第4品 弥醯品·4. 夜叉击打经注释
4. 弥醯品义注 · 169 段
4. 夜叉击打经注释
4. Yakkhapahārasuttavaṇṇanā
34第四,在名为“鸽窟”的精舍里。据说那个山洞以前有很多鸽子住在那里,所以那个山洞就叫作“鸽窟”。后来在那里建了精舍,也还是以“鸽窟”这个名字为人所知。因此经文说“在鸽窟”,指的就是这座同名的精舍。“在有月光的夜晚”,就是白半月的夜晚。“以刚剃过的头发”,指刚剃去不久的头发,这里是用具格来表示状态。“在露地”,就是上方没有遮盖、四周也没有围栏的那种空旷地方。
34. Catutthe kapotakandarāyanti evaṃnāmake vihāre. Tasmiṃ kira pabbatakandare pubbe bahū kapotā vasiṃsu, tena sā pabbatakandarā ‘‘kapotakandarā’’ti vuccati. Aparabhāge tattha katavihāropi ‘‘kapotakandarā’’tveva paññāyittha. Tena vuttaṃ – ‘‘kapotakandarāyanti evaṃnāmake vihāre’’ti. Juṇhāya rattiyāti sukkapakkharattiyaṃ. Navoropitehi kesehīti aciraohāritehi kesehi, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Abbhokāseti yattha uparicchadanaṃ parikkhepo vā natthi, tādise ākāsaṅgaṇe.
在这座寺院里,舍利弗尊者身色如金,大目犍连尊者身色如青莲花。这两位大长老都出身于北方的婆罗门种姓,在十万劫再加一个不可数劫的漫长时间里圆满了誓愿,证得六种神通和无碍解,成为大漏尽者,获得了各种等至,达到了六十七种声闻波罗蜜智的顶峰。他们为这座鸽子山窟寺院增添光彩,就像两头狮子走进金窟,像两只老虎来到开阔平地,像两头六牙象王步入盛开的沙罗树林,像两只金翅鸟王飞入木棉林,像两位多闻天王登上同一辆车驾,像两位帝释坐在同一张黄毛毯石座上,像两位大梵天神同处一座天宫,又像两轮明月、两轮太阳悬在同一片天空中,光芒交相辉映。在他们当中,大目犍连尊者默然静坐,而舍利弗尊者则入了定。因此经文说“入了某一种定”。
Tattha āyasmā sāriputto suvaṇṇavaṇṇo, āyasmā mahāmoggallāno nīluppalavaṇṇo. Ubhopi pana te mahātherā udiccabrāhmaṇajaccā kappānaṃ satasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ abhinīhārasampannā chaḷabhiññāpaṭisambhidāppattā mahākhīṇāsavā samāpattilābhino sattasaṭṭhiyā sāvakapāramiñāṇānaṃ matthakappattā etaṃ kapotakandaravihāraṃ upasobhayantā ekaṃ kanakaguhaṃ paviṭṭhā dve sīhā viya, ekaṃ vijambhanabhūmiṃ otiṇṇā dve byagghā viya, ekaṃ supupphitasālavanaṃ paviṭṭhā dve chaddantanāgarājāno viya, ekaṃ simbalivanaṃ paviṭṭhā dve supaṇṇarājāno viya, ekaṃ naravāhanayānaṃ abhiruḷhā dve vessavaṇā viya, ekaṃ paṇḍukambalasilāsanaṃ abhinisinnā dve sakkā viya, ekavimānabbhantaragatā dve mahābrahmāno viya, ekasmiṃ gaganaṭṭhāne ṭhitāni dve candamaṇḍalāni viya, dve sūriyamaṇḍalāni viya ca virociṃsu. Tesu āyasmā mahāmoggallāno tuṇhī nisīdi, āyasmā pana sāriputto samāpajji. Tena vuttaṃ – ‘‘aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā’’ti.
在这其中,“某一种等至”指的是舍梵住的等至。有些人说:“是灭受想等至。”另一些人则说:“是以无色定为基础的果等至。”因为只有这三种等至能够守护身体。其中,灭受想等至为什么可以称为“定”,前面已经说过了,而老师们所赞叹的只是最后那种果等至。“从北方往南方去”:意思是这些夜叉从北方去参加夜叉集会,为了回自己的住处而朝南方走。“我觉得”:意思是在我心中生起。“我”因为与“pati”连用,是属格用作宾格,意思是:我心里生起了想打他头的念头。据说,那个夜叉在过去生中对长老怀有怨恨,因此见到长老后心生恶念,便这样想了。而另一位夜叉生来就有智慧,所以制止他说:“够了,朋友!”等等。在这其中,“莫触恼”就是不要触恼他,意思是不要打他。“伟大”:指具足殊胜、最上的戒等功德。
Tattha aññataraṃ samādhinti upekkhābrahmavihārasamāpattiṃ. Keci ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpatti’’nti vadanti, apare panāhu ‘‘āruppapādakaṃ phalasamāpatti’’nti. Imā eva hi tisso kāyarakkhaṇasamatthā samāpattiyo. Tattha nirodhasamāpattiyā samādhipariyāyasambhavo heṭṭhā vuttova, pacchimaṃyeva pana ācariyā vaṇṇenti. Uttarāya disāya dakkhiṇaṃ disaṃ gacchantīti uttarāya disāya yakkhasamāgamaṃ gantvā attano bhavanaṃ gantuṃ dakkhiṇaṃ disaṃ gacchanti. Paṭibhāti manti upaṭṭhāti mama. Manti hi paṭisaddayogena sāmiatthe upayogavacanaṃ, imassa sīse pahāraṃ dātuṃ cittaṃ me uppajjatīti attho. So kira purimajātiyaṃ there baddhāghāto, tenassa theraṃ disvā paduṭṭhacittassa evaṃ ahosi. Itaro pana sappaññajātiko, tasmā taṃ paṭisedhento ‘‘alaṃ sammā’’tiādimāha. Tattha mā āsādesīti mā ghaṭṭesi, mā pahāraṃ dehīti vuttaṃ hoti. Uḷāroti uḷārehi uttamehi sīlādiguṇehi samannāgato.
不听取:就是不作恭敬,不接受他的话。因为不接受他的话,就叫做不听取,所以经文说“不听取那个夜叉的话”。击打头部:就是使出全身力气,站在虚空中朝他的头顶打去,意思是在头顶上给了一拳。如此巨大:因为力气巨大,所以成了那么大的打击。以那打击:就是以那打击作为手段。七宝:就是用中等身材的人所用的宝尺量出来的七个宝尺长度。象:就是象王。能令沉没:就是能让他沉入大地、陷进去。也有读作“Osāreyya”的,意思是碎成粉末。七又半宝:七又半宝就是七个半的整数,以七又半宝为量,所以叫七又半宝,那七又半宝。大山之巅:如同盖拉瑟山的峰顶那样广大的山顶。能劈裂:就是以碎块的方式破坏。又能令沉没,又能劈裂,这是关联。
Anādiyitvāti ādaraṃ akatvā, tassa vacanaṃ aggahetvā. Yasmā pana tassa vacanaṃ aggaṇhanto taṃ anādiyanto nāma hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘taṃ yakkhaṃ anādiyitvā’’ti. Sīse pahāraṃ adāsīti sabbathāmena ussāhaṃ janetvā ākāse ṭhitova sīse khaṭakaṃ adāsi, muddhani muṭṭhighātaṃ akāsīti attho. Tāva mahāti thāmamahattena tattakaṃ mahanto pahāro ahosi. Tena pahārenāti tena pahārena karaṇabhūtena. Sattaratananti pamāṇamajjhimassa purisassa ratanena sattaratanaṃ. Nāganti hatthināgaṃ. Osādeyyāti pathaviyaṃ osīdāpeyya nimujjāpeyya. ‘‘Osāreyyā’’tipi pāṭho, cuṇṇavicuṇṇaṃ kareyyāti attho. Aḍḍhaṭṭhamaratananti aḍḍhena aṭṭhannaṃ pūraṇāni aḍḍhaṭṭhamāni, aḍḍhaṭṭhamāni ratanāni pamāṇaṃ etassāti aḍḍhaṭṭhamaratano, taṃ aḍḍhaṭṭhamaratanaṃ. Mahantaṃ pabbatakūṭanti kelāsakūṭappamāṇaṃ vipulaṃ girikūṭaṃ. Padāleyyāti sakalikākārena bhindeyya. Api osādeyya, api padāleyyāti sambandho.
就在那时,他的身上立刻生起极大的灼热,他被剧痛逼得无法在空中停留,就坠落在地上。就在那一刹那,连那座高十六万八千由旬的须弥山王,那厚达四那由他又二十万由旬、支撑着须弥山王的大地,也好像托不住这个恶业众生,裂开了一个大口。无间地狱的火焰喷涌而出,在他哭喊的时候把他抓住,他就一边哭号一边坠落下去。因此经文说:“这时那个夜叉喊着‘我烧着了!我烧着了!’就当场坠入了大地狱。”其中“坠入”就是堕落的意思。
Tāvadeva cassa sarīre mahāpariḷāho uppajji, so vedanāturo ākāse ṭhātuṃ asakkonto bhūmiyaṃ pati, taṅkhaṇaññeva aṭṭhasaṭṭhisahassādhikayojanasatasahassubbedhaṃ sinerumpi pabbatarājānaṃ sandhārentī catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī taṃ pāpasattaṃ dhāretuṃ asakkontī viya vivaramadāsi. Avīcito jālā uṭṭhahitvā kandantaṃyeva taṃ gaṇhiṃsu, so kandanto vippalapanto pati. Tena vuttaṃ – ‘‘atha ca pana so yakkho ‘ḍayhāmi ḍayhāmī’ti vatvā tattheva mahānirayaṃ apatāsīti. Tattha apatāsīti apati.
那这个夜叉是以夜叉的身份直接投生到地狱里去的吗?不是。他是在这一世造下了应当在现世受报的恶业,凭这股业力,在夜叉的身份中承受了极大的苦。而他另有一个应当在来世受报的无间业,凭这个业,他死后立刻就在地狱里投生了。不过,长老的身体因为定的力量支撑着,所以没有出现任何异样——原来,夜叉打他的时候,他还没有从定中出来。大目犍连尊者用天眼看见夜叉正在打他,就去找法将。他刚到的时候,法将正好从定中出来。于是大目犍连尊者问他的身体状况,他作了回答,所以经文说:“大目犍连尊者看见……中略……只是我的头有点疼。”
Kiṃ pana so yakkhattabhāveneva nirayaṃ upagacchīti? Na upagacchi, yañhettha diṭṭhadhammavedanīyaṃ pāpakammaṃ ahosi, tassa balena yakkhattabhāve mahantaṃ dukkhaṃ anubhavi. Yaṃ pana upapajjavedanīyaṃ ānantariyakammaṃ, tena cutianantaraṃ niraye uppajjīti. Therassa pana samāpattibalena upatthambhitasarīrassa na koci vikāro ahosi. Samāpattito avuṭṭhitakāle hi taṃ yakkho pahari, tathā paharantaṃ dibbacakkhunā disvā āyasmā mahāmoggallāno dhammasenāpatiṃ upasaṅkami, upasaṅkamanasamakālameva ca dhammasenāpati samāpattito uṭṭhāsi. Atha naṃ mahāmoggallāno sarīravuttiṃ pucchi, sopissa byākāsi, tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho āyasmā mahāmoggallāno…pe… api ca me sīsaṃ thokaṃ dukkha’’nti.
在这里,“一点苦”是指一点点、极少的苦,就像生起一丝舒服的感觉那样,我的头有些疼,也就是受到了苦。因为头是苦的依止处,所以说“头苦”。也有写成“头有一点苦”的版本。那么,身体靠着等至的力量支撑着,长老的头上怎么还会有一点苦呢?因为他刚出定不久。在定中的时候,苦并不显现;然而苦依于身体,所以等醒来时才稍稍感觉得到那点苦,就像睡着时被蚊子之类叮咬一样。
Tattha thokaṃ dukkhanti thokaṃ appamattakaṃ madhurakajātaṃ viya me sīsaṃ dukkhitaṃ, dukkhappattanti attho. Dukkhādhiṭṭhānañhi sīsaṃ dukkhanti vuttaṃ. ‘‘Sīse thokaṃ dukkha’’ntipi pāṭho. Kathaṃ pana samāpattibalena sarīre upatthambhite therassa sīse thokampi dukkhaṃ ahosīti? Acireneva vuṭṭhitattā. Antosamāpattiyaṃ apaññāyamānadukkhañhi kāyanissitattā niddaṃ upagatassa makasādijanitaṃ viya paṭibuddhassa thokaṃ paññāyittha.
大目犍连尊者心里生起稀有、未曾有之想:“被这样有大威力、又那么全力以赴的夜叉打了,身体竟然一点异常都没有!”于是他说:“稀有啊,舍利弗贤友!”等等,借此显示出法将的大威神力。而舍利弗也说:“稀有啊,目犍连贤友!”等等,借着说明对方神通威力的广大,表明自己已经彻底断除了嫉妒、悭吝、我慢等种种烦恼垢染。连尘土鬼都看不见,就是说连在垃圾堆之类地方游荡的小饿鬼也看不见。这位最为希求证悟的大长老,在那个时候因为没有作意,所以看不见他们,他是针对这一点才那样说的。也正因如此,他才说“如今”。
‘‘Mahābalena yakkhena tathā sabbussāhena pahaṭe sarīrepi vikāro nāma natthī’’ti acchariyabbhutacittajātena āyasmatā mahāmoggallānena ‘‘acchariyaṃ, āvuso sāriputtā’’tiādinā dhammasenāpatino mahānubhāvatāya vibhāvitāya sopissa ‘acchariyaṃ, āvuso moggallānā’’tiādinā iddhānubhāvamahantatāpakāsanāpadesena attano issāmacchariyāhaṅkārādimalānaṃ suppahīnataṃ dīpeti. Paṃsupisācakampi na passāmāti saṅkārakūṭādīsu vicaraṇakakhuddakapetampi na passāma. Iti adhigamappicchānaṃ aggabhūto mahāthero tasmiṃ kāle anāvajjanena tesaṃ adassanaṃ sandhāya vadati. Tenevāha ‘‘etarahī’’ti.
世尊则站在竹林精舍里,用天耳听到了这两位首席弟子之间的这番对话。因此经中才说“世尊听到了……”等等,这些话的意思就是前面所说的那样。
Bhagavā pana veḷuvane ṭhito ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ imaṃ kathāsallāpaṃ dibbasotena assosi. Tena vuttaṃ – ‘‘assosi kho bhagavā’’tiādi, taṃ vuttatthameva.
“了知此义”是指:了知尊者舍利弗依等至之力所成就的广大神通威力。“诵出此优陀那”是指:为了显示他所达到的如如不动之境,而诵出了这首优陀那。
Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato sāriputtassa samāpattibalūpagataṃ iddhānubhāvamahantataṃ viditvā. Imaṃ udānanti tasseva tādibhāvappattidīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.
在这里,对于那心如磐石、安住而不被摇动的人:漏尽者的心就像整块石头所成的山,因为一切动摇都不存在,已经达到了自在,所以安住,不被任何世间法所动摇、不震颤。现在为了显示他不被动摇的方式以及其原因,说了“离染”等话。其中,“于可染处离染”:通过称为离欲的圣道,对于可染的、能引生贪欲的一切三界法已经离染,意思是那里的贪欲已彻底断除。“于可瞋处”:在能引发瞋恨的一切瞋怒对象上,不瞋、不恼、不变异。“若人心如此修习”:如前所述的圣者,其心依所说之理,为成就如如不动之境而修习。“苦从何而来”:那最上之人,苦从何而来,从众生或从行而来呢?意思是,这样的人没有苦。
Tattha yassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampatīti yassa khīṇāsavassa cittaṃ ekagghanasilāmayapabbatūpamaṃ sabbesaṃ iñjanānaṃ abhāvato vasībhāvappattiyāva ṭhitaṃ sabbehipi lokadhammehi nānupakampati na pavedhati. Idānissa akampanākāraṃ saddhiṃ kāraṇena dassetuṃ ‘‘viratta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha virattaṃ rajanīyesūti virāgasaṅkhātena ariyamaggena rajanīyesu rāguppattihetubhūtesu sabbesu tebhūmakadhammesu virattaṃ, tattha sabbaso samucchinnarāganti attho. Kopaneyyeti paṭighaṭṭhānīye sabbasmimpi āghātavatthusmiṃ na kuppati na dussati na vikāraṃ āpajjati. Yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti yassa yathāvuttassa ariyapuggalassa cittaṃ evaṃ vuttanayena tādibhāvāvahanabhāvena bhāvitaṃ. Kuto taṃ dukkhamessatīti taṃ uttamapuggalaṃ kuto sattato saṅkhārato vā dukkhaṃ upagamissati, na tādisassa dukkhaṃ atthīti attho.
第5篇 龙经的注释
5. Nāgasuttavaṇṇanā
3535. 第五项,“在憍赏弥”:这座城之所以叫“憍赏弥”,是因为它建在一位名叫拘苏姆比的仙人住过的地方。 “在瞿师罗”:指瞿师罗长者所建的精舍。 “世尊住在拥挤纷扰中”:意思是世尊当时处于一种被大众围绕、不得清静的状态。 那么,世尊真的会有拥挤纷扰,或者说有交际应酬吗?并没有。因为没有人能在世尊不愿意的情况下接近他。诸佛世尊本来就难以接近,而且对一切处都无所染着。 不过,出于对众生的利益和慈悯,为了履行“我已解脱,也要令他人解脱”的承诺,为了救度八众众生超越四种瀑流,世尊允许他们适时来到自己身边;他自己也受大悲心推动,知时而前往他们那里。这是一切诸佛的常法,这里所说的“住在拥挤纷扰中”,指的正是这个意思。
35. Pañcame kosambiyanti kusumbena nāma isinā vasitaṭṭhāne māpitattā ‘‘kosambī’’ti evaṃladdhanāmake nagare. Ghositārāmeti ghositaseṭṭhinā kārite ārāme. Bhagavā ākiṇṇo viharatīti bhagavā sambādhappatto viharati. Kiṃ pana bhagavato sambādho atthi, saṃsaggo vāti? Natthi. Na hi koci bhagavantaṃ anicchāya upasaṅkamituṃ sakkoti. Durāsadā hi buddhā bhagavanto sabbattha ca anupalittattā. Hitesitāya pana sattesu anukampaṃ upādāya ‘‘mutto mocessāmī’’ti paṭiññānurūpaṃ caturoghanittharaṇatthaṃ aṭṭhannaṃ parisānaṃ attano santikaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ adhivāseti, sayañca mahākaruṇāsamussāhito kālaññū hutvā tattha upasaṅkamati, idaṃ sabbabuddhānaṃ āciṇṇaṃ, ayamidha ākiṇṇavihāroti adhippeto.
这里,导师举出憍萨罗国长生王的事例,来教导憍赏弥那些争吵的比丘们,说:“怨恨绝不能靠怨恨平息……”等等。那一天,他们整夜都在争吵中度过。第二天,世尊又讲了同一个事例,他们又整夜争吵不休。第三天,世尊再次讲了那个事例,这时有一位比丘对世尊这样说:“尊者世尊,您不必操心了,就安住在现法安乐的住处吧,我们在这争吵、斗诤、纷争、口角中,自己会弄明白的。”导师心想:“这些愚人已经被征服了心,现在没法让他们明白了,这里已经没有可以教导的人了。不如我独自一人游行而住,这样这些比丘将从争吵中停下来。”正因为和那些制造争吵的比丘同住一寺已经无法教导,而来访的在家人等又让住处变得拥挤,所以经中说:“那时,世尊住在拥挤之中……”等等。
Idha pana kosambikānaṃ bhikkhūnaṃ kalahajātānaṃ satthā dīghītissa kosalarañño vatthuṃ āharitvā, ‘‘na hi verena verāni, sammantīdha kudācana’’ntiādinā (dha. pa. 5; ma. ni. 3.237; mahāva. 464) ovādaṃ adāsi, taṃ divasaṃ tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Dutiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi, taṃ divasampi tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Tatiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi, athaññataro bhikkhu bhagavantaṃ evamāha – ‘‘appossukko, bhante bhagavā, diṭṭhadhammasukhavihāramanuyutto viharatu, mayametena bhaṇḍanena kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti. Satthā ‘‘pariyādinnacittā kho ime moghapurisā na dānime sakkā saññāpetuṃ, natthi cettha saññāpetabbā, yaṃnūnāhaṃ ekacārikavāsaṃ vaseyyaṃ, evaṃ ime bhikkhū kalahato oramissantī’’ti cintesi. Evaṃ tehi kalahakārakehi bhikkhūhi saddhiṃ ekavihāre vāsaṃ vinetabbābhāvato upāsakādīhi upasaṅkamanañca ākiṇṇavihāraṃ katvā vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena bhagavā ākiṇṇo viharatī’’tiādi.
这里,“苦”就是不安乐;因为内心不满足,所以不可爱、不合意,这就是它的意思。因此世尊说:“我住得不安稳。”“已远离”就是处于远离的状态,已经远远离开。世尊这样想过之后,清晨整理好身体,在憍赏弥城乞食,没有告诉任何人,独自一人,没有同伴,前往憍萨罗国的波利耶林丛,在一棵贤善娑罗树下安住。因此经中说:“那时,世尊在午前时分……中略……在贤善娑罗树下。”这里,“亲自”就是他自己。“收拾好”就是整理好。“拿取衣钵”:这里也应当把“亲自”这个词引过来连用。“侍者”就是憍赏弥城中的居民,如瞿师罗长者等护持者,以及寺院中的首要侍者——尊者阿难,他都未加告知。
Tattha dukkhanti na sukhaṃ, anārādhitacittatāya na iṭṭhanti attho. Tenevāha ‘‘na phāsu viharāmī’’ti. Vūpakaṭṭhoti pavivekaṭṭho dūrībhūto. Tathā cintetvāva bhagavā pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā kañci anāmantetvā eko adutiyo gantvā kosalaraṭṭhe pālileyyake vanasaṇḍe bhaddasālamūle vihāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ…pe… bhaddasālamūle’’ti. Tattha sāmanti sayaṃ. Saṃsāmetvāti paṭisāmetvā. Pattacīvaramādāyāti etthāpi sāmanti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Upaṭṭhāketi kosambinagaravāsino ghositaseṭṭhiādike upaṭṭhāke, vihāre ca aggupaṭṭhākaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ anāmantetvā.
导师这样离开后,五百位比丘对阿难尊者说:“阿难贤友,导师独自走了,我们跟上去吧。”阿难劝阻他们说:“贤友们,当世尊亲自收拾好住处,拿起衣钵,没有告诉侍者,也没有向比丘僧团打招呼,就独自一人没有同伴地离开时,那就是世尊想要独自游行的意愿。作为弟子,应当随顺导师的意愿而行,所以这几天不该去追随世尊。”他自己也没有跟去。
Evaṃ gate satthari pañcasatā bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ āhaṃsu – ‘‘āvuso ānanda, satthā ekakova gato, mayaṃ anubandhissāmā’’ti. ‘‘Āvuso, yadā bhagavā sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā upaṭṭhāke ca anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ adutiyo gacchati, tadā ekacāraṃ carituṃ bhagavato ajjhāsayo, sāvakena nāma satthu ajjhāsayānurūpaṃ paṭipajjitabbaṃ, tasmā na imesu divasesu bhagavā anugantabbo’’ti nivāresi, sayampi nānugacchi.
“次第”就是按顺序,沿着村落和城镇一个接一个地游行。他心里想:“我先去看看那位独自住在偏僻处的比丘。”于是到了巴利卡洛那迦罗村,在那里为跋古长老详细讲了午后以及初夜、中夜、后夜这三时的独住功德。第二天,他让那位比丘作为后随沙门一起去乞食,然后让他就地返回。他又想:“我去看看那三位和合共住的善男子。”于是前往东竹鹿野苑,也为他们详细讲了整夜和合共住的功德,同样让他们就地返回。然后,世尊独自一人到了巴利雷亚村。巴利雷亚村的居民出来迎接,供养了食物。巴利雷亚村不远处有一片叫守护林的地方,他们在那里为世尊搭了一座草屋,请求说:“请世尊住在这里。”就这样让世尊住了下来。至于“贤善娑罗树”,是指那里有一棵令人欢喜的好沙罗树。世尊依靠那个村庄,就在林中草屋旁边的那棵树下安住。因此经中说:“住在巴利雷亚的守护林中的贤善娑罗树下。”
Anupubbenāti anukkamena, gāmanigamapaṭipāṭiyā cārikaṃ caramāno ‘‘ekacāravāsaṃ tāva vasamānaṃ bhikkhuṃ passissāmī’’ti bālakaloṇakāragāmaṃ gantvā tattha bhaguttherassa sakalaṃ pacchābhattañceva tiyāmañca rattiṃ ekacāravāse ānisaṃsaṃ kathetvā punadivase tena pacchāsamaṇena piṇḍāya caritvā taṃ tattheva nivattetvā ‘‘samaggavāsaṃ vasamāne tayo kulaputte passissāmī’’ti pācīnavaṃsamigadāyaṃ gantvā tesampi sakalarattiṃ samaggavāse ānisaṃsaṃ kathetvā tepi tattheva nivattetvā ekakova pālileyyagāmaṃ sampatto. Pālileyyagāmavāsino paccuggantvā bhagavato dānaṃ datvā pālileyyagāmassa avidūre rakkhitavanasaṇḍo nāma atthi, tattha bhagavato paṇṇasālaṃ katvā ‘‘ettha bhagavā vasatū’’ti yācitvā vāsayiṃsu. Bhaddasāloti pana tattheko manāpo bhaddako sālarukkho, bhagavā taṃ gāmaṃ upanissāya vanasaṇḍe paṇṇasālasamīpe tasmiṃ rukkhamūle vihāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘pālileyyake viharati rakkhitavanasaṇḍe bhaddasālamūle’’ti.
“象王”是指一头大公象,是象群的首领。“象仔”是指幼象。“象崽”是指还在吃奶的小幼象,也叫“宾伽”。“被咬断的树梢”是指走在前面的那些象等咬断树梢后剩下的、像残桩一样的东西,它就吃这些。“被折断又折断”是指被那头象王从高处折断又折断、打落下来的。“它弄断的树枝”是指属于这头象王的断枝,那些象吃这些。“浑浊的”是指那些象先下水喝了以后把水搅乱,水变得浑浊、混着泥浆,象王就喝这样的水。“从水里”是指从浅滩或渡口。“象王的”是指那头象王的。“摩擦、碰触”是指那些象来蹭它、碰它。即使被这样蹭碰,象王也因为自己心胸宽广而不生气,所以它们就一直蹭它。“象群”就是指一群群的象。
Hatthināgoti mahāhatthī yūthapati. Hatthikalabhehīti hatthipotakehi. Hatthicchāpehīti khīrūpagehi daharahatthipotakehi, ye ‘‘bhiṅkā’’tipi vuccanti. Chinnaggānīti purato purato gacchantehi tehi hatthiādīhi chinnaggāni khāditāvasesāni khāṇusadisāni khādati. Obhaggobhagganti tena hatthināgena uccaṭṭhānato bhañjitvā bhañjitvā pātitaṃ. Assa sākhābhaṅganti etassa santakaṃ sākhābhaṅgaṃ te khādanti. Āvilānīti tehi paṭhamataraṃ otaritvā pivantehi āluḷitattā āvilāni kaddamamissāni pānīyāni pivati. Ogāhāti titthato. ‘‘Ogāha’’ntipi pāḷi. Assāti hatthināgassa. Upanighaṃsantiyoti ghaṭṭentiyo, upanighaṃsiyamānopi attano uḷārabhāvena na kujjhati, tena tā taṃ ghaṃsantiyeva. Yūthāti hatthighaṭā.
那头象王之所以走向世尊所在的地方,据说是因为它厌倦了象群里的生活,独自进入那片密林。在那里见到世尊之后,它就像被一千罐水浇灭了灼热一样,热恼止息,心生净信,站在世尊身边。从那时起,它就站在职责之首尽职侍奉:把贤善娑罗树和树叶茅屋四周清理得没有杂草,用断枝打扫;给世尊送上洗脸水,打来沐浴水,递上齿木;还从林中采来甘甜的水果献给导师,导师就吃那些果子。因此经中说:“就在那里,那头象王把世尊所住的地方清理得没有杂草,又用鼻子为世尊备好饮用水和洗用水。”它用鼻子搬来木柴,互相摩擦生起火,点燃木柴,把石块烧热,再用棍子把石块滚过来,投进水槽里,知道水已经热了,就走到世尊身边站着。世尊知道“象王想让我沐浴”,便走到那里完成沐浴。备饮用水时也是同样的做法。当那水变凉时,它也会过来。针对这些,经中说:“用鼻子为世尊备好饮用水和洗用水。”
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti so kira hatthināgo yūthavāse ukkaṇṭhito taṃ vanasaṇḍaṃ paviṭṭho tattha bhagavantaṃ disvā ghaṭasahassena nibbāpitasantāpo viya nibbuto hutvā pasannacitto bhagavato santike aṭṭhāsi, tato paṭṭhāya vattasīse ṭhatvā bhaddasālassa paṇṇasālāya ca samantato appaharitakaṃ katvā sākhābhaṅgehi sammajjati, bhagavato mukhadhovanaṃ deti, nhānodakaṃ āharati, dantakaṭṭhaṃ deti, araññato madhurāni phalāni āharitvā satthu upaneti, satthā tāni paribhuñjati . Tena vuttaṃ – ‘‘tatra sudaṃ so hatthināgo yasmiṃ padese bhagavā viharati, taṃ padesaṃ appaharitañca karoti, soṇḍāya bhagavato pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetī’’ti. Soṇḍāya dārūni āharitvā aññamaññaṃ ghaṃsitvā aggiṃ uṭṭhāpetvā dārūni jālāpetvā tattha pāsāṇakhaṇḍāni tāpetvā tāni daṇḍakehi pavaṭṭetvā soṇḍiyaṃ khipitvā udakassa tattabhāvaṃ ñatvā bhagavato santikaṃ upagantvā tiṭṭhati, bhagavā ‘‘hatthināgo mama nhānaṃ icchatī’’ti tattha gantvā nhānakiccaṃ karoti, pānīyepi eseva nayo. Tasmiṃ pana sītale sañjāte upasaṅkamati, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘soṇḍāya bhagavato pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetī’’ti.
那时,世尊独自静处等等,是为了显示两位大龙象——佛陀与象王——各自观察远离之乐的情景,其含义前面已经说过。知道自己远离了喧嚣,是指由于没有同伴杂处而获得的身远离。至于其他几种远离,在世尊那里则是一切时候都本来具足的。
Atha kho bhagavato rahogatassātiādi ubhinnaṃ mahānāgānaṃ vivekasukhapaccavekkhaṇadassanaṃ, taṃ vuttatthameva. Attano ca pavivekaṃ viditvāti kehici anākiṇṇabhāvaladdhaṃ kāyavivekaṃ jānitvā, itare pana vivekā bhagavato sabbakālaṃ vijjantiyeva.
世尊诵出这首优陀那,是为了表明自己和象王在远离之乐上有着相同的心意。
Imaṃudānanti imaṃ attano hatthināgassa ca pavivekābhiratiyā samānajjhāsayabhāvadīpanaṃ udānaṃ udānesi.
这里的大意是:那头象牙像车轭一样弯曲的象王,它的心和“龙象”——也就是佛陀这头龙象的心——相合、相应。怎么个相合法呢?就像佛陀这头龙象,因为厌嫌过去那种与人群杂居的生活,说过“我从前确实是杂居而住”,于是修习远离,如今独自一人、没有同伴,在林中、在荒野里享受快乐、尽情快乐;同样,这头象王也厌嫌过去和自己的象群等杂居的生活,修习远离,如今独自一人、没有同伴,在林中、在荒野里享受快乐、尽情快乐。所以,它的心和龙象相合,和那位佛陀的心相合。也就是说,它们在独处的快乐上完全一致、完全相同。这就是这段经文的要义。
Tatthāyaṃ saṅkhepattho – etaṃ īsādantassa rathaīsāsadisadantassa hatthināgassa cittaṃ nāgena buddhanāgassa cittena sameti saṃsandati. Kathaṃ sameti ce? Yadeko ramatī vane yasmā buddhanāgo ‘‘ahaṃ kho pubbe ākiṇṇo vihāsi’’nti purimaṃ ākiṇṇavihāraṃ jigucchitvā vivekaṃ upabrūhayamāno idāni yathā eko adutiyo vane araññe ramati abhiramati, evaṃ ayampi hatthināgo pubbe attano hatthiādīhi ākiṇṇavihāraṃ jigucchitvā vivekaṃ upabrūhayamāno idāni eko asahāyo vane araññe ramati abhiramati. Tasmāssa cittaṃ nāgena sameti tassa cittena sametīti katvā ekībhāvaratiyā ekasadisaṃ hotīti attho.
6. 《宾头卢经》的注释
6. Piṇḍolasuttavaṇṇanā
3636. 第六,“宾头卢”:“宾头卢”的意思是,为了团食而到处游走、寻求,因此出家。据说他本来是个家道败落的婆罗门,看到比丘僧团得到丰厚的利养和恭敬,就为了乞食而出家。他拿一只大陶钵当作“钵”来用,四处游走,喝满钵的粥,吃饭,也嚼糕饼点心。于是有人把他很能吃这件事禀告了世尊。世尊不允许他用钵袋;他就把钵倒扣着放在矮床下,放的时候磨着推下去,拿的时候也磨着拉出来。这样一天天过去,钵因为磨擦而损耗,变得只能装一筒饭左右。于是又把这事禀告世尊,世尊这才允许他用钵袋。后来,这位长老修习根修习,证得了最高果位——阿拉汉果。因此,他过去为了团食而特别地游走,所以叫“宾头卢”;按族姓则是“婆罗堕阇”,两者合在一起,就称为“宾头卢”。
36. Chaṭṭhe piṇḍolabhāradvājoti piṇḍaṃ ulamāno pariyesamāno pabbajitoti piṇḍolo. So kira parijiṇṇabhogo brāhmaṇo hutvā mahantaṃ bhikkhusaṅghassa lābhasakkāraṃ disvā piṇḍatthāya nikkhamitvā pabbajito. So mahantaṃ kapallaṃ ‘‘patta’’nti gahetvā carati, kapallapūraṃ yāguṃ pivati, bhattaṃ bhuñjati, pūvakhajjakañca khādati. Athassa mahagghasabhāvaṃ satthu ārocesuṃ. Satthā tassa pattatthavikaṃ nānujāni, heṭṭhāmañce pattaṃ nikkujjitvā ṭhapeti, so ṭhapentopi ghaṃsentova paṇāmetvā ṭhapeti, gaṇhantopi ghaṃsentova ākaḍḍhitvā gaṇhāti. Taṃ gacchante gacchante kāle ghaṃsanena parikkhīṇaṃ, nāḷikodanamattasseva gaṇhanakaṃ jātaṃ. Tato satthu ārocesuṃ, athassa satthā pattatthavikaṃ anujāni. Thero aparena samayena indriyabhāvanaṃ bhāvento aggaphale arahatte patiṭṭhāsi. Iti so pubbe savisesaṃ piṇḍatthāya ulatīti piṇḍolo, gottena pana bhāradvājoti ubhayaṃ ekato katvā ‘‘piṇḍolabhāradvājo’’ti vuccati.
住在林野的人,因为拒绝了村落里的住处,住在树林里,所以叫“林野住者”;这是对受持并实践林野头陀支的人的称呼。同样地,所谓“团食”,是指可食之食团掉落,即他人所给的食物团落入钵中,意思是他人给的食物团掉进钵里。他为了团食而挨家挨户去寻求,所以叫“乞团食者”;或者说,他有为了团食而外出行乞的誓愿,所以叫“团食者”,而“团食者”就是“乞团食者”。所谓“粪扫衣”,就像在垃圾堆等处,因为布在尘土上面而显得像是被高高堆起,所以叫“粪扫衣”;又或者它像尘土一样,本质是可厌的,所以叫“粪扫衣”。受持粪扫衣就是“粪扫衣”;以此为戒条的人,就叫“粪扫衣者”。僧伽梨、郁多罗僧、安陀会这三件衣合称“三衣”;受持三衣就是“三衣”;以此为戒条的人,就叫“三衣者”。“少欲”等词的含义,前面已经说过了。
Āraññakoti gāmantasenāsanapaṭikkhipanena araññe nivāso assāti āraññako, āraññakadhutaṅgaṃ samādāya vattantassetaṃ nāmaṃ. Tathā bhikkhāsaṅkhātānaṃ āmisapiṇḍānaṃ pāto piṇḍapāto, parehi dinnānaṃ piṇḍānaṃ patte nipatananti attho. Piṇḍapātaṃ uñchati taṃ taṃ kulaṃ upasaṅkamanto gavesatīti piṇḍapātiko, piṇḍāya vā patituṃ carituṃ vatametassāti piṇḍapātī, piṇḍapātīyeva piṇḍapātiko. Saṅkārakūṭādīsu paṃsūnaṃ upari ṭhitattā abbhuggataṭṭhena paṃsukūlaṃ viyāti paṃsukūlaṃ, paṃsu viya vā kucchitabhāvaṃ ulati gacchatīti paṃsukūlaṃ, paṃsukūlassa dhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃ sīlaṃ etassāti paṃsukūliko. Saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsakasaṅkhātāni tīṇi cīvarāni ticīvaraṃ, ticīvarassa dhāraṇaṃ ticīvaraṃ, taṃ sīlaṃ etassāti tecīvariko. Appicchotiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vuttoyeva.
“头陀说者”:“头陀”是指已经抖落烦恼的人,或者指能抖落烦恼的法。这里面有四种情况要了解:有人是头陀但不是头陀说者,有人不是头陀但是头陀说者,有人既不是头陀也不是头陀说者,有人既是头陀又是头陀说者。其中,自己受持头陀法并实践,但不劝别人也这样做,这是第一种。自己不受持头陀法去实践,却劝别人这样做,这是第二种。两者都没有的,是第三种。两者都具备的,是第四种。具寿宾头卢就是这第四种人。因此称他为“头陀说者”。这里其实是按照部分特征来指称整体的说法,就像“名色”那样。
Dhutavādoti dhuto vuccati dhutakileso puggalo, kilesadhunanakadhammo vā. Tattha atthi dhuto, na dhutavādo, atthi na dhuto, dhutavādo, atthi neva dhuto, na dhutavādo, atthi dhuto ceva, dhutavādo cāti idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ. Tesu yo sayaṃ dhutadhamme samādāya vattati, na paraṃ tadatthāya samādapeti, ayaṃ paṭhamo. Yo pana sayaṃ na dhutadhamme samādāya vattati, paraṃ samādapeti, ayaṃ dutiyo. Yo ubhayarahito, ayaṃ tatiyo. Yo pana ubhayasampanno, ayaṃ catuttho. Evarūpo ca āyasmā piṇḍolabhāradvājoti. Tena vuttaṃ ‘‘dhutavādo’’ti. Ekadesasarūpekasesavasena hi ayaṃ niddeso yathā taṃ ‘‘nāmarūpa’’nti.
对于“致力于增上心”这句话,这里应当理解为:心与八等至相应,或者与阿拉汉果等至相应,因此称为增上心。不过在这里,有人说是“阿拉汉果心”。在那些等至当中,定本身就是增上心;但在这里应当理解为阿拉汉果定。还有些人说:“就像《增上心经》里说的‘比丘们,致力于增上心的比丘应当时时作意三种相’,这里指的是止观心为增上心。”这种说法并不妥当,应当采用前面的解释。
Adhicittamanuyuttoti ettha aṭṭhasamāpattisampayogato arahattaphalasamāpattisampayogato vā cittassa adhicittabhāvo veditabbo, idha pana ‘‘arahattaphalacitta’’nti vadanti. Taṃtaṃsamāpattīsu samādhi eva adhicittaṃ, idha pana arahattaphalasamādhi veditabbo. Keci pana ‘‘adhicittamanuyuttena, bhikkhave, bhikkhunā kālena kālaṃ tīṇi nimittāni manasi kātabbānīti etasmiṃ adhicittasutte (a. ni. 3.103) viya samathavipassanācittaṃ adhicittanti idhādhippeta’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ. Purimoyevattho gahetabbo.
明白了“这个意义”之后——即,他完全地、从各个方面了知了尊者宾头卢的意义,那圆满具备决意资具、被称为“增上心专修”的意义。为了表明“增上心专修就是对我的教法的实践”,他宣说了这首优陀那。
Etamatthaṃviditvāti etaṃ āyasmato piṇḍolabhāradvājassa adhiṭṭhānaparikkhārasampadāsampannaṃ adhicittānuyogasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā. Evaṃ ‘‘adhicittānuyogo mama sāsanānuṭṭhāna’’nti dīpento imaṃ udānaṃ udānesi.
在这里,“不讥毁”是指不以言语诽谤任何人。“不害”是指不以身体伤害任何人。“于巴帝摩卡中”:巴帝摩卡这个词的含义,前面已经用多种方式解说了;在这个巴帝摩卡中,律仪的特征就是不违犯七种犯聚。“知量”:是指在接受和受用方面懂得适量。“独处的坐卧具”:是指远离喧闹、没有干扰的坐卧处。“增上心专修”:是为了证达八种等至而精勤修习。
Tattha anūpavādoti vācāya kassacipi anupavadanaṃ. Anūpaghātoti kāyena kassaci upaghātākaraṇaṃ. Pātimokkheti ettha pātimokkhapadassa attho heṭṭhā nānappakārehi vutto, tasmiṃ pātimokkhe. Sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamalakkhaṇo saṃvaro. Mattaññutāti paṭiggahaṇaparibhogavasena pamāṇaññutā. Pantañca sayanāsananti vivittaṃ saṅghaṭṭanavirahitaṃ senāsanaṃ. Adhicitte ca āyogoti aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ adhigamāya bhāvanānuyogo.
另一种解释:“不讥毁”是指不说任何阻断别人的话。这样一来,就涵盖了一切语戒。“不害”是指不以身体伤害、侵扰任何人。这样一来,就涵盖了一切身戒。为了说明这两者都包含在佛陀的教法之中,所以说“及于巴帝摩卡防护”。“及”字只是虚词。“及于巴帝摩卡防护”的意思是:以巴帝摩卡防护为本质的不讥毁和不害。
Aparo nayo – anūpavādoti kassacipi uparujjhanavacanassa avadanaṃ. Tena sabbampi vācasikaṃ sīlaṃ saṅgaṇhāti. Anūpaghātoti kāyena kassaci upaghātassa paraviheṭhanassa akaraṇaṃ. Tena sabbampi kāyikaṃ sīlaṃ saṅgaṇhāti. Yādisaṃ panidaṃ ubhayaṃ buddhānaṃ sāsanantogadhaṃ hoti, taṃ dassetuṃ – ‘‘pātimokkhe ca saṃvaro’’ti vuttaṃ. Casaddo nipātamattaṃ. Pātimokkhe ca saṃvaroti pātimokkhasaṃvarabhūto anūpavādo anūpaghāto cāti attho.
或者,“于巴帝摩卡”是依处格,表示以巴帝摩卡为所依。以巴帝摩卡为所依的防护,是什么呢?就是不讥毁、不害。因为在受具足戒的那一刻,不加区分地就已经算是受持了巴帝摩卡戒;安住于那个巴帝摩卡之后,通过不做讥毁和伤害来防护,这就被称为不讥毁和不害。
Atha vā pātimokkheti adhikaraṇe bhummaṃ. Pātimokkhe nissayabhūte saṃvaro. Ko pana soti? Anūpavādo anūpaghāto. Upasampadavelāyañhi avisesena pātimokkhasīlaṃ samādinnaṃ nāma hoti, tasmiṃ pātimokkhe ṭhitassa tato paraṃ upavādūpaghātānaṃ akaraṇavasena saṃvaro, so anūpavādo anūpaghāto cāti vutto.
或者,“在巴帝摩卡”是处格,用在应当成就的事上,就像“心的不寂静以不如理作意为近因”那样。依靠这个巴帝摩卡,应当成就不讥毁和不伤害;意思就是:被巴帝摩卡防护所包含的不讥毁和不伤害。而“律仪”这个词,则是统摄念律仪、智律仪、忍律仪、精进律仪这四种律仪;这四种律仪就是成就巴帝摩卡的方法。
Atha vā pātimokkheti nipphādetabbe bhummaṃ yathā ‘‘cetaso avūpasamo ayonisomanasikārapadaṭṭhāna’’nti (saṃ. ni. 5.232). Tena pātimokkhena sādhetabbo anūpavādo anūpaghāto, pātimokkhasaṃvarasaṅgahito anūpavādo anūpaghātoicceva attho. Saṃvaroti iminā pana satisaṃvaro , ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti imesaṃ catunnaṃ saṃvarānaṃ gahaṇaṃ, pātimokkhasādhanaṃ idaṃ saṃvaracatukkaṃ.
对食物知节量,是指从寻求、接受、受用和施舍等方面,在饮食上把握适当的量。寂静的坐卧处,是指山林、树下等远离喧嚣、适合修行的住处。在增上心上精勤,因为增上心在一切心中最为殊胜、最上,所以称为增上心,也就是阿拉汉果心;为了成就这个应当证得的阿拉汉果心,以修习止观来精勤努力,这就是在增上心上精勤的含义。这是诸佛的教法,意思是:不诽谤他人、不伤害他人、守护巴帝摩卡律仪、在寻求和接受等事情上知节量、住在僻静之处,以及如前所说的增上心精勤——这些就是诸佛的教法、告诫和训示。应当知道,这首偈颂如此宣说了三学。
Mattaññutā ca bhattasminti pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogavissajjanānaṃ vasena bhojane pamāṇaññutā. Pantañca sayanāsananti bhāvanānukūlaṃ araññarukkhamūlādivivittasenāsanaṃ. Adhicitte ca āyogoti sabbacittānaṃ adhikattā uttamattā adhicittasaṅkhāte arahattaphalacitte sādhetabbe tassa nipphādanatthaṃ samathavipassanābhāvanāvasena āyogo. Etaṃ buddhāna sāsananti etaṃ parassa anūpavadanaṃ, anūpaghātanaṃ, pātimokkhasaṃvaro , pariyesanapaṭiggahaṇādīsu mattaññutā, vivittavāso, yathāvuttaadhicittānuyogo ca buddhānaṃ sāsanaṃ ovādo anusiṭṭhīti attho. Evaṃ imāya gāthāya tisso sikkhā kathitāti veditabbā.
7. 《舍利弗经》的注释
7. Sāriputtasuttavaṇṇanā
37在第七经的注释里,并没有前面还没解释过的新内容。偈颂中“增上心者”是指具有增上心的人,也就是具备了超越一切心的、最殊胜的阿拉汉果心的人。“不放逸者”是指不放逸、不懈怠的人,意思是说,他以不放逸,在无过失的诸法上持续不断地精进努力。“牟尼”:正如“于两世间能了知者,因此被称为牟尼”所说,这样通达两世间的智就叫牟那;或者,因为具足了称为阿拉汉果智的智慧,漏已尽者就称为牟尼,这里指那位牟尼的。“在牟那行处修学”:就是在称为阿拉汉智的牟那的行处——三十七菩提分法或三学——中修学。这是就前行阶段的修行来说的。因为阿拉汉才是学处圆满的人,所以应当这样理解这里的含义:“如此修学的”“通过这学处而达到牟尼境界的牟尼”。也正因为如此,以较低的道果心来说“增上心者”,以在四圣谛正觉之道的修行中不放逸来说“不放逸者”,以具足道智来说“牟尼”,这三个词的含义就是这样配合的。或者,“不放逸者、修学者”这两个词应当看作表示原因:因为不放逸、因为修学,所以是“增上心者”。
37. Sattame apubbaṃ natthi. Gāthāya adhicetasoti adhicittavato, sabbacittānaṃ adhikena arahattaphalacittena samannāgatassāti attho. Appamajjatoti na pamajjato, appamādena anavajjadhammesu sātaccakiriyāya samannāgatassāti vuttaṃ hoti. Muninoti ‘‘yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti (dha. pa. 269; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 21) evaṃ ubhayalokamunanena monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena arahattaphalañāṇasaṅkhātena ñāṇena samannāgatattā vā khīṇāsavo muni nāma, tassa munino. Monapathesu sikkhatoti arahattañāṇasaṅkhātassa monassa pathesu sattatiṃsabodhipakkhiyadhammesu tīsu vā sikkhāsu sikkhato. Idañca pubbabhāgappaṭipadaṃ gahetvā vuttaṃ. Pariniṭṭhitasikkho hi arahā, tasmā evaṃ sikkhato, imāya sikkhāya munibhāvaṃ pattassa muninoti evamettha attho daṭṭhabbo. Yasmā ca etadeva, tasmā heṭṭhimamaggaphalacittānaṃ vasena adhicetaso, catusaccasambodhapaṭipattiyaṃ appamādavasena appamajjato, maggañāṇasamannāgamena muninoti evametesaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ attho yujjatiyeva. Atha vā ‘‘appamajjato sikkhato’’ti padānaṃ hetuatthatā daṭṭhabbā appamajjanahetu sikkhanahetu ca adhicetasoti.
对于这样的漏尽牟尼,内心不会生起忧伤——那些以与所爱分离等事为因的忧伤和内心焦灼,在他心里不存在。或者,“如是者”是指具备这种特征、这样的牟尼,他没有忧伤——这是这里的含义。“已寂静者”:因为贪等烦恼被彻底止息而寂静。“常具念者”:因为念已修到圆满,所以恒常不离正念。
Sokā na bhavanti tādinoti tādisassa khīṇāsavamunino abbhantare iṭṭhaviyogādivatthukā sokā cittasantāpā na honti. Atha vā tādinoti tādilakkhaṇasamannāgatassa evarūpassa munino sokā na bhavantīti ayamettha attho. Upasantassāti rāgādīnaṃ accantūpasamena upasantassa. Sadā satīmatoti sativepullappattiyā niccakālaṃ satiyā avirahitassa.
在这里,通过“增上心者”这一说法,说明增上心学;通过“不放逸者”这一说法,说明增上戒学;通过“牟尼”和“在牟那行处修学”这些说法,说明增上慧学。或者也可以说:通过“牟尼”这一说法说明增上慧学,通过“在牟那行处修学”这一说法说明那些出世间学的前分修行,而通过“无有忧伤”等语句阐明学处圆满的利益。其余部分按照前面所说的方式理解。
Ettha ca ‘‘adhicetaso’’ti iminā adhicittasikkhā, ‘‘appamajjato’’ti etena adhisīlasikkhā, ‘‘munino monapathesu sikkhato’’ti etehi adhipaññāsikkhā. ‘‘Munino’’ti vā etena adhipaññāsikkhā, ‘‘monapathesu sikkhato’’ti etena tāsaṃ lokuttarasikkhānaṃ pubbabhāgapaṭipadā, ‘‘sokā na bhavantī’’tiādīhi sikkhāpāripūriyā ānisaṃso pakāsitoti veditabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.
8. 孙陀利经的注释
8. Sundarīsuttavaṇṇanā
38在第八经中,“被恭敬”等词的含义,前面已经解释过了。“不能忍受”就是无法忍受,意思是嫉妒。整句的意思是:对比丘僧团所获得的恭敬感到无法忍受。
38. Aṭṭhame sakkatotiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vaṇṇitoyeva. Asahamānāti na sahamānā, usūyantāti attho. Bhikkhusaṅghassa ca sakkāraṃ asahamānāti sambandho.
孙达莉是她的名字。据说那时候,她在所有女游方者当中长得最美,看着最顺眼,最让人心生欢喜,肤色容貌达到了极好的程度,所以大家就叫她“孙达莉”。她当时青春还在,行为又不检点,因此那些外道就派这个游方女孙达莉去干坏事。原来,那些外道自从佛陀出世以后,自己的利养和恭敬就没了,就像前面《呵骂经》注疏里讲到的那样,他们看到世尊和比丘僧团一直得到广大无量的利养恭敬,心里嫉妒,就聚在一起商量:“自从沙门乔达摩出现,我们就完了,利养恭敬全没了,连有没有我们这个人,都没人知道了。世人到底是冲着什么,对沙门乔达摩这么深信,给他这么广大的恭敬供养?”其中一个人说:“他出身高贵,是从没有间断过的大选举世系里生出来的。”另一个人说:“在他殊胜的出身中,出现过许多稀奇的事。”又一个人说:“人们抱他去向迦罗提婆罗仙人顶礼时,他的脚转过来,落在了那位仙人的发髻上。”又一个人说:“播种庆典时,让他睡在阎浮树荫下,就算过了正午,阎浮树的树荫也不移动,一直停在那里。”又一个人说:“他长得好看,看着悦目,让人欢喜,相貌圆满。”又一个人说:“他看到老人、病人、死人、出家人这些景象,心生警醒,就舍弃了将来要继承的转轮王位,出家了。”他们不知道世尊在无量劫中积攒的、别人无法相比的福德与智慧资粮已经达到最高圆满,不知道他那无可比拟的减损修行,也不知道他无上的智慧断惑等佛力,只是把自己看到的、听到的、记得的世尊种种值得尊敬的地方拿来称赞,却找不到不值得尊敬的地方,于是就说:“我们到底用什么办法,才能让沙门乔达摩名声受损,把他的利养恭敬搞掉?”他们当中有一个尖嘴利舌的人这样说:“诸位,在这个有情的世界里,没有哪个众生不对女人有贪恋。这位沙门乔达摩又长得好看,像天人一样,又年轻,要是找到一个和他相配的女人,他一定会贪着。就算他不贪着,世人也会起疑心。来吧,我们就派游方女孙达莉去,让沙门乔达摩的坏名声传遍大地。”
Sundarīti tassā nāmaṃ. Sā kira tasmiṃ kāle sabbaparibbājikāsu abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā, teneva sā ‘‘sundarī’’ti paññāyittha. Sā ca anatītayobbanā asaṃyatasamācārāva hoti, tasmā te sundariṃ paribbājikaṃ pāpakamme uyyojesuṃ. Te hi aññatitthiyā buddhuppādato paṭṭhāya sayaṃ hatalābhasakkārā heṭṭhā akkosasuttavaṇṇanāyaṃ āgatanayena bhagavato bhikkhusaṅghassa ca uḷāraṃ aparimitaṃ lābhasakkāraṃ pavattamānaṃ disvā issāpakatā ekato hutvā sammantayiṃsu – mayaṃ samaṇassa gotamassa uppannakālato paṭṭhāya naṭṭhā hatalābhasakkārā, na no koci atthibhāvampi jānāti, kiṃ nissāya nu kho loko samaṇe gotame abhippasanno uḷāraṃ sakkārasammānaṃ upanetīti? Tattheko āha – ‘‘uccākulappasuto asambhinnāya mahāsammatappaveṇiyā jāto’’ti, aparo ‘‘abhijātiyaṃ tassa anekāni acchariyāni pātubhūtānī’’ti, añño ‘‘kāladevilaṃ vandāpetuṃ upanītassa pādā parivattitvā tassa jaṭāsu patiṭṭhitā’’ti, aparo ‘‘vappamaṅgalakāle jambucchāyāya sayāpitassa vītikkantepi majjhanhike jambucchāyā aparivattitvā ṭhitā’’ti, añño ‘‘abhirūpo dassanīyo pāsādiko rūpasampattiyā’’ti, aparo ‘‘jiṇṇāturamatapabbajitasaṅkhātanimitte disvā saṃvegajāto āgāminaṃ cakkavattirajjaṃ pahāya pabbajito’’ti. Evaṃ aparimāṇakāle sambhataṃ anaññasādhāraṇaṃ bhagavato puññañāṇasambhāraṃ ukkaṃsapāramippattaṃ nirupamaṃ sallekhappaṭipadaṃ anuttarañca ñāṇapahānasampadādibuddhānubhāvaṃ ajānantā attanā yathādiṭṭhaṃ yathāsutaṃ dharamānaṃ taṃ taṃ bhagavato bahumānakāraṇaṃ kittetvā abahumānakāraṇaṃ pariyesitvā apassantā ‘‘kena nu kho kāraṇena mayaṃ samaṇassa gotamassa ayasaṃ uppādetvā lābhasakkāraṃ nāseyyāmā’’ti. Tesu eko tikhiṇamantī evamāha – ‘‘ambho imasmiṃ sattaloke mātugāmasukhe asattasattā nāma natthi, ayañca samaṇo gotamo abhirūpo devasamo taruṇo, attano samarūpaṃ mātugāmaṃ labhitvā sajjeyya. Athāpi na sajjeyya, janassa pana saṅkiyo bhaveyya, handa mayaṃ sundariṃ paribbājikaṃ tathā uyyojema, yathā samaṇassa gotamassa ayaso pathaviyaṃ patthareyyā’’ti.
那些人听了之后,其余的外道都说:“你这个主意想得很好。这样一来,沙门乔达摩就会被恶名缠身,抬不起头来,只能到处逃窜。”于是他们全都抱着同样的想法,为了这样打发她去,一起来到孙达莉那里。孙达莉看见他们,就问:“你们怎么一起过来了?”外道们不搭理她,走到寺院边缘一个隐蔽的地方坐了下来。她走到那里,一次又一次地跟他们搭话,却得不到回应,就说:“我哪里得罪你们了?你们为什么不回答我?”他们却说:“我们在被人欺负,你却在一旁装作没看见。”她问:“谁欺负你们了?”他们说:“难道你没看见吗?沙门乔达摩欺负我们,让我们失去了利养和恭敬,只能到处流浪。”她又问:“那我能做什么?”他们说:“既然如此,你就经常到祇园附近去,对大众这样那样地说。”她也答应了:“好。”因此经文里说:“外道游方者们不能忍受世尊所获得的恭敬……”等等。
Taṃ sutvā itare ‘‘idaṃ suṭṭhu tayā cintitaṃ, evañhi kate samaṇo gotamo ayasakena upadduto sīsaṃ ukkhipituṃ asakkonto yena vā tena vā palāyissatī’’ti sabbeva ekajjhāsayā hutvā tathā uyyojetuṃ sundariyā santikaṃ agamaṃsu. Sā te disvā ‘‘kiṃ tumhe ekato āgatatthā’’ti āha. Titthiyā anālapantā ārāmapariyante paṭicchanne ṭhāne nisīdiṃsu. Sā tattha gantvā punappunaṃ ālapantī paṭivacanaṃ alabhitvā kiṃ tumhākaṃ aparajjhaṃ? Kasmā me paṭivacanaṃ na dethāti? Tathā hi pana tvaṃ amhe viheṭhiyamāne ajjhupekkhasīti . Ko tumhe viheṭhetīti? ‘‘Kiṃ pana tvaṃ na passasi, samaṇaṃ gotamaṃ amhe viheṭhetvā hatalābhasakkāre katvā vicaranta’’nti vatvā ‘‘tattha mayā kiṃ kātabba’’nti vutte ‘‘tena hi tvaṃ abhikkhaṇaṃ jetavanasamīpaṃ gantvā mahājanassa evañcevañca vadeyyāsī’’ti āhaṃsu. Sāpi ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Tena vuttaṃ – ‘‘aññatitthiyā paribbājakā bhagavatosakkāraṃ asahamānā’’tiādi.
这里,“ussahasi”就是“你能做到”。“atthaṃ”指的是利益或该做的事。“kyāhaṃ”就是“我怎么能”。那些外道虽然跟她非亲非故,只凭着同是出家游方者这层关系,为了拉拢她,就装成亲戚的样子对她说:“姊妹,你能为亲戚们谋利益吗?”于是她也像藤蔓缠住鹿脚一样,回答说:“为了亲戚们的利益,我的生命也已舍弃。”
Tattha ussahasīti sakkosi. Atthanti hitaṃ kiccaṃ vā. Kyāhanti kiṃ ahaṃ. Yasmā te titthiyā tassā aññātakāpi samānā pabbajjasambandhamattena saṅgaṇhituṃ ñātakā viya hutvā ‘‘ussahasi tvaṃ bhagini ñātīnaṃ atthaṃ kātu’’nti āhaṃsu. Tasmā sāpi migaṃ valli viya pāde laggā jīvitampi me pariccattaṃ ñātīnaṃ atthāyāti āha.
“既然这样”这句话的意思是:既然你说“为了你们的利益,我连生命都能舍弃”,而且你正处在青春年华,容貌美丽,姿色出众,那么你就靠这个让沙门乔达摩蒙上恶名吧。说完就打发她:“你要经常去祇园。”那个愚痴的女人,就像想用锯齿般的叶边编花环来玩,又像用鼻子去碰一头狂性大发的大象,更像用额头去接住死亡一样,竟然接受了外道的话。她带上花鬘、香料、涂香、槟榔、漱口物等,趁大众听完大师说法、正要进城的时候,朝祇园方向走去;有人问她“你去哪儿”,她就说:“去沙门乔达摩那里,我跟他同住一间香室。”她先在某处外道精舍住下,清晨走上通往祇园的路,等回来朝城里走时,有人问:“孙德莉,你去哪儿了?”她就说:“我跟沙门乔达摩在同一间香室里住过,用烦恼之乐让他满足了才回来。”因此经文说:“是的,尊者,游方女孙德莉答应了那些外道游方者后,就经常去祇园。”
Tena hīti ‘‘yasmā tvaṃ ‘jīvitampi me tumhākaṃ atthāya pariccatta’nti vadasi, tvañca paṭhamavaye ṭhitā abhirūpā sobhaggappattā ca, tasmā yathā taṃ nissāya samaṇassa gotamassa ayaso uppajjissati, tathā kareyyāsī’’ti vatvā ‘‘abhikkhaṇaṃ jetavanaṃ gacchāhī’’ti uyyojesuṃ. Sāpi kho bālā kakacadantapantiyā pupphāvalikīḷaṃ kīḷitukāmā viya, pabhinnamadaṃ caṇḍahatthiṃ soṇḍāya parāmasantī viya, nalāṭena maccuṃ gaṇhantī viya titthiyānaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā mālāgandhavilepanatambūlamukhavāsādīni gahetvā mahājanassa satthu dhammadesanaṃ sutvā nagaraṃ pavisanakāle jetavanābhimukhī gacchantī ‘‘kahaṃ gacchasī’’ti ca puṭṭhā ‘‘samaṇassa gotamassa santikaṃ, ahañhi tena saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasāmī’’ti vatvā aññatarasmiṃ titthiyārāme vasitvā pātova jetavanamaggaṃ otaritvā nagarābhimukhī āgacchantī ‘‘kiṃ sundari kahaṃ gatāsī’’ti ca puṭṭhā ‘‘samaṇena gotamena saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitvā taṃ kilesaratiyā ramāpetvā āgatāmhī’’ti vadati. Tena vuttaṃ – ‘‘evaṃ ayyāti kho sundarī paribbājikā tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ paṭissutvā abhikkhaṇaṃ jetavanaṃ agamāsī’’ti.
外道们过了几天,给了一些酒鬼钱,说:“你们去把孙达莉杀掉,把尸体丢在沙门乔达摩香室不远处的花堆垃圾里,然后回来。”他们就照办了。接着外道们大吵大嚷:“我们看不见孙达莉了!”然后报告国王。国王问:“你们怀疑她在哪里?”他们说:“这些天她住在祇园,那边发生了什么我们不知道。”国王说:“那你们就去那里找她吧。”他们得到国王许可,带着自己的随从去了祇园,装作寻找的样子,拨开花堆垃圾,发现了她的尸体,抬到一张床上,运进城里,然后报告国王:“沙门乔达摩的弟子们为了掩盖他们老师干的坏事,把孙达莉杀了,丢在花堆垃圾里。”国王也没有仔细调查,就说:“那你们就去城里到处宣告吧。”他们就在城里的大街小巷到处走动,喊着“看看这些释迦族沙门弟子干的好事”之类的话,然后又回到王宫门口。国王让人把孙达莉的尸体放到荒坟地的一个台架上,派人看守。舍卫城的居民,除了圣弟子以外,大多数人都在城里城外说着“看看这些释迦族沙门弟子干的好事”之类的话,辱骂比丘们,到处走动。因此说:“当时那些外道游方者知道孙达莉已被发现……”等等。
Titthiyā katipāhassa accayena dhuttānaṃ kahāpaṇe datvā ‘‘gacchatha, sundariṃ māretvā samaṇassa gotamassa gandhakuṭiyā avidūre mālākacavarantare nikkhipitvā ethā’’ti vadiṃsu. Te tathā akaṃsu. Tato titthiyā ‘‘sundariṃ na passāmā’’ti kolāhalaṃ katvā rañño ārocetvā ‘‘kattha pana tumhe parisaṅkathā’’ti raññā vuttā imesu divasesu jetavane vasati, tatthassā pavattiṃ na jānāmāti. ‘‘Tena hi gacchatha, naṃ tattha vicinathā’’ti raññā anuññātā attano upaṭṭhāke gahetvā jetavanaṃ gantvā vicinantā viya hutvā mālākacavaraṃ byūhitvā tassā sarīraṃ mañcakaṃ āropetvā nagaraṃ pavesetvā ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā ‘satthunā kataṃ pāpakammaṃ paṭicchādessāmā’ti sundariṃ māretvā mālākacavarantare nikkhipiṃsū’’ti rañño ārocesuṃ. Rājāpi anupaparikkhitvā ‘‘tena hi gacchatha, nagaraṃ āhiṇḍathā’’ti āha. Te nagaravīthīsu ‘‘passatha samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kamma’’ntiādīni vadantā vicaritvā puna rañño nivesanadvāraṃ agamaṃsu. Rājā sundariyā sarīraṃ āmakasusāne aṭṭakaṃ āropetvā rakkhāpesi. Sāvatthivāsino ṭhapetvā ariyasāvake yebhuyyena ‘‘passatha samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kamma’’ntiādīni vatvā antonagare bahinagare ca bhikkhū akkosantā vicariṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘yadā te aññiṃsu titthiyā paribbājakā ‘vodiṭṭhā kho sundarī’’’tiādi.
这里,“他们知道了”就是“他们明白了”。“被清楚看见”就是“被明确看到”,意思是她在来往祇园时特别显眼,被人频繁看见。“在沟渠坑洞中”指的是长条形的坑穴。“大王,那位孙德莉”,是说:大王,那位在这座城里因为容貌美丽而被称为“孙德莉”、广为人知的游方女。我们见不到她了——她本来像我们的眼睛、像我们的生命一样可爱,如今却看不见了。“如所弃置般”,意思是:命令人把她丢在花环和垃圾堆之间,按照(命令者)自己所放置的样子弃置。也有一种读法是“如所埋藏般”,意思是以埋入地里的方式。
Tattha aññiṃsūti jāniṃsu. Vodiṭṭhāti byapadiṭṭhā, jetavanaṃ āgacchantī ca gacchantī ca visesato diṭṭhā, bahulaṃ diṭṭhāti attho. Parikhākūpeti dīghikāvāṭe . Yā sā, mahārāja, sundarīti, mahārāja, yā sā imasmiṃ nagare rūpasundaratāya ‘‘sundarī’’ti pākaṭā abhiññātā paribbājikā. Sā no na dissatīti sā amhākaṃ cakkhu viya jīvitaṃ viya ca piyāyitabbā, idāni na dissati. Yathānikkhittanti purise āṇāpetvā mālākacavarantare attanā yathāṭhapitaṃ. ‘‘Yathānikhāta’’ntipi pāṭho, pathaviyaṃ nikhātappakāranti attho.
从一条街到另一条街,也就是从一条大道到另一条大道。所谓“大道”,就是贯穿城市的街道。“十字路口”是指三角形的交叉路口。“无耻者”就是不知羞耻的人,意思是说他们对恶行毫无厌恶。“无道德”就是戒行败坏。“恶法者”就是本性恶劣、操行低下。“妄语者”是说他们明明戒行败坏,却用假话自称“我们是有戒行的”,因此成了妄语者。“非梵行者”是他们轻蔑地骂人说:“这些家伙沉溺于淫欲,根本不行最胜的梵行。”“法行者”就是行持善法的人。“正行者”就是身业等方面操行端正的人。“具妙法者”就是本性美好的人,这里和后面的“必定自称”相连。因为这里和“名”这个词搭配,所以“必定自称”用了未来时态。“沙门性”就是沙门的身份,也就是已让恶行止息的状态。“梵性”就是最胜的身份,也就是已把恶行排除在外的状态。“何以”就是凭什么原因。“远离”就是脱离、退失。“男人之事”是他们就淫欲行为而说的。
Rathiyāya rathiyanti vīthito vīthiṃ. Vīthīti hi vinivijjhanakaracchā. Siṅghāṭakanti tikoṇaracchā. Alajjinoti na lajjino, pāpajigucchāvirahitāti attho. Dussīlāti nissīlā. Pāpadhammāti lāmakasabhāvā nihīnācārā. Musāvādinoti dussīlā samānā ‘‘sīlavanto maya’’nti alikavāditāya musāvādino. Abrahmacārinoti ‘‘methunappaṭisevitāya aseṭṭhacārino ime hi nāmā’’ti hīḷentā vadanti. Dhammacārinoti kusaladhammacārino. Samacārinoti kāyakammādisamacārino. Kalyāṇadhammāti sundarasabhāvā, paṭijānissanti nāmāti sambandho. Nāmasaddayogena hi ettha paṭijānissantīti anāgatakālavacanaṃ. Sāmaññanti samaṇabhāvo samitapāpatā. Brahmaññanti seṭṭhabhāvo bāhitapāpatā. Kutoti kena kāraṇena. Apagatāti apetā paribhaṭṭhā. Purisakiccanti methunappaṭisevanaṃ sandhāya vadanti.
那时,比丘们把这件事禀告了世尊。导师说:“既然如此,比丘们,你们也用这首偈颂去质问那些人。”说完之后,就诵出了“说虚妄者”这首偈颂。针对这件事,经中这样说:“那时,众多……行为卑劣的人,到了他世。”其中,导师以一切知智了知那件恶名事件的结局,为了安慰比丘们,才说出“比丘们,那种声音不会久存”这一句。
Atha bhikkhū taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesuṃ. Satthā ‘‘tena hi, bhikkhave, tumhepi te manusse imāya gāthāya paṭicodethā’’ti vatvā ‘‘abhūtavādī’’ti gāthamāha. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā…pe… nihīnakammā manujā paratthā’’ti. Tattha neso, bhikkhave, saddo ciraṃbhavissatīti idaṃ satthā tassa ayasassa nipphattiṃ sabbaññutaññāṇena jānitvā bhikkhū samassāsento āha.
偈颂里说的“说虚妄者”,是指根本没看到别人有什么过失,就捏造不实之词去毁谤对方。“或者做了之后”,是说有人造了恶业之后,却说“我没做这件事”。“死后相同”,是说这两种人从这个世界死后前往他世,都同样堕入地狱。他们的趣向虽然已经确定,但寿量并不固定:造了很多恶业的人,在地狱里受烧煮之苦很久很久;只造了少量恶业的人,受苦的时间也就很短。不过,因为这两种人所造的都是低劣的业,所以经文说“行为卑劣的人,到了他世”。而“到了他世”这个词,要和前面的“死后”连起来读,也就是“死后到了他世”的意思:从这个世界离去之后,那些行为卑劣的人在他世也是一样的。
Gāthāyaṃ abhūtavādīti parassa dosaṃ adisvāva musāvādaṃ katvā abhūtena atacchena paraṃ abbhācikkhanto. Yo vāpi katvāti yo vā pana pāpakammaṃ katvā ‘‘nāhaṃ etaṃ karomī’’ti āha. Pecca samā bhavantīti te ubhopi janā ito paralokaṃ gantvā nirayūpagamanena gatiyā samā bhavanti. Gatiyeva hi nesaṃ paricchinnā, āyū pana aparicchinnā. Bahukañhi pāpaṃ katvā ciraṃ niraye paccati, parittakaṃ katvā appamattakameva kālaṃ paccati. Yasmā pana nesaṃ ubhinnampi lāmakameva kammaṃ, tena vuttaṃ – nihīnakammā manujā paratthāti. ‘‘Paratthā’’ti imassa pana padassa purato ‘‘peccā’’tipadena sambandho, pecca parattha ito gantvā te nihīnakammā paraloke samā bhavantīti attho.
“学通了”就是“掌握了”。“不是造作者”是说他们不是那件过失的造作者。“不是他们做的”是这样的意思:他们心里想:“外道们到处高声宣扬、满城走动所说的那件恶业,肯定不是这些释迦子沙门做的。因为这些人即使在我们用这么难听、粗恶的话诽谤他们的时候,也丝毫不显出任何异样,不舍弃忍辱和柔和,只是说‘说虚妄的人堕地狱’这样的法,只是在咒骂而已。这些释迦子沙门在我们没有查证就诽谤他们的时候咒骂我们,就等于在发誓。”或者也可以这样理解:他们说“有人做了之后却说‘我没做’”,这样咒骂就等于在发誓,目的是让人知道他们不是造作那件事的人。
Pariyāpuṇitvāti uggahetvā. Akārakāti aparādhassa na kārakā. Nayimehi katanti evaṃ kira nesamahosi – imehi samaṇehi sakyaputtiyehi addhā taṃ pāpakammaṃ na kataṃ, yaṃ aññatitthiyā ugghositvā sakalanagaraṃ āhiṇḍiṃsu, yasmā ime amhesu evaṃ asabbhāhi pharusāhi vācāhi abbhācikkhantesupi na kiñci vikāraṃ dassenti, khantisoraccañca na vijahanti, kevalaṃ pana ‘‘abhūtavādī nirayaṃ upetī’’ti dhammaṃyeva vadantā sapantiyeva, ime samaṇā sakyaputtiyā amhe anupadhāretvā abbhācikkhante sapanti, sapathaṃ karontā viya vadanti . Atha vā ‘‘yo vāpi katvā ‘na karomi’ cāhā’’ti vadantā sapanti, attano akārakabhāvaṃ bodhetuṃ amhākaṃ sapathaṃ karonti imeti attho.
那些人一听到世尊所说的偈颂,就在听完的当下,因为佛陀的威神力,心里生起了畏怯,生起了悚惧:“这件事我们并没有亲眼见到。传闻可以是这样,也可以是那样。而这些外道对他们心怀不利、意图加害。因此,出于信仰,我们不该说这样的话,因为沙门实在难以测知。”从那时起,他们就不再那样了。
Tesañhi manussānaṃ bhagavatā bhāsitagāthāya savanasamanantarameva buddhānubhāvena sārajjaṃ okkami, saṃvego uppajji ‘‘nayidaṃ amhehi paccakkhato diṭṭhaṃ, sutaṃ nāma tathāpi hoti, aññathāpi hoti, ete ca aññatitthiyā imesaṃ anatthakāmā ahitakāmā, tasmā te saddhāya nayidaṃ amhehi vattabbaṃ, dujjānā hi samaṇā’’ti. Te tato paṭṭhāya tato oramiṃsu.
国王也派人去查是谁杀了孙德莉,好让大家知道真相。那些无赖拿着那些钱喝酒,互相吵了起来。其中一个人对另一个人说:“你一下子就把孙德莉杀了,把尸体扔在花环和破布之间,然后用换来的钱喝酒,行啊,行啊!”国王的人听到后,就把这些无赖抓起来带去见国王。国王问这些无赖:“是你们杀了她吗?”“是的,大王。”“是谁指使你们杀的?”“是外道,大王。”国王就叫人把外道找来,让他们承认了这件事,然后命令他们:“这个孙德莉,是我们这些想给沙门乔达摩抹黑的人指使杀的。乔达摩没有错,乔达摩的弟子们也没有错,错全在我们。你们就这样到城里去到处说。”他们照办了。大众于是完全相信了,纷纷谴责外道,外道也因此受到了杀人罪的惩罚。从那时起,对佛陀和比丘僧团的恭敬供养就更加广大了。比丘们感到稀有、不可思议,礼拜世尊后,欢喜地报告了此事。因此经文说:“那时,众多比丘……那个声音消失了,世尊。”
Rājāpi yehi sundarī māritā, tesaṃ jānanatthaṃ purise āṇāpesi. Atha te dhuttā tehi kahāpaṇehi suraṃ pivantā aññamaññaṃ kalahaṃ kariṃsu. Tesu hi eko ekaṃ āha – ‘‘tvaṃ sundariṃ ekappahārena māretvā mālākacavarantare khipitvā tato laddhakahāpaṇehi suraṃ pivasi, hotu hotū’’ti. Rājapurisā taṃ sutvā te dhutte gahetvā rañño dassesuṃ. Rājā ‘‘tumhehi sā māritā’’ti te dhutte pucchi. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kehi mārāpitā’’ti? ‘‘Aññatitthiyehi, devā’’ti. Rājā titthiye pakkosāpetvā tamatthaṃ paṭijānāpetvā, ‘‘ayaṃ sundarī tassa samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ āropetukāmehi amhehi mārāpitā, neva gotamassa, na gotamasāvakānaṃ doso atthi, amhākameva dosoti evaṃ vadantā nagaraṃ āhiṇḍathā’’ti āṇāpesi. Te tathā akaṃsu. Mahājano sammadeva saddahi. Titthiyānaṃ dhikkāraṃ akāsi, titthiyā manussavadhadaṇḍaṃ pāpuṇiṃsu. Tato paṭṭhāya buddhassa bhikkhusaṅghassa ca bhiyyosomattāya sakkārasammāno mahā ahosi. Bhikkhū acchariyabbhutacittajātā bhagavantaṃ abhivādetvā attamanā paṭivedesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā bhikkhū…pe… antarahito so, bhante, saddo’’ti.
世尊为什么没有告诉比丘们“这是外道干的”呢?因为对圣者来说,告诉他们并没有必要;但对凡夫,世尊之所以不说,是考虑到“那些不信的人,如果听说了这件事,会长久地招致不利和痛苦”。而且,对未来这类事情作出预告,并不是诸佛的惯例。世尊只是为了教导他人而阐明属于烦恼杂染这一边的事,并且思惟“业已经造作、机缘已经成熟,就无法挽回”,所以,对于诽谤以及由此引发的事,世尊保持舍心而坐。正如所说的——
Kasmā pana bhagavā ‘‘titthiyānaṃ idaṃ kamma’’nti bhikkhūnaṃ nārocesi? Ariyānaṃ tāva ārocanena payojanaṃ natthi, puthujjanesu pana ‘‘ye na saddaheyyuṃ, tesaṃ taṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvatteyyā’’ti nārocesi. Apicetaṃ buddhānaṃ anāciṇṇaṃ, yaṃ anāgatassa īdisassa vatthussa ācikkhanaṃ. Parānuddesikameva hi bhagavā saṃkilesapakkhaṃ vibhāveti , kammañca katokāsaṃ na sakkā nivattetunti abbhakkhānaṃ tannimittañca bhagavā ajjhupekkhanto nisīdi. Vuttañhetaṃ –
“不在虚空中,也不在大海中央,
不钻进山岩的缝隙里;
世间无有如是处,
立身其中脱恶业。”
‘‘Na antalikkhe na samuddamajjhe, Na pabbatānaṃ vivaraṃ pavissa; Na vijjatī so jagatippadeso, Yatthaṭṭhito mucceyya pāpakammā’’ti. (dha. pa. 127; mi. pa. 4.2.4);
明白了这个意义之后——也就是说,对于具足忍力的智者来说,即使愚人用像刺穿骨髓一样的恶语来攻击,也根本不存在什么“难以忍受”——他完全彻底地明白了这个道理。这首优陀那,就是宣说这种安忍与忍力的优陀那,世尊把它说了出来。
Etamatthaṃ viditvāti mammacchedanavasenāpi bālajanehi pavattitaṃ duruttavacanaṃ khantibalasamannāgatassa dhīrassa duttitikkhā nāma natthīti imamatthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ adhivāsanakhantibalavibhāvanaṃ udānaṃ udānesi.
在这里,那些没有自制的人用言语去刺伤别人,就像在战场上用箭射向战象一样。因为他们在身律仪等方面完全没有防护,这些没有调伏、没有受过教导的愚人,就用言语的箭去刺、去射别人,好像战士在战场上用箭射向战象一样——这就是他们的本性。比丘听到别人说出的粗恶话之后,应当不怀瞋恨地忍受。对于那些愚人所说、像刺入要害一样令人难受的粗恶言语,比丘应当想到这些话是不真实的,并忆念世尊关于锯子的教导,哪怕一丝一毫的瞋恨都不生起,心里想:“这就是轮回的本性”,以这样的方式看到轮回的可怕,安住在忍耐中,能够忍受——这就是这段话的意思。
Tattha tudanti vācāya janā asaññatā, sarehi saṅgāmagataṃvakuñjaranti kāyikasaṃvarādīsu kassacipi saṃvarassa abhāvena asaṃyatā avinītā bālajanā sarehi sāyakehi saṅgāmagataṃ yuddhagataṃ kuñjaraṃva hatthināgaṃ paṭiyodhā viya vācāsattīhi tudanti vijjhanti, ayaṃ tesaṃ sabhāvo . Sutvāna vākyaṃ pharusaṃ udīritaṃ, adhivāsaye bhikkhu aduṭṭhacittoti taṃ pana tehi bālajanehi udīritaṃ bhāsitaṃ mammaghaṭṭanavasena pavattitaṃ pharusaṃ vākyaṃ vacanaṃ abhūtaṃ bhūtato nibbeṭhento mama kakacūpamaovādaṃ (ma. ni. 1.222 ādayo) anussaranto īsakampi aduṭṭhacitto hutvā ‘‘saṃsārasabhāvo eso’’ti saṃsāre bhayaṃ ikkhaṇasīlo bhikkhu adhivāsaye, adhivāsanakhantiyaṃ ṭhatvā khameyyāti attho.
这里有人问:那么,究竟是什么样的业,让这位在无量时间里认真积累广大福德资粮的导师,竟然遭到如此严重的无端诽谤呢?回答是:这位世尊在还是菩萨的过去某一生中,曾是一个名叫穆纳利的浪荡子,结交恶人,常常不如理作意。有一天,他看见一位名叫苏拉比的独觉佛披好袈裟,正要进城乞食。就在那时,有个女人从离那位佛不远的地方走过。这个浪荡子就诬蔑说:“这个沙门不是修梵行的。”因为那个业,他在地狱里被烧煮了许多百千岁;由于那个业的余报,如今即使已经成佛,还是因为孙陀利的事遭到无端诽谤。就像这件事一样,旃遮摩纳毗等假装怀孕的女人对世尊的诬蔑等种种苦难,全都是过去所造之业的余报,这些被称为“业的残布”。这在《譬喻》中确实说过——
Etthāha – kiṃ pana taṃ kammaṃ, yaṃ aparimāṇakālaṃ sakkaccaṃ upacitavipulapuññasambhāro satthā evaṃ dāruṇaṃ abhūtabbhakkhānaṃ pāpuṇīti? Vuccate – ayaṃ so bhagavā bodhisattabhūto atītajātiyaṃ munāḷi nāma dhutto hutvā pāpajanasevī ayonisomanasikārabahulo vicarati. So ekadivasaṃ surabhiṃ nāma paccekasambuddhaṃ nagaraṃ piṇḍāya pavisituṃ cīvaraṃ pārupantaṃ passi. Tasmiñca samaye aññatarā itthī tassa avidūrena gacchati. Dhutto ‘‘abrahmacārī ayaṃ samaṇo’’ti abbhācikkhi. So tena kammena bahūni vassasatasahassāni niraye paccitvā tasseva kammassa vipākāvasesena idāni buddho hutvāpi sundariyā kāraṇā abhūtabbhakkhānaṃ pāpuṇi. Yathā cetaṃ, evaṃ ciñcamāṇavikādīnaṃ vikārakitthīnaṃ bhagavato abbhakkhānādīni dukkhāni pattāni, sabbāni pubbe katassa kammassa vipākāvasesāni, yāni ‘‘kammapilotikānī’’ti vuccanti. Vuttañhetaṃ apadāne (apa. thera 1.39.64-96) –
在阿耨达池旁边,那片令人欢喜的石板上;
各种珍宝的光芒交相辉映,在弥漫着种种花香的山林之间。
那位超越世间的导师,被庞大的比丘僧团簇拥着,
他坐在那里,宣说了自己过去所造的业。
比丘们,请听我说:我所造过的业,
即使已经成佛,那残余恶业也仍然会结果。
‘‘Anotattasarāsanne, ramaṇīye silātale; Nānāratanapajjote, nānāgandhavanantare. ‘‘Mahatā bhikkhusaṅghena, pareto lokanāyako; Āsīno byākarī tattha, pubbakammāni attano. ‘‘Suṇātha bhikkhavo mayhaṃ, yaṃ kammaṃ pakataṃ mayā; Pilotikassa kammassa, buddhattepi vipaccati.
往昔诸生中,我名穆纳利,是个浪荡子;
我曾诽谤无过的、散发妙香的独觉佛。
因为那个业报,我在地狱里轮回了很久很久。
我感受着痛苦的感受,长达许多千年。
因为那残余的业力,我在这最后一生中,
我因为孙陀利迦的缘故,遭到了诽谤。
‘‘Munāḷi nāmahaṃ dhutto, pubbe aññāsu jātisu; Paccekabuddhaṃ surabhiṃ, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ. ‘‘Tena kammavipākena, niraye saṃsariṃ ciraṃ; Bahū vassasahassāni, dukkhaṃ vedemi vedanaṃ. ‘‘Tena kammāvasesena, idha pacchimake bhave; Abbhakkhānaṃ mayā laddhaṃ, sundarikāya kāraṇā.
有一位名为难陀的弟子,是征服一切的佛陀的声闻弟子。
我因为诬谤他,长久在地狱里轮回。
我在地狱里流转了整整一万年,过了很久很久。
我得到人身之后,却遭到了很多诽谤。
因为那残余的业,旃遮摩纳维女对我——
他用不实的话在大众面前指责。
‘‘Sabbābhibhussa buddhassa, nando nāmāsi sāvako; Taṃ abbhakkhāya niraye, ciraṃ saṃsaritaṃ mayā. ‘‘Dasa vassasahassāni, niraye saṃsariṃ ciraṃ; Manussabhāvaṃ laddhāhaṃ, abbhakkhānaṃ bahuṃ labhiṃ. ‘‘Tena kammāvasesena, ciñcamāṇavikā mamaṃ; Abbhācikkhi abhūtena, janakāyassa aggato.
我曾是婆罗门,多闻博学,受人敬重供养;
我在大林里使五百个青年念诵咒文。
如来、仙人、可怖者,具五神通大威力;
我见其来,诬谤此无罪者。
那时我对弟子们说:这位仙人是个享受欲乐的人。
当我这样说的时候,那些青年也随喜赞同。
于是所有年轻人,对挨家挨户乞食者,
他们对大众说:这位仙人是享受欲乐的人。
因为那个业报,这五百位比丘
因为孙陀利迦那件事,他们所有人都遭到了诽谤。
‘‘Brāhmaṇo sutavā āsiṃ, ahaṃ sakkatapūjito; Mahāvane pañcasate, mante vācemi māṇave. ‘‘Tatthāgato isī bhīmo, pañcābhiñño mahiddhiko; Tañcāhaṃ āgataṃ disvā, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ. ‘‘Tatohaṃ avacaṃ sisse, kāmabhogī ayaṃ isi; Mayhampi bhāsamānassa, anumodiṃsu māṇavā. ‘‘Tato māṇavakā sabbe, bhikkhamānaṃ kule kule; Mahājanassa āhaṃsu, kāmabhogī ayaṃ isi. ‘‘Tena kammavipākena, pañca bhikkhusatā ime; Abbhakkhānaṃ labhuṃ sabbe, sundarikāya kāraṇā.
过去,我为了钱财,杀害了同父异母的兄弟;
我把他扔进了险峻难行的山谷,还用石头砸他。
因为那个业报,提婆达多把石头扔了出去;
我用石砾在脚上击中了脚趾。
‘‘Vemātubhātikaṃ pubbe, dhanahetu haniṃ ahaṃ; Pakkhipiṃgiriduggasmiṃ, silāya ca apiṃsayiṃ. ‘‘Tena kammavipākena, devadatto silaṃ khipi; Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde, mama pāsāṇasakkharā.
从前我还是个小孩时,曾在大路上玩耍;
我见到独觉佛后,就在路上扔了一块土块。
因为那个业报,在这最后一生中,
提婆达多为了杀我,派了刺客来。
‘‘Purehaṃ dārako hutvā, kīḷamāno mahāpathe; Paccekabuddhaṃ disvāna, magge sakalikaṃ khipiṃ. ‘‘Tena kammavipākena, idha pacchimake bhave; Vadhatthaṃ maṃ devadatto, abhimāre payojayi.
往昔我曾身为象兵,
纵象冲向那正为乞食而行、最殊胜的独觉佛。
因彼业果报,狂象那罗祇梨,
凶暴来至群山环绕之吉利婆阇胜城。
‘‘Hatthāroho pure āsiṃ, paccekamunimuttamaṃ; Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ, āsādesiṃ gajenahaṃ. ‘‘Tena kammavipākena, bhanto nāḷāgirī gajo; Giribbaje puravare, dāruṇo samupāgami.
我曾是一个国家的国王,统治着这片土地,用矛杀害过人们。
因为那个业报,我在地狱里受尽剧烈煎熬。
宿世业之余残力,今此碎石于我足,
划破皮肤;业实不亡。
‘‘Rājāhaṃ patthivo āsiṃ, sattiyā purise haniṃ; Tena kammavipākena, niraye paccisaṃ bhusaṃ. ‘‘Kammuno tassa sesena, sodāni sakalaṃ mama; Pāde chaviṃ pakappesi, na hi kammaṃ vinassati.
我曾经生在渔夫村,是个渔夫的小孩。
看见鱼被杀死,我生起了欢喜。
因为那个业报,我头痛了起来。
所有的释迦族人都被杀光了,就在毗琉璃王屠杀他们的时候。
‘‘Ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako; Macchake ghātite disvā, janayiṃ somanassakaṃ. ‘‘Tena kammavipākena, sīsadukkhaṃ ahū mama; Sakkā ca sabbe haññiṃsu, yadā hani viṭaṭūbho.
我在弗沙佛的教法里,辱骂过他的弟子。
你们吃大麦、享用大麦吧,不要吃粳米。
由彼业果,三月食大麦;
受婆罗门之请,我尔时住毗兰若。
‘‘Phussassāhaṃ pāvacane, sāvake paribhāsayiṃ; Yavaṃ khādatha bhuñjatha, mā ca bhuñjatha sālayo. ‘‘Tena kammavipākena, temāsaṃ khāditaṃ yavaṃ; Nimantito brāhmaṇena, verañjāyaṃ vasiṃ tadā.
角力进行时,我折伤了末罗族之子;
因为那个业报,我的背痛就出现了。
‘‘Nibbuddhe vattamānamhi, mallaputtaṃ niheṭhayiṃ; Tena kammavipākena, piṭṭhidukkhaṃ ahū mama.
我曾是个医生,给一位富商之子用了泻药。
因为那个业报,我得了痢疾。
‘‘Tikicchako ahaṃ āsiṃ, seṭṭhiputtaṃ virecayiṃ; Tena kammavipākena, hoti pakkhandikā mama.
那时我叫护明,曾对善逝迦叶这样说:
一个剃光头的人,哪来的觉悟?觉悟是极其难得的。
因为那个业报,我修了很多难行的苦行。
在优楼频螺待了六年后,我才证得菩提。
我并不是靠这条道路证得无上菩提的。
我沿着邪道去寻找,却被过去的业力挡住了。
福德和罪业都已灭尽,远离了一切热恼。
没有忧愁,也没有绝望,我将以无漏而般涅槃。
“面对比丘僧众上首,如是宣说,
胜者已证得一切神通力,于无热恼大湖。”
‘‘Avacāhaṃ jotipālo, kassapaṃ sugataṃ tadā; Kuto nu bodhi muṇḍassa, bodhi paramadullabhā. ‘‘Tena kammavipākena, acariṃ dukkaraṃ bahuṃ; Chabbassānuruvelāyaṃ, tato bodhiṃ apāpuṇiṃ. ‘‘Nāhaṃ etena maggena, pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ; Kummaggena gavesissaṃ, pubbakammena vārito. ‘‘Puññapāpaparikkhīṇo, sabbasantāpavajjito; Asoko anupāyāso, nibbāyissamanāsavo. ‘‘Evaṃ jino viyākāsi, bhikkhusaṅghassa aggato; Sabbābhiññābalappatto, anotattamahāsare’’ti. (apa. thera 1.39.64-96);
9. 优波先那经
9. Upasenasuttavaṇṇanā
39第九经中,“优波先那”是这位长老的名字;因为他是瓦甘答婆罗门的儿子,所以人们也称他“瓦甘答子”。
39. Navame upasenassāti ettha upasenoti tassa therassa nāmaṃ, vaṅgantabrāhmaṇassa pana puttattā ‘‘vaṅgantaputto’’ti ca naṃ voharanti.
这位长老是尊者舍利弗的弟弟。他在教法中出家时,戒律还没有制定。受具足戒才两年,他就当了戒师,给一位比丘授了具足戒,然后和那位比丘一起去拜见世尊。世尊问起那位比丘跟谁同住,然后按照《犍度》里的方式呵责他:“愚人!你这么快就转向了繁杂的事,也就是结党!”他像被刺棒戳中的良马一样,心生警醒,想:“我现在因为徒众被世尊呵责,那我也应该因为徒众而得到称赞。”于是他发起精进,受持一切头陀支,开始修观禅,不久就证得六神通、四无碍解,成为大漏尽者。他把自己的弟子都培养成头陀行者,然后带他们一起去见世尊。按照《坐卧具学处》等处所记载的方式,他因为徒众而得到世尊的称赞:“优波先那!你的徒众真是令人喜悦。”于是世尊把他列为第一,说:“诸比丘!在我的声闻比丘弟子中,优波先那·瓦甘答子是一切善见方面最上者。”他就这样位列于八十位大弟子之中。
Ayañhi thero āyasmato sāriputtassa kaniṭṭhabhātā, sāsane pabbajitvā apaññatte sikkhāpade upasampadāya dvivasso upajjhāyo hutvā ekaṃ bhikkhuṃ upasampādetvā tena saddhiṃ bhagavato upaṭṭhānaṃ gato, tassa bhikkhuno bhagavatā tassa saddhivihārikabhāvaṃ pucchitvā khandhake āgatanayena ‘‘atilahuṃ kho tvaṃ, moghapurisa, āvatto bāhullāya, yadidaṃ gaṇabandhiya’’nti (mahāva. 75) vigarahito patodābhitunno viya ājānīyo saṃviggamānaso ‘‘yadipāhaṃ idāni parisaṃ nissāya bhagavatā vigarahito, parisaṃyeva pana nissāya pāsaṃsiyo bhaveyya’’nti ussāhajāto sabbe dhutadhamme samādāya vattamāno vipassanaṃ ārabhitvā na cirasseva chaḷabhiñño paṭisambhidāppatto mahākhīṇāsavo hutvā attano nissitake dhutaṅgadhare eva katvā tehi saddhiṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā santhatasikkhāpade (pārā. 565 ādayo) āgatanayena ‘‘pāsādikā kho tyāyaṃ, upasena, parisā’’ti parisavasena bhagavato santikā laddhapasaṃso ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ samantapāsādikānaṃ yadidaṃ upaseno vaṅgantaputto’’ti (a. ni. 1.213) etadagge ṭhapito asītiyā mahāsāvakesu abbhantaro.
有一天,他在午饭后托钵回来,弟子们各自去了自己的日间住处,他便从水罐里取水洗脚,让身体清凉下来,铺开一块皮垫,在日间住处坐下修习日间住,同时随念自己的功德。他的功德成百上千、一批接一批地显现出来。他想:“我作为一个弟子,都有这样的功德,那我的导师又该有怎样的功德呢?”于是把心念转向世尊的功德。与他的智慧力相应,那些功德数以百亿计地显现出来。他依照所显现的,以“我的导师有这样的戒、这样的法、这样的慧、这样的解脱”等方式,又以“彼世尊是阿拉汉、正自觉者……”等方式忆念导师的功德;接着以“善说”等方式忆念法的功德,以“善行道”等方式忆念圣僧团的功德。就这样,当三宝的功德以种种方式清晰显现时,大长老心生欢喜,感受到殊胜的喜与乐,就那样坐着。为了说明这个意义,才说了“尊者优波先那·瓦甘答子独处静居时……”等等。
So ekadivasaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto antevāsikesu attano attano divāṭṭhānaṃ gatesu udakakumbhato udakaṃ gahetvā pāde pakkhāletvā gattāni sītiṃ katvā cammakkhaṇḍaṃ attharitvā divāṭṭhāne divāvihāraṃ nisinno attano guṇe āvajjesi. Tassa te anekasatā anekasahassā poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahiṃsu. So ‘‘mayhaṃ tāva sāvakassa sato ime evarūpā guṇā, kīdisā nu kho mayhaṃ satthu guṇā’’ti bhagavato guṇābhimukhaṃ manasikāraṃ pesesi. Te tassa ñāṇabalānurūpaṃ anekakoṭisahassā upaṭṭhahiṃsu. So ‘‘evaṃsīlo me satthā evaṃdhammo evaṃpañño evaṃvimuttī’’tiādinā ca ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā ca āvibhāvānurūpaṃ satthu guṇe anussaritvā , tato ‘‘svākkhāto’’tiādinā dhammassa, ‘‘suppaṭipanno’’tiādinā ariyasaṅghassa ca guṇe anussari. Evaṃ mahāthero anekākāravokāraṃ ratanattayaguṇesu āvibhūtesu attamano pamudito uḷārapītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nisīdi. Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘āyasmato upasenassa vaṅgantaputtassa rahogatassā’’tiādi vuttaṃ.
这里,“独处静居时”是指独自待在僻静的地方。“隐居者”是指独自一人而住的人。“心中生起这样的念头”是指此刻所说的这种心的思虑生起了。“我确实得到了利得!”是说我所获得的这些——人身、佛陀出世、信心等成就——啊,我确实得到了这些利得!“我确实得到了善得!”是说我在世尊的教法中出家、受具足戒、恭敬侍奉三宝等——啊,我确实很好地获得了这些。对此,他用“因为我的导师……”等话说明了原因。
Tattha rahogatassāti rahasi gatassa. Paṭisallīnassāti ekībhūtassa. Evaṃ cetaso parivitakko udapādīti evaṃ idāni vuccamānākāro cittassa vitakko uppajji. Lābhā vata meti ye ime manussattabuddhuppādasaddhāsamadhigamādayo, aho vata me ete lābhā. Suladdhaṃ vata meti yañcidaṃ mayā bhagavato sāsane pabbajjūpasampadāratanattayapayirupāsanādi paṭiladdhaṃ, taṃ me aho vata suṭṭhu laddhaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘satthā ca me’’tiādinā.
这里,“导师”是指根据现世利益、来世利益和究竟利益,恰如其分地教导众生。“世尊”是因为具足福运等功德而称。由于远离烦恼,由于摧毁了烦恼之敌,或者由于摧毁了轮回之轮的辐条,由于值得接受资具等的供养,由于在作恶时没有隐秘,所以称为阿拉汉。由于自己正确且圆满地觉悟了一切法,所以称为正自觉者。这里是简要说明,详细解释则应从《清净道论》中“佛随念”的解说部分来了解。
Tattha diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ satte anusāsatīti satthā. Bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā. Ārakattā kilesehi, kilesārīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa vā arānaṃ hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā arahaṃ. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhoti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.123 ādayo) buddhānussatiniddesato gahetabbo.
“善说”的意思是:被善巧地宣说,被开示为决定导向解脱的法。“法与律”指的是佛陀的教法。因为对于依照教导修行的人来说,它能护持他们不堕入轮回之苦,又能调伏贪等烦恼,所以称为“法与律”。“同梵行者”的意思是:以最殊胜之义称为“梵”的世尊教法,也就是圣道,与它共同行进、共同修行的人,就是同梵行者。“具戒者”是指以道果之戒而具足戒行的人。“具善法者”是指拥有定、慧、解脱、解脱知见等善妙美好的法,所以叫具善法者。以此显示僧团的善行。“我在诸戒上是圆满的实行者”:意思是说,我出家以后,并不是以畜生论为业、以身体强健为务而住,而是圆满实行巴帝摩卡防护等四种戒,使戒无破损、无穿漏、无斑点、无杂染、自在、为智者所赞叹、不执取,从而导向圣道。以此显示他自己已获得下二果的成就,因为入流者和一来者是在诸戒上圆满实行的人。“我也是善入定的,心一境性”:我以近行定和安止定等定,在一切方面都入定,心不散乱。以此说自己在定上圆满实行,显示他自己已获得第三果的成就,因为不来者是在定上圆满实行的人。“我也是漏已尽的阿拉汉”:因为欲漏等一切漏都已彻底断尽,所以是漏已尽者;正因如此,一切有结都已完全灭尽,在包括天界在内的世间中是最上的应受供养者,所以我是阿拉汉。以此显示自己已作所应作。“我也是大神通者、大威力者”:在决意、变化等神通中,具备广大自在,所以是大神通者;由于具足广大福德之力与功德之力的成就,所以是大威力者。以此显示自己拥有世间神通以及次第修习的等至。因为圣者们由于在神通中得自在,能随愿成办,所以是大神通者;由于过去善根因缘圆满,又以种种等至净化了心相续,所以是大威力者。
Svākkhāteti suṭṭhu akkhāte, ekantaniyyānikaṃ katvā bhāsite. Dhammavinayeti pāvacane. Tañhi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānānaṃ saṃsāradukkhapātato dhāraṇena, rāgādikilese vinayanena ca dhammavinayoti vuccati. Sabrahmacārinoti seṭṭhaṭṭhena brahmasaṅkhātaṃ bhagavato sāsanaṃ ariyamaggaṃ saha caranti paṭipajjantīti sabrahmacārino. Sīlavantoti maggaphalasīlavasena sīlavanto. Kalyāṇadhammāti samādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanādayo kalyāṇā sundarā dhammā etesaṃ atthīti kalyāṇadhammā. Etena saṅghassa suppaṭipattiṃ dasseti. Sīlesu camhi paripūrakārīti ‘‘ahampi pabbajitvā na tiracchānakathākathiko kāyadaḷhibahulo hutvā vihāsiṃ, atha kho pātimokkhasaṃvarādiṃ catubbidhampi sīlaṃ akhaṇḍaṃ achiddaṃ asabalaṃ akammāsaṃ bhujissaṃ viññuppasatthaṃ aparāmaṭṭhaṃ katvā paripūrento ariyamaggaṃyeva pāpesi’’nti vadati. Etena heṭṭhimaphaladvayasampattimattano dīpeti. Sotāpannasakadāgāmino hi sīlesu paripūrakārino. Susamāhito camhi ekaggacittoti upacārappanābhedena samādhinā sabbathāpi samāhito ca amhi avikkhittacitto. Iminā samādhismiṃ paripūrakāritāvacanena tatiyaphalasampattimattano dīpeti. Anāgāmino hi samādhismiṃ paripūrakārino. Arahā camhi khīṇāsavoti kāmāsavādīnaṃ sabbaso khīṇattā khīṇāsavo, tato eva parikkhīṇabhavasaṃyojano sadevake loke aggadakkhiṇeyyatāya arahā camhi. Etena attano katakaraṇīyataṃ dasseti. Mahiddhikocamhi mahānubhāvoti adhiṭṭhānavikubbanādiiddhīsu mahatā vasībhāvena samannāgatattā mahiddhiko uḷārassa puññānubhāvassa guṇānubhāvassa ca sampattiyā mahānubhāvo ca asmi. Etena lokiyābhiññānavānupubbavihārasamāpattiyogamattano dīpeti. Abhiññāsu vasībhāvena hi ariyā yathicchitanipphādanena mahiddhikā, pubbūpanissayasampattiyā nānāvihārasamāpattīhi ca visodhitasantānattā mahānubhāvā ca hontīti.
我的生命是善好的:像我这样具足戒等功德的人,只要这个身体还在,就只会不断增长众生的利益和安乐;因为成为众生的福田,所以我的生命也是善好的、美好的。我的死亡是善好的:如果这五蕴之身今天或者就在此刻,像没有执取的火焰一样熄灭,那就是不再结生、称为般涅槃的死亡,对我来说也是善好的。这说明他在生与死两方面都保持如如不动。就这样,这位大长老因为尚未断除的喜悦习气仍然弥漫,生起了殊胜的喜悦,以对法的崇敬和对法喜的体验,作了这样的思惟。
Bhaddakaṃ me jīvitanti evaṃvidhasīlādiguṇasamannāgatassa me yāvāyaṃ kāyo dharati, tāva sattānaṃ hitasukhameva vaḍḍhati, puññakkhettabhāvato jīvitampi me bhaddakaṃ sundaraṃ. Bhaddakaṃ maraṇanti sace panidaṃ khandhapañcakaṃ ajja vā imasmiṃyeva vā khaṇe anupādāno viya jātavedo nibbāyati, taṃ appaṭisandhikaṃ parinibbānasaṅkhātaṃ maraṇampi me bhaddakanti ubhayattha tādibhāvaṃ dīpeti. Evaṃ mahāthero appahīnasomanassuppilāvitavāsanussannattā uḷārasomanassito dhammabahumānena dhammapītipaṭisaṃvedanena parivitakkesi.
导师坐在香室里,就以一切知智了知了这件事,为了显示他在生命与死亡上都保持如如不动的状态,说出了这段优陀那。因此经文说:那时,世尊……略……说出了优陀那。
Taṃ satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova sabbaññutaññāṇena jānitvā jīvite maraṇe ca tassa tādibhāvavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā…pe… udānesī’’ti.
在这里,所谓“生命不令他热恼”:对漏尽者来说,未来的生命,也就是未来五蕴的相续,因为完全不再生起,所以不会令他热恼、逼迫他;或者单就现在的生命来说,因为一切有为法都是被造作的,而他已圆满具足念与智慧,在任何情况下都拥有念与正知,所以也不会逼迫他。那些愚痴的凡夫,亲近恶人,常常不如理作意,没有做过善事,没有积过福德,就会因为“我竟然没有做过善事”之类的追悔而热恼;对他们来说,这样的生命才叫作令他热恼。但另一些人没有做过恶事,做过福德之事,连同善凡夫在内的七种有学,因为远离了会令热恼的法,具足了不会令热恼的法,所以不会因为事后追悔而热恼,他们的生命不会令他们热恼。至于漏尽者,那根本不必再说。以上是从流转之苦的角度作的解释。
Tattha yaṃ jīvitaṃ na tapatīti yaṃ khīṇāsavapuggalaṃ jīvitaṃ āyatiṃ khandhappavattiyā sabbena sabbaṃ abhāvato na tapati na bādhati, vattamānameva vā jīvitaṃ sabbaso saṅkhatadhammattā satipaññāvepullappattiyā sabbattha satisampajaññasamāyogato na bādhati. Yo hi andhaputhujjano pāpajanasevī ayonisomanasikārabahulo akatakusalo akatapuñño, so ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā vippaṭisārena tapatīti tassa jīvitaṃ taṃ tapati nāma. Itare pana akatapāpā katapuññā kalyāṇaputhujjanena saddhiṃ satta sekhā tapanīyadhammaparivajjanena atapanīyadhammasamannāgamena ca pacchānutāpena na tapantīti na tesaṃ jīvitaṃ tapati. Khīṇāsave pana vattabbameva natthīti pavattidukkhavasena atthavaṇṇanā katā.
在死亡终结之时不忧愁,是指在被称为死亡的终点、最后时刻,或者临近死亡的时候,他不忧愁,因为他已经通过不来道彻底断除了忧愁。那位已见法足、坚定的人,在忧愁之中也不忧愁:因为他已经亲见无贪等四种法足,或者已经亲见涅槃,所以称为“见法足”;因为具足坚定的智慧,所以称为“坚定者”。他是漏已尽的人,即使身处那些本性会忧愁、尚未离贪的众生当中,或者身处种种作为忧愁之因的世间法当中,他也不会忧愁。
Maraṇante na socatīti maraṇasaṅkhāte ante pariyosāne, maraṇasamīpe vā na socati anāgāmimaggeneva sokassa samugghātitattā. Sa ve diṭṭhapado dhīro, sokamajjhe na socatīti so anabhijjhādīnaṃ catunnaṃ dhammapadānaṃ nibbānasseva vā diṭṭhattā diṭṭhapado, dhitisampannattā dhīro khīṇāsavo socanadhammattā ‘‘sokā’’ti laddhanāmānaṃ avītarāgānaṃ sattānaṃ, sokahetūnaṃ vā lokadhammānaṃ majjhe ṭhatvāpi na socati.
现在,为了说明他彻底没有了一切忧愁的根源,经文接着说“已断尽有爱者”等等。其中,如果有人通过最高之道彻底断尽了有爱,他就是“已断尽有爱者”。对于这位漏尽比丘来说,由于其余一切烦恼都已无余止息,他的心已经寂静。“轮回中的出生已经尽灭”,意思是:以生为首的一切轮回都已灭尽——
Idānissa sabbaso sokahetūnaṃ abhāvaṃ dīpetuṃ ‘‘ucchinnabhavataṇhassā’’tiādimāha. Tattha yassa aggamaggena sabbaso ucchinnā bhavataṇhā, so ucchinnabhavataṇho. Tassa avasesakilesānaṃ anavasesavūpasamena santacittassa khīṇāsavabhikkhuno. Vikkhīṇo jātisaṃsāroti jātiādiko –
“诸蕴的次第,以及诸界与诸处的次第。
持续不断地流转,就叫做‘轮回’。”
‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. –
具有上述特征的轮回已经彻底灭尽。因此,他不再有后有。也就是说,因为这样的圣者未来不再有后有,所以他的生死轮回已经灭尽。那他为什么不再有后有呢?因为已经断除了对存在的渴爱,内心寂静,所以不再有后有——这句话要反过来套用来说明。或者也可以这样理解:生死轮回已经完全灭尽,正因如此,他不再有后有。
Vuttalakkhaṇo saṃsāro visesato khīṇo. Tasmā natthi tassa punabbhavoti yasmā tassa evarūpassa ariyapuggalassa āyatiṃ punabbhavo natthi, tasmā tassa jātisaṃsāro khīṇo. Kasmā panassa punabbhavo natthi? Yasmā ucchinnabhavataṇho santacitto ca hoti, tasmāti āvattetvā vattabbaṃ. Atha vā vikkhīṇo jātisaṃsāro, tato eva natthi tassa punabbhavoti attho yojetabbo.
10. 舍利弗寂止经的注释
10. Sāriputtaupasamasuttavaṇṇanā
40在第十经的注释里,“自己的寂静”是指:通过最上之道使自己的一切烦恼彻底止息,而这是声闻波罗蜜达到顶点的因。
40. Dasame attano upasamanti sāvakapāramīmatthakappattiyā hetubhūtaṃ aggamaggena attano anavasesakilesavūpasamaṃ.
具寿舍利弗亲眼看到那些烦恼尚未止息的有情,由于贪等烦恼所生的内心焦灼、逼迫与热恼之苦,以及由烦恼和造作所引生的生、老、病、死、愁、悲等苦;又衡量了他们过去、未来轮回根本之苦,因此生起悲悯。他也回忆起自己还在凡夫时曾经历过的、由烦恼相所生的种种苦,于是反复观察自身烦恼的止息:“像这样巨大苦因的烦恼,如今我已彻底断除。”在观察时,他又按各道智分别观察烦恼是如何被止息的:“这些烦恼由入流道止息,这些由一来道止息,这些由不来道止息,这些由阿拉汉道止息。”因此说“观察着自己的寂静”。
Āyasmā hi sāriputto anupasantakilesānaṃ sattānaṃ rāgādikilesajanitasantāpadarathapariḷāhadukkhañceva kilesābhisaṅkhāranimittaṃ jātijarābyādhimaraṇasokaparidevādidukkhañca paccakkhato disvā atītānāgatepi nesaṃ vaṭṭamūlakadukkhaṃ parituletvā karuṇāyamāno attanāpi puthujjanakāle anubhūtaṃ kilesanimittaṃ vā anappakaṃ dukkhaṃ anussaritvā ‘‘īdisassa nāma mahādukkhassa hetubhūtā kilesā idāni me suppahīnā’’ti attano kilesavūpasamaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhati. Paccavekkhanto ca ‘‘ime ettakā kilesā sotāpattimaggena upasamitā, ettakā sakadāgāmimaggena, ettakā anāgāmimaggena, ettakā arahattamaggena upasamitā’’ti taṃtaṃmaggañāṇehi odhiso kilesānaṃ upasamitabhāvaṃ paccavekkhati, tena vuttaṃ – ‘‘attano upasamaṃ paccavekkhamāno’’ti.
另一些注释者说:长老进入阿拉汉果等至之后,观察它,这样反复观察寂静:“这种殊胜寂静的状态,是以毕竟寂静的无为界为所缘,而自身也确实因烦恼的止息而寂静。”还有人说:“这里的‘寂静’指的是烦恼无余止息的最终阶段所生起的最上果,他正坐着观察那个果。”
Apare ‘‘thero arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjitvā taṃ paccavekkhitvā ‘imassa vatāyaṃ santapaṇītabhāvo accantasantāya asaṅkhatāya dhātuyā ārammaṇato, sayañca sammadeva kilesavūpasamato’ti evaṃ abhiṇhaṃ upasamaṃ paccavekkhatī’’ti vadanti. Aññe pana ‘‘anavasesakilesānaṃ upasamapariyosāne jātaṃ aggaphalamevettha upasamo nāma, taṃ paccavekkhamāno nisinno’’ti.
明白了“此义”之后——也就是舍利弗尊者的、作为大智慧等之因的、在声闻弟子中独一无二的烦恼断除,或者按“寂静”这一角度所说的最上果——他从各个方面彻底观照了这个称为“审察”的意义,于是说出了这首显示其威力的优陀那。
Etamatthaṃ viditvāti yadidaṃ āyasmato sāriputtassa mahāpaññatādihetubhūtaṃ sāvakesu anaññasādhāraṇaṃ kilesappahānaṃ aggaphalaṃ vā upasamapariyāyena vuttaṃ, tassa paccavekkhaṇasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā tadanubhāvadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.
在这里,“已寂静且寂静之心”的意思是:心已经寂静下来,并且成为寂静的,拥有这样的心,就叫“已寂静且寂静之心”。因为,通过等至镇伏了烦恼,所以心是寂静的,但这还不能在一切意义上称为“已寂静且寂静”,因为那种寂静并不是究竟的;而通过最上道证得的心则不是这样。由于最上道毕竟断除了烦恼,阿拉汉的心不再需要去止息烦恼;在通过止、观及较低层次的道止息了烦恼之后,它因为究竟寂静的状态本身,才称为“已寂静且寂静”。所以这样说:“心已经寂静下来,并且成为寂静的,拥有这样的心,就叫已寂静且寂静之心。”或者,“已寂静”就是寂静的意思,因此“已寂静且寂静之心”的意思是:以毕竟止息而心得寂静。
Tattha upasantasantacittassāti upasantameva hutvā santaṃ cittaṃ etassāti upasantasantacitto. Samāpattiyā vikkhambhanena hi upasantakilesattā upasantacittaṃ na sabbathā ‘‘upasantasanta’’nti vuccati tassa upasamassa anaccantikabhāvato, na tathā aggamaggena. Tena pana accantameva kilesānaṃ samucchinnattā arahato cittaṃ puna kilesānaṃ anupasametabbatāya samathavipassanāheṭṭhimamaggehi upasantakilesaṃ hutvā accantasantabhāvatova ‘‘upasantasanta’’nti vuccati. Tena vuttaṃ – ‘‘upasantameva hutvā santaṃ cittaṃ etassāti upasantasantacitto’’ti. Upasantanti vā upasamo vuccati, tasmā ‘‘upasantasantacittassā’’ti accantūpasamena santacittassāti attho.
或者,虽然一切漏尽者都已经彻底止息了烦恼,但为了说明法将军(舍利弗)在声闻弟子当中所独有的、作为声闻波罗蜜智达到顶点之因的殊胜烦恼止息,导师特意用“已寂静”这个词来加以区别,而说“已寂静之寂静心”。
Atha vā satipi sabbesaṃ khīṇāsavānaṃ anavasesakilesavūpasame sāvakapāramīñāṇassa pana matthakappattihetubhūto sāvakesu anaññasādhāraṇo saviseso dhammasenāpatino kilesavūpasamoti dassetuṃ satthā upasantasaddena visesetvā āha ‘‘upasantasantacittassā’’ti.
这里的意思是:猛烈、坚固,或者寂静、已寂止;由于那已寂止的状态,而成为寂静、寂止之寂静。他的心就是这样,其余全都和前面所说的一样。因为世尊确实曾以多种方式称赞、颂扬舍利弗:“比丘们,舍利弗有大智慧、广智慧、欢喜智慧、迅捷智慧、锐利智慧、抉择智慧”等等。所谓“断导引者”:渴爱被称为“导引”,因为它引导众生在轮回中流转;这种导引已被断除,所以叫“断导引者”。意思是:他已断除渴爱。“从魔缚中解脱”:如此灭尽有结的人,已从一切魔缚中解脱,不需要再做什么来解脱魔缚,因此法将军观察自身的寂止。其余内容都和前面所说的一样。
Tatrāyamattho – bhusaṃ daḷhaṃ vā santaṃ upasantaṃ, tena upasantena upasantameva hutvā santaṃ upasantasantaṃ , tādisaṃ cittaṃ etassāti sabbaṃ purimasadisameva. Tathā hesa bhagavatā – ‘‘sāriputto, bhikkhave, mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño’’tiādinā (ma. ni. 3.93) anekapariyāyena vaṇṇito thomito. Netticchinnassāti netti vuccati bhavataṇhā saṃsārassa nayanato, sā netti chinnā etassāti netticchinno. Tassa netticchinnassa, pahīnataṇhassāti attho. Mutto so mārabandhanāti so evaṃvidho parikkhīṇabhavasaṃyojano sabbasmā mārabandhanato mutto, na tassa mārabandhanamocanāya karaṇīyaṃ atthi, tasmā dhammasenāpati attano upasamaṃ paccavekkhatīti. Sesaṃ vuttanayameva.