂静的境界,也就是一切造作止息的安乐。”
‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane; Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –
世尊说完偈颂,就伸出手说:“来吧,婆迦梨!”这位长老生起强烈的喜悦和满足,心想:“我见到了十力者!还得到了他唤我‘来吧’!”他不知道自己是从哪里来的,就在世尊面前跃入空中,一只脚还踩在山石上,便思惟世尊所说的偈颂。他在空中压伏了喜悦,连同诸无碍解一起证得阿拉汉果。这一记载见于《增支部注释》和《法句经注释》。
Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi, vakkalī’’ti hatthaṃ pasāresi. Thero ‘‘dasabalo me diṭṭho, ‘ehī’ti avhānampi laddha’’nti balavapītisomanassaṃ uppādetvā ‘‘kuto āgacchāmī’’ti attano gamanabhāvaṃ ajānitvā satthu sammukhe ākāse pakkhandanto paṭhamapādena pabbate ṭhitoyeva satthārā vuttagāthaṃ āvajjento ākāseyeva pītiṃ vikkhambhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.208) dhammapadavaṇṇanāyañca (dha. pa. aṭṭha. 2.381) āgataṃ.
不过,这里另有一种说法:世尊用“婆迦梨,这有什么用”等话教导他之后,他住在灵鹫山,开始修观。因为他的信根太强,观智无法进入观的行道。世尊知道这一点,就为他净化业处,再教给他。他再次修观,还是无法达到顶点。后来,他因为饮食不足而得了风病。世尊知道他正被风病折磨,就前往那里,问他:
Idha pana evaṃ vadanti – ‘‘kiṃ te, vakkalī’’tiādinā satthārā ovadito gijjhakūṭe viharanto vipassanaṃ paṭṭhapesi, tassa saddhāya balavabhāvato eva vipassanā vīthiṃ na otarati, bhagavā taṃ ñatvā kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. Puna vipassanaṃ matthakaṃ pāpetuṃ nāsakkhiyeva, athassa āhāravekallena vātābādho uppajji, taṃ vātābādhena pīḷiyamānaṃ ñatvā bhagavā tattha gantvā pucchanto –
“你被风病折磨着,住在荒野的树林里;
在荒凉粗劣的行处,比丘,你要怎么过呢?”
‘‘Vātarogābhinīto tvaṃ, viharaṃ kānane vane; Paviddhagocare lūkhe, kathaṃ bhikkhu karissasī’’ti. –
他说完以后,长老听了这番话——
Āha. Taṃ sutvā thero –
以广大的喜与乐,遍满这个身体;
就算吃的是粗劣的食物,我也能忍受,继续住在森林里。
‘‘Pītisukhena vipulena, pharamāno samussayaṃ; Lūkhampi abhisambhonto, viharissāmi kānane.
修习四念处、诸根与诸力;
修习七觉支,我当住林间。
‘‘Bhāvento satipaṭṭhāne, indriyāni balāni ca; Bojjhaṅgāni ca bhāvento, viharissāmi kānane.
见已发精进、心向解脱、常坚定勇猛者,
见和睦共住者,我当安住于林间。
‘‘Āraddhavīriye pahitatte, niccaṃ daḷhaparakkame; Samagge sahite disvā, viharissāmi kānane.
“随念正自觉者——无上、已调伏、心已安定;
我将日夜都不懈怠,住在树林里。”
‘‘Anussaranto sambuddhaṃ, aggaṃ dantaṃ samāhitaṃ; Atandito rattindivaṃ, viharissāmi kānane’’ti. –
他说了四首偈颂。
Catasso gāthā abhāsi.
在这里,“被风病侵袭”是指被风病夺去了自在,被风病所压倒。“你”是称呼那位长老。“住”是指以那样的行住坐卧而住。“在林中、树林里”是指身处密林般的树林中,意思是广大的森林。“行处散乱”是指行处散乱、资具难得。因为缺少对治风病的酥油等药物,又因为地界粗劣,所以是在粗劣的地方。“比丘,你将如何”是世尊问:“比丘,你将怎样安住?”
Tattha vātarogābhinītoti vātābādhena aseribhāvaṃ upanīto, vātabyādhinā abhibhūto. Tvanti theraṃ ālapati. Viharanti tena iriyāpathavihārena viharanto. Kānane vaneti kānanabhūte vane, mahāaraññeti attho. Paviddhagocareti vissaṭṭhagocare dullabhapaccaye. Vātarogassa sappāyānaṃ sappiādibhesajjānaṃ abhāvena pharusabhūmibhāgatāya ca lūkhe lūkhaṭṭhāne. Kathaṃ bhikkhu karissasīti bhikkhu tvaṃ kathaṃ viharissasīti bhagavā pucchi.
长老听了之后,为了开示自己以无染的喜与悦等而安住的快乐生活,便说了“以喜乐”等话。其中,“以喜乐”是指具有踊跃特相和遍满特相的喜,以及与喜相应的乐。因此说“广大”,意思是殊胜。“遍满此身”是指由上述喜乐所生的微妙色法,充盈全身,无间充满。“也能承受粗劣”是指能够克服并忍受因住在林中、生活方式严苛而难以忍受的资具粗劣。“我将在林中安住”意思是:我将以禅那之乐和观之乐安住于森林。因此说:“以身感受快乐”(波罗夷 11)。
Taṃ sutvā thero nirāmisapītisomanassādinā attano sukhavihāraṃ pakāsento ‘‘pītisukhenā’’tiādimāha. Tattha pītisukhenāti ubbegalakkhaṇāya pharaṇalakkhaṇāya ca pītiyā taṃsampayuttasukhena ca. Tenāha ‘‘vipulenā’’ti uḷārenāti attho. Pharamāno samussayanti yathāvuttapītisukhasamuṭṭhitehi paṇītehi rūpehi sakalaṃ kāyaṃ pharāpento nirantaraṃ phuṭaṃ karonto. Lūkhampi abhisambhontoti araññāvāsajanitaṃ sallekhavuttihetukaṃ dussahampi paccayalūkhaṃ abhibhavanto adhivāsento. Viharissāmi kānaneti jhānasukhena vipassanāsukhena ca araññāyatane viharissāmīti attho. Tenāha – ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedesi’’nti (pārā. 11).
无论从哪里如实观察诸蕴的生起与坏灭;
他就能获得喜悦和欢欣,那是不死的境界,只有智者才能了知。
‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti ca. (dha. pa. 374);
修习念处,是指让属于道的四念处——身随观念处等——生起并增长。根,是指属于道的信等五根。力,同样是指信等五力。觉支,同样是指念等七觉支。加上“及”字,就把正勤、神足和道支也包括进来了。因为它们彼此不相分离,所以提到这些时,也就等于提到了那些。“我将安住”,是指像前面所说的那样,修习菩提分法,以道之乐、由证得道而成就的果之乐,以及涅槃之乐而安住。
Bhāvento satipaṭṭhāneti maggapariyāpanne kāyānupassanādike cattāro satipaṭṭhāne uppādento vaḍḍhento ca. Indriyānīti maggapariyāpannāni eva saddhādīni pañcindriyāni. Balānīti tathā saddhādīni pañca balāni. Bojjhaṅgānīti tathā satisambojjhaṅgādīni satta bojjhaṅgāni. Ca-saddena sammappadhānaiddhipādamaggaṅgāni saṅgaṇhāti. Tadavinābhāvato hi taggahaṇeneva tesaṃ gahaṇaṃ hoti. Viharissāmīti yathāvutte bodhipakkhiyadhamme bhāvento maggasukhena tadadhigamasiddhena phalasukhena nibbānasukhena ca viharissāmi.
“已发起精进”是指以四种正勤而提起精进。“心已决意”是指心已朝向涅槃。“恒常坚固精勤”是指一切时候都不松懈地精进。以不争执、以身行和谐,见到见解与戒行共同一致的同梵行者。以此显示善知识的成就。
Āraddhavīriyeti catubbidhasammappadhānavasena paggahitavīriye. Pahitatteti nibbānaṃ patipesitacitte. Niccaṃ daḷhaparakkameti sabbakālaṃ asithilavīriye. Avivādavasena kāyasāmaggidānavasena ca samagge. Diṭṭhisīlasāmaññena sahite sabrahmacārī disvā. Etena kalyāṇamittasampattiṃ dasseti.
随念“正自觉者”时,因为他是自己正确、如实地觉悟了一切法的正自觉者,是一切众生中最尊贵的;是以最殊胜的调御方式被调伏的;是以无上的定而安住的。我要不懈怠、不懒惰,日日夜夜、一切时候都以“那位世尊确实是应供……”等方式随念而安住。这里通过显示与随念佛修习相应的行相,说明了在任何情况下都致力于业处;前面那句则说明了致力于守护业处。
Anussaranto sambuddhanti sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhaṃ sabbasattuttamatāya, aggaṃ uttamena damathena dantaṃ, anuttarasamādhinā samāhitaṃ atandito analaso hutvā, rattindivaṃ sabbakālaṃ ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā anussaranto viharissāmi. Etena buddhānussatibhāvanāya yuttākāradassanena sabbattha kammaṭṭhānānuyogamāha, purimena pārihāriyakammaṭṭhānānuyogaṃ.
长老这样说完后,就精勤地修习观禅,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说:
Evaṃ pana vatvā thero vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.54.28-65) –
“距今十万劫前,这位导师出现于世。
他的名号是无上,无可限量,名字叫莲华上。
面容像莲花一样,皮肤洁净无瑕,就像莲花一样。
就像莲花不被水沾湿一样,他也不被世间染着。
这位勇士眼睛像莲花瓣,就像莲花一样可爱。
他就像红莲最上的香气一样,所以被称为莲华上。
他是世间最尊贵的人,没有一丝傲慢;就像为盲人带来眼睛一样。
他威仪寂静,是功德的宝藏,是悲与智的海洋。
有时候,这位大雄者,受到梵天神、阿修罗和众神的敬奉;
在天神和人类聚集的大众当中,在人群中央,那位最殊胜的胜者。
以芬芳之语、甜美之音,
令一切大众心生欢喜;赞叹自家弟子。
他信解坚定,聪慧贤明,一心渴望见到我。
没有别的比丘像这位婆迦梨比丘这样。
那时我身在汉萨瓦蒂城,是婆罗门之子;
听了那番话后,我就喜欢上了那个境地。
邀请那位无垢的如来和他的弟子们一起来。
用食物供养了整整七天,那时我用布匹覆盖了他。
以头顶礼他之后,我沉入无边功德之海;
喜悦盈满,我作此言。
你所赞叹的那位牟尼,第七位的牟尼。
牟尼啊,愿我成为像那位比丘一样的人,在具足信心的比丘中最为第一。
听了这番话之后,大雄、无碍见者——
大牟尼在众人当中说出了这句话:
你们看这个年轻人,穿着光洁柔滑的黄衣;
他的身体像黄金做的供品一样庄严,吸引着人们的眼睛和心。
未来世中,此人将是乔达摩大仙的
信解最上首声闻弟子。
无论是生为天神还是生为人,都已远离一切热恼。
具足一切享乐,他将快乐地轮回流转。
“十万劫之后,将有生于甘蔗族者,
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
“于彼法中,当为法嗣、亲生子、由法所化生者;
有个叫婆迦梨的人,将会成为导师的声闻弟子。
因为那业的差别,以及思与愿的缘故,
舍弃人身之后,我往生三十三天。
处处安乐而住已,流转于诸有轮回;
我曾生于舍卫城,某一族姓之家内。
我像酥油一样柔细,像新生的嫩叶一样娇嫩。
母亲被毗舍遮鬼的恐怖所惊,便轻轻将我仰面放下。
他们心里满是悲伤,把我放在了大仙的脚边。
我们把此物献给您,主啊,请您做我们的皈依处,导师。
那时,那位牟尼接受了我,是恐惧者的皈依处。
用他那张着网纹、带有轮相、柔软细嫩的手。
从那时起,我就被那无需守护的(世尊)守护着;
已从一切怨敌中解脱,又因快乐而得以成长壮大。
我离开善逝独自而住,哪怕只是一小会儿,心里就烦躁不安。
“我七岁时,便出家而为无家者;”
由一切波罗蜜所生,绀青眼目殊胜;
彼色遍满一切美妙,我住于不满足之中。
胜者知道我对佛之色身的欢喜,那时便教导我:
婆迦梨,够了!你为什么对愚人所喜爱的诸色感到欢喜?
凡见正法者,彼智者即见我;
不见正法者,虽见我亦不见。
这个身体有着无穷无尽的过患,就像一棵毒树一样;
一切疾病的住处即是纯粹苦的堆积。
于色厌离已,当观诸蕴之生灭;
以乐见随烦恼之终尽,你将达于终尽。
就这样,我得到了那位寻求众生利益的导师的教导;
我登上灵鹫山,在山间的岩窟里修禅。
大牟尼站立在山脚下,安慰(我)。
听了胜者那句“婆迦梨”的话语,我满心欢喜。
我纵身跳进那座岩石山崖,那里有几百个人。
那时,靠着佛陀的威神之力,我安然地落到了大地上。
他又接着说法,讲诸蕴的生起与坏灭;
我明白了这个法之后,就证得了阿拉汉果。
于极大众会中,尔时行持究竟、大智者,
安立我为信解最上者之首。
在十万劫之前,那时我所造的业;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako; Anomanāmo amito, nāmena padumuttaro. ‘‘Padumākāravadano, padumāmalasucchavī; Lokenānupalittova, toyena padumaṃ yathā. ‘‘Vīro padumapattakkho, kanto ca padumaṃ yathā; Padumuttaragandhova, tasmā so padumuttaro. ‘‘Lokajeṭṭho ca nimmāno, andhānaṃ nayanūpamo; Santaveso guṇanidhi, karuṇāmatisāgaro. ‘‘Sa kadāci mahāvīro, brahmāsurasuraccito; Sadevamanujākiṇṇe, janamajjhe jinuttamo. ‘‘Vadanena sugandhena, madhurena rutena ca; Rañjayaṃ parisaṃ sabbaṃ, santhavī sāvakaṃ sakaṃ. ‘‘Saddhādhimutto sumati, mama dassanalālaso; Natthi etādiso añño, yathāyaṃ bhikkhu vakkali. ‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, nagare brāhmaṇatrajo; Hutvā sutvā ca taṃ vākyaṃ, taṃ ṭhānamabhirocayiṃ. ‘‘Sasāvakaṃ taṃ vimalaṃ, nimantetvā tathāgataṃ; Sattāhaṃ bhojayitvāna, dussehacchādayiṃ tadā. ‘‘Nipacca sirasā tassa, anantaguṇasāgare; Nimuggo pītisampuṇṇo, idaṃ vacanamabraviṃ. ‘‘Yo so tayā santhavito, ito sattamake muni; Bhikkhu saddhāvataṃ aggo, tādiso homahaṃ mune. ‘‘Evaṃ vutte mahāvīro, anāvaraṇadassano; Imaṃ vākyaṃ udīresi, parisāya mahāmuni. ‘‘Passathetaṃ māṇavakaṃ, pītamaṭṭhanivāsanaṃ; Hemayaññopacitaṅgaṃ, jananettamanoharaṃ. ‘‘Eso anāgataddhāne, gotamassa mahesino; Aggo saddhādhimuttānaṃ, sāvakoyaṃ bhavissati. ‘‘Devabhūto manusso vā, sabbasantāpavajjito; Sabbabhogaparibyūḷho, sukhito saṃsarissati. ‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito; Vakkali nāma nāmena, hessati satthu sāvako. ‘‘Tena kammavisesena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Sabbattha sukhito hutvā, saṃsaranto bhavābhave; Sāvatthiyaṃ pure jāto, kule aññatare ahaṃ. ‘‘Nonītasukhumālaṃ maṃ, jātapallavakomalaṃ; Mandaṃ uttānasayanaṃ, pisācabhayatajjitā. ‘‘Pādamūle mahesissa, sāyesuṃ dīnamānasā; Imaṃ dadāma te nātha, saraṇaṃ hohi nāyaka. ‘‘Tadā paṭiggahi so maṃ, bhītānaṃ saraṇo muni; Jālinā cakkaṅkitena, mudukomalapāṇinā. ‘‘Tadā pabhuti tenāhaṃ, arakkheyyena rakkhito; Sabbaveravinimutto, sukhena parivuddhito. ‘‘Sugatena vinā bhūto, ukkaṇṭhāmi muhuttakaṃ; Jātiyā sattavassohaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ. ‘‘Sabbapāramisambhūtaṃ , nīlakkhinayanaṃ varaṃ; Rūpaṃ sabbasubhākiṇṇaṃ, atitto viharāmahaṃ. ‘‘Buddharūparatiṃ ñatvā, tadā ovadi maṃ jino; Alaṃ vakkali kiṃ rūpe, ramase bālanandite. ‘‘Yo hi passati saddhammaṃ, so maṃ passati paṇḍito; Apassamāno saddhammaṃ, maṃ passampi na passati. ‘‘Anantādīnavo kāyo, visarukkhasamūpamo; Āvāso sabbarogānaṃ, puñjo dukkhassa kevalo. ‘‘Nibbindiya tato rūpe, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Passa upakkilesānaṃ, sukhenantaṃ gamissasi. ‘‘Evaṃ tenānusiṭṭhohaṃ, nāyakena hitesinā; Gijjhakūṭaṃ samāruyha, jhāyāmi girikandare. ‘‘Ṭhito pabbatapādamhi, assāsayi mahāmuni; Vakkalīti jino vācaṃ, taṃ sutvā mudito ahaṃ. ‘‘Pakkhandiṃ selapabbhāre, anekasataporise; Tadā buddhānubhāvena, sukheneva mahiṃ gato. ‘‘Punopi dhammaṃ deseti, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Tamahaṃ dhammamaññāya, arahattamapāpuṇiṃ. ‘‘Sumahāparisamajjhe, tadā maṃ caraṇantago; Aggaṃ saddhādhimuttānaṃ, paññapesi mahāmati. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,即使在宣说其他事时,这位长老也只是诵出这些偈颂。那时,导师坐在比丘僧团中间,把他安立在信胜解者中的第一位。
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākarontopi thero imā eva gāthā abhāsi. Atha naṃ satthā bhikkhusaṅghamajjhe nisinno saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.
9. 维吉塔塞那长老偈颂的注释
9. Vijitasenattheragāthāvaṇṇanā
“我要把你拴住”等偈颂,是维吉塔塞那长老说的。这件事的起因是什么呢?这位长老过去在诸佛面前积过善根,一世又一世地积累趋向解脱的善业。在见义世尊的时代,他出生在一个好家庭,长大后舍弃在家生活,出家做了修行人,住在森林里。有一天,他看见世尊从空中飞来,心里生起清净的信心,为了表达敬意,就合掌站着。导师知道他的心意,便从空中降下来。他把自己那些好看又好吃的果子献给世尊,世尊出于慈悲接受了。凭着这份福业,他在天界和人间流转,直到现在这尊佛出世时,出生在憍萨罗国一个驯象师家里,取名维吉塔塞那,长大成人。他的两位舅父——塞那和优波先那,都是驯象师,他们在导师面前听了法,生起信心出了家,精勤修行,证得了阿拉汉果。维吉塔塞那也学成了驯象的技艺,但他心里想的是出离,对在家生活毫不留恋。他看见世尊施展双神变,生起信心,就在两位舅父长老面前出了家,按照他们的教导修观。修观时,他的心越过了观的次第,向外四处攀缘种种对象,于是他就训诫自己的心说:
Olaggessāmītiādikā āyasmato vijitasenattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto atthadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā araññe viharanto ākāsena gacchantaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso pasannākāraṃ dassento añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Satthā tassa ajjhāsayaṃ ñatvā ākāsato otari. So bhagavato manoharāni madhurāni phalāni upanesi, paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe hatthācariyakule nibbattitvā vijitasenoti laddhanāmo viññutaṃ pāpuṇi. Tassa mātulā seno ca upaseno cāti dve hatthācariyā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā vāsadhuraṃ pūrentā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Vijitasenopi hatthisippe nipphattiṃ gato nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāse alaggamānaso satthu yamakapāṭihāriyaṃ disvā paṭiladdhasaddho mātulattherānaṃ santike pabbajitvā tesaṃ ovādānusāsaniyā vipassanāya kammaṃ karonto vipassanāvīthiṃ laṅghitvā bahiddhā nānārammaṇe vidhāvantaṃ attano cittaṃ ovadanto –
我要把你拴住,心啊,就像用门闩拴住大象一样。
我不会驱使你去作恶,不会让你陷进那由身体生出的欲望之网。
‘‘Olaggessāmi te citta, āṇidvāreva hatthinaṃ; Na taṃ pāpe niyojessaṃ, kāmajālaṃ sarīrajaṃ.
汝被系缚,不能前行,如象求门而不得入;
心恶者!不要再三强行、好乐邪恶而行。
‘‘Tvaṃ olaggo na gacchasi, dvāravivaraṃ gajova alabhanto; Na ca cittakali punappunaṃ, pasakka pāparato carissasi.
如力士持象钩,能令新捕未驯之象,虽不情愿,亦随钩而转;
我今亦当如是,令汝转身。
‘‘Yathā kuñjaraṃ adantaṃ, navaggahamaṅkusaggaho; Balavā āvatteti akāmaṃ, evaṃ āvattayissaṃ taṃ.
就像善于驯马的人,最优秀的御者能调伏良马;
我要这样调伏你,稳稳安住在五种力上。
‘‘Yathā varahayadamakusalo, sārathipavaro dameti ājaññaṃ; Evaṃ damayissaṃ taṃ, patiṭṭhito pañcasu balesu.
“我以正念系缚你,勤加调伏你;
心啊,你既被精进之轭制伏,便不会从此处远去。”
‘‘Satiyā taṃ nibandhissaṃ, payutto te damessāmi; Vīriyadhuraniggahito, na yito dūraṃ gamissase cittā’’ti. –
在这里,“我将执着”意思是“我将约束、我将阻止”。“te”就是“taṃ”(你)。这里“sāmivacana”(属格)用的是宾语的意义。也可以补足为“te gamanaṃ”(你的行走)。“hatthinaṃ”的意思就是“hatthi”(象)。“cittā”(心啊)是在呼唤自己的心。为了表明想阻止它,他说“就像在闩门处的象”。所谓“闩门”,是指有城墙围绕的城镇的小门。把门闩插进门闩孔后,如果没有机关,即使里面有人也打不开。人、牛、马、水牛等都没法从那里出去。就连想走出城镇的象,驯象师也会把它引到那里,从而阻止它出去。另一种说法,“闩门”是指横闩门。在那里横放一根横木,然后在横木端头装上叫做“树针”的门闩。“我将不令你投入,不会让你投入”:对于在色等对象上生起的贪欲等恶法,我将不让你投入,不会让你投入。“欲网”就是贪欲所形成的网。就像渔夫或猎鹿者的网,是他们随心所欲捕捉鱼等的工具;同样,被不如理作意所支配的心,就是魔罗随心所欲操控的工具。“身生”是指在身体中生起的。因为在五蕴有的状态中,心依附着色法而运作,所以称为“身生”。
Tattha olaggessāmīti saṃvarissāmi nivāressāmi. Teti taṃ. Upayogatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ . Te gamananti vā vacanaseso. Hatthinanti ca hatthinti attho. Cittāti attano cittaṃ ālapati. Yathā taṃ vāretukāmo, taṃ dassento ‘‘āṇidvāreva hatthina’’nti āha. Āṇidvāraṃ nāma pākārabaddhassa nagarassa khuddakadvāraṃ, yaṃ ghaṭikāchidde āṇimhi pakkhitte yantena vinā abbhantare ṭhitehipi vivarituṃ na sakkā. Yena manussagavassamahiṃsādayo na niggantuṃ sakkā. Nagarato bahi niggantukāmampi hatthiṃ yato palobhetvā hatthācariyo gamanaṃ nivāresi. Atha vā āṇidvāraṃ nāma palighadvāraṃ. Tattha hi tiriyaṃ palighaṃ ṭhapetvā rukkhasūcisaṅkhātaṃ āṇiṃ palighasīse āvuṇanti. Pāpeti rūpādīsu uppajjanakaabhijjhādipāpadhamme taṃ na niyojessaṃ na niyojissāmi. Kāmajālāti kāmassa jālabhūtaṃ. Yathā hi macchabandhamigaluddānaṃ jālaṃ nāma macchādīnaṃ tesaṃ yathākāmakārasādhanaṃ, evaṃ ayonisomanasikārānupātitaṃ cittaṃ mārassa kāmakārasādhanaṃ. Tena hi so satte anatthesu pāteti. Sarīrajāti sarīresu uppajjanaka. Pañcavokārabhave hi cittaṃ rūpapaṭibaddhavuttitāya ‘‘sarīraja’’nti vuccati.
你被钩住了,去不了了——你这颗心的黑耳啊,我已经用念与慧的刺棒和钩子把你拦住了,从现在起你别想再随心所欲地乱跑,也别想再顺着不如理作意任意妄为。打个比方说,就像一头大象找不到门洞,无法从城里或象栏中出去一样。所谓“心的黑耳”,就是指心的凶兆、不吉利。所谓“一次又一次”,就是反复不断。所谓“贴近”,是指通过寻求皈依、修习入出息念而靠近。所谓“乐于恶者”,就是热衷于恶业。你以前是这样行事的,但从今以后不能再那样做了,我不会让你那样做。
Tvaṃ olaggo na gacchasīti tvaṃ, cittakali, mayā satipaññāpatodaaṅkusehi vārito na dāni yathāruciṃ gamissasi, ayonisomanasikāravasena yathākāmaṃ vattituṃ na labhissasi. Yathā kiṃ? Dvāravivaraṃ gajova alabhanto nagarato gajanirodhato vā niggamanāya dvāravivarakaṃ alabhamāno hatthī viya. Cittakalīti cittakāḷakaṇṇi. Punappunanti aparāparaṃ. Pasakkāti saraṇasampassāsavasena. Pāparatoti pāpakammanirato pubbe viya idāni na carissasi tathā carituṃ na dassāmīti attho.
未调伏的意思是:还没被驯服、没受过驯象训练。新捕获的意思是:刚被抓来不久。持钩者就是驯象师。有力是说身体有力、智慧也有力。调转不情愿者是说:即使对方不愿意,也能通过制止让它回头。就像驯象师这样调转那头象一样,我也要通过制止恶行,来调转你这颗邪恶的心。
Adantanti adamitaṃ hatthisikkhaṃ asikkhitaṃ. Navaggahanti aciragahitaṃ. Aṅkusaggahoti hatthācariyo. Balavāti kāyabalena ñāṇabalena ca balavā. Āvatteti akāmanti anicchantameva nisedhanato nivatteti. Evaṃ āvattayissanti yathā yathāvuttaṃ hatthiṃ hatthācariyo, evaṃ taṃ cittaṃ cittakaliṃ duccaritanisedhanato nivattayissāmi.
他是善巧调御良马的人,意思是说,他善于调御最上等的良马。正因如此,他作为最优秀的御者,在调御良马的人当中格外杰出。他能调御、训练良种马——也就是堪受调教的马——根据适当的时间和地点,用柔和或强硬的方法来调伏它、引导它,使它远离过失。立于五力,意思是说,他安住在信等五种力中,由于断除了不信等过失,所以能说“我要调伏你、我将调伏你”。
Varahayadamakusaloti uttamānaṃ assadammānaṃ damane kusalo. Tato eva sārathipavaro assadammasārathīsu visiṭṭho dameti ājaññaṃ ājānīyaṃ assadammaṃ desakālānurūpaṃ saṇhapharusehi dameti vineti nibbisevanaṃ karoti. Patiṭṭhito pañcasu balesūti saddhādīsu pañcasu balesu patiṭṭhito hutvā assaddhiyādinisedhanato taṃ damayissaṃ damessāmīti attho.
我要用正念之绳把你——这颗心——拴在业处的柱子上,不让你从所缘境向外跑掉;我要牢牢绑住你、固定住你。我要精勤地调伏你:就在这样系缚你的当下,我以恭敬和持续不断的用功来调伏你,把你从烦恼的垢秽中净化出来。就像一匹良马被善巧的御者套上轭、牢牢控制住,无法挣脱一样,心啊,你被我的精进之轭控制住之后,因为恭敬而行、持续而行,再也不能乱来,不会从当下的所缘境远远向外跑掉。对一位致力于修行的禅修者来说,除了业处之外的任何东西,即使看起来很近,从特相上说其实很远。这位长老就这样用这些偈颂调伏自己的心,增长观智,证得了阿拉汉果。因此《譬喻》中说:
Satiyātaṃ nibandhissanti gocarajjhattato bahi gantuṃ adento satiyottena kammaṭṭhānathambhe, cittakali, taṃ nibandhissāmi niyamessāmi. Payutto te damessāmīti tattha nibandhanto eva yuttappayutto hutvā te damessāmi, saṃkilesamalato taṃ visodhessāmi. Vīriyadhuraniggahitoti yathāvutto chekena susārathinā yuge yojito yuganiggahito yugantaragato taṃ nātikkamati, evaṃ tvampi citta, mama vīriyadhure niggahito sakkaccakāritāya sātaccakāritāya aññathā vattituṃ alabhanto ito gocarajjhattato dūraṃ bahi na gamissasi. Bhāvanānuyuttassa hi kammaṭṭhānato aññaṃ āsannampi lakkhaṇato dūramevāti evaṃ thero imāhi gāthāhi attano cittaṃ niggaṇhantova vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.45.22-30) –
身色如黄金的正自觉者,具足三十二种殊胜相,
走在密林边缘,就像一棵盛开的沙罗树王。
铺好草席后,我向最胜尊佛祈求:
愿佛陀怜悯我,我想把食物布施出去。
彼怀悲悯,具足悲心,明见义利,声名远播;
知我心念,请降临我的草庵。
正觉者既下树来,端坐树叶铺成之座;
我手取巴郎达果,虔心奉施最胜佛陀。
当我深思时,胜者便受用了它;
在那里,我让心生起净信,那时便礼拜了胜者。
在一千八百劫之前,那时我布施了果实。
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, dvattiṃsavaralakkhaṇaṃ; Vipinaggena gacchantaṃ, sālarājaṃva phullitaṃ. ‘‘Tiṇattharaṃ paññāpetvā, buddhaseṭṭhaṃ ayācahaṃ; Anukampatu maṃ buddho, bhikkhaṃ icchāmi dātave. ‘‘Anukampako kāruṇiko, atthadassī mahāyaso; Mama saṅkappamaññāya, orūhi mama assame. ‘‘Orohitvāna sambuddho, nisīdi paṇṇasanthare; Bhallātakaṃ gahetvāna, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ. ‘‘Mama nijjhāyamānassa, paribhuñji tadā jino; Tattha cittaṃ pasādetvā, abhivandiṃ tadā jinaṃ. ‘‘Aṭṭhārase kappasate, yaṃ phalamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他在向别人说明自己所证得的境界时,也诵出了这些偈颂。
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākarontopi imā gāthā abhāsi.
10. 耶舍达多长老偈注释
10. Yasadattattheragāthāvaṇṇanā
“寻隙心”等偈颂,是耶输达多长老所说。这件事的起因是什么呢?这位长老也曾在过去诸佛的教法中积下善根,在一次次轮回里不断积累能导向解脱的善业。话说在莲华上佛的时代,他出生在一个婆罗门家庭,学通了婆罗门的各种学问技艺之后,便舍弃欲乐,出家做了仙人,住在森林里。有一天,他见到世尊,心生净信,合掌由衷地赞叹世尊。凭着这份善业,他在天界和人间流转受生。到了现在这尊佛出世的时代,他出生在末罗国的末罗王族,取名耶输达多。成年后,他前往塔迦尸喇城,学遍了各种技艺。后来,他和游方者萨毗耶结伴同行,一路辗转来到舍卫城,拜见世尊。当时世尊正在为萨毗耶解答他所提的问题,耶输达多坐在一旁听着,心里却盘算着要找机会挑毛病,想:“我要在沙门乔达摩的说法里找出破绽。”世尊当即知道了他的心思。于是,在《萨毗耶经》的开示即将结束时,世尊为了教导他,便给出教诫——
Upārambhacittotiādikā āyasmato yasadattattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacini. Tathā hesa padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā araññe viharanto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso añjaliṃ paggayha abhitthavi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde mallaraṭṭhe mallarājakule nibbattitvā yasadattoti laddhanāmo, vayappatto takkasilaṃ gantvā sabbasippāni sikkhitvā sabhiyena paribbājakena saddhiṃyeva cārikaṃ caramāno, anupubbena sāvatthiyaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā sabhiyena puṭṭhapañhesu vissajjiyamānesu sayaṃ otārāpekkho suṇanto nisīdi ‘‘samaṇassa gotamassa vāde dosaṃ dassāmī’’ti. Athassa bhagavā cittācāraṃ ñatvā sabhiyasuttadesanāvasāne (su. ni. sabhiyasutta) ovādaṃ dento –
心怀指责的愚人,听闻胜者的教法。
他远离正法,就像大地远离天空一样。
‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ; Ārakā hoti saddhammā, nabhaso pathavī yathā.
361第361段没有可翻译的巴利文内容。
361.
怀讥过心之愚人,听闻胜者之教法;
彼自正法而退失,如黑分夜之月轮。
‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ; Parihāyati saddhammā, kāḷapakkheva candimā.
一个心怀挑剔、愚笨无慧的人,来听胜者的教法;
他在正法中干枯,就像一条鱼在少水的池子里。
‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ; Parisussati saddhamme, maccho appodake yathā.
心怀挑剔、想要挑毛病的人,没什么智慧,他来听胜者的教法;
在正法中不生长,就像田里一颗烂掉的种子。
‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ; Na virūhati saddhamme, khette bījaṃva pūtikaṃ.
“如果有人以欢喜的心,听闻胜者的教法;
灭尽了一切烦恼漏,证悟了不动境界;
证得至高寂静,漏尽而般涅槃。”
‘‘Yo ca tuṭṭhena cittena, suṇāti jinasāsanaṃ; Khepetvā āsave sabbe, sacchikatvā akuppataṃ; Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbātināsavo’’ti. –
他说了这五首偈颂。
Imā pañca gāthā abhāsi.
这里,“指责心”就是指带着攻击性的心,意思是怀着把过失推给别人的意图。“愚痴”就是没有智慧。“他远离正法”:像这样的人,就像大地远离天空一样,离行道正法已经很远,更不用说离证悟正法了。一个热衷于“你不了解这法和律”这类争论性言谈的人,哪里会有寂静深妙的行道正法呢?
Tattha upārambhacittoti sārambhacitto, dosāropanādhippāyoti attho. Dummedhoti nippañño. Ārakā hoti saddhammāti so tādiso puggalo nabhaso viya pathavī paṭipattisaddhammatopi dūre hoti, pageva paṭivedhasaddhammato. ‘‘Na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinā (dī. ni. 1.18) viggāhikakathaṃ anuyuttassa kuto santanipuṇo paṭipattisaddhammo.
从正法退失:就是从九种出世间法以及信等属于前行分的正法上退减。干枯:就是枯萎,因为缺少了能滋养身心的喜和欢悦等善法。不能生长:就是达不到成长和增长。腐烂的:因为像没有涂上牛粪等而变成腐烂的东西一样。
Parihāyati saddhammāti navavidhalokuttaradhammato pubbabhāgiyasaddhādisaddhammatopi nihīyati. Parisussatīti visussati kāyacittānaṃ pīṇanarasassa pītipāmojjādikusaladhammassābhāvato. Na virūhatīti virūḷhiṃ vuddhiṃ na pāpuṇāti. Pūtikanti gomayalepadānādiabhāvena pūtibhāvaṃ pattaṃ.
以满意的心:这是表示“如此状态”这一特征的具格用法,意思是内心欢喜、充满喜悦。灭尽之后:就是彻底断除。不动:指阿拉汉果。达到之后:就是证得。至高寂静:指无余涅槃。而他证得这个涅槃,只是时间早晚的问题,并不是谁做不到;为了说明这一点,才说“无漏者般涅槃”。
Tuṭṭhena cittenāti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, attamano pamudito hutvāti attho. Khepetvāti samucchinditvā. Akuppatanti arahattaṃ. Pappuyyāti pāpuṇitvā. Paramaṃ santinti anupādisesaṃ nibbānaṃ. Tadadhigamo cassa kevalaṃ kālāgamanameva, na kocividhoti taṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘parinibbātināsavo’’ti.
他这样被导师教导后,生起了警醒之心,于是出家,着手修观,不久就证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》(《长老譬喻》2.44.35-43)中这样说:
Evaṃ satthārā ovadito saṃvegajāto pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.44.35-43) –
就像燃烧的迦尼迦罗树,就像闪亮的灯树;
我看见一位像黄金一样闪闪发光的两足尊。
放下水瓶、树皮衣和净瓶;
我把羚羊皮衣斜披在一边肩上,然后赞叹了最胜的佛陀。
驱散了那片被愚痴之网所缠绕的黑暗;
展示了智光之后,大牟尼,您已经渡越了。
汝拔度此世间,遍一切无上;
于汝智无譬喻,尽世间所行处。
凭借这种智慧,他被称为一切知者,因此叫作佛陀。
我礼敬彼大雄,具无所障碍的一切智者。
十万劫前,我曾赞叹最胜佛陀;
我不知道有恶趣,这就是赞颂智慧的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Kaṇikāraṃva jalitaṃ, dīparukkhaṃva jotitaṃ; Kañcanaṃva virocantaṃ, addasaṃ dvipaduttamaṃ. ‘‘Kamaṇḍaluṃ ṭhapetvāna, vākacīrañca kuṇḍikaṃ; Ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā, buddhaseṭṭhaṃ thaviṃ ahaṃ. ‘‘Tamandhakāraṃ vidhamaṃ, mohajālasamākulaṃ; Ñāṇālokaṃ dassetvāna, nittiṇṇosi mahāmuni. ‘‘Samuddharasimaṃ lokaṃ, sabbāvantamanuttaraṃ; Ñāṇe te upamā natthi, yāvatā jagato gati. ‘‘Tena ñāṇena sabbaññū, iti buddho pavuccati; Vandāmi taṃ mahāvīraṃ, sabbaññutamanāvaraṃ. ‘‘Satasahassito kappe, buddhaseṭṭhaṃ thaviṃ ahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, ñāṇatthavāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,长老在记说自己证得胜智时,诵出的也正是这些偈颂。
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākarontopi thero imā eva gāthā abhāsi.