四集·13. 《世间经》的注释
4. 四集义注 · 61 段
13. 《世间经》的注释
13. Lokasuttavaṇṇanā
112112. 第十三,关于“世间”:因为具有毁坏、崩解的意义,所以叫世间。从含义上说,前面两个圣谛(在这里)就是世间,但在这里应当理解为苦圣谛。这个世间又分为有情世间、行世间、器世间,按照分类和各自体相来说,和上面所讲的完全一样。此外,还有以蕴世间等不同方式划分的多种世间。正如所说的——
112. Terasame lokoti lujjanapalujjanaṭṭhena loko, atthato purimaṃ ariyasaccadvayaṃ idha pana dukkhaṃ ariyasaccaṃ veditabbaṃ. Svāyaṃ sattaloko, saṅkhāraloko, okāsalokoti vibhāgato sarūpato ca heṭṭhā vuttoyeva. Apica khandhalokādivasena ca anekavidho loko. Yathāha –
所谓“世间”,就是蕴世间、界世间、处世间、败坏有世间、败坏生起有世间、成就有世间、成就生起有世间。一种世间:一切众生依食而住。二种世间:名与色。三种世间:三受。四种世间:四食。五种世间:五取蕴。六种世间:六内处。七种世间:七识住。八种世间:八世间法。九种世间:九有情居。十种世间:十处。十二种世间:十二处。十八种世间:十八界。
‘‘Lokoti khandhaloko, dhātuloko, āyatanaloko, vipattibhavaloko, vipattisambhavaloko, sampattibhavaloko, sampattisambhavaloko, eko loko sabbe sattā ahāraṭṭhitikā, dve lokā nāmañca rūpañca, tayo lokā tisso vedanā, cattāro lokā cattāro āhārā, pañca lokā pañcupādānakkhandhā, cha lokā cha ajjhattikāni āyatanāni, satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo, aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā, nava lokā nava sattāvāsā, dasa lokā dasāyatanāni, dvādasa lokā dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo’’ti (mahāni. 3; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2).
世间虽然这样从许多方面加以区分,但最终都只归入、汇合于五取蕴,而五取蕴就是苦圣谛:生是苦……简要地说,五取蕴就是苦。因此说:“从义理上讲,是指前面两种圣谛,但在这里,应当了知为苦圣谛。”难道坏灭、崩解的含义不是无差别地存在于五蕴中吗?确实存在。然而,被执取为“不坏灭”的那个东西,并不是那样的,它必定坏灭、崩解,因此那就是世间,所以应当了知,“世间”这个词确实只在五取蕴中确立。因此,“世间”就是指苦圣谛。
Evamanekadhā vibhattopi loko pañcasu upādānakkhandhesu eva saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati, upādānakkhandhā ca dukkhaṃ ariyasaccaṃ jātipi dukkhā …pe… saṃkhittena pañcupādānakkhandhāpi dukkhāti. Tena vuttaṃ ‘‘atthato purimaṃ ariyasaccadvayaṃ, idha pana dukkhaṃ ariyasaccaṃ veditabba’’nti. Nanu ca lujjanapalujjanaṭṭho avisesena pañcasu khandhesu sambhavatīti? Saccaṃ sambhavati. Yaṃ pana na lujjatīti gahitaṃ, taṃ tathā na hoti, ekaṃseneva lujjati palujjatīti so lokoti upādānakkhandhesveva lokasaddo nirūḷhoti veditabbo. Tasmā lokoti dukkhaṃ ariyasaccaṃ eva.
虽然“如来”这个词的含义,在之前的《如来经》里已经用各种方式详细分析过了,但这里还是按照巴利圣典的注释方式来说明它的意思:“已正自觉”是指——或者按前面说过的“以应证知、以应遍知”这样的分类,或者笼统地说,从随眠、习行、志趣、意乐等差别,从善与不善等区分,从轮回的量与形态等区分;或者特别地说,像“此人有常见,此人有断见”这样,像“地界有坚相,水界有湿相”这样,以殊胜的自生智,如实无倒地,对于每一个应当觉悟的义理,都如实地觉悟、了知、亲自证得,所以称为“已正自觉”。
Yadipi tathāgata-saddassa heṭṭhā tathāgatasutte nānānayehi vitthārato attho vibhatto, tathāpi pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanāmukhena ayamatthavibhāvanā – abhisambuddhoti ‘‘abhiññeyyato pariññeyyato’’ti pubbe vuttavibhāgena vā avisesato tāva āsayānusayacariyādhimuttiādibhedato kusalākusalādivibhāgato vaṭṭappamāṇasaṇṭhānādibhedato, visesato vā pana ‘‘ayaṃ sassatāsayo, ayaṃ ucchedāsayo’’tiādinā ‘‘kakkhaḷalakkhaṇā pathavīdhātu, paggharaṇalakkhaṇā āpodhātū’’tiādinā ca abhivisiṭṭhena sayambhuñāṇena sammā aviparītaṃ yo yo attho yathā yathā bujjhitabbo, tathā tathā buddho ñāto attapaccakkho katoti abhisambuddho.
从世间,即从上面所说的世间。脱离,就是不相混杂;因为与它相关的一切结缚都已被彻底断除,所以从那里完全解脱,这就是它的意思。世间集,按经的方式说是渴爱,按阿毗达摩的方式说则是连同诸行在内的一千五百种烦恼。已断,是指在菩提树下以阿拉汉道智彻底断除,连同习气一起断尽。世间灭,就是涅槃。已作证,就是亲自证得。世间灭行道,就是包含戒、定、慧三蕴的圣八支道。这条道通向世间灭,证得世间灭,即涅槃;圣者们也正是为了证得它而修行这条道,所以称之为世间灭行道。
Lokasmāti yathāvuttalokato. Visaṃyuttoti visaṃsaṭṭho, tappaṭibaddhānaṃ sabbesaṃ saṃyojanānaṃ sammadeva samucchinnattā tato vippamuttoti attho. Lokasamudayoti suttantanayena taṇhā, abhidhammanayena pana abhisaṅkhārehi saddhiṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ. Pahīnoti bodhimaṇḍe arahattamaggañāṇena samucchedappahānavasena savāsanaṃ pahīno. Lokanirodhoti nibbānaṃ. Sacchikatoti attapaccakkho kato. Lokanirodhagāminī paṭipadāti sīlādikkhandhattayasaṅgaho ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. So hi lokanirodhaṃ nibbānaṃ gacchati adhigacchati, tadatthaṃ ariyehi paṭipajjīyati cāti lokanirodhagāminī paṭipadāti vuccati.
到这里,就已经说明了“如来”这个称呼的含义:他是如实彻证真理、如实到达真理的人。因为四圣谛确实就是“如实不虚”的。正如经中所说:
Ettāvatā tathāni abhisambuddho yāthāvato gatoti tathāgatoti ayamattho dassito hoti. Cattāri hi ariyasaccāni tathāni nāma. Yathāha –
比丘们,这四种是真实的、不虚的、不异的。是哪四种呢?比丘们,“这是苦”,这是真实的、不虚的、不异的……(《相应部》5.1090)广说。
‘‘Cattārimāni , bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? Idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ, anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro.
另外,“如来”的意思是:以真实之道到达,所以叫如来;到达真实,所以叫如来。“到达”还有已了知、已超越、已证得、已修行的意思。这里说的是:世尊以对全部世间的审察遍知,如实、无颠倒地到达、了知,所以世间被如来完全正觉,因此叫如来;对于世间集,以断除的遍知,如实到达、超越,所以叫如来;对于世间灭,以证悟,如实到达、证得,所以叫如来;对于通向世间灭的道路,如实、无颠倒地到达、修行,所以叫如来。应当这样理解这段经文,它是通过说明世尊的如来性来显示其含义。
Apica tathāya gatoti tathāgato, tathaṃ gatoti tathāgato , gatoti ca avagato atīto patto paṭipannoti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā bhagavā sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya aviparītāya gato avagato, tasmā loko tathāgatena abhisambuddhoti tathāgato. Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato. Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ aviparītaṃ gato paṭipannoti tathāgatoti. Evaṃ imissā pāḷiyā bhagavato tathāgatabhāvadīpanavasena attho veditabbo.
世尊这样以四圣谛的正觉力显示了自己的如来性之后,现在为了再以所见等正觉力来说明它,就说“比丘们,凡……”等话。不过《增支部注》里说“以四谛讲述了自己的佛陀性之后”等等,那是为了表明“如来”一词和“佛陀”一词在意义上没有差别。经文也确实是这样流传的。其中,“所见”指色处;“所闻”指声处;“所觉”指因为要接触才能取到的香处、味处和触处;“所识”指苦、乐等法所缘;“所得”指经过寻求或没有经过寻求而得到的;“所追寻”指对已得或未得的事物加以追寻;“以意遍行”指以心遍行。那么,是谁的“以意遍行”呢?应当联系下文理解为“含天的……中略……含天与人的”。这里,“含天的”就是与天一起,指属于含天的世间;其余几个词也是同样的道理。
Iti bhagavā catusaccābhisambodhanavasena attano tathāgatabhāvaṃ pakāsetvā idāni tattha diṭṭhādiabhisambodhivasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ, bhikkhave’’tiādimāha. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 2.4.23) pana ‘‘catūhi saccehi attano buddhabhāvaṃ kathetvā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ tathāgatasadda-buddhasaddānaṃ atthato ninnānākaraṇataṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tathā ceva hi pāḷi pavattāti. Tattha diṭṭhanti rūpāyatanaṃ. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanañca. Viññātanti sukhadukkhādidhammārammaṇaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. Kassa pana anuvicaritaṃ manasāti? Sadevakassa…pe… sadevamanussāyāti sambandhanīyaṃ. Tattha saha devehīti sadevako, tassa sadevakassa. Sesapadesupi eseva nayo.
这里应当知道:用“含天”这个词,是取五欲界天;用“含魔罗”这个词,是取第六欲界天;用“含梵天”这个词,是取梵身天等梵天;用“含沙门婆罗门”这个词,既取与教法为敌的沙门婆罗门,也取已止息恶、已排除恶的沙门婆罗门;用“众生”这个词,是取有情世间;用“含天与人”这个词,是取假名天和其余的人。因此应当知道,这里前三个词摄取了包含天、魔罗、梵天的有情世间,后两个词则按众生类别摄取了有情世间。
Sadevakavacanena cettha pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ, samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ, sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthikasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañceva samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca, pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ , sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi devamārabrahmehi saddhiṃ sattaloko, dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo.
另一种解释:用“与诸天神同在的”一语,摄入了无色界天;用“与魔罗同在的”一语,摄入了六欲天;用“与梵天神同在的”一语,摄入了有色梵天界;用“与沙门婆罗门等同在的”一语,摄入了假名天以及其余的有情世间。而且在这里,通过“与诸天神同在的”这一说法,从最高界限的角度,宣说了世尊对一切世间境界都已现等正觉。对于那些产生这样疑惑的人:“所谓魔罗,具有大神力,是六欲天之主、自在者;而梵天神比他还具大神力,能用十指照亮一万个轮围世界,感受最上禅那等至之乐。而且还有众多沙门婆罗门,拥有神通、天眼、他心通、大神力。这有情之众又是无边无量的,世尊对所有这些境界,难道真的无一遗漏地现等正觉了吗?”为了断除他们的疑惑,世尊说了“与诸天神同在的世界……”等语。
Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito, samārakavacanena chakāmāvacaradevaloko, sabrahmakavacanena rūpībrahmaloko, sassamaṇabrāhmaṇādivacanena sammutidevehi saha avasesasattaloko gahito. Apicettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbalokavisayassa bhagavato abhisambuddhabhāve pakāsite yesamevaṃ siyā ‘‘māro nāma mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī, brahmā pana tatopi mahānubhāvataro dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati, uttamajjhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti. Puthū ca samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno mahānubhāvā saṃvijjanti. Ayañca sattakāyo ananto aparimāṇo, kimetesaṃ sabbesaṃyeva visayo anavasesato bhagavatā abhisambuddho’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamento bhagavā ‘‘sadevakassa lokassā’’tiādimāha.
古师们又说:说“与诸天神同在的”,是连同诸天神一起涵盖其余世间;说“与魔罗同在的”,是连同魔罗一起涵盖其余世间;说“与梵天同在的”,是连同梵天一起涵盖其余世间。这样,先把一切趣向三有的众生都归入这三项,然后再用两项来涵盖,就说“与沙门婆罗门之众同在、与诸天神及人同在”。这样一来,就用五项涵盖了为三蕴所限定的一切众生。
Porāṇā panāhu – ‘‘sadevakassā’’ti devatāhi saddhiṃ avasesalokaṃ pariyādiyati, ‘‘samārakassā’’ti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ, ‘‘sabrahmakassā’’ti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto ‘‘sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyā’’ti āha. Evaṃ pañcahipi padehi khandhattayaparicchinne sabbasatte pariyādiyati.
因为如来如此完全正觉了这些,所以用“这是如来所完全正觉的”这句话来说明:在无量世界中,对于这个有天神存在的世间,当“青色、黄色”等色所缘出现在眼门时,这一切——也就是“这个有情在这一刻看见这样的色所缘,生起了欢喜、或忧愁、或平静”——如来都如此完全正觉了。同样,在无量世界中,对于这个有天神存在的世间,当“鼓声、腰鼓声”等声所缘出现在耳门时,“这个有情在这一刻听见这样的声所缘,生起了欢喜、或忧愁、或平静”——如来都如此完全正觉了;当“根香、皮香”等香所缘出现在鼻门时,“这个有情在这一刻嗅到这样的香所缘,生起了欢喜、或忧愁、或平静”——如来都如此完全正觉了;当“根味、茎味”等味所缘出现在舌门时,“这个有情在这一刻尝到这样的味所缘,生起了欢喜、或忧愁、或平静”——如来都如此完全正觉了;当“硬、软”等地界、火界、风界分别的触所缘出现在身门时,“这个有情在这一刻触到这样的触所缘,生起了欢喜、或忧愁、或平静”——这一切,如来都如此完全正觉了。
Yasmā taṃ tathāgatena abhisambuddhanti iminā idaṃ dasseti – yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa ‘‘nīlaṃ pītaka’’ntiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati, taṃ sabbaṃ ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa ‘‘bherisaddo mudiṅgasaddo’’tiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘mūlagandho tacagandho’’tiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthamāgacchati, ‘‘mūlaraso khandharaso’’tiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthamāgacchati , ‘‘kakkhaḷaṃ muduka’’ntiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthamāgacchati , ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ.
同样地,在无量世界中,对这个有天神的世界,当苦、乐等各类法所缘出现在意门时,如来完全正觉了这一切:“这个有情在这一刹那,认识了这样的法所缘,生起了欢喜、忧恼或平静。”正是如此,对这个有天神的世界,凡是所见、所闻、所觉、所识的,对如来来说,没有什么是未见、未闻、未觉、未识的。然而,对一般凡夫来说,有寻求了却得不到的,有不寻求也得不到的,有寻求了而得到的,也有不寻求而得到的。但如来没有任何事物是未以其智慧证得的。正因如此,在无量世界中,无量有情的眼门出现的色所缘,世尊以一切方式了知、亲见。这位了知者、亲见者,对于那色法,无论依可爱、不可爱等,或依在所见、所闻、所觉、所识中可得的表述,按照“什么是色、色处?即依靠四大种而有的色彩、可见、有对,青、黄……”(《法集论》617)这样的方式,以种种名称、十三番、五十二种方法加以分析时,事实正是如此,绝无虚妄。这个道理,也适用于耳门等处出现的声等所缘。
Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvāre āpāthamāgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ jānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Evaṃ yaṃ imassa sadevakassa lokassa diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ, taṃ tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi. Imassa pana mahājanassa pariyesitvā appattampi atthi, apariyesitvā appattampi atthi, pariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā pattampi atthi. Sabbampi tathāgatassa appattaṃ nāma natthi ñāṇena asacchikataṃ. Tato eva yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ bhagavā sabbaṃ sabbākārena jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā cānena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānapadavasena vā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 617) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tatheva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu.
所以称为如来,是因为:世间以何种方式经历,他也以同样的方式经历,因此称为如来。不过在巴利经文中说的是已正觉,这个词和如来的含义是一样的。由此就显示出如来的含义是:因为具有如实见的状态。这确实是法将舍利弗说过的——
Tasmā tathāgatoti vuccatīti yaṃ yathā lokena gataṃ, tassa tatheva gatattā tathāgatoti vuccati. Pāḷiyaṃ pana ‘‘abhisambuddha’’nti vuttaṃ, taṃ tathāgatasaddena samānatthaṃ. Iminā tathādassibhāvato tathāgatoti ayamattho dassito hoti. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā –
“于他无有一物未曾见,
亦无任何未被识知、未被了知之物。
他以神通彻底了知一切应当被了知的事物。
如来因此被称为遍眼者。”
‘‘Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci, Atho aviññātamajānitabbaṃ; Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, Tathāgato tena samantacakkhū’’ti. (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 1.121);
世尊在经中也这样说过:
Suttantepi vuttaṃ bhagavatā –
比丘们,凡是这个包括天界在内的世界……中略……包括天与人在内的众生,所见的、所闻的、所觉的、所知的、所达到的、所寻求的、以心反复游历的,我都知道,我都已证知。这是如来所了知的,但如来并不执著依止于此。
‘‘Yaṃ , bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya pajāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi, tamahaṃ abbhaññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24).
比丘们,如来是在哪一夜证得无上正等正觉的呢?是在毗舍佉月满月那一夜。那一夜,世尊坐在菩提道场的无敌座上,以"如来"等义,踩碎了三魔的头顶;因为再没有比这更高的境界,他便以漏尽智和一切知智证得了无上正等正觉。如来又是在哪一夜入无余涅槃界般涅槃的呢?也是在毗舍佉月满月那一夜。那一夜,在拘尸那罗的末罗族沙罗树林中,双沙罗树之间,他入无余涅槃界般涅槃。所谓"在这两者之间",就是从有余涅槃界到无余涅槃界这两者之间,在四十五年那么长的时间里,无论是最初的菩提、中间的菩提,还是最后的菩提,他以开示的方式所说、以宣说的方式所讲、以反复解说的方式所详述的那些契经、应颂等分类的法,这一切都如实不异。也就是说,在这期间所宣说的、由契经等九分教所摄的佛语,无论从义理还是从文辞来看,都无可指责,无有缺减,无有增益,一切方面都圆满具足,能摧毁贪的醉……乃至……能摧毁痴的醉。在这里面,连一根毛尖那么小的偏差都找不到,就像用同一个印章盖出来的,用同一个量器量出来的,用同一杆秤称出来的,完全如实不异——因为它完全能够实现所说的目的,绝不会落空。所以它是真实的、不虚的、不颠倒的。由此说明如来是"如说者",也就是"如来"。gata一词是"说"的意思,把辅音d换成t,所以"如实而说"就是"如来"。另一种解释:"言语"就是"说",意思是言语;谁的言语真实不颠倒,把辅音d换成t,就是"如来"。应当这样理解这个词的构成。
Yañca, bhikkhave, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhatīti yassañca visākhapuṇṇamarattiyaṃ tathā āgatādiatthena tathāgato bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā uttaritarābhāvato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ āsavakkhayañāṇena saddhiṃ sabbaññutaññāṇaṃ adhigacchati. Yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyatīti yassañca visākhapuṇṇamarattiyaṃyeva kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati. Yaṃ etasmiṃ antareti imāsaṃ dvinnaṃ saupādisesaanupādisesanibbānadhātūnaṃ vemajjhe pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyampi, majjhimabodhiyampi, pacchimabodhiyampi yaṃ suttageyyādippabhedaṃ dhammaṃ bhāsati niddisanavasena, lapati uddhisanavasena, niddisati paṭiniddisanavasena. Sabbaṃ taṃ tatheva hotīti taṃ etthantare desitaṃ sabbaṃ suttageyyādinavaṅgaṃ buddhavacanaṃ atthato byañjanato ca anupavajjaṃ anūnaṃ anadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ…pe… mohamadanimmadanaṃ, natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ, ekamuddikāya lañchitaṃ viya ekanāḷiyā mitaṃ viya ekatulāya tulitaṃ viya ca taṃ tatheva hoti yassatthāya bhāsitaṃ, ekanteneva tassa sādhanato, no aññathā. Tasmā tathaṃ, avitathaṃ, anaññathaṃ. Etena tathāvāditāya tathāgatoti dasseti. Gadaattho ayaṃ gatasaddo dakārassa takāraṃ katvā, tasmā tathaṃ gadatīti tathāgatoti attho. Atha vā āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado yassāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evamettha padasiddhi veditabbā.
“怎么说就怎么做”的意思是:世尊在向他人说法时,宣说“这些法是不善的、有过失的、被智者所呵责的,一旦完全执取,就会带来不利和痛苦”,而对这些法,他自己早已彻底断除。反过来,世尊宣说“这些法是善的、没有过失的、被智者所称赞的,一旦完全执取,就会带来利益和安乐”,而对这些法,他自己早已彻底成就并安住其中。因此,应当知道世尊就是“怎么说就怎么做”的人。“怎么做就怎么说”的意思是:世尊自己通过戒等各方面的圆满和正确的修行,本身就是“怎么做”的人;同样,他通过说法,让别人也安住在这些法上,所以又是“怎么说”的人。因为世尊的言语和身体互相随顺,身体和言语也互相随顺。所以,他既是“怎么说就怎么做”,也是“怎么做就怎么说”。对于这样成就的人,他的身体就像他的言语那样运作;他的言语也像他的身体那样运作,这就是这段话的含义。
Yathāvādī tathākārīti ye dhamme bhagavā ‘‘ime dhammā akusalā sāvajjā viññugarahitā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantī’’ti paresaṃ dhammaṃ desento vadati, te dhamme ekanteneva sayaṃ pahāsi. Ye pana dhamme bhagavā ‘‘ime dhammā kusalā anavajjā viññuppasatthā samattā samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantī’’ti vadati, te dhamme ekanteneva sayaṃ upasampajja vihāsi. Tasmā yathāvādī bhagavā, tathākārīti veditabbo. Yathākārī tathāvādīti sammadeva sīlādiparipūraṇavasena sammā paṭipanno sayaṃ yathākārī bhagavā, tatheva dhammadesanāya paresaṃ tattha patiṭṭhāpanavasena tathāvādī. Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā. Tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathā vācā, kāyopi tathā gato pavatto. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti attho.
“征服者、不被征服者”的意思是:世尊以上到有顶天、下到无间地狱为边界,横向则遍及无量的世界领域,他以戒、以定、以慧、以解脱、以解脱智见,征服一切众生。对他而言,没有能衡量他的秤或标准,他是无等同者、无同等者、无匹敌者、无比拟者、无对手者、无敌者、不可衡量者、不可测量者、无上者,是法王,是诸天神中最殊胜的天,是诸帝释中最殊胜的帝释,是诸梵天神中最殊胜的梵天神。正因如此,他自己不被任何事物所征服,所以称为“不被征服者”。“唯一地”是一个表示确定含义的不变词。凡是应当被了知的,他全部都能如同观看手掌上的余甘子果一般透彻了知,所以称为“具眼者”。他以不颠倒的方式觉知众生的意向等,并施予利益等,对于众生,他以一切方式善巧修习所得,对于诸行,在其自性转变的引导方面,能自在掌控而运转其心,所以称为“得自在者”。至此,世尊通过“征服”这一含义,开示了他自身的“如来”本质。
Abhibhū anabhibhūtoti upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīcinirayaṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu bhagavā sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi vimuttiñāṇadassanenapi, na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi, asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggalo atulo appameyyo anuttaro dhammarājā devānaṃ atidevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Tato eva sayaṃ na kenaci abhibhūtoti anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsatthe nipāto. Yañhi kiñci neyyaṃ nāma, sabbaṃ taṃ hatthatale āmalakaṃ viya passatīti daso. Aviparītaṃ āsayādiavabodhena hitūpasaṃhārādinā ca satte, bhāvaññathattūpanayavasena saṅkhāre sabbākārena suciṇṇavasitāya samāpattiyo cittañca vase vattetīti vasavattī. Ettāvatā abhibhavanaṭṭhena bhagavā attano tathāgatabhāvaṃ dasseti.
在这里,应当这样理解词句的成立:就像药一样。那这又是指什么呢?既是指说法的善巧展现,也是指福德的积聚。正因为他具足这两种,所以有大威力,就像良医以天界的药来对治蛇毒一样,他能胜过一切外道论师以及包括天神在内的整个世间。这样,在胜过一切世间这件事上,真实不颠倒的说法的善巧展现和福德的积聚就是药;把“达”音变成“他”音,就应当理解为“如来”。因此才说:“诸比丘,在包括天神的世间中……得自在者,所以称为如来。”
Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā – agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāso ceva puññussayo ca. Teneva hesa mahānubhāvo bhisakko viya dibbāgadena sappe, sabbe parappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāso ceva puññussayo ca agado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Tena vuttaṃ ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… vasavattī, tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti.
在那些偈颂里,“通达一切世间”是指了知三界世间的众生共住之处。“于一切世间如实”是指在那个三界世间的共住之处,对任何应当了知的事物,都如实地、不颠倒地完全了知。“离一切世间系缚”是指通过彻底断除四种轭,而与一切世间完全脱离系缚、彻底解脱。“无所取着”是指对于一切世间,没有由渴爱和邪见而来的取着,远离了那些取着。
Gāthāsu sabbalokaṃ abhiññāyāti tedhātukalokasannivāsaṃ jānitvā. Sabbaloke yathātathanti tasmiṃ tedhātukalokasannivāse yaṃkiñci neyyaṃ, taṃ sabbaṃ yathātathaṃ aviparītaṃ jānitvā. Sabbalokavisaṃyuttoti catunnaṃ yogānaṃ anavasesappahānena sabbenapi lokena visaṃyutto vippamutto. Anūpayoti sabbasmimpi loke taṇhādiṭṭhiupayehi anūpayo tehi upayehi virahito.
征服了一切:他征服了色等一切所缘,征服了一切行法,也征服了一切魔之后而安住。智者:就是具足坚定智慧的人。解脱一切结缚者:他自己已经解脱了欲贪等身结等一切结缚而安住,同时凭着自己说法的善巧,也让所教化的众生心中解脱那些结缚,所以叫解脱一切结缚者。已触:就是已经触到了。这里的属格表示工具的意义,意思是“以此已触”。至上的寂静:就是涅槃。因为那是被智慧的触所触到的,所以说“无怖畏的涅槃”。或者,至上的寂静指最殊胜的寂静。那是什么?就是涅槃。又因为在涅槃中,从任何地方都没有怖畏,所以称它为无怖畏。
Sabbābhibhūti rūpādīni sabbārammaṇāni, sabbaṃ saṅkhāragataṃ, sabbepi māre abhibhavitvā ṭhito. Dhīroti dhitisampanno. Sabbaganthappamocanoti sabbe abhijjhākāyaganthādike mocetvā ṭhito veneyyasantānepi attano desanāvilāsena tesaṃ pamocanato sabbaganthappamocano. Phuṭṭhāssāti phuṭṭhā assa. Karaṇatthe idaṃ sāmivacanaṃ, phuṭṭhā anenāti attho. Paramā santīti nibbānaṃ. Tañhi tena ñāṇaphusanena phuṭṭhaṃ. Tenevāha ‘‘nibbānaṃ akutobhaya’’nti. Atha vā paramā santīti uttamā santi. Katarā sāti? Nibbānaṃ. Yasmā pana nibbāne kutoci bhayaṃ natthi, tasmā taṃ akutobhayanti vuccati.
“无恼”就是没有苦。“已达到一切业的灭尽”,就是已经达到一切业的灭尽、终结,也就是彻底不存在。“由依止的灭尽而解脱”,就是在被称为依止灭尽的涅槃中,以涅槃为所缘,通过果解脱而解脱。“彼即”,就是那位。“无上的狮子”,因为能忍受种种灾患,又能摧毁烦恼,所以如来被称为无上的狮子。“梵”,是最殊胜的意思。“轮”,是法轮。“转起”,是以三转十二行相而转起。
Anīghoti niddukkho. Sabbakammakkhayaṃ pattoti sabbesaṃ kammānaṃ khayaṃ pariyosānaṃ accantābhāvaṃ patto. Vimutto upadhisaṅkhayeti upadhisaṅkhayasaṅkhāte nibbāne tadārammaṇāya phalavimuttiyā vimutto. Esa soti eso so. Sīho anuttaroti parissayānaṃ sahanaṭṭhena, kilesānaṃ hananaṭṭhena ca, tathāgato anuttaro sīho nāma. Brahmanti seṭṭhaṃ. Cakkanti dhammacakkaṃ. Pavattayīti tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ pavattesi.
“所谓如是”是说:这样了解了如来的功德。“集会”就是聚到一起。“他们礼敬他”是说:那些已经皈依如来、以如来为依靠的天与人,礼敬那位如来。因为具足戒等伟大的功德,所以称他为“大”;因为具备四无所畏,所以称他为“无畏”。现在为了说明他们礼敬时说的是什么,就说了“已调御”等话,这些意思都很浅显易懂。
Itīti evaṃ tathāgatassa guṇe jānitvā. Saṅgammāti samāgantvā. Taṃnamassantīti taṃ tathāgataṃ te saraṇaṃ gatā devamanussā namassanti. Mahantehi sīlādiguṇehi samannāgatattā mahantaṃ, catuvesārajjayogena vītasāradaṃ. Idāni yaṃ vadantā te namassanti, taṃ dassetuṃ dantotiādi vuttaṃ. Taṃ uttānatthameva.
应当知道:在这个四集里,第六经和第七经讲的是流转,第一、第二、第三、第十二、第十三经讲的是还灭,其余各经讲的是流转与还灭两者。
Iti imasmiṃ catukkanipāte chaṭṭhe sattame ca sutte vaṭṭaṃ kathitaṃ, paṭhamadutiyatatiyadvādasamaterasamesu vivaṭṭaṃ kathitaṃ, sesesu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.
以法自在者,为世间带来法的光明;
为了让人理解应当被觉悟的诸法,了知者宣说教法的方式。
为了利益一切世间、寻求一切世间利益者,依据种种因缘,
大仙以“一法”等分类,宣说了这些法。
一百一十二部经,即《如是语》。
大仙们按《如是语》的分类方式结集。
具足六种神通与自在,具清晰辨析智;
那些过去曾是教法肩负者、法之结集者的人。
为阐明其义,依古注疏之轨则;
我今着手撰写此义解。
于诸经中,随宜阐明诸胜义;
此即名为,阐明胜义灯。
已经达到圆满,抉择清晰无混乱;
以三十八诵分为量的巴利文,从诵分(bhāṇavāra)来说。
就这样,当我编纂它的时候,我所积聚的那福德;
凭借这份福德的威力,愿世间怙主的教法——
以戒律等修行实践而进入清净,
愿一切众生都能成为解脱味的分享者。
愿正自觉者的教法在世间长久住立;
愿一切众生永远对那位尊者心怀恭敬。
愿天依时而降雨;
愿乐于正法的大地之主,唯以正法治理世间。
Dhammissarena jagato, dhammālokavidhāyinā; Dhammānaṃ bodhaneyyānaṃ, jānatā desanāvidhiṃ. Taṃ taṃ nidānamāgamma, sabbalokahitesinā; Ekakādippabhedena, desitāni mahesinā. Dasuttarasataṃ dve ca, suttāni itivuttakaṃ; Itivuttappabhedena, saṅgāyiṃsu mahesayo. Chaḷabhiññā vasippattā, pabhinnapaṭisambhidā; Yaṃ taṃ sāsanadhorayhā, dhammasaṅgāhakā pure. Tassa atthaṃ pakāsetuṃ, porāṇaṭṭhakathānayaṃ; Nissāya yā samāraddhā, atthasaṃvaṇṇanā mayā. Sā tattha paramatthānaṃ, suttantesu yathārahaṃ; Pakāsanā paramattha-dīpanī nāma nāmato. Sampattā pariniṭṭhānaṃ, anākulavinicchayā; Aṭṭhattiṃsappamāṇāya, pāḷiyā bhāṇavārato. Iti taṃ saṅkharontena, yaṃ taṃ adhigataṃ mayā; Puññaṃ tassānubhāvena, lokanāthassa sāsanaṃ. Ogāhetvā visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā; Sabbepi pāṇino hontu, vimuttirasabhāgino. Ciraṃ tiṭṭhatu lokasmiṃ, sammāsambuddhasāsanaṃ; Tasmiṃ sagāravā niccaṃ, hontu sabbepi pāṇino. Sammā vassatu kālena, devopi jagatippati; Saddhammanirato lokaṃ, dhammeneva pasāsatūti.