二、不放逸品
2. Appamādavaggo
一、娑摩婆提事
1. Sāmāvatīvatthu
世尊住在憍赏弥城的瞿师罗园时,因以娑摩婆提为首的五百位女子,以及以摩犍提为首的、她的五百位眷属女子遭遇死亡灾祸,而宣说了这篇名为“不放逸是不死之境的道路”的法开示。
Appamādoamatapadanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā kosambiṃ upanissāya ghositārāme viharanto sāmāvatippamukhānaṃ pañcannaṃ itthisatānaṃ, māgaṇḍiyappamukhānañca etissā pañcannaṃ ñātisatānaṃ maraṇabyasanaṃ ārabbha kathesi.
此处有一段循序渐进的因缘:过去,阿拉葛巴国有一位名为阿拉葛巴的国王,韦达迪巴国有一位名为韦达迪巴的国王。这两位国王自幼便是好友,同在一师门下修习技艺,各于父王去世后继位,统御方圆各十由旬的国土。他们时常相聚,或站、或坐、或卧,见众生经历生、老、死,便商议说:“能随之往他世者,一个也没有,连自己的身体也带不走。一切皆须舍弃方能离去,我们为何还要居家?不如出家吧。”于是,他们将王国托付给妻儿,出家修习仙道,住在雪山地区。二人又相议:“我们虽舍弃王位出家,并非不能过活;但若长久同住,便与在家无异。所以,我们应当分居两处。你住此山,我住彼山。不过,每逢半月布萨之日,我们便聚首一次。”之后,他们又想:“即便如此,仍不免会合相聚。不如这样,你在你的山头燃火,我在我的山头燃火,以火光为信,便可知对方是否健在。”他们便依此而行。
Tatrāyaṃ anupubbikathā – atīte allakapparaṭṭhe allakapparājā nāma, veṭhadīpakaraṭṭhe veṭhadīpakarājā nāmāti ime dve daharakālato paṭṭhāya sahāyakā hutvā ekācariyakule sippaṃ uggaṇhitvā attano attano pitūnaṃ accayena chattaṃ ussāpetvā āyāmena dasadasayojanike raṭṭhe rājāno ahesuṃ. Te kālena kālaṃ samāgantvā ekato tiṭṭhantā nisīdantā nipajjantā mahājanaṃ jāyamānañca jīyamānañca mīyamānañca disvā ‘‘paralokaṃ gacchantaṃ anugacchanto nāma natthi, antamaso attano sarīrampi nānugacchati, sabbaṃ pahāya gantabbaṃ, kiṃ no gharāvāsena, pabbajissāmā’’ti mantetvā rajjāni puttadārānaṃ niyyādetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantappadese vasantā mantayiṃsu – ‘‘mayaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitā, na jīvituṃ asakkontā. Te mayaṃ ekaṭṭhāne vasantā apabbajitasadisāyeva homa, tasmā visuṃ vasissāma. Tvaṃ etasmiṃ pabbate vasa, ahaṃ imasmiṃ pabbate vasissāmi. Anvaḍḍhamāsaṃ pana uposathadivase ekato bhavissāmā’’ti. Atha kho nesaṃ etadahosi – ‘‘evampi no gaṇasaṅgaṇikāva bhavissati, tvaṃ pana tava pabbate aggiṃ jāleyyāsi, ahaṃ mama pabbate aggiṃ jālessāmi, tāya saññāya atthibhāvaṃ jānissāmā’’ti. Te tathā kariṃsu.
后来,韦达迪巴苦行者命终,投生为一位大威力天王。从此,每逢半月,另一位苦行者见不到火光,便知:“我的朋友已去世了。”投生的那位天王,在投生刹那便于观察自己天界荣耀、省察己业之时,见到了自己从出家以来所修的苦行,心想:“我当前去探望老友。”于是,他舍弃天身,化为寻常旅人,来到老友面前,顶礼后立于一旁。那位苦行者问道:“你从何处来?”“尊者,我是个行路人,从远方来。请问尊者,您独自一人住在此处吗?可有同伴?”“我有一位朋友。”“他在何处?”“住在对面那座山中。但此布萨日他未曾燃火,想必已去世了。”“果真如此吗,尊者?”“是的,贤友。”“尊者,我便是那人啊。”“你投生何处了?”“尊者,我投生在天界,成为大威力天王。我特为拜见您而来。请问尊者,您在此居住,有什么困扰吗?”“有的,贤友,我常为大象所苦。”“那些大象对您做了什么,尊者?”“它们将我所打扫之处拉粪,还用脚跺地扬起尘
Atha aparabhāge veṭhadīpakatāpaso kālaṃ katvā mahesakkho devarājā hutvā nibbatto. Tato aḍḍhamāse sampatte aggiṃ adisvāva itaro ‘‘sahāyako me kālakato’’ti aññāsi. Itaropi nibbattakkhaṇeyeva attano devasiriṃ oloketvā kammaṃ upadhārento nikkhamanato paṭṭhāya attano tapacariyaṃ disvā ‘‘gantvā mama sahāyakaṃ passissāmī’’ti taṃ attabhāvaṃ vijahitvā maggikapuriso viya tassa santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ so āha – ‘‘kuto āgatosī’’ti? ‘‘Maggikapuriso ahaṃ, bhante, dūratova āgatomhi. Kiṃ pana, bhante, ayyo imasmiṃ ṭhāne ekakova vasati, aññopi koci atthī’’ti? ‘‘Atthi me eko sahāyako’’ti. ‘‘Kuhiṃ so’’ti? ‘‘Etasmiṃ pabbate vasati, uposathadivase pana aggiṃ na jāleti, mato nūna bhavissatī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Ahaṃ so, bhante’’ti. ‘‘Kuhiṃ nibbattosī’’ti? ‘‘Devaloke mahesakkho devarājā hutvā nibbattosmi, bhante, ‘ayyaṃ passissāmī’ti puna āgatomhi. Api nu kho ayyānaṃ imasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ koci upaddavo atthī’’ti? ‘‘Āma, āvuso, hatthī nissāya kilamāmī’’ti. ‘‘Kiṃ vo, bhante, hatthī karontī’’ti? ‘‘Sammajjanaṭṭhāne laṇḍaṃ pātenti, pādehi bhūmiyaṃ paharitvā paṃsuṃ uddharanti, svāhaṃ laṇḍaṃ chaḍḍento paṃsuṃ samaṃ karonto kilamāmī’’ti. ‘‘Kiṃ pana tesaṃ anāgamanaṃ icchathā’’ti? ‘‘Āmāvuso’’ti. ‘‘Tena hi tesaṃ anāgamanaṃ karissāmī’’ti tāpasassa hatthikantavīṇañceva hatthikantamantañca adāsi. Dadanto ca pana vīṇāya tisso tantiyo dassetvā tayo mante uggaṇhāpetvā ‘‘imaṃ tantiṃ paharitvā imasmiṃ mante vutte nivattitvā oloketumpi asakkontā hatthī palāyanti, imaṃ tantiṃ paharitvā imasmiṃ mante vutte nivattitvā pacchato olokentā olokentā palāyanti, imaṃ tantiṃ paharitvā imasmiṃ mante vutte hatthiyūthapati piṭṭhiṃ upanāmento āgacchatī’’ti ācikkhitvā, ‘‘yaṃ vo ruccati, taṃ kareyyāthā’’ti vatvā tāpasaṃ vanditvā pakkāmi. Tāpaso palāyanamantaṃ vatvā palāyanatantiṃ paharitvā hatthī palāpetvā vasi.
那时,憍赏弥城有一位名为富兰特巴的国王。一日,他与怀有身孕的王后一同坐在露天之处,晒着初冬的太阳。王后披着一条价值十万金的红毯而坐,与国王交谈间,从国王的指上取下价值十万金的王室印戒,戴在了自己指上。恰在此时,一只名为‘象相’的鸟从空中飞过,远远见王后身披红毯,误以为是一块肉,便敛翼俯冲而下。国王被那俯冲之声惊怖,起身逃入内宫。王后因身孕沉重,兼之生性胆怯,无法疾速逃离。那鸟逼至近前,用爪将她攫起,腾空而上。据说此鸟力敌五象,因此能攫取猎物翱翔空中,觅得合意之处方停而啖食。王后被攫走时,因畏死而思惟:‘若我喊叫,人的声音对畜生道众生极为可怖,它闻声必定将我抛下。那样我便会与腹中胎儿一同丧命。不如待它停栖某处,将要啖食我时,再发声将它吓走。’她凭着智慧,如此强行忍耐。
Tasmiṃ samaye kosambiyaṃ pūrantappo nāma rājā hoti. So ekadivasaṃ gabbhiniyā deviyā saddhiṃ bālasūriyatapaṃ tappamāno abbhokāsatale nisīdi. Devī rañño pārupanaṃ satasahassagghanikaṃ rattakambalaṃ pārupitvā nisinnā raññā saddhiṃ samullapamānā rañño aṅgulito satasahassagghanikaṃ rājamuddikaṃ nīharitvā attano aṅguliyaṃ pilandhi. Tasmiṃ samaye hatthiliṅgasakuṇo ākāsena gacchanto dūrato rattakambalapārupanaṃ deviṃ disvā ‘‘maṃsapesī’’ti saññāya pakkhe vissajjetvā otari. Rājā tassa otaraṇasaddena bhīto uṭṭhāya antonivesanaṃ pāvisi. Devī garugabbhatāya ceva bhīrukajātikatāya ca vegena gantuṃ nāsakkhi. Atha naṃ so sakuṇo ajjhappatto nakhapañjare nisīdāpetvā ākāsaṃ pakkhandi. Te kira sakuṇā pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārenti. Tasmā ākāsena netvā yathārucitaṭṭhāne nisīditvā maṃsaṃ khādanti. Sāpi tena nīyamānā maraṇabhayabhītā cintesi – ‘‘sacāhaṃ viravissāmi, manussasaddo nāma tiracchānagatānaṃ ubbejanīyo, taṃ sutvā maṃ chaḍḍessati. Evaṃ sante saha gabbhena jīvitakkhayaṃ pāpuṇissāmi, yasmiṃ pana ṭhāne nisīditvā maṃ khādituṃ ārabhissati, tatra naṃ saddaṃ katvā palāpessāmī’’ti. Sā attano paṇḍitatāya adhivāsesi.
那时,在雪山地区有一棵稍稍长成、如凉亭围篱般矗立的大榕树。那只鸟习惯把鹿等动物抓到那儿去吃,所以也将她径直带到了那里,放在树枝间,然后回头张望来路——据说回头张望来路是此类鸟的天性。就在那时,王后心想:‘现在是把它赶走的好时机了。’于是举起双手,一边拍掌一边发出喊声,把鸟吓跑。到了日落时分,她腹中由业力引发的胎风开始转动。四方雷声隆隆,大雨倾盆。这位一向养尊处优的王后,此刻连一声‘别怕,夫人’也听不到,被痛苦折磨了整整一夜,根本无法入睡。黑夜过去,乌云消散、曙光初现的同一刹那,她的孩子也诞生了。因为这孩子是借着云季、山季和曙光季这三种季节出生的,所以王后为他取名为‘优填’。
Tadā ca himavantapadese thokaṃ vaḍḍhitvā maṇḍapākārena ṭhito eko mahānigrodho hoti. So sakuṇo migarūpādīni tattha netvā khādati, tasmā tampi tattheva netvā viṭapabbhantare ṭhapetvā āgatamaggaṃ olokesi. Āgatamaggolokanaṃ kira tesaṃ dhammatā. Tasmiṃ khaṇe devī, ‘‘idāni imaṃ palāpetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ubho hatthe ukkhipitvā pāṇisaddañceva mukhasaddañca katvā taṃ palāpesi. Athassā sūriyatthaṅgamanakāle gabbhe kammajavātā caliṃsu. Sabbadisāsu gajjanto mahāmegho uṭṭhahi. Sukhedhitāya rājamahesiyā ‘‘mā bhāyi, ayye’’ti vacanamattampi alabhamānāya dukkhaparetāya sabbarattiṃ niddā nāma nāhosi. Vibhātāya pana rattiyā valāhakavigamo ca aruṇuggamanañca tassā gabbhavuṭṭhānañca ekakkhaṇeyeva ahosi. Sā meghautuñca pabbatautuñca aruṇautuñca gahetvā jātattā puttassa utenoti nāmaṃ akāsi.
而那位阿拉葛巴苦行者的住处,离那里并不远。他平时在雨季因为怕冷,不会为了采摘花果而进入森林,而是到那棵树下,捡拾被鸟吃剩的动物骨头,将骨头捣碎,取汁而饮。因此,那天他也想着‘我去捡些骨头’,就来到了那里。在树根下寻找骨头时,他听到树上有小孩的声音,抬头一看,发现了王后。他问:‘你是谁?’‘我是凡人女子。’‘你是怎么来到这里的?’‘我是被象相鸟抓来的。’他便说:‘那你下来吧。’她答:‘我怕会违犯种姓的规矩,尊者。’‘你是什么种姓?’‘我是刹帝利。’‘我也是刹帝利。’‘那就请您用刹帝利的语言说吧。’那位苦行者便用刹帝利的语言说了一遍。她接着说:‘既然如此,请您爬上来,把我的孩子接下去。’他就从一侧开出攀上树的路,爬上去接过孩子。她又说:‘请不要用您的手碰到我。’于是他在不碰到她的情况下,把孩子接了下去。王后自己也随后下来。然后,他把王后带到自己的草庵,并未坏失戒行,只是出于慈悯之心照料她,取来没有小虫的蜂蜜,又取来野生的稻谷,煮成粥给她喝。就在被他这般悉心照料的期间,王后后来心中琢磨
Allakappatāpasassapi kho tato avidūre vasanaṭṭhānaṃ hoti. So pakatiyāva vassadivase sītabhayena phalāphalatthāya vanaṃ na pavisati, taṃ rukkhamūlaṃ gantvā sakuṇehi khāditamaṃsānaṃ aṭṭhiṃ āharitvā koṭṭetvā rasaṃ katvā pivati. Tasmā taṃ divasaṃ ‘‘aṭṭhiṃ āharissāmī’’ti tattha gantvā rukkhamūle aṭṭhiṃ pariyesento upari dārakasaddaṃ sutvā ullokento deviṃ disvā ‘‘kāsi tva’’nti vatvā ‘‘mānusitthimhī’’ti. ‘‘Kathaṃ āgatāsī’’ti? ‘‘Hatthiliṅgasakuṇenānītāmhī’’ti vutte ‘‘otarāhī’’ti āha . ‘‘Jātisambhedato bhāyāmi, ayyā’’ti. ‘‘Kāsi tva’’nti? ‘‘Khattiyāmhī’’ti. ‘‘Ahampi khattiyoyevā’’ti. ‘‘Tena hi khattiyamāyaṃ kathehī’’ti. So khattiyamāyaṃ kathesi. ‘‘Tena hi āruyha puttaṃ me otārehī’’ti. So ekena passena abhiruhanamaggaṃ katvā abhiruhitvā dārakaṃ gaṇhi. ‘‘Mā maṃ hatthena chupī’’ti ca vutte taṃ achupitvāva dārakaṃ otāresi. Devīpi otari. Atha naṃ assamapadaṃ netvā sīlabhedaṃ akatvāva anukampāya paṭijaggi, nimmakkhikamadhuṃ āharitvā sayaṃjātasāliṃ āharitvā yāguṃ pacitvā adāsi. Evaṃ tasmiṃ paṭijaggante sā aparabhāge cintesi – ‘‘ahaṃ neva āgatamaggaṃ jānāmi, na gamanamaggaṃ jānāmi, imināpi me saddhiṃ vissāsamattampi natthi. Sace panāyaṃ amhe pahāya katthaci gamissati, ubhopi idheva maraṇaṃ pāpuṇissāma, yaṃkiñci katvā imassa sīlaṃ bhinditvā yathā maṃ na muñcati, tathā taṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Atha naṃ dunnivatthaduppārutadassanena palobhetvā sīlavināsaṃ pāpesi. Tato paṭṭhāya dvepi samaggavāsaṃ vasiṃsu.
有一天,那位苦行者观察星宿的会合,看到富兰特巴王的星宿暗淡,就说:「夫人,憍赏弥的富兰特巴王死了。」「尊者,您为什么这样说?您对他有什么怨恨吗?」「没有,夫人,我是看到他的星宿暗淡才这样说的。」她就哭了起来。他问:「为什么哭呢?」当她告诉他那是她的丈夫后,他说:「别哭了,夫人,有生必有死。」「我知道,尊者。」「那为什么还哭?」「我的儿子有资格继承家族的王位,如果他还在那里,早就举起白伞登基了。现在他成了无依无靠的人,我因此悲伤流泪,尊者。」「好了,夫人,别担心。如果他想要王位,我会设法让他得到王位。」于是苦行者给了他一副能调伏象的琴和相关的咒语。那时候,有成千上万的象来到一棵榕树下歇息。他就对王子说:「在象还没到的时候你先爬上树,等它们来了,你就念这个咒语、弹这根弦,所有的象都会后退,连回头看一眼都做不到就逃跑。然后你再下来回来。」王子照做之后回来禀报了情况。第二天,苦行者又告诉他:「今天,你念这个咒语、弹这根弦,所有的象都会一边回头看你一边逃跑。」那天他也照做后回来禀报。第三天,苦行者说:「今天,你念这个咒语、弹这根弦,象群的首领会把背弯下来靠近你。」那天他照做后也回来禀报了。
Athekadivasaṃ tāpaso nakkhattayogaṃ ullokento pūrantappassa nakkhattamilāyanaṃ disvā ‘‘bhadde kosambiyaṃ pūrantapparājā mato’’ti āha. ‘‘Kasmā, ayya, evaṃ vadesi? Kiṃ te tena saddhiṃ āghāto atthī’’ti? ‘‘Natthi, bhadde, nakkhattamilāyanamassa disvā evaṃ vadāmī’’ti, sā parodi. Atha naṃ ‘‘kasmā rodasī’’ti pucchitvā tāya tassa attano sāmikabhāve akkhāte āha – ‘‘mā, bhadde, rodi, jātassa nāma niyato maccū’’ti. ‘‘Jānāmi, ayyā’’ti vutte ‘‘atha kasmā rodasī’’ti? ‘‘Putto me kulasantakassa rajjassa anucchaviko, ‘sace tatra abhavissa, setacchattaṃ ussāpayissa. Idāni mahājāniko vata jāto’ti sokena rodāmi, ayyā’’ti. ‘‘Hotu, bhadde, mā cintayi, sacassa rajjaṃ patthesi, ahamassa rajjalabhanākāraṃ karissāmī’’ti. Athassa hatthikantavīṇañceva hatthikantamante ca adāsi. Tadā anekāni hatthisahassāni āgantvā vaṭarukkhamūle nisīdanti. Atha naṃ āha – ‘‘hatthīsu anāgatesuyeva rukkhaṃ abhiruhitvā tesu āgatesu imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahara, sabbe nivattitvā oloketumpi asakkontā palāyissanti, atha otaritvā āgaccheyyāsī’’ti. So tathā katvā āgantvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Atha naṃ dutiyadivase āha – ‘‘ajja imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahareyyāsi , sabbe nivattitvā olokentā palāyissantī’’ti. Tadāpi tathā katvā āgantvā ārocesi . Atha naṃ tatiyadivase āha – ‘‘ajja imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahareyyāsi, yūthapati piṭṭhiṃ upanāmento āgamissatī’’ti. Tadāpi tathā katvā ārocesi.
于是,苦行者唤来他的母亲,说道:“贤妇,告诉你的儿子,他沿此路前去,便能成为国王。”母亲便唤来儿子,说:“孩子,你是憍赏弥的富兰特巴王之子,我怀着你时,被那象相神鸟带到了这里。”接着,她告诉了儿子将军等人的名字,又说:“若有人不信,便把你父亲所用的这条毛毯和这枚印记戒指给他们看。”然后送他启程。王子问苦行者:“现在我该怎么做?”“你坐在那棵树的低枝上,诵此咒语,弹动此弦,那头领头的大象便会低下脊背贴近你。你乘上象背,前往那个国家,夺取王位。”王子顶礼父母后,依言而行,坐上那头来到跟前的象背,在它耳边说:“我是憍赏弥的富兰特巴王之子,尊者,请助我夺回父王的王国。”那头大象听后,发出象吼:“一切战象,悉皆集合!”于是,千万头战象便聚集起来。它又吼:“老象退出!”老象便退去了。再吼:“稚象退出!”稚象也退去了。就这样,王子被数千头战象围绕,到达一处边地村庄后宣布:“我是王子,若有欲求荣华富贵者,随我来!”从那时起,他一路广聚人众,抵达都城后,将城包围,令人送信入城:“要么与我一战,要么交出王位。”
Athassa mātaraṃ āmantetvā, ‘‘bhadde, puttassa te sāsanaṃ vadehi, ettova gantvā rājā bhavissatī’’ti āha. Sā puttaṃ āmantetvā, ‘‘tāta, tvaṃ kosambiyaṃ pūrantapparañño putto, maṃ sagabbhaṃ hatthiliṅgasakuṇo ānesī’’ti vatvā senāpatiādīnaṃ nāmāni ācikkhitvā ‘‘asaddahantānaṃ imaṃ pitu pārupanakambalañceva pilandhanamuddikañca dasseyyāsī’’ti vatvā uyyojesi. Kumāro tāpasaṃ ‘‘idāni kiṃ karomī’’ti āha. ‘‘Rukkhassa heṭṭhimasākhāya nisīditvā imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahara, jeṭṭhakahatthī te piṭṭhiṃ upanāpetvā upasaṅkamissati, tassa piṭṭhiyaṃ nisinnova raṭṭhaṃ gantvā rajjaṃ gaṇhāhī’’ti. So mātāpitaro vanditvā tathā katvā āgatassa hatthino piṭṭhiyaṃ nisīditvā kaṇṇe mantayi – ‘‘ahaṃ kosambiyaṃ pūrantapparañño putto, pettikaṃ me rajjaṃ gaṇhitvā dehi sāmī’’ti. So taṃ sutvā ‘‘anekāni hatthisahassāni sannipatantū’’ti hatthiravaṃ ravi, anekāni hatthisahassāni sannipatiṃsu. Puna ‘‘jiṇṇā hatthī paṭikkamantū’’ti hatthiravaṃ ravi, jiṇṇā hatthī paṭikkamiṃsu. Puna ‘‘atitaruṇā hatthī nivattantū’’ti hatthiravaṃ ravi, tepi nivattiṃsu. So anekehi yūthahatthisahasseheva parivuto paccantagāmaṃ patvā ‘‘ahaṃ rañño putto, sampattiṃ patthayamānā mayā saddhiṃ āgacchantū’’ti āha. ‘‘Tato paṭṭhāya manussānaṃ saṅgahaṃ karonto gantvā nagaraṃ parivāretvā ‘yuddhaṃ vā me detu, rajjaṃ vā’’’ti sāsanaṃ pesesi. Nāgarā āhaṃsu – ‘‘mayaṃ dvepi na dassāma. Amhākañhi devī garugabbhā hatthiliṅgasakuṇena nītā, tassā atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā mayaṃ na jānāma. Yāva tassā pavattiṃ na suṇāma. Tāva neva yuddhaṃ dassāma, na rajja’’nti. Tadā kira taṃ paveṇirajjaṃ ahosi. Tato kumāro ‘‘ahaṃ tassā putto’’ti vatvā senāpatiādīnaṃ nāmāni kathetvā tathāpi asaddahantānaṃ kambalañca muddikañca dassesi. Te kambalañca muddikañca sañjānitvā nikkaṅkhā hutvā dvāraṃ vivaritvā taṃ rajje abhisiñciṃsu. Ayaṃ tāva utenassa uppatti.
在阿拉迦巴地区,因逢饥荒无法维生,一个名叫戈度离迦的人,带着名叫卡毗的年幼儿子和名叫卡莉的妻子,备好路粮后出发,心想:“去憍赏弥谋生吧。”也有人说:“他是看到许多人因蛇风病死去才离开的。”他们一路走去,路粮耗尽,为饥饿所迫,再也无力背负孩子。于是丈夫对妻子说:“贤妻,若我们能活下来,不愁再得子嗣,舍弃他,我们走吧。”母亲的心终究柔软,她说:“我做不到把活生生的儿子丢掉。”“那我们该怎么办?”“我们轮流背他吧。”轮到母亲时,她如同捧持花环般,将孩子抱在怀中,用腿托持着前行,然后再交给父亲。父亲接过孩子正要走时,因饥饿而生起了一种比饥饿本身更为剧烈的苦受。他不住地说:“贤妻,若我们能活下来,不愁再得子嗣,舍弃他吧。”她也一再拒绝,不再作答。孩子在不停的轮换中疲惫不堪,便在父亲手上睡着了。父亲知道他已睡着,便让母亲走在前面,自己将孩子放在一棵树下的落叶堆上,然后走开了。母亲回头顾望,不见儿子,便问:“夫君,我的儿子在哪里?”“我把他放在一棵树下了。”“夫君,你毁了我了!没有儿子,我活不下去,把儿子还给我!”她捶胸悲泣。
Allakapparaṭṭhe pana dubbhikkhe jīvituṃ asakkonto eko kotuhaliko nāma manusso kāpiṃ nāma taruṇaputtañca kāḷiṃ nāma bhariyañca ādāya ‘‘kosambiṃ gantvā jīvissāmī’’ti pātheyyaṃ gahetvā nikkhami. ‘‘Ahivātarogena mahājane marante disvā nikkhamī’’tipi vadantiyeva. Te gacchantā pātheyye parikkhīṇe khudābhibhūtā dārakaṃ vahituṃ nāsakkhiṃsu. Atha sāmiko pajāpatiṃ āha – ‘‘bhadde, mayaṃ jīvantā puna puttaṃ labhissāma, chaḍḍetvā naṃ gacchāmā’’ti. Mātu hadayaṃ nāma mudukaṃ hoti. Tasmā sā āha – ‘‘nāhaṃ jīvantameva puttaṃ chaḍḍetuṃ sakkhissāmī’’ti. ‘‘Atha kiṃ karomā’’ti? ‘‘Vārena naṃ vahāmā’’ti. Mātā attano vāre pupphadāmaṃ viya naṃ ukkhipitvā ure nipajjāpetvā aṅkena vahitvā pituno deti. Tassa taṃ gahetvā gamanakāle chātakatopi balavatarā vedanā uppajji. So punappunaṃ āha – ‘‘bhadde, mayaṃ jīvantā puttaṃ labhissāma, chaḍḍema na’’nti. Sāpi punappunaṃ paṭikkhipitvā paṭivacanaṃ nādāsi. Dārako vārena parivattiyamāno kilanto pitu hatthe niddāyi. So tassa niddāyanabhāvaṃ ñatvā mātaraṃ purato katvā ekassa gacchassa heṭṭhā paṇṇasanthare taṃ nipajjāpetvā pāyāsi. Mātā nivattitvā olokentī puttaṃ adisvā, ‘‘sāmi, kuhiṃ me putto’’ti pucchi. ‘‘Ekassa me gacchassa heṭṭhā nipajjāpito’’ti. ‘‘Sāmi, mā maṃ nāsayi, puttaṃ vinā jīvituṃ na sakkhissāmi, ānehi me putta’’nti uraṃ paharitvā paridevi. Atha naṃ nivattitvā ānesi. Puttopi antarāmagge mato hoti. Iti so ettake ṭhāne puttaṃ chaḍḍetvā tassa nissandena bhavantare satta vāre chaḍḍito. ‘‘Pāpakammaṃ nāmetaṃ appaka’’nti na avamaññitabbaṃ.
他们一路走去,来到了一户牧牛人家。那天正好是牧牛人举行母牛吉祥仪式的日子。牧牛人家里,常有一位独觉佛前来应供。他供养那位独觉佛后,便举行了祈福仪式,并准备了丰盛的乳粥。牧牛人见到他们到来,便问:“你们从何处来?”在听完事情的全部经过之后,这位心地柔善的良家子对他们生起了悲悯,便命人以大量酥油布施他们乳粥。妻子说:“夫君,有你在,我才得以存活。你长久以来一直忍饥挨饿,请尽管吃饱吧!”于是,她将酥油和酪全都挪到丈夫那边,自己只放了极少一点酥油,略略吃了一些。那位丈夫吃了很多,但由于已饿了七八天,实在无法克制对食物的贪求。牧牛人布施他们乳粥之后,方才自己开始进食。戈度离迦在坐着的时候,看着他,看见牧牛人将揉成团的乳粥喂给一条趴在矮凳下的母狗,心里便想:“这条母狗真是幸运,能常常得到这样的食物。”到了夜间,他未能消化那些乳粥,便死去了,随后投生到了那条母狗的腹中。
Te gacchantā ekaṃ gopālakulaṃ pāpuṇiṃsu. Taṃ divasañca gopālakassa dhenumaṅgalaṃ hoti. Gopālakassa gehe nibaddhaṃ eko paccekabuddho bhuñjati. So taṃ bhojetvā maṅgalamakāsi. Bahu pāyāso paṭiyatto hoti. Gopālako te āgate disvā, ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchitvā sabbaṃ pavattiṃ sutvā mudujātiko kulaputto tesu anukampaṃ katvā bahukena sappinā pāyāsaṃ dāpesi. Bhariyā ‘‘sāmi, tayi jīvante ahampi jīvāmi nāma, dīgharattaṃ ūnodarosi, yāvadatthaṃ bhuñjāhī’’ti sappiñca dadhiñca tadabhimukhaññeva katvā attanā mandasappinā thokameva bhuñji. Itaro bahuṃ bhuñjitvā sattaṭṭhadivase chātatāya āhārataṇhaṃ chindituṃ nāsakkhi. Gopālako tesaṃ pāyāsaṃ dāpetvā sayaṃ bhuñjituṃ ārabhi. Kotuhaliko taṃ olokento nisīditvā heṭṭhāpīṭhe nipannāya sunakhiyā gopālakena vaḍḍhetvā diyyamānaṃ pāyāsapiṇḍaṃ disvā ‘‘puññā vatāyaṃ sunakhī, nibaddhaṃ evarūpaṃ bhojanaṃ labhatī’’ti cintesi. So rattibhāge taṃ pāyāsaṃ jīrāpetuṃ asakkonto kālaṃ katvā tassā sunakhiyā kucchimhi nibbatti.
之后,他的妻子处理完遗体等事务,就在那户人家做工,挣得一升米,煮熟后放入独觉佛的钵中,并说:‘愿此功德回向给您的仆人!’随后她想:‘我就该住在这里。尊者定期会来,不管有没有物品可供养,我每天礼拜他、承事他,让心生起净信,就能累积许多福德。’她便留在那里做工度日。那条母狗在第六或第七个月时,产下了一只独生的小狗。牧牛人用一头母牛的奶喂它,它很快便长大了。那时,独觉佛用斋时,总是固定给它一个饭团。小狗靠着这饭团,对独觉佛生起了爱执。牧牛人也是每天固定去两次侍奉独觉佛。去的路上,会经过有猛兽出没的地方,他就用棍子敲击树木和地面三次,发出声响,把猛兽吓跑。那只狗也随同他一起去。
Athassa bhariyā sarīrakiccaṃ katvā tasmiṃyeva gehe bhatiṃ katvā taṇḍulanāḷiṃ labhitvā pacitvā paccekabuddhassa patte patiṭṭhāpetvā, ‘‘dāsassa vo pāpuṇātū’’ti vatvā cintesi – ‘‘mayā idheva vasituṃ vaṭṭati, nibaddhaṃ, ayyo, idhāgacchati, deyyadhammo hotu vā, mā vā, devasikaṃ vandantī veyyāvaccaṃ karontī cittaṃ pasādentī bahuṃ puññaṃ pasavissāmī’’ti. Sā tattheva bhatiṃ karontī vasi. Sāpi sunakhī chaṭṭhe vā sattame vā māse ekameva kukkuraṃ vijāyi. Gopālako tassa ekadhenuyā khīraṃ dāpesi. So na cirasseva vaḍḍhi. Athassa paccekabuddho bhuñjanto nibaddhaṃ ekaṃ bhattapiṇḍaṃ deti. So bhattapiṇḍaṃ nissāya paccekabuddhe sinehamakāsi. Gopālakopi nibaddhaṃ dve vāre paccekabuddhassupaṭṭhānaṃ yāti. Gacchantopi antarāmagge vāḷamigaṭṭhāne daṇḍena gacche ca bhūmiñca paharitvā ‘‘susū’’ti tikkhattuṃ saddaṃ katvā vāḷamige palāpeti. Sunakhopi tena saddhiṃ gacchati.
有一天,他对独觉佛说:‘尊者,若我无暇之时,便会派这只狗来,您可以凭此信号前来。’从那以后,每逢无暇的日子,他就对狗说:‘去,孩子,把尊者请来。’那狗一听到这话便奔驰而出,在主人常敲击地面和树木之处大声吠叫三遍,待确知猛兽已被声音吓跑后,便在清晨独觉佛整理好身体、于叶庵中坐下时,跑到独觉佛的住处,在叶庵门外大声吠叫三遍,告知自己已到,然后卧在一旁等候。当独觉佛察觉时辰已到而出庵时,它一边叫,一边在前引路。有时,独觉佛为了考验它,故意走上岔路。它便挡在前方,侧过身体吠叫,将他引回正路。又有一次,独觉佛又走上岔路,它侧身挡路劝阻,独觉佛并未转身,只踢了它一脚便继续前行。那狗知道他不肯回转,便咬住他下衣的衣角,将他拖回原路。就这样,狗对独觉佛生起了深厚的爱执。
So ekadivasaṃ paccekabuddhaṃ āha – ‘‘bhante, yadā me okāso na bhavissati, tadā imaṃ sunakhaṃ pesessāmi, tena saññāṇena āgaccheyyāthā’’ti. Tato paṭṭhāya anokāsadivase, ‘‘gaccha, tāta, ayyaṃ ānehī’’ti sunakhaṃ pesesi. So ekavacaneneva pakkhanditvā sāmikassa gacchapothanabhūmipothanaṭṭhāne tikkhattuṃ bhussitvā tena saddena vāḷamigānaṃ palātabhāvaṃ ñatvā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā paṇṇasālaṃ pavisitvā nisinnassa paccekabuddhassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā paṇṇasāladvāre tikkhattuṃ bhussitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā ekamante nipajjati, paccekabuddhe velaṃ sallakkhetvā nikkhante bhussanto purato gacchati. Antarantarā paccekabuddho taṃ vīmaṃsanto aññaṃ maggaṃ paṭipajjati. Athassa purato tiriyaṃ ṭhatvā bhussitvā itaramaggameva naṃ āropeti. Athekadivasaṃ aññaṃ maggaṃ paṭipajjitvā tena purato tiriyaṃ ṭhatvā vāriyamānopi anivattitvā sunakhaṃ pādena paharitvā pāyāsi. Sunakho tassa anivattanabhāvaṃ ñatvā nivāsanakaṇṇe ḍaṃsitvā ākaḍḍhanto itaramaggameva naṃ āropesi. Evaṃ so tasmiṃ balavasinehaṃ uppādesi.
过了一些时日,独觉佛的衣袍陈旧了。牧牛人便供养他做衣服的布料。独觉佛对他说:‘朋友,衣服这东西,独自一人做成并不容易,我想去一个方便之处制作。’‘尊者,就在这里做吧!’‘不能在此,朋友。’‘那么,尊者,请不要在异地久留。’那只狗在一旁听着他们的谈话。独觉佛说了声‘请回吧,贤友’,让牧牛人归去后,便升入空中,朝香山方向飞去。那狗看见他从空中飞走,哀叫一声,呆立原地,当独觉佛的身影从视野中完全消失时,它的心脏便破裂而死。据说,畜生天性正直,无有狡诈;人却心中所思与口中所言往往相异。因此世尊曾言:‘贤友,人类是复杂的;贤友,畜生是浅显易知的。’
Tato aparabhāge paccekabuddhassa cīvaraṃ jīri. Athassa gopālako cīvaravatthāni adāsi. Tamenaṃ paccekabuddho āha – ‘‘āvuso, cīvaraṃ nāma ekakena kātuṃ dukkaraṃ, phāsukaṭṭhānaṃ gantvā kāressāmī’’ti. ‘‘Idheva, bhante, karothā’’ti. ‘‘Na sakkā, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, mā ciraṃ bahi vasitthā’’ti. Sunakho tesaṃ kathaṃ suṇantova aṭṭhāsi, paccekabuddhopi ‘‘tiṭṭha, upāsakā’’ti gopālakaṃ nivattāpetvā vehāsaṃ abbhuggantvā gandhamādanābhimukho pāyāsi. Sunakhassa taṃ ākāsena gacchantaṃ disvā bhukkaritvā ṭhitassa tasmiṃ cakkhupathaṃ vijahante hadayaṃ phalitvā mato. Tiracchānā kira nāmete ujujātikā honti akuṭilā. Manussā pana aññaṃ hadayena cintenti, aññaṃ mukhena kathenti. Tenevāha – ‘‘gahanañhetaṃ, bhante, yadidaṃ manussā, uttānakañhetaṃ, bhante, yadidaṃ pasavo’’ti (ma. ni. 2.3).
就这样,他凭着那份正直不狡诈的心性,命终之后投生于忉利天,被上千位天女所围绕,享受着无量的祥瑞。他耳边细语之声,能传遍十六由旬之远;而日常说话之音,更可遍满方圆一万由旬的整座天城。因此,他得名为“瞿沙迦天子”。“这祥福是何等果报呢?”正是他过去对独觉佛生起爱执时发出的叫声所牵引的果报。他在彼处不太久便命终了。因为天界的诸天子,因四种因缘而命终:寿尽、福尽、食尽、起嗔。
Iti so tāya ujucittatāya akuṭilatāya kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatto accharāsahassaparivuto mahāsampattiṃ anubhosi. Tassa kaṇṇamūle mantayantassa saddo soḷasayojanaṭṭhānaṃ pharati, pakatikathāsaddo pana sakalaṃ dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ chādeti. Tenevassa ‘‘ghosakadevaputto’’ti nāmaṃ ahosi. ‘‘Kissa panesa nissando’’ti. Paccekabuddhe pemena bhukkaraṇassa nissando. So tattha na ciraṃ ṭhatvā cavi. Devalokato hi devaputtā āyukkhayena puññakkhayena āhārakkhayena kopenāti catūhi kāraṇehi cavanti.
其中,若有人积累了众多福德业,投生天界后,便在天界住满寿量,再向上投生至更高之天。如此,名为“寿尽而死”。若有人只造了微少的福德业,他的福报便如同存入王仓的三四升谷物一般,中途便告耗尽,他也便中途命终。如此,名为“福尽而死”。又有一类人,在受用五欲之时忘失正念,不摄饮食,遂致身体疲极而亡。如此,名为“食尽而死”。又有一类人,不能忍受他人的成就,心生嫉妒与愤恨而亡。如此,名为“嗔恚而死”。
Tattha yena bahuṃ puññakammaṃ kataṃ hoti, so devaloke uppajjitvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā uparūpari nibbattati. Evaṃ āyukkhayena cavati nāma. Yena parittaṃ puññaṃ kataṃ hoti, tassa rājakoṭṭhāgāre pakkhittaṃ ticatunāḷimattaṃ dhaññaṃ viya antarāva taṃ puññaṃkhīyati, antarāva kālaṃ karoti . Evaṃ puññakkhayena cavati nāma. Aparopi kāmaguṇe paribhuñjamāno satisammosena āhāraṃ aparibhuñjitvā kilantakāyo kālaṃ karoti. Evaṃ āhārakkhayena cavati nāma. Aparopi parassa sampattiṃ asahanto kujjhitvā kālaṃ karoti. Evaṃ kopena cavati nāma.
而这位天子在享受五欲时,忘失正念,因食尽而亡。死后,他便在憍赏弥城一位妓女的腹中结生。那位妓女临盆之日,问侍女说:“这是什么?”侍女答道:“是儿子,主人。”她便说:“喂,把这孩子放在簸箕里,丢到垃圾堆上去。”便教人弃舍了。因为妓女们只养育女儿,不养育儿子——女儿方能承继她们的家业。乌鸦和狗虽将这孩子团团围住,却只是蹲守在旁;由于过去世对独觉佛生起爱执而发出叫声的业报,无一众生敢靠近他。就在那时,有一人从外面出来,见到乌鸦和狗聚集,心想:“这是怎么回事?”走过去看见孩子后,便生起犹如亲子般的怜爱,说道:“我得了一个儿子!”便将孩子带回了家。那时,憍赏弥城的一位富翁正前往王宫,见国师从王宫出来,便问道:“老师,今日您可曾观过星宿吉相?”国师答道:“是的,大富翁。除此之外,我们还有什么事?莫非城中出了什么事吗?”富翁说:“并无他事,只是今日在此城出生的孩子,将来会成为城中最大的富豪。”那时,富翁的妻子正怀着足月的胎儿,于是他急忙派人回家,说:“喂,快去问问她生了没有。”当得知“还没生”时
Ayaṃ pana kāmaguṇe paribhuñjanto muṭṭhassati hutvā āhārakkhayena cavi, cavitvā ca pana kosambiyaṃ nagarasobhiniyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sāpi jātadivase ‘‘kiṃ eta’’nti dāsiṃ pucchitvā, ‘‘putto, ayye’’ti vutte – ‘‘handa, je, imaṃ dārakaṃ kattarasuppe āropetvā saṅkārakūṭe chaḍḍehī’’ti chaḍḍāpesi. Nagarasobhiniyo hi dhītaraṃ paṭijagganti, na puttaṃ. Dhītarā hi tāsaṃ paveṇī ghaṭīyati. Dārakaṃ kākāpi sunakhāpi parivāretvā nisīdiṃsu. Paccekabuddhe sinehappabhavassa bhukkaraṇassa nissandena ekopi upagantuṃ na visahi. Tasmiṃ khaṇe eko manusso bahi nikkhanto taṃ kākasunakhasannipātaṃ disvā, ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti gantvā dārakaṃ disvā puttasinehaṃ paṭilabhitvā ‘‘putto me laddho’’ti gehaṃ nesi. Tadā kosambakaseṭṭhi rājakulaṃ gacchanto rājanivesanato āgacchantaṃ purohitaṃ disvā, ‘‘kiṃ, ācariya, ajja te tithikaraṇanakkhattayogo olokito’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahāseṭṭhi, amhākaṃ kiṃ aññaṃ kiccanti? Janapadassa kiṃ bhavissatī’’ti? ‘‘Aññaṃ natthi, imasmiṃ pana nagare ajja jātadārako jeṭṭhakaseṭṭhi bhavissatī’’ti. Tadā seṭṭhino bhariyā garugabbhā hoti. Tasmā so sīghaṃ gehaṃ purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha bhaṇe, jānāhi naṃ vijātā vā, no vā’’ti. ‘‘Na vijāyatī’’ti sutvā rājānaṃ disvāva vegena gehaṃ gantvā kāḷiṃ nāma dāsiṃ pakkositvā sahassaṃ datvā, ‘‘gaccha je, imasmiṃ nagare upadhāretvā sahassaṃ datvā ajja jātadārakaṃ gaṇhitvā ehī’’ti. Sā upadhārentī taṃ gehaṃ gantvā dārakaṃ disvā, ‘‘ayaṃ dārako kadā jāto’’ti gahapatāniṃ pucchitvā ‘‘ajja jāto’’ti vutte, ‘‘imaṃ mayhaṃ dehī’’ti ekakahāpaṇaṃ ādiṃ katvā mūlaṃ vaḍḍhentī sahassaṃ datvā taṃ ānetvā seṭṭhino dassesi. Seṭṭhi ‘‘sace me dhītā vijāyissati, tāya naṃ saddhiṃ nivesetvā seṭṭhiṭṭhānassa sāmikaṃ karissāmi. Sace me putto vijāyissati, māressāmi na’’nti cintetvā taṃ gehe kāresi.
过了几天,他的妻子生了个儿子。长者心想:‘若此子不在,我亲生儿子便能继承长者之位,现今就该除掉他。’于是他把卡莉叫来,说:‘去,趁牛群出栏的时候,将他横放在牛栏门口,母牛会把他踩死。你去查清楚他究竟是死是活,再来回我。’她依言前去,当牧牛人刚打开栏门时,便将孩子横放在门口。牛群中领头的公牛,素来最后出栏,那天却在最前面走了出来,把孩子护在四蹄之间,站定不动。数百头母牛蹭着公牛的身侧,陆续出了栏。牧牛人心想:‘这头公牛以往总是最后才出来,今天怎么在最前头出来,而且站在栏门中间一动不动?这是什么缘故?’他走上前去,看见躺在公牛身下的孩子,便生起亲子之爱,说道:‘我得到了一个儿子!’就把孩子带回了家。
Athassa bhariyā katipāhaccayena puttaṃ vijāyi. Seṭṭhi ‘‘imasmiṃ asati mama puttova seṭṭhiṭṭhānaṃ labhissati, idāneva taṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā kāḷiṃ āmantetvā, ‘‘gaccha, je, vajato gunnaṃ nikkhamanavelāya vajadvāramajjhe imaṃ tiriyaṃ nipajjāpehi, gāviyo naṃ madditvā māressanti, madditāmadditabhāvaṃ panassa ñatvā ehī’’ti āha. Sā gantvā gopālakena vajadvāre vivaṭamatteyeva taṃ tathā nipajjāpesi. Gogaṇajeṭṭhako usabho aññasmiṃ kāle sabbapacchā nikkhamantopi taṃ divasaṃ sabbapaṭhamaṃ nikkhamitvā dārakaṃ catunnaṃ pādānaṃ antare katvā aṭṭhāsi. Anekasatagāviyo usabhassa dve passāni ghaṃsantiyo nikkhamiṃsu. Gopālakopi ‘‘ayaṃ usabho pubbe sabbapacchā nikkhamati, ajja pana sabbapaṭhamaṃ nikkhamitvā vajadvāramajjhe niccalova ṭhito, kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā gantvā tassa heṭṭhā nipannaṃ dārakaṃ disvā puttasinehaṃ paṭilabhitvā, ‘‘putto me laddho’’ti gehaṃ nesi.
卡莉回去,长者问她情况,她据实禀告。长者说:‘去,再给他一千钱,把孩子带回来。’她付了一千钱,又将孩子带回交给长者。然后长者对她说:‘大妈卡莉,城里有五百辆货车清晨出发行商。你把他带去放在车轮道上,要么牛会踩死他,要么车轮会碾死他。你探明他的消息后再回来。’她把他带去放在车轮道上。那时,车队首领走在最前头,但他的牛到了那里却把轭甩掉了。他屡次套上轭,鞭打它们,它们仍不肯向前走。就在他与牛群僵持之际,太阳升起来了。他心想:‘这些牛到底怎么了?’于是察看道路,发现了孩子,心想:‘我真是造了重业啊!’随后喜不自胜地说道:‘我得到了一个儿子!’就抱着孩子回家了。
Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā tamatthaṃ ārocetvā, ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā sahassaṃ datvā puna ānetvā adāsi. Atha naṃ āha – ‘‘amma, kāḷi imasmiṃ nagare pañca sakaṭasatāni paccūsakāle uṭṭhāya vāṇijjāya gacchanti, tvaṃ imaṃ netvā cakkamagge nipajjāpehi, goṇā vā naṃ maddissanti, cakkā vā chindissanti, pavattiṃ cassa ñatvāva āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ netvā cakkamagge nipajjāpesi. Tadā sākaṭikajeṭṭhako purato ahosi. Athassa goṇā taṃ ṭhānaṃ patvā dhuraṃ chaḍḍesuṃ, punappunaṃ āropetvā pājiyamānāpi purato na gacchiṃsu. Evaṃ tassa tehi saddhiṃ vāyamantasseva aruṇaṃ uṭṭhahi. So ‘‘kiṃ nāmetaṃ goṇā kariṃsū’’ti maggaṃ olokento dārakaṃ disvā, ‘‘bhāriyaṃ vata me kamma’’nti cintetvā, ‘‘putto me laddho’’ti tuṭṭhamānaso taṃ gehaṃ nesi.
卡莉回去,长者问起时,她便讲述了那件事的经过。长者说:‘去,再给他一千钱,把他带回来。’她照办了。然后长者对她说:‘现在把他带到乱葬岗,放在一处岔路口。在那儿,他要么被野狗等啃食,要么被非人伤害而死。你探清他是死是活,再回来。’她把他带到那里,让他躺下,自己则站到一旁。无论是狗、乌鸦还是非人,都无法靠近他。‘难道他没有母亲、父亲或兄弟等任何守护者吗?是谁在守护他呢?’原来,他过去生曾为狗,对独觉佛生起亲情而以舌舔舐,这一业报便在守护着他。那时,一个牧羊人正赶着数千只山羊去觅食,经过墓地旁边。一只母羊边吃边走,进了岔路,看到孩子后便跪下来,将乳头送入孩子口中。牧羊人发出‘嘿嘿’的驱赶声,羊也不出来。他心想:‘我用棍子把它打出来。’便走进岔路,看见母羊正跪着给孩子哺乳,便对孩子生起如亲子般的怜爱,说:‘我得到一个儿子了!’便抱着孩子离开了。
Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā, ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Atha naṃ so āha – ‘‘idāni naṃ āmakasusānaṃ netvā gacchantare nipajjāpehi, tattha sunakhādīhi vā khādito, amanussehi vā pahaṭo marissati, mātāmatabhāvañcassa jānitvāva āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ netvā tattha nipajjāpetvā ekamante aṭṭhāsi. Taṃ sunakho vā kāko vā amanusso vā upasaṅkamituṃ nāsakkhi. ‘‘Nanu cassa neva mātā na pitā na bhātikādīsu koci rakkhitā nāma atthi, ko taṃ rakkhatī’’ti? Sunakhakāle paccekabuddhe sinehena pavattitabhukkaraṇamattameva taṃ rakkhati. Atheko ajapālako anekasahassā ajā gocaraṃ nento susānapassena gacchati. Ekā ajā paṇṇāni khādamānā gacchantaraṃ paviṭṭhā dārakaṃ disvā jaṇṇukehi ṭhatvā dārakassa thanaṃ adāsi, ajapālakena ‘‘he he’’ti sadde katepi na nikkhami. So ‘‘yaṭṭhiyā naṃ paharitvā nīharissāmī’’ti gacchantaraṃ paviṭṭho jaṇṇukehi ṭhatvā dārakaṃ khīraṃ pāyantiṃ ajiṃ disvā dārake puttasinehaṃ paṭilabhitvā, ‘‘putto me laddho’’ti ādāya pakkāmi.
卡莉回到富翁那里,富翁询问后,她讲述了事情的经过。富翁说:“再去给他一千钱,把他带回来。”她照做了。于是富翁对她说:“卡莉大妈,你把他带到强盗崖山,登上山顶,将他从悬崖推下去。他撞在山壁上,便会粉身碎骨,落在地上。你确认他死后,再回来。”她带着孩子去到那里,站在山顶将他推下。然而,那处山壁旁有一大片顺着山坡生长的竹林,竹林顶部覆满了浓密的藤蔓。孩子掉下去时,就像落在一张毯子上。那一天,恰是编竹匠头领收割竹子的日子。他带着儿子一起去砍那片竹林。当竹林晃动时,孩子发出了声音。他心想:“这像是孩子的声音。”便从一侧爬上去,见到孩子后,心生欢喜,说:“我得到了一个儿子!”于是带着孩子离开了。
Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā, ‘‘gaccha, taṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Atha naṃ āha – ‘‘amma kāḷi, imaṃ ādāya corapapātapabbataṃ abhiruhitvā papāte khipa, pabbatakucchiyaṃ paṭihaññamāno khaṇḍākhaṇḍiko hutvā bhūmiyaṃ patissati, matāmatabhāvañcassa ñatvāva āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ tattha netvā pabbatamatthake ṭhatvā khipi. Taṃ kho pana pabbatakucchiṃ nissāya mahāveḷugumbo pabbatānusāreneva vaḍḍhi, tassa matthakaṃ ghanajāto jiñjukagumbo avatthari. Dārako patanto kojavake viya tasmiṃ pati. Taṃ divasañca naḷakārajeṭṭhakassa veḷubali patto hoti. So puttena saddhiṃ gantvā taṃ veḷugumbaṃ chindituṃ ārabhi. Tasmiṃ calante dārako saddamakāsi. So ‘‘dārakasaddo viyā’’ti ekena passena abhiruhitvā taṃ disvā, ‘‘putto me laddho’’ti tuṭṭhacitto ādāya gato.
卡莉回到富翁身边,富翁问起,她便讲述了事情的经过。富翁说:“再去给他一千钱,把他带回来。”她又照做了。就这样,在富翁接二连三的策划之下,孩子渐渐长大,人们都称他为“郭萨迦”。他在富翁眼中就如同一根刺,富翁连正眼都不愿看他。于是富翁寻思着害他之法,便去到一位与他相识的陶匠的作坊,问:“你什么时候烧窑?”陶匠答:“明天。”富翁说:“那好,这一千钱给你,替我办一件事。”陶匠问:“什么事,主人?”富翁说:“我有一个不肖子,我会派他到你这儿来。你抓住他,带进里屋,用锋利的刀把他砍成碎块,装进罐子里,再放进窑里烧掉。这一千钱算是定钱,事成之后我另有酬谢。”陶匠应道:“好的。”第二天,富翁叫来郭萨迦,对他说:“昨天我吩咐陶匠办一件事。来,你到他那儿走一趟,跟他说:‘请完成昨天我父亲吩咐的那件事。’”郭萨迦说:“好的。”便出发了。他正往陶匠那儿走时,富翁的另一个亲生儿子正与一群孩童玩骰子,见到郭萨迦,便叫住他,问:“兄弟,你去哪里?”郭萨迦说:“奉父亲之命,去陶匠那里。”那儿子说:“我替你去吧。这些孩……”
Kāḷī seṭṭhissa santikaṃ gantvā tena pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā, ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Seṭṭhino idañcidañca karontasseva dārako vaḍḍhito ‘‘ghosako’’tvevassa nāmaṃ ahosi. So seṭṭhino akkhimhi kaṇṭako viya khāyi, ujukaṃ taṃ oloketumpi na visati. Athassa māraṇūpāyaṃ cintento attano sahāyakassa kumbhakārassa santikaṃ gantvā, ‘‘kadā tvaṃ āvāpaṃ ālimpessasī’’ti pucchitvā – ‘‘sve’’ti vutte, ‘‘tena hi idaṃ sahassaṃ gahetvā mama ekaṃ kammaṃ karohī’’ti āha. ‘‘Kiṃ, sāmī’’ti? ‘‘Eko me avajātaputto atthi, taṃ tava santikaṃ pesessāmi, atha naṃ gahetvā gabbhaṃ pavesetvā tikhiṇāya vāsiyā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā cāṭiyaṃ pakkhipitvā āvāpe paceyyāsi, idaṃ te sahassaṃ saccakārasadisaṃ. Uttariṃ pana te kattabbayuttakaṃ pacchā karissāmī’’ti. Kumbhakāro ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Seṭṭhi punadivase ghosakaṃ pakkositvā, ‘‘hiyyo mayā kumbhakāro ekaṃ kammaṃ āṇatto, ehi, tvaṃ tassa santikaṃ gantvā evaṃ vadehi – ‘hiyyo kira me pitarā āṇattaṃ kammaṃ nipphādehī’’’ti pahiṇi. So ‘‘sādhū’’ti agamāsi. Taṃ tattha gacchantaṃ itaro seṭṭhino putto dārakehi saddhiṃ guḷaṃ kīḷanto disvā taṃ pakkositvā, ‘‘kuhiṃ gacchasi bhātikā’’ti pucchitvā ‘‘pitu sāsanaṃ gahetvā kumbhakārassa santika’’nti vutte ‘‘ahaṃ tattha gamissāmi. Ime maṃ dārakā bahuṃ lakkhaṃ jiniṃsu, taṃ me paṭijinitvā dehī’’ti āha. ‘‘Ahaṃ pitu bhāyāmī’’ti. ‘‘Mā bhāyi, bhātika, ahaṃ taṃ sāsanaṃ harissāmi. Bahūhi jito, yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva me lakkhaṃ paṭijinā’’ti.
据说郭萨迦很擅长玩骰子,那孩子就这样缠住了他。郭萨迦便对他说:“那你去告诉陶匠:‘请完成昨天我父亲吩咐的那件事。’”于是便打发他走了。那孩子到了陶匠那里,便照样说了。结果,陶匠按照富翁先前所指示的方式,将他杀死,并投入窑中。郭萨迦则玩了一整天骰子,傍晚时分方才回家。富翁问他:“孩子,你怎么没去呢?”郭萨迦便将自己没去的原因,以及弟弟代替他去的情况禀告了。富翁一听,大喊一声:“哎呀,我完了!”发出凄厉的哀号,仿佛全身血液都沸腾了,张开双臂哭着奔向陶匠那里,喊道:“喂,陶匠,不要害我,不要害我啊!”陶匠见他那样跑来,说:“主人,别喊了,您的事已经办妥了。”那富翁如同被大山压住一般,被巨大的悲痛所笼罩,愁忧至极。这正所谓:对无辜者行恶,其果报如此。因此,世尊说道:
Ghosako kira guḷakīḷāya cheko, tena naṃ evaṃ nibandhi. Sopi taṃ ‘‘tena hi gantvā kumbhakāraṃ vadehi – ‘pitarā kira me hiyyo ekaṃ kammaṃ āṇattaṃ, taṃ nipphādehī’’’ti vatvā uyyojesi. So tassa santikaṃ gantvā tathā avaca. Atha naṃ kumbhakāro seṭṭhinā vuttaniyāmeneva māretvā āvāpe khipi. Ghosakopi divasabhāgaṃ kīḷitvā sāyanhasamaye gehaṃ gantvā ‘‘kiṃ, tāta, na gatosī’’ti vutte attano agatakāraṇañca kaniṭṭhassa gatakāraṇañca ārocesi. Taṃ sutvā seṭṭhi ‘‘ahaṃ dhī’’ti mahāviravaṃ viravitvā sakalasarīre pakkuthitalohito viya hutvā, ‘‘ambho, kumbhakāra, mā maṃ nāsayi, mā maṃ nāsayī’’ti bāhā paggayha kandanto tassa santikaṃ agamāsi. Kumbhakāro taṃ tathā āgacchantaṃ disvā, ‘‘sāmi, mā saddaṃ kari, kammaṃ te nipphanna’’nti āha. So pabbatena viya mahantena sokena avatthaṭo hutvā anappakaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedesi. Yathā taṃ appaduṭṭhassa padussamāno. Tenāha bhagavā –
若有人对无杖者挥杖相向,对无过失者心生嗔害,
他必将「迅速」(khippameva)遭遇十种「事」(ṭhāna,处境、状况)之一:
粗涩的苦受、财物的损失,以及身体的毁坏;
或罹患重病,或陷入心狂乱。
或遭遇来自「国王」(rājato)的「灾难」(upasagga,迫害),或「可怕的」(dāruṇa)「诬告」(abbhakkhāna,不实的指控),
或亲属灭尽,财富荡然散灭。
又或者,他的「房屋」(agārāni)被「烈火」(pāvaka aggi,燃烧的火)所焚烧(ḍahati)。
‘‘Yo daṇḍena adaṇḍesu, appaduṭṭhesu dussati; Dasannamaññataraṃ ṭhānaṃ, khippameva nigacchati. ‘‘Vedanaṃ pharusaṃ jāniṃ, sarīrassa ca bhedanaṃ; Garukaṃ vāpi ābādhaṃ, cittakkhepañca pāpuṇe. ‘‘Rājato vā upasaggaṃ, abbhakkhānañca dāruṇaṃ; Parikkhayañca ñātīnaṃ, bhogānañca pabhaṅguraṃ. ‘‘Atha vāssa agārāni, aggi ḍahati pāvako; Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjatī’’ti. (dha. pa. 137-140);
尽管如此,那位长者仍无法正视他。他心中盘算:‘怎样才能杀掉他呢?’终于想出一计:‘将他送到我在那个村子的代理人那里,再将其杀害。’接着长者思忖:‘这个不肖之子,杀了他扔进粪坑。待事成之后,我日后自会知道如何处置他舅舅的事。’他写了一封信,对儿子说:‘吾儿,我们在那村子有位代理人,你把这封信交给他。’说罢,将信系在儿子的衣襟里。然而这儿子根本不识字。原来,自幼时起,长者便屡次试图雇人杀害他,却从未得逞,又怎会教他识字呢?就这样,他带着那封实为催命符的信,正要出门时,说道:‘父亲,我没有路上充饥的干粮。’长者说:‘你不需干粮。半路有个某某村,那里住着我的一位长者朋友,你在他家用过早餐再继续赶路。’儿子答应:‘好的。’向父亲敬礼后便出发了。到了那村子,他打听出长者家,便前往拜访,见到了长者夫人。夫人问:‘你从何处来?’他答:‘从城里来。’‘你是谁的儿子?’‘我是你们那位长者朋友的儿子,母亲。’‘你就是那位……’
Evaṃ santepi puna naṃ seṭṭhi ujukaṃ oloketuṃ na sakkoti. ‘‘Kinti naṃ māreyya’’nti cintento, ‘‘mama gāmasate āyuttakassa santikaṃ pesetvā māressāmī’’ti upāyaṃ disvā, ‘‘ayaṃ me avajātaputto, imaṃ māretvā vaccakūpe khipatu, evaṃ kate ahaṃ mātulassa kattabbayuttakaṃ pacchā jānissāmī’’ti tassa paṇṇaṃ likhitvā, ‘‘tāta ghosaka, amhākaṃ gāmasate āyuttako atthi, imaṃ paṇṇaṃ haritvā tassa dehī’’ti vatvā paṇṇaṃ tassa dussante bandhi. So pana akkharasamayaṃ na jānāti. Daharakālato paṭṭhāya hi naṃ mārāpentova seṭṭhi māretuṃ nāsakkhi, kiṃ akkharasamayaṃ sikkhāpessati? Iti so attano mārāpanapaṇṇameva dussante bandhitvā nikkhamanto āha – ‘‘pātheyyaṃ me, tāta, natthī’’ti. ‘‘Pātheyyena te kammaṃ natthi, antarāmagge ‘asukagāme nāma mamasahāyako seṭṭhi atthi, tassa ghare pātarāsaṃ katvā purato gacchāhī’’’ti. So ‘‘sādhū’’ti pitaraṃ vanditvā nikkhanto taṃ gāmaṃ patvā seṭṭhissa gharaṃ pucchitvā gantvā seṭṭhijāyaṃ passi. ‘‘Tvaṃ kuto āgatosī’’ti ca vutte, ‘‘antonagarato’’ti āha. ‘‘Kassa puttosī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ sahāyakaseṭṭhino, ammā’’ti. ‘‘Tvaṃsi ghosako nāmā’’ti? ‘‘Āma, ammā’’ti. Tassā saha dassaneneva tasmiṃ puttasineho uppajji. Seṭṭhino panekā dhītā atthi pannarasasoḷasavassuddesikā abhirūpā pāsādikā, taṃ rakkhituṃ ekameva pesanakārikaṃ dāsiṃ datvā sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale sirigabbhe vasāpenti. Seṭṭhidhītā tasmiṃ khaṇe taṃ dāsiṃ antarāpaṇaṃ pesesi. Atha naṃ seṭṭhijāyā disvā, ‘‘kuhiṃ gacchasī’’ti pucchitvā, ‘‘ayyadhītāya pesanenā’’ti vutte ‘‘ito tāva ehi, tiṭṭhatu pesanaṃ, puttassa me pīṭhakaṃ attharitvā pāde dhovitvā telaṃ makkhitvā sayanaṃ attharitvā dehi, pacchā pesanaṃ karissasī’’ti āha. Sā tathā akāsi.
那时,长者的女儿因女仆许久未归而责备她。女仆便对她说:‘请您别生我的气。长者之子瞿沙迦来了,我为他做了些事,去了那边一趟,所以回来晚了。’长者的女儿一听到‘长者之子瞿沙迦’这个名字,爱意便生起,穿透皮肤等,直入骨髓,安住其中。原来,在往昔好奇的时节,她曾是他的妻子。
Atha naṃ cirenāgataṃ seṭṭhidhītā santajjesi. Atha naṃ sā āha – ‘‘mā me kujjhi, seṭṭhiputto ghosako āgato, tassa idañcidañca katvā tattha gantvā āgatāmhī’’ti. Seṭṭhidhītāya ‘‘seṭṭhiputto ghosako’’ti nāmaṃ sutvāva pemaṃ chaviyādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhitaṃ. Kotuhalakālasmiñhi sā tassa pajāpatī hutvā nāḷikodanaṃ paccekabuddhassa adāsi, tassānubhāvenāgantvā imasmiṃ seṭṭhikule nibbattā. Iti taṃ so pubbasineho avattharitvā gaṇhi. Tenāha bhagavā –
或因往昔共住,或因现世利益;
爱念便如是生起,犹如水中的青莲。”(《本生经》1.2.174)
‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā; Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti. (jā. 1.2.174);
于是她问道:“母亲,他现在何处?”“正躺在床上睡觉。”“他手里可有什么?”“衣襟上系着一封信。”她心想:“这究竟是封什么信?”趁着儿子熟睡、父母都在忙碌而未加注意,她便悄悄下楼,走到他身边,解下那封信,带回自己的房间,关上门,打开窗户。她通晓文字,展开信读了起来。读完后,她心想:“唉,真是个愚人!竟将能要自己命的信系在衣襟上到处行走。若非被我发现,他必性命不保。”于是她将这封信撕碎,另仿效长者的笔迹写了一封,内容如下:“这是我的儿子,名为 Ghosaka。你当从村邑收取贺礼,让他与此地的地方长者之女举行吉祥的婚礼庆典,并在他所住村落的中央,为他建造一座两层的楼阁,以围墙和壮丁做好周密的防护。另外,给我回信,告知我‘某事某事已办妥’。交代好这些之后,我日后自然会知道该如何处置舅舅。”写毕,她将信封好,再次下楼,如同先前一般紧系在他的衣襟上。
Atha naṃ pucchi – ‘‘kuhiṃ so, ammā’’ti? ‘‘Sayane nipanno niddāyatī’’ti. ‘‘Atthi panassa hatthe kiñcī’’ti? ‘‘Dussante paṇṇaṃ atthī’’ti. Sā ‘‘kiṃ paṇṇaṃ nu kho eta’’nti tasmiṃ niddāyante mātāpitūnaṃ aññavihitatāya apassantānaṃ otaritvā samīpaṃ gantvā taṃ paṇṇaṃ mocetvā ādāya attano gabbhaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya vātapānaṃ vivaritvā akkharasamaye kusalatāya paṇṇaṃ vācetvā, ‘‘aho vata bālo, attano maraṇapaṇṇaṃ dussante bandhitvā vicarati, sace mayā na diṭṭhaṃ assa, natthissa jīvita’’nti taṃ paṇṇaṃ phāletvā seṭṭhissa vacanena aparaṃ paṇṇaṃ likhi – ‘‘ayaṃ mama putto ghosako nāma, gāmasatato paṇṇākāraṃ āharāpetvā imassa janapadaseṭṭhino dhītarā saddhiṃ maṅgalaṃ katvā attano vasanagāmassa majjhe dvibhūmakaṃ gehaṃ kāretvā pākāraparikkhepena ceva purisaguttiyā ca susaṃvihitārakkhaṃ karotu, mayhañca ‘idañcidañca mayā kata’nti sāsanaṃ pesetu, evaṃ kate ahaṃ mātulassa kattabbayuttakaṃ pacchā jānissāmī’’ti, likhitvā ca pana saṅgharitvā otaritvā dussanteyevassa bandhi.
他睡了白天的一部分后,起来用餐,然后出发了。第二天一早,他到了那个村子,正好看见管事在处理村务。管事看见他,便问:“有什么事吗,贤者?”他说:“我父亲派我给您送了一封信。”管事说:“什么信?贤者,拿来。”他接过信读了,满心欢喜地说:“诸位请看,我的主人对我如此厚爱,竟让我为他长子的婚礼操办庆典。”于是他对居士们说:“快去把木材等材料运来!”在村子中央建好如前所述的房屋,从百村收来贺礼,从地方长者那里迎来他的女儿,举办了婚礼,然后送信给长者说:“某事某事我已办妥。”
So divasabhāgaṃ niddāyitvā uṭṭhāya bhuñjitvā pakkāmi. Punadivase pātova taṃ gāmaṃ gantvā āyuttakaṃ gāmakiccaṃ karontaṃyeva passi. So taṃ disvā, ‘‘kiṃ, tātā’’ti pucchi. ‘‘Pitarā me tumhākaṃ paṇṇaṃ pesita’’nti. ‘‘Kiṃ paṇṇaṃ, tāta, āharā’’ti paṇṇaṃ gahetvā vācetvā tuṭṭhamānaso ‘‘passatha, bho, mama sāmino mayi sinehaṃ katvā jeṭṭhaputtassa me maṅgalaṃ karotū’’ti mama santikaṃ pahiṇi. ‘‘Sīghaṃ dāruādīni āharathā’’ti gahapatike vatvā gāmamajjhe vuttapakāraṃ gehaṃ kārāpetvā gāmasatato paṇṇākāraṃ āharāpetvā janapadaseṭṭhino santikā dhītaraṃ ānetvā maṅgalaṃ katvā seṭṭhissa sāsanaṃ pahiṇi ‘‘idañcidañca mayā kata’’nti.
长者听了这事,生起极大的忧恼:“我想做的,做不成;我不想做的,偏偏成了。”这忧恼加上丧子之痛,合在一起,引起胃中灼热,导致严重腹泻。长者的女儿也对众人下令:“如果有谁从长者那边来,不要先告诉长者之子,必须先告诉我。”长者心想:“我现在决不让那个坏儿子成为我家产的主人。”于是他对一位管事说:“舅舅,我想见见我的儿子,你派个跑腿的,去把我儿子叫来。”管事应道:“好的。”便写了信,派了一个人去。长者的女儿得知那人来了,站在门外,就把他叫进来,问道:“有什么事吗,贤者?”那人说:“女主人,长者病了,想见儿子,派我来叫他。”她问:“贤者,病情是重还是轻?”“目前还算有力气,还能进食,女主人。”她并没有通知长者之子,只是为那人安排了住处和花销,说道:“等我派你的时候你再走,暂时先住下。”长者又问管事:“舅舅,难道你没派人到我儿子那儿去吗?”“派了,主人,只是去的人还没回来。”“那好,再派另一个人去。”他又派了人。长者的女儿对第二个人也如此对待。后来,长者的病势变得沉重,一个容器接进去,一个容器排出来。长者又问管事:“舅舅,难道你没派人到我儿子那儿去吗?”“派了,主人,只是去的人还没回来。”“那好,再派另一个人去。”他又派了人。长者的女儿对第三次来的人也询问情况。那人说:“女主人,长者病得很重,已经断食,濒临死亡,一个容器排出来,一个容器接进去。”长者的女儿心想:“现在是去的时候了。”便对长者之子说:“听说你父亲病了。”“你怎么说,贤妻?”“他身体不适,夫君。”“那现在该怎么办?”“夫君,我们带上从百村收来的贺礼,前去探望他吧。”他回答:“好的。”于是让人拿来贺礼,装上车子,便启程了。
Taṃ sutvā seṭṭhino ‘‘yaṃ kāremi, taṃ na hoti; yaṃ na kāremi, tadeva hotī’’ti mahantaṃ domanassaṃ uppajji. Puttasokena saddhiṃ so soko ekato hutvā kucchiḍāhaṃ uppādetvā atisāraṃ janesi. Seṭṭhidhītāpi ‘‘sace koci seṭṭhino santikā āgacchati, mama akathetvā seṭṭhiputtassa paṭhamataraṃ mā kathayitthā’’ti jane āṇāpesi. Seṭṭhipi kho ‘‘dāni taṃ duṭṭhaputtaṃ mama sāpateyyassa sāmikaṃ na karissāmī’’ti cintetvā ekaṃ āyuttakaṃ āha – ‘‘mātula, puttaṃ me daṭṭhukāmomhi, ekaṃ pādamūlikaṃ pesetvā mama puttaṃ pakkosāpehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti vatvā paṇṇaṃ datvā ekaṃ purisaṃ pesesi. Seṭṭhidhītāpi tassa āgantvā dvāre ṭhitabhāvaṃ sutvā taṃ pakkosāpetvā, ‘‘kiṃ, tātā’’ti pucchi. So āha – ‘‘seṭṭhi gilāno, puttaṃ passituṃ pakkosāpesi, ayye’’ti. ‘‘Kiṃ, tāta, balavā, dubbalo’’ti? ‘‘Balavā tāva, āhāraṃ bhuñjatiyeva, ayye’’ti. Sā seṭṭhiputtaṃ ajānāpetvāva tassa nivesanañca paribbayañca dāpetvā ‘‘mayā pesitakāle gamissasi, acchassu tāvā’’ti āha. Seṭṭhi puna āyuttakaṃ avaca, ‘‘kiṃ, mātula, na te mama puttassa santikaṃ pahita’’nti? ‘‘Pahitaṃ, sāmi, gatapuriso na tāva etī’’ti. ‘‘Tena hi puna aparaṃ pesehī’’ti. So pesesi. Seṭṭhidhītā tasmimpi tatheva paṭipajji. Atha seṭṭhino rogo balavā jāto, ekaṃ bhājanaṃ pavisati, ekaṃ nikkhamati. Puna seṭṭhi āyuttakaṃ pucchi – ‘‘kiṃ, mātula, na te mama puttassa santikaṃ pahita’’nti? ‘‘Pahitaṃ, sāmi, gatapuriso na tāva etī’’ti. ‘‘Tena hi puna aparaṃ pesehī’’ti. So pesesi. Seṭṭhidhītā tatiyavāre āgatampi taṃ pavattiṃ pucchi. So ‘‘bāḷhagilāno, ayye, seṭṭhi āhāraṃ pacchinditvā maccuparāyaṇo jāto, ekaṃ bhājanaṃ nikkhamati , ekaṃ pavisatī’’ti āha. Seṭṭhidhītā ‘‘idāni gantuṃ kālo’’ti seṭṭhiputtassa ‘‘pitā te kira gilāno’’ti ārocetvā ‘‘kiṃ vadesi bhadde’’ti vutte ‘‘aphāsukamassa, sāmī’’ti āha. ‘‘Idāni kiṃ kātabba’’nti. Sāmi? ‘‘Gāmasatato vuṭṭhānakapaṇṇākāraṃ ādāya gantvā passissāma na’’nti. So ‘‘sādhū’’ti paṇṇākāraṃ āharāpetvā sakaṭehi ādāya pakkāmi.
接着,她便对他说:“你的父亲身体虚弱,若带着这些贺礼赶路,拖延久了恐生障碍,不如把这些退回去吧。”说完,她便把所有贺礼都送回了自己的娘家。随后又对他说:“夫君,你站在你父亲的脚边,我则站到他的头边。”在进屋之前,她就对自己手下的随从吩咐:“在屋子前后都安排好守卫。”进入房间时,长者之子便站到了父亲脚边,长者的女儿则站到了他的头边。
Atha naṃ sā ‘‘pitā te dubbalo, ettakaṃ paṇṇākāraṃ gahetvā gacchantānaṃ papañco bhavissati, etaṃ nivattāpehī’’ti vatvā taṃ sabbaṃ attano kulagehaṃ pesetvā puna taṃ āha – ‘‘sāmi, tvaṃ attano pitu pādapasse tiṭṭheyyāsi, ahaṃ ussīsakapasse ṭhassāmī’’ti. Gehaṃ pavisamānāyeva ca ‘‘gehassa purato ca pacchato ca ārakkhaṃ gaṇhathā’’ti attano purise āṇāpesi. Paviṭṭhakāle pana seṭṭhiputto pitu pādapasse aṭṭhāsi, itarā ussīsakapasse.
就在此时,长者正仰面而卧。管事一边为他按摩双脚,一边说道:“主人,您的儿子来了。”长者问:“他在哪里?”管事答:“他就站在您的脚边。”长者看见儿子后,便召来掌管财务的人,问道:“我家中财富有多少?”财务回答:“主人,仅钱财便有四十俱胝。至于诸受用器具、林园、聚落、田地、两足众生、四足众生以及车乘等,数目各是多少多少。”长者本想说“我不把这些财富给我儿子苟萨卡”,却脱口说出:“我给。”长者的女儿听到这话,心想:“此人若再开口,恐怕又会说出什么别的话来。”于是她装出极度悲伤的样子,散开头发,哭着说:“父亲啊,您说的这是什么话?我们竟听到您说出这样的话,真是薄福啊!”她一边说,一边用头撞向长者的胸口,俯身扑在他身上,用头蹭着他的胸膛,放声大哭,使得长者再也说不出话来。长者便在那一刹那断了气。人们去向优填王禀报说:“长者去世了。”国王吩咐料理了长者的后事,然后问道:“他有儿女吗?”臣下回禀:“大王,他有一个儿子名叫苟萨卡,他把所有财产都交付给他之后才去世的,大王。”
Tasmiṃ khaṇe seṭṭhi uttānako nipanno hoti. Āyuttako pana tassa pāde parimajjanto ‘‘putto te, sāmi, āgato’’ti āha. ‘‘Kuhiṃ so’’ti? ‘‘Esa pādamūle ṭhito’’ti. Atha naṃ disvā āyakammikaṃ pakkosāpetvā, ‘‘mama gehe kittakaṃ dhana’’nti pucchi. ‘‘Sāmi, dhanasseva cattālīsakoṭiyo, upabhogaparibhogabhaṇḍānaṃ pana vanagāmakkhettadvipadacatuppadayānavāhanānañca ayañca ayañca paricchedo’’ti vutte, ‘‘ahaṃ ettakaṃ dhanaṃ mama puttassa ghosakassa na demī’’ti vattukāmo ‘‘demī’’ti āha. Taṃ sutvā seṭṭhidhītā ‘‘ayaṃ puna kathento aññaṃ kiñci katheyyā’’ti cintetvā sokāturā viya kese vikiritvā rodamānā ‘‘kiṃ nāmetaṃ, tāta, vadetha, idampi nāma vo vacanaṃ suṇoma, alakkhikā vatamhā’’ti vatvā matthakena naṃ uramajjhe paharantī patitvā yathā puna vattuṃ na sakkoti, tathāssa uramajjhe matthakena ghaṃsentī ārodanaṃ dassesi. Seṭṭhi taṃkhaṇaññeva kālamakāsi. ‘‘Seṭṭhi mato’’ti gantvā utenassa rañño ārocayiṃsu. Rājā tassa sarīrakiccaṃ kārāpetvā, ‘‘atthi panassa putto vā dhītā vā’’ti pucchi. ‘‘Atthi, deva, ghosako nāma tassa putto, sabbaṃ sāpateyyaṃ tassa niyyādetvāva mato, devā’’ti.
过了一段时间,国王召见长者的儿子。那天正逢下雨,王宫的庭院里到处积了水。长者的儿子想去谒见国王,便动身前往。国王打开窗户,望着他走来,只见他在王宫庭院中跳过积水而行。他到了以后,向国王礼敬,站在一旁。国王问他:“小伙子,你就是苟萨卡吗?”他回答:“是的,大王。”国王安慰他说:“你的父亲去世了,不必悲伤;你父亲的长者之位,我赐予你。”然后便让他退下:“去吧,小伙子。”国王一直目送他离开。他来时是跳过积水而来的,离去时却踏进水中,缓步而行。于是国王又把他叫回来,问道:“小伙子,你到我这里来的时候,是跳过水过来的,回去时为什么却踏进水里慢慢走呢?”他回答:“大王,那时我还是少年,尚在嬉戏之年。然而如今大王已允诺授予我官位,因此不应再像从前那般行事,如今当以稳重端庄之仪而行。”国王听了这话,心中思忖:“此人颇有器量,我现在就授予他官位。”于是就把其父曾经拥有的财富赐还给他,并备齐全套仪仗,正式册封他为长者。
Rājā aparabhāge seṭṭhiputtaṃ pakkosāpesi. Tasmiñca divase devo vassi. Rājaṅgaṇe tattha tattha udakaṃ saṇṭhāti. Seṭṭhiputto ‘‘rājānaṃ passissāmī’’ti pāyāsi. Rājā vātapānaṃ vivaritvā taṃ āgacchantaṃ olokento rājaṅgaṇe udakaṃ laṅghitvā āgacchantaṃ disvā āgantvā vanditvā ṭhitaṃ ‘‘tvaṃ ghosako nāma, tātā’’ti pucchitvā ‘‘āma, devā’’ti vutte ‘‘pitā me matoti mā soci, tava pettikaṃ seṭṭhiṭṭhānaṃ tuyhameva dassāmī’’ti taṃ samassāsetvā ‘‘gaccha, tātā’’ti uyyojesi. Rājā gacchantañca naṃ olokentova aṭṭhāsi. So āgamanakāle laṅghitaṃ udakaṃ gamanakāle otaritvā saṇikaṃ agamāsi. Atha naṃ rājā tatova pakkosāpetvā, ‘‘kiṃ nu kho, tāta, tvaṃ mama santikaṃ āgacchanto udakaṃ laṅghitvā āgamma gacchanto otaritvā saṇikaṃ gacchasī’’ti pucchi. ‘‘Āma, deva, ahaṃ tasmiṃ khaṇe kumārako, kīḷanakālo nāma, so idāni pana me devena ṭhānantaraṃ paṭissutaṃ. Tasmā yathā pure acaritvā idāni sannisinnena hutvā carituṃ vaṭṭatī’’ti. Taṃ sutvā rājā ‘‘dhitimāyaṃ puriso, idānevassa ṭhānantaraṃ dassāmī’’ti pitarā bhuttaṃ bhogaṃ datvā sabbasatena seṭṭhiṭṭhānaṃ adāsi.
他站在车上,绕城右旋。他所注视之处,大地皆为之震动。长者的女儿正与一位名叫黑婢的女仆坐在一起交谈,她说:‘黑婢啊,你儿子能有这样的成就,全靠了我。’黑婢问:‘女主人,这从何说起呢?’她说道:‘此人把写有自己死刑判决的文书,系在破布上送到我们家。是我把那文书撕碎,另写了一份让他与我成婚的文书,才将他保全了这么久。’黑婢说:‘女主人,您只看到这一点。这位长者从他小时候起就想害死他,却始终未能得逞,反而因为他而耗尽了无数钱财。’接着又说:‘女主人,长者所做的事实在太过分了。’当她看见苟萨卡绕城后正要进门时,心中想道:‘这人有如此成就,全是靠了我’,便笑了起来。苟萨卡见她发笑,便问道:‘你笑什么?’她答:‘自有缘由。’他说:‘说来听听?’她不肯说。他便拔出剑来威胁道:‘你要是不说,我就把你劈成两半!’她这才说道:‘我心想“你能获得这样的成就,全是靠了我”,所以才笑的。’他说:‘如果我父亲把自己的财产交给了我,你在这里面又算什么呢?’据说,他这么久以来对这些事一无所知,所以并不相干。
So rathe ṭhatvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ akāsi. Olokitolokitaṭṭhānaṃ kampati. Seṭṭhidhītā kāḷidāsiyā saddhiṃ mantayamānā nisinnā ‘‘amma kāḷi, puttassa te ettikā sampatti maṃ nissāya uppannā’’ti āha. ‘‘Kiṃ kāraṇā, ammā’’ti? ‘‘Ayañhi attano maraṇapaṇṇaṃ dussante bandhitvā amhākaṃ gharaṃ āgato, athassa mayā taṃ paṇṇaṃ phāletvā mayā saddhiṃ maṅgalakaraṇatthāya aññaṃ paṇṇaṃ likhitvā ettakaṃ kālaṃ tattha ārakkho kato’’ti. ‘‘Amma, tvaṃ ettakaṃ passasi, imaṃ pana seṭṭhi daharakālato paṭṭhāya māretukāmo māretuṃ nāsakkhi, kevalaṃ imaṃ nissāya bahuṃ dhanaṃ khīyī’’ti. ‘‘Amma, atibhāriyaṃ vata seṭṭhinā kata’’nti. Nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā gehaṃ pavisantaṃ pana naṃ disvā, ‘‘ayaṃ ettikā sampatti maṃ nissāya uppannā’’ti hasitaṃ akāsi. Atha naṃ seṭṭhiputto disvā, ‘‘kiṃ kāraṇā hasī’’ti pucchi. ‘‘Ekaṃ kāraṇaṃ nissāyā’’ti. ‘‘Kathehi na’’nti? ‘‘Sā na kathesi’’. So ‘‘sace na kathessasi, dvidhā taṃ chindissāmī’’ti tajjetvā asiṃ nikkaḍḍhi. Sā ‘‘ayaṃ ettikā sampatti tayā maṃ nissāya laddhāti cintetvā hasita’’nti āha. ‘‘Yadi mama pitarā attano santakaṃ mayhaṃ niyyāditaṃ, tvaṃ ettha kiṃ hosī’’ti? So kira ettakaṃ kālaṃ kiñci na jānāti, tenassā vacanaṃ na saddahi. Athassa sā ‘‘tumhākaṃ pitarā maraṇapaṇṇaṃ datvā pesitā, tumhe mayā idañcidañca katvā rakkhitā’’ti sabbaṃ kathesi. ‘‘Tvaṃ abhūtaṃ kathesī’’ti asaddahanto ‘‘mātaraṃ kāḷiṃ pucchissāmī’’ti cintetvā ‘‘evaṃ kira, ammā’’ti. ‘‘Āma, tāta, daharakālato paṭṭhāya taṃ māretukāmo māretuṃ asakkonto taṃ nissāya bahuṃ dhanaṃ khīyi, sattasu ṭhānesu tvaṃ maraṇato mutto, idāni bhogagāmato āgamma sabbasatena saddhiṃ seṭṭhiṭṭhānaṃ patto’’ti. So taṃ sutvā ‘‘bhāriyaṃ vata kammaṃ, evarūpā kho pana maraṇā muttassa mama pamādajīvitaṃ jīvituṃ ayuttaṃ, appamatto bhavissāmī’’ti cintetvā devasikaṃ sahassaṃ vissajjetvā addhikakapaṇādīnaṃ dānaṃ paṭṭhapesi. Mitto nāmassa kuṭumbiko dānabyāvaṭo ahosi. Ayaṃ ghosakaseṭṭhino uppatti.
那时,在跋达瓦提城有一位名叫跋达瓦提的长者,他是苟萨卡长者素未谋面的朋友。苟萨卡长者从跋达瓦提城来的商人口中,听说了跋达瓦提长者的富有和年纪,便想与他结交为友,于是送去了礼物。跋达瓦提长者也从来自憍赏弥的商人那里,听说了苟萨卡长者的富有和年纪,同样想与他结交为友,并送去了礼物。就这样,他们彼此成了未曾谋面的朋友,一直互通往来。后来,跋达瓦提长者的家里爆发出蛇风病。此病一旦流行,先是苍蝇死去,接着依次是昆虫、老鼠、鸡、猪、牛、男女奴仆相继死去,最后连家中的主人也未能幸免。在他们之中,只有那些破墙而出逃走的人,才得以保全性命。那时,长者带着妻子和女儿就这样逃了出来,因为渴望见到苟萨卡长者,便踏上了前往憍赏弥的道路。他们在半路上便耗尽了路粮,身体被风热与饥渴折磨得疲惫不堪,好不容易才到达憍赏弥。他们在一处有水源的地方停下来,沐浴之后,进入了城门附近的一间厅堂。
Tasmiṃ pana kāle bhaddavatīnagare bhaddavatiyaseṭṭhi nāma ghosakaseṭṭhino adiṭṭhapubbasahāyako ahosi. Bhaddavatīnagarato āgatānaṃ vāṇijānaṃ santike ghosakaseṭṭhi bhaddavatiyaseṭṭhino sampattiñca vayappadesañca sutvā tena saddhiṃ sahāyakabhāvaṃ icchanto paṇṇākāraṃ pesesi. Bhaddavatiyaseṭṭhipi kosambito āgatānaṃ vāṇijānaṃ santike ghosakaseṭṭhino sampattiñca vayappadesañca sutvā tena saddhiṃ sahāyakabhāvaṃ icchanto paṇṇākāraṃ pesesi. Evaṃ te aññamaññaṃ adiṭṭhapubbasahāyakā hutvā vasiṃsu. Aparabhāge bhaddavatiyaseṭṭhino gehe ahivātarogo patito. Tasmiṃ patite paṭhamaṃ makkhikā maranti, tato anukkameneva kīṭā mūsikā kukkuṭā sūkarā gāvo dāsī dāsā sabbapacchā gharamānusakāpi maranti. Tesu ye bhittiṃ bhinditvā palāyanti, te jīvitaṃ labhanti, tadā pana seṭṭhi ca bhariyā ca dhītā cassa tathā palāyitvā ghosakaseṭṭhiṃ passituṃ patthentā kosambimaggaṃ paṭipajjiṃsu. Te antarāmaggeyeva khīṇapātheyyā vātātapena ceva khuppipāsāhi ca kilantasarīrā kicchena kosambiṃ patvā udakaphāsukaṭṭhāne ṭhatvā nhatvā nagaradvāre ekaṃ sālaṃ pavisiṃsu.
于是,长者对妻子说:‘贤妻啊,以这副模样前去,即使是刚生产的产妇见了也会心生不悦。我听说我的朋友每天布施一千钱给行路人和穷人等。我们且让女儿去那里取些食物回来,在此将养一两天身体,再去见朋友吧。’妻子应道:‘好的,夫君。’他们便在那厅堂里安顿下来。第二天,到了施食的时候,穷人和行路人等都前去领取食物,父母便吩咐女儿说:‘女儿,你去把我们的食物取回来。’这位豪富之家的女儿因遭遇不幸而放下了羞怯,竟毫无惭色地拿着钵,随着一群穷人一同前去取食。有人问她:‘你要取几人份的,女施主?’她答道:‘三人份。’那人便给了她三人份的食物。她将食物取回后,三人便坐在一起进食。
Tato seṭṭhi bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde, iminā nīhārena gacchantā vijātamātuyāpi amanāpā honti, sahāyako kira me addhikakapaṇādīnaṃ devasikaṃ sahassaṃ vissajjetvā dānaṃ dāpesi. Tattha dhītaraṃ pesetvā āhāraṃ āharāpetvā ekāhaṃ dvīhaṃ idheva sarīraṃ santappetvā sahāyakaṃ passissāmā’’ti. Sā ‘‘sādhu, sāmī’’ti. Te sālāyameva vasiṃsu. Punadivase kāle ārocite kapaṇaddhikādīsu āhāratthāya gacchantesu mātāpitaro, ‘‘amma, gantvā amhākaṃ āhāraṃ āharā’’ti dhītaraṃ pesayiṃsu. Mahābhogakulassa dhītā vipattiyā acchinnalajjitāya alajjamānā pātiṃ gahetvā kapaṇajanena saddhiṃ āhāratthāya gantvā ‘‘kati paṭivīse gaṇhissasi, ammā’’ti puṭṭhā ca pana ‘‘tayo’’ti āha. Athassā tayo paṭivīse adāsi. Tāya bhatte āhaṭe tayopi ekato bhuñjituṃ nisīdiṃsu.
于是,母女二人对长者说:“夫君,不幸之事,即便是大族亦难免遇到。莫要顾念我们,请进食吧,勿再忧愁。”她们以种种言辞劝请,令他进食。他食用后不能消化,于黎明破晓时分便去世了。母女二人以种种方式悲泣恸哭。次日,少女哭着去取食,有人问:“你要取几人份?”答:“两人份。”她取食归来,再三劝请母亲进食。母亲依从劝请,食后亦不能消化,便于当日去世。少女孤苦一人,哭泣悲叹,因遭此大苦,倍感饥饿。第三日,她跟随乞丐们一同哭着去取食,有人问:“女施主,你要取几人份?”她答:“一人份。”负责布施的密多管家认出她连续三日来取食,便对她说:“滚开,你这贱婢!今日我才算知道你的食量了。”这位具足惭耻心的良家少女一听此言,如矛刺心,又如伤口浇上碱水,问道:“怎么了,主人?”管家说:“你先前取三人份,昨日取二人份,今日取一人份。如今我可知道你自己的饭量了。”少女说:“主人,莫以为我是为自己而取。”管家问:“那你为何如此取食?”
Atha mātādhītaro seṭṭhiṃ āhaṃsu – ‘‘sāmi, vipatti nāma mahākulānampi uppajjati, mā amhe oloketvā bhuñja, mā cintayī’’ti. Iti naṃ nānappakārehi yācitvā bhojesuṃ. So bhuñjitvā āhāraṃ jīrāpetuṃ asakkonto aruṇe uggacchante kālamakāsi. Mātādhītaro nānappakārehi paridevitvā rodiṃsu. Kumārikā punadivase rodamānā āhāratthāya gantvā, ‘‘kati paṭivīse gaṇhissasī’’ti vuttā, ‘‘dve’’ti vatvā āhāraṃ āharitvā mātaraṃ yācitvā bhojesi. Sāpi tāya yāciyamānā bhuñjitvā āhāraṃ jīrāpetuṃ asakkontī taṃ divasameva kālamakāsi. Kumārikā ekikāva roditvā paridevitvā tāya dukkhuppattiyā ativiya sañjātachātakadukkhā punadivase yācakehi saddhiṃ rodantī āhāratthāya gantvā, ‘‘kati paṭivīse gaṇhissasi, ammā’’ti vuttā ‘‘eka’’nti āha. Mittakuṭumbiko taṃ tayo divase bhattaṃ gaṇhantiṃ sañjānāti, tena taṃ ‘‘apehi nassa, vasali, ajja tava kucchippamāṇaṃ aññāsī’’ti āha. Hirottappasampannā kuladhītā paccorasmiṃ sattipahāraṃ viya vaṇe khārodakasecanakaṃ viya ca patvā ‘‘kiṃ, sāmī’’ti āha. ‘‘Tayā pure tayo koṭṭhāsā gahitā, hiyyo dve, ajja ekaṃ gaṇhāsi. Ajja te attano kucchippamāṇaṃ ñāta’’nti. ‘‘Mā maṃ, sāmi, ‘attanova atthāya gaṇhī’ti maññitthā’’ti. ‘‘Atha kasmā evaṃ gaṇhī’’ti? ‘‘Pure tayo janā ahumha, sāmi, hiyyo dve, ajja ekikāva jātāmhī’’ti. So ‘‘kena kāraṇenā’’ti pucchitvā ādito paṭṭhāya tāya kathitaṃ sabbaṃ pavattiṃ sutvā assūni sandhāretuṃ asakkonto sañjātabalavadomanasso hutvā, ‘‘amma, evaṃ sante mā cintayi, tvaṃ bhaddavatiyaseṭṭhino dhītā ajjakālato paṭṭhāya mama dhītāyeva nāmā’’ti vatvā sīse cumbitvā gharaṃ netvā attano jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapesi.
她在布施堂听到高声喧哗嘈杂,便说:“父亲,何不使众人安静下来再作布施?”管家答:“做不到,女儿。”她说:“做得到的,父亲。”管家问:“如何做得到呢,女儿?”她说:“父亲,将布施堂用围墙围起,依一人进出之量开设两道门,然后告知众人:‘从一道门入,从另一道门出。’如此,他们便会安静领取了。”管家听后说:“女儿,这真是个好办法!”便依此而行。她本名娑摩,因修建围墙之故,得名娑摩婆提。从此,布施堂的喧闹便止息了。苟萨卡长者以往听到那声音,总会欢喜地说:“这是我布施堂的声音!”过了两三日,他听不到声音了,便问前来侍奉的密多管家:“仍在对穷人、行路人等布施吗?”管家答:“是的,主人。”长者问:“为何这两三日听不到声响了?”管家答:“我想了个办法,让他们安静领取了。”长者问:“先前为何不这样做?”管家答:“因为不知,主人。”长者问:“如今你如何得知?”管家答:“是我女儿告诉我的,主人。”长者说:“我竟不知你还有个女儿。”
Sā dānagge uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ sutvā, ‘‘tāta, kasmā etaṃ janaṃ nissaddaṃ katvā dānaṃ na dethā’’ti āha. ‘‘Na sakkā kātuṃ, ammā’’ti. ‘‘Sakkā, tātā’’ti. ‘‘Kathaṃ sakkā, ammā’’ti? ‘‘Tāta dānaggaṃ parikkhipitvā ekekasseva pavesanappamāṇena dve dvārāni yojetvā, ‘ekena dvārena pavisitvā ekena nikkhamathā’ti vadetha, evaṃ nissaddā hutvāva gaṇhissantī’’ti. So taṃ sutvā, ‘‘bhaddakova, amma, upāyo’’ti tathā kāresi. Sāpi pubbe sāmā nāma. Vatiyā pana kāritattā sāmāvatī nāma jātā. Tato paṭṭhāya dānagge kolāhalaṃ pacchindī. Ghosakaseṭṭhi pubbe taṃ saddaṃ suṇanto ‘‘mayhaṃ dānagge saddo’’ti tussati. Dvīhatīhaṃ pana saddaṃ asuṇanto mittakuṭumbikaṃ attano upaṭṭhānaṃ āgataṃ pucchi – ‘‘diyyati kapaṇaddhikādīnaṃ dāna’’nti? ‘‘Āma, sāmī’’ti. ‘‘Atha kiṃ dvīhatīhaṃ saddo na suyyatī’’ti? ‘‘Yathā nissaddā hutvā gaṇhanti, tathā me upāyo kato’’ti. ‘‘Atha pubbeva kasmā nākāsī’’ti? ‘‘Ajānanatāya, sāmī’’ti. ‘‘Idāni kathaṃ te ñāto’’ti? ‘‘Dhītarā me akkhāto, sāmī’’ti. Mayhaṃ aviditā ‘‘tava dhītā nāma atthī’’ti. So ahivātaroguppattito paṭṭhāya sabbaṃ bhaddavatiyaseṭṭhino pavattiṃ ācikkhitvā tassā attano jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapitabhāvaṃ ārocesi. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘evaṃ sante mama kasmā na kathesi, mama sahāyakassa dhītā mama dhītā nāmā’’ti taṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘amma, seṭṭhino dhītāsī’’ti? ‘‘Āma, tātā’’ti. ‘‘Tena hi mā cintayi, tvaṃ mama dhītāsī’’ti taṃ sīse cumbitvā parivāratthāya tassā pañca itthisatāni datvā taṃ attano jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapesi.
后来某日,城中宣告有星宿节。凡遇此节,平日不外出之良家女子亦会携随从,步行至河中沐浴。因此,那日娑摩婆提亦由五百妇人围绕,从王宫广场前往沐浴。优填王立于狮子窗边,望见后问:“此是谁家舞女?”侍从答:“她们非是舞女,大王。”王又问:“然则是谁家女儿?”答:“是苟萨卡长者之女,大王,名唤娑摩婆提。”王一见之下,心生爱慕,遣人致信长者:“闻汝有女,请送至我处。”长者回复:“我不送,大王。”王再传语:“不可如此,务必送来。”长者回复:“我等居士人家,畏惧女儿遭受鞭打、欺凌、强拽,故不能与,大王。”王怒,命人查封长者家宅,将长者与妻子逐出。娑摩婆提沐浴归来,见家门无隙可入,问:“父亲,此是何故?”长者说:“女儿啊,国王因你之故,遣人来索。我等说‘不给’,他便查封家宅,将我们赶出。”娑摩婆提说:“父亲,你们做了一件严重的事。国王遣人来索时,不应说‘不给’,而当说:‘若您能……’
Athekadivasaṃ tasmiṃ nagare nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. Tasmiṃ pana nakkhatte bahi anikkhamanakā kuladhītaropi attano parivārena saddhiṃ padasāva nadiṃ gantvā nhāyanti. Tasmā taṃ divasaṃ sāmāvatīpi pañcahi itthisatehi parivāritā rājaṅgaṇeneva nhāyituṃ agamāsi. Uteno sīhapañjare ṭhito taṃ disvā ‘‘kassimā nāṭakitthiyo’’ti pucchi. ‘‘Na kassaci nāṭakitthiyo, devā’’ti. ‘‘Atha kassa dhītaro’’ti? ‘‘Ghosakaseṭṭhino dhītā deva, sāmāvatī nāmesā’’ti. So disvāva uppannasineho seṭṭhino sāsanaṃ pāhesi – ‘‘dhītaraṃ kira me pesetū’’ti. ‘‘Na pesemi, devā’’ti. ‘‘Mā kira evaṃ karotu, pesetuyevā’’ti. ‘‘Mayaṃ gahapatikā nāma kumārikānaṃ pothetvā viheṭhetvā kaḍḍhanabhayena na dema, devā’’ti. Rājā kujjhitvā gehaṃ lañchāpetvā seṭṭhiñca bhariyañca hatthe gahetvā bahi kārāpesi. Sāmāvatī, nhāyitvā āgantvā gehaṃ pavisituṃ okāsaṃ alabhantī, ‘‘kiṃ etaṃ, tātā’’ti pucchi. ‘‘Amma, rājā tava kāraṇā pahiṇi. Atha ‘na mayaṃ dassāmā’ti vutte gharaṃ lañchāpetvā amhe bahi kārāpesī’’ti. ‘‘Tāta, bhāriyaṃ vo kammaṃ kataṃ, raññā nāma pahite ‘na, demā’ti avatvā ‘sace me dhītaraṃ saparivāraṃ gaṇhatha, demā’ti vattabbaṃ bhaveyya, tātā’’ti. ‘‘Sādhu, amma, tava ruciyā sati evaṃ karissāmī’’ti rañño tathā sāsanaṃ pāhesi. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ saparivāraṃ ānetvā abhisiñcitvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sesā tassāyeva parivāritthiyo ahesuṃ. Ayaṃ sāmāvatiyā uppatti.
此外,优填王还有另一位王后,名叫婆苏拉达多,她是灯光王的女儿。过去,乌阇尼城有位国王名叫灯光。一天,他从御花园归来,纵观自己的荣华富贵,说道:“可还有他人拥有这般荣华吗?”众人听后回答说:“这算什么富贵?在憍赏弥城的优填王,其富贵要广大得多。”国王闻言便道:“既如此,我们把他捉来如何?”众人说:“他是捉不到的。”国王说:“无论如何,我一定要捉住他。”众人说:“这是做不到的,大王。”国王问:“为何?”众人说:“他通晓一种叫做‘象语’的技艺,诵起咒语、弹奏象语琴,便能驱散象群,也能捕捉大象。他的象军,无人能与他匹敌。”国王说:“那我便无从捉拿他了。”众人说:“大王,若您确实下定决心要捉他,可以命人制造一只木象,遣人放到靠近他国境的地方。优填王一听说有象乘或马乘,即便再远也必会前往。等他到了那里,便有机会捉住他。”},
{
Utenassa pana aparāpi vāsuladattā nāma devī ahosi caṇḍapajjotassa dhītā. Ujjeniyañhi caṇḍapajjoto nāma rājā ahosi. So ekadivasaṃ uyyānato āgacchanto attano sampattiṃ oloketvā, ‘‘atthi nu kho aññassapi kassaci evarūpā sampattī’’ti vatvā taṃ sutvā manussehi ‘‘kiṃ sampatti nāmesā, kosambiyaṃ utenassa rañño atimahatī sampatī’’ti vutte rājā āha – ‘‘tena hi gaṇhissāma na’’nti? ‘‘Na sakkā so gahetu’’nti. ‘‘Kiñci katvā gaṇhissāmayevā’’ti? ‘‘Na sakkā devā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘So hatthikantaṃ nāma sippaṃ jānāti, mantaṃ parivattetvā hatthikantavīṇaṃ vādento nāge palāpetipi gaṇhātipi. Hatthivāhanasampanno tena sadiso nāma natthī’’ti. ‘‘Na sakkā mayā so gahetu’’nti. ‘‘Sace te, deva, ekantena ayaṃ nicchayo, tena hi dāruhatthiṃ kāretvā tassāsannaṭṭhānaṃ pesehi. So hatthivāhanaṃ vā assavāhanaṃ vā sutvā dūrampi gacchati. Tattha naṃ āgataṃ gahetuṃ sakkā bhavissatī’’ti.
国王说:“这是个办法。”便命人用木头造了一头机关象,外面用布缠好,画上彩绘,然后派人把它放在靠近优填王国境的一处湖边。象的肚子里藏了六十个人,他们轮换着来回走动,并把象粪拿出来,到处乱扔。一个猎人发现了这头象,心想:“这头大象才配得上我们的国王啊。”便去禀报国王:“大王,我看见了一头纯白无瑕、如同盖拉瑟峰一般的大象,它只配得上您。”优填王便让那猎人带路,骑上象王,率领随从出发了。灯光王的探子得知优填王要来,便回去禀报。灯光王于是把军队分成左右两翼,中间留出空隙。优填王并不知道灯光王已经到来,只顾追赶那头木象。藏在象肚子里的人见状,赶紧快速逃离。这头木象呢,当国王诵念咒语弹起琴时,它也好像完全听不到琴弦声一样,只顾逃跑。优填王追不上那头木象,便改乘一匹马继续追赶。就在他急速追赶时,大部队被远远甩在了后面。国王落单了。这时,灯光王布置在两侧的士兵冲了出来,抓住了优填王,把他交给了灯光王。优填王的大部队得知国王已被敌人抓住,便在城外安营扎寨,驻守下来。
Rājā ‘‘attheso upāyo’’ti dārumayaṃ yantahatthiṃ kārāpetvā bahi pilotikāhi veṭhetvā katacittakammaṃ katvā tassa vijite āsannaṭṭhāne ekasmiṃ saratīre vissajjāpesi. Hatthino antokucchiyaṃ saṭṭhi purisā aparāparaṃ caṅkamanti, hatthilaṇḍaṃ āharitvā tattha tattha chaḍḍesuṃ. Eko vanacarako hatthiṃ disvā, ‘‘amhākaṃ rañño anucchaviko’’ti cintetvā, gantvā rañño ārocesi – ‘‘deva, mayā sabbaseto kelāsakūṭapaṭibhāgo tumhākaññeva anucchaviko varavāraṇo diṭṭho’’ti. Uteno tameva maggadesakaṃ katvā hatthiṃ abhiruyha saparivāro nikkhami. Tassa āgamanaṃ ñatvā carapurisā gantvā caṇḍapajjotassa ārocesuṃ. So āgantvā majjhe tucchaṃ katvā ubhosu passesu balakāyaṃ payojesi. Uteno tassāgamanaṃ ajānanto hatthiṃ anubandhi. Anto ṭhitamanussā vegena palāpesuṃ. Kaṭṭhahatthī rañño mantaṃ parivattetvā vīṇaṃ vādentassa tantisaddaṃ asuṇanto viya palāyatiyeva. Rājā hatthināgaṃ pāpuṇituṃ asakkonto assaṃ āruyha anubandhi. Tasmiṃ vegena anubandhante balakāyo ohīyi. Rājā ekakova ahosi. Atha naṃ ubhosu passesu payuttā caṇḍapajjotassa purisā gaṇhitvā attano rañño adaṃsu. Athassa balakāyo amittavasaṃ gatabhāvaṃ ñatvā bahinagareva khandhāvāraṃ nivesetvā acchi.
灯光王让人把优填王活捉后,关进了一间关押盗贼的牢房,命人锁上门,自己则一连喝了三天的庆功酒。到第三天,优填王问看守:“喂,你们的国王在哪里?”看守回答:“国王说‘我的仇敌被抓住了’,所以正在喝庆功酒呢。”优填王说:“你们国王这算什么男子汉,做的事跟女人似的。抓住了敌国国王,不应该是要么放了他,要么处死他吗?反而让我们痛苦地坐着,自己去喝庆功酒。”看守们便去把这些话禀报了国王。灯光王赶来问道:“听说你真的这么说了?”优填王答:“是的,大王。”灯光王说:“好,我会放了你。听说你有一种咒语,把它教给我吧。”优填王答:“好,我会教的。但是受法的时候,你得先向我敬礼,然后才能接受。不过,你会向我敬礼吗?”灯光王说:“我凭什么要敬礼?我不敬礼。”优填王说:“那我也不教。”灯光王说:“要是这样,我让你来做国王。”优填王回答:“你尽管去做吧。我的身体你能主宰,但我的心,你不能。”灯光王听到他这番豪言壮语,心里盘算:“怎样才能学到这个咒语呢?”又想:“这个咒语不能让别的人知道,不如让我女儿去他跟前学,然后我再从女儿那里学过来。”于是对优填王说:“你会把咒语教给一个向你敬了礼的其他人吗?”优填王答:“会的,大王。”灯光王说:“那就好。我家里有一个驼背女子,让她在帘子后面坐着,向你敬礼,你就在帘子外面站着,把咒语教给她。”优填王说:“好的,大王,不管她是驼背还是瘸子,只要她向我敬礼,我就教。”于是,国王就去找自己的女儿婆苏拉达多,对她说:“女儿,有一个身上长白斑的人,知道一个无价的咒语。这事不能让外人知道。你坐在帘子里面,先向他敬礼,然后学这咒语。他站在帘子外面教你。之后,我再从你这里学过来。”
Caṇḍapajjotopi utenaṃ jīvaggāhameva gāhāpetvā ekasmiṃ coragehe pakkhipitvā dvāraṃ pidahāpetvā tayo divase jayapānaṃ pivi. Uteno tatiyadivase ārakkhake pucchi – ‘‘kahaṃ vo, tāta, rājā’’ti? ‘‘‘Paccāmitto me gahito’ti jayapānaṃ pivatī’’ti. ‘‘Kā nāmesā mātugāmassa viya tumhākaṃ rañño kiriyā, nanu paṭirājūnaṃ gahetvā vissajjetuṃ vā māretuṃ vā vaṭṭati, amhe dukkhaṃ nisīdāpetvā jayapānaṃ kira pivatī’’ti. Te gantvā tamatthaṃ rañño ārocesuṃ. So āgantvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ evaṃ vadasī’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu taṃ vissajjessāmi, evarūpo kira te manto atthi, taṃ mayhaṃ dassasī’’ti. ‘‘Sādhu dassāmi, gahaṇasamaye maṃ vanditvā taṃ gaṇhāhi. Kiṃ pana tvaṃ vandissasī’’ti? ‘‘Kyāhaṃ taṃ vandissāmi, na vandissāmī’’ti? ‘‘Ahampi te na dassāmī’’ti . ‘‘Evaṃ sante rājāṇaṃ te karissāmī’’ti. ‘‘Karohi, sarīrassa me issaro, na pana cittassā’’ti. Rājā tassa sūragajjitaṃ sutvā, ‘‘kathaṃ nu kho imaṃ mantaṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā, ‘‘imaṃ mantaṃ aññaṃ jānāpetuṃ na sakkā, mama dhītaraṃ etassa santike uggaṇhāpetvā ahaṃ tassā santike gaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ āha – ‘‘aññassa vanditvā gaṇhantassa dassasī’’ti. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi amhākaṃ ghare ekā khujjā atthi tassā antosāṇiyaṃ vanditvā nisinnāya tvaṃ bahisāṇiyaṃ ṭhitova mantaṃ vācehī’’ti. ‘‘Sādhu, mahārāja, khujjā vā hotu pīṭhasappi vā, vandantiyā dassāmī’’ti. Tato rājā gantvā dhītaraṃ vāsuladattaṃ āha – ‘‘amma, eko saṅkhakuṭṭhī anagghamantaṃ jānāti, taṃ aññaṃ jānāpetuṃ na sakkā. Tvaṃ antosāṇiyaṃ nisīditvā taṃ vanditvā mantaṃ gaṇha, so bahisāṇiyaṃ ṭhatvā tuyhaṃ vācessati. Tava santikā ahaṃ taṃ gaṇhissāmī’’ti.
灯光王因担心二人生情亲密,便对女儿说对方是个“驼背女”,又对优填王说自己的女儿是“身上长白斑的人”。优填王站在帘外,对在帘内敬礼而坐的公主教授咒语。一日,她反复学诵,却始终无法完整诵出一句咒语。优填王便说:“嘿,驼背女,你的嘴唇和腮帮也太厚了,要这样说。”她一听便恼怒道:“嘿,你这个可恶的白斑佬,胡说什么!世上哪有像我这样的驼背女?”随即一把扯起帘角,问道:“你是谁?”优填王说:“我是国王的女儿婆苏拉达多。”优填王又说:“你父亲对我提起你时,就说你是‘驼背女’。”她亦说:“他对我说起你时,也说你是‘白斑佬’。”两人这才恍然大悟:“原来如此,是怕我们生情才故意那样说的。”于是,他们在帘幕之后便成就了亲密关系。
Evaṃ so tesaṃ aññamaññaṃ santhavakaraṇabhayena dhītaraṃ khujjaṃ, itaraṃ saṅkhakuṭṭhiṃ katvā kathesi. So tassā antosāṇiyaṃ vanditvā nisinnāya bahi ṭhito mantaṃ vācesi. Atha naṃ ekadivasaṃ punappunaṃ vuccamānampi mantapadaṃ vattuṃ asakkontiṃ ‘‘are khujje atibahaloṭṭhakapolaṃ te mukhaṃ, evaṃ nāma vadehī’’ti āha. ‘‘Sā kujjhitvā are duṭṭhasaṅkhakuṭṭhi kiṃ vadesi, kiṃ mādisā khujjā nāma hotī’’ti? Sāṇikaṇṇaṃ ukkhipitvā ‘‘kāsi tva’’nti vutte, ‘‘rañño dhītā vāsuladattā nāmāha’’nti āha. ‘‘Pitā te taṃ mayhaṃ kathento ‘khujjā’ti kathesī’’ti. ‘‘Mayhampi kathento taṃ saṅkhakuṭṭhiṃ katvā kathesī’’ti. Te ubhopi ‘‘tena hi amhākaṃ santhavakaraṇabhayena kathitaṃ bhavissatī’’ti antosāṇiyaññeva santhavaṃ kariṃsu.
自那以后,咒语的学习、技艺的传授便统统停了下来。国王却时常问女儿:“女儿,学到技艺了吗?”女儿便回答:“正在学呢,父亲。”一日,优填王对她说:“贤德的王后,为人夫者应做的事,即使是父母、兄弟、姐妹也无法代劳。若你能饶我一命,我当给你五百侍女随从,并立你为首大王后。”她说:“你若能说到做到,我便饶你一命。”优填王说:“我能做到,贤德的王后。”她便说:“好的,夫君。”于是她来到父亲面前,敬礼后立于一旁。父亲问道:“女儿,技艺学成了吗?”她回答:“还没有,父亲。”父亲又问:“为何呢,女儿?”她说:“父亲,我们需要一道可以自由通行的门,和一辆车。”父亲问:“这是要做什么,女儿?”她说:“父亲,据说夜晚需依照星宿的征兆,为使咒语之力得以临近,须去取一种药草。因此,无论是否在合适的时间,只要我们需外出时,都应有一道畅通的门和一辆车。”国王应允道:“好。”于是他们便将一处合意的门掌控在手。那时,国王拥有五辆车:一头名叫“跋达瓦提”的母象,一日能行五十由旬;一个名叫“咖卡”的奴仆,
Tato paṭṭhāya mantaggahaṇaṃ vā sippaggahaṇaṃ vā natthi. Rājāpi dhītaraṃ niccaṃ pucchati – ‘‘sippaṃ gaṇhasi, ammā’’ti? ‘‘Gaṇhāmi, tātā’’ti. Atha naṃ ekadivasaṃ uteno āha – ‘‘bhadde, sāmikena kattabbaṃ nāma neva mātāpitaro na bhātubhaginiyo kātuṃ sakkonti, sace mayhaṃ jīvitaṃ dassasi, pañca te itthisatāni parivāraṃ datvā aggamahesiṭṭhānaṃ dassāmī’’ti. ‘‘Sace imasmiṃ vacane patiṭṭhātuṃ sakkhissatha, dassāmi vo jīvita’’nti. ‘‘Sakkhissāmi, bhadde’’ti. Sā ‘‘sādhu, sāmī’’ti pitu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ so pucchi – ‘‘amma, niṭṭhitaṃ sippa’’nti? ‘‘Na tāva niṭṭhitaṃ, tāta, sippa’’nti. Atha naṃ so pucchi – ‘‘kiṃ, ammā’’ti? ‘‘Amhākaṃ ekaṃ dvārañca ekaṃ vāhanañca laddhuṃ vaṭṭati, tātā’’ti. ‘‘Idaṃ kiṃ, ammā’’ti? ‘‘Tāta, rattiṃ kira tārakasaññāya mantassa upacāratthāya ekaṃ osadhaṃ gahetabbaṃ atthi. Tasmā amhākaṃ velāya vā avelāya vā nikkhamanakāle ekaṃ dvārañceva ekaṃ vāhanañca laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Te attano abhirucitaṃ ekaṃ dvāraṃ hatthagataṃ kariṃsu. Rañño pana pañca vāhanāni ahesuṃ. Bhaddavatī nāma kareṇukā ekadivasaṃ paññāsa yojanāni gacchati, kāko nāma dāso saṭṭhi yojanāni gacchati, celakaṭṭhi ca muñcakesī cāti dve assā yojanasataṃ gacchanti, nāḷāgiri hatthī vīsati yojanasatanti.
相传,这位国王于佛陀未出世时,曾是一位主人的侍者。一日,主人出城沐浴后归来时,一位独觉佛入城乞食,因魔王遮蔽了全城居民的心智,他未求得一食,便端着已洗净的钵出城。当他行至城门口时,魔王化作陌生人上前问道:“尊者,您得到什么了吗?”独觉佛说:“你为何要让我得不到呢?”魔王说:“那您请回,再入城一次吧,这次我不再障碍您。”独觉佛答道:“我不会再返回了。”若返回的话,魔王便会再次附在所有居民身上,拍手嬉笑地戏弄他。独觉佛没有折返,径自离去,魔王遂于彼处消失。此时,那位主人见独觉佛持着洗净的钵回来,便向他敬礼,问道:“尊者,得到什么了吗?”独觉佛回答:“贤者,我已行乞而出了。”主人心想:“这位圣者,我问他所得,他不正面回答,却说了别的,必定是没能得到任何食物。”他看了看独觉佛的钵,发现是空的。因不知家中饭食是否已备好,他虽身强力壮,却不敢贸然去接钵,便说:“尊者,请您稍候。”随即疾奔回家,问道:“我们的饭好了吗?”得知“已备好”,他便对那位侍者说:“小子,没有人的”
So kira rājā anuppanne buddhe ekassa issarassa upaṭṭhāko ahosi. Athekadivasaṃ issare bahinagaraṃ gantvā nhatvā āgacchante eko paccekabuddho nagaraṃ piṇḍāya pavisitvā sakalanagaravāsīnaṃ mārena āvaṭṭitattā ekaṃ bhikkhāmpi alabhitvā yathādhotena pattena nikkhami. Atha naṃ nagaradvāraṃ pattakāle māro aññātakavesena upasaṅkamitvā, ‘‘api, bhante, vo kiñci laddha’’nti pucchi. ‘‘Kiṃ pana me tvaṃ alabhanākāraṃ karī’’ti? ‘‘Tena hi nivattitvā puna pavisatha, idāni na karissāmī’’ti. ‘‘Nāhaṃ puna nivattissāmī’’ti. Sace hi nivatteyya, puna so sakalanagaravāsīnaṃ sarīre adhimuñcitvā pāṇiṃ paharitvā hasanakeḷiṃ kareyya. Paccekabuddhe anivattitvā gate māro tattheva antaradhāyi. Atha so issaro yathādhoteneva pattena āgacchantaṃ paccekabuddhaṃ disvā vanditvā, ‘‘api, bhante, kiñci laddha’’nti pucchi. ‘‘Caritvā nikkhantamhāvuso’’ti. So cintesi – ‘‘ayyo, mayā pucchitaṃ akathetvā aññaṃ vadati, na kiñci laddhaṃ bhavissatī’’ti. Athassa pattaṃ olokento tucchaṃ disvā gehe bhattassa niṭṭhitāniṭṭhitabhāvaṃ ajānanatāya sūro hutvā pattaṃ gahetuṃ avisahanto ‘‘thokaṃ, bhante, adhivāsethā’’ti vatvā vegena gharaṃ gantvā ‘‘amhākaṃ bhattaṃ niṭṭhita’’nti pucchitvā, ‘‘niṭṭhita’’nti vutte taṃ upaṭṭhākaṃ āha – ‘‘tāta, añño tayā sampannavegataro nāma natthi, sīghena javena bhadantaṃ patvā ‘pattaṃ me, bhante, dethā’ti vatvā pattaṃ gahetvā vegena ehī’’ti. So ekavacaneneva pakkhanditvā pattaṃ gahetvā āhari. Issaropi attano bhojanassa pattaṃ pūretvā ‘‘imaṃ sīghaṃ gantvā ayyassa sampādehi, ahaṃ te ito pattiṃ dammī’’ti āha.
于是,那位侍者接过食物,便急速赶去,将钵呈与独觉佛,接着以五体投地礼敬拜后,发愿道:‘尊者,因担心“时已临近”,我极为迅速地往返奔走。愿我凭这迅疾的果报,感得五种车乘,各各堪能日行五十由旬、六十由旬、一百由旬乃至二十个一百由旬。我来去之时,身体被烈日炙烤得发烫,愿以此果报,令我所在之处,威德之光如日轮般赫奕照耀。于此钵食中,主人已与我分享功德,愿以此功德之力,令我成为亲见正法的“见法”者。’独觉佛遂言:‘愿你所愿皆得成就。’随即说此偈颂:
Sopi taṃ gahetvā javena gantvā paccekabuddhassa pattaṃ datvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, ‘velā upakaṭṭhā’ti ahaṃ atisīghena javena āgato ca gato ca, etassa me javassa phalena yojanānaṃ paṇṇāsasaṭṭhisatavīsasatagamanasamatthāni pañca vāhanāni nibbattantu, āgacchantassa ca me gacchantassa ca sarīraṃ sūriyatejena tatthaṃ, tassa me phalena nibbattanibbattaṭṭhāne āṇā sūriyatejasadisā hotu, imasmiṃ me piṇḍapāte sāminā patti dinnā, tassā me nissandena tumhehi diṭṭhadhammassa bhāgī homī’’ti āha. Paccekabuddho ‘‘evaṃ hotū’’ti vatvā –
愿你希求与憧憬的一切,悉皆圆满成就;
愿你所有心愿悉得圆满,犹如十五的满月一般。
你所欲求的、所盼望的,愿它迅速成就;
愿一切心愿皆得圆满,犹如摩尼宝珠的光芒。
‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, sabbameva samijjhatu; Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā. (dī. ni. aṭṭha. 2.95 pubbūpanissayasampattikathā; a. ni. aṭṭha. 1.1. 192); ‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu; Sabbe pūrentu saṅkappā, maṇijotiraso yathā’’ti. –
他作了随喜。据说,独觉佛们在这世间有两首用来随喜的偈颂。其中所说的“珠光”,指的是能给予一切欲乐的摩尼宝珠。这便是他过去世所积累的宿行。他在那一生后来成为灯光王。由于此业的果报成熟,便感得这五辆车。后来有一天,国王出城到园林游乐。邬提那心想:“今天正是逃走的时候。”他把大量的生金与金币装进一个个很大的皮革袋里,放在母象背上,便带着瓦苏拉达达逃走了。后宫守卫见他逃跑,便禀告国王。国王说:“快去追!”随即派出军队。邬提那知道军队即将追上,就解下一袋金币扔下去;众人纷纷捡拾金币,捡完后又继续追赶。他又解下一袋黄金扔下去;就在他们因贪着黄金而耽搁时,他抵达了自己设在城外的军营。他自己的军队望见他到来,便簇拥着他迎入城中。他一回城,便为瓦苏拉达达行灌顶礼,立为首席王后。这便是瓦苏拉达达的由来。
Anumodanaṃ akāsi. Paccekabuddhānaṃ kira idhāva dve gāthā anumodanagāthā nāma honti. Tattha jotirasoti sabbakāmadadaṃ maṇiratanaṃ vuccati. Idaṃ tassa pubbacaritaṃ. So etarahi caṇḍapajjoto ahosi. Tassa ca kammassa nissandena imāni pañca vāhanāni nibbattiṃsu. Athekadivasaṃ rājā uyyānakīḷāya nikkhami. Uteno ‘‘ajja palāyitabba’’nti mahantāmahante cammapasibbake hiraññasuvaṇṇassa pūretvā kareṇukāpiṭṭhe ṭhapetvā vāsuladattaṃ ādāya palāyi. Antepurapālakā palāyantaṃ taṃ disvā gantvā rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘sīghaṃ gacchathā’’ti balaṃ pahiṇi. Uteno balassa pakkhandabhāvaṃ ñatvā kahāpaṇapasibbakaṃ mocetvā pātesi, manussā kahāpaṇe uccinitvā puna pakkhandiṃsu. Itaro suvaṇṇapasibbakaṃ mocetvā pātetvā nesaṃ suvaṇṇalobhena papañcentānaññeva bahi nivuṭṭhaṃ attano khandhāvāraṃ pāpuṇi. Atha naṃ āgacchantaṃ disvāva attano balakāyo parivāretvā nagaraṃ pavesesi. So patvāva vāsuladattaṃ abhisiñcitvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesīti. Ayaṃ vāsuladattāya uppatti.
另有一女子名为摩犍提,从国王处获得了首席王后之位。据说,她是俱卢国摩犍提婆罗门的女儿,其母亦名摩犍提,叔父同样名为摩犍提。她容貌端丽,犹如天女。然而她的父亲一直未能找到与之匹配的夫婿,纵有诸多豪门大族前来求亲,他也一一斥责说:“你们配不上我的女儿。”并将他们赶走。一日,世尊于破晓时分观察世间,见到摩犍提婆罗门与其妻具足证悟不来果的因缘,于是持衣钵,来到该婆罗门在城外照料圣火之处。婆罗门看见如来已证得无上相好庄严之身,心想:“在这世间,绝无第二人能与此人相提并论。此人足堪匹配我女,为了侍奉此人,我应当将女儿给他。”于是说道:“沙门,我有一女,长久以来未曾见到配得上她的男子。您足以与她相配,她亦足以与您相配。她适合做您跟前的侍奉者,她也理应有一位丈夫。我将她交给您,请您在这些候,待我归来。”世尊默然不答。婆罗门急忙赶回家中,喊道:“夫人!夫人!我见到能配得上我女儿的男子了,快快为她梳妆打扮!”遂让她盛装。
Aparā pana māgaṇḍiyā nāma rañño santikā aggamahesiṭṭhānaṃ labhi. Sā kira kururaṭṭhe māgaṇḍiyabrāhmaṇassa dhītā. Mātāpissā māgaṇḍiyāyeva nāmaṃ. Cūḷapitāpissā māgaṇḍiyova, sā abhirūpā ahosi devaccharapaṭibhāgā. Pitā panassā anucchavikaṃ sāmikaṃ alabhanto mahantehi mahantehi kulehi yācitopi ‘‘na mayhaṃ dhītu tumhe anucchavikā’’ti tajjetvā uyyojesi. Athekadivasaṃ satthā paccūsasamaye lokaṃ volokento māgaṇḍiyabrāhmaṇassa sapajāpatikassa anāgāmiphalūpanissayaṃ disvā attano pattacīvaramādāya tassa bahinigame aggiparicaraṇaṭṭhānaṃ agamāsi. So tathāgatassa rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ oloketvā, ‘‘imasmiṃ loke iminā purisena sadiso añño puriso nāma natthi, ayaṃ mayhaṃ dhītu anucchaviko, imassa posāpanatthāya dhītaraṃ dassāmī’’ti cintetvā, ‘‘samaṇa, ekā me dhītā atthi, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ tassā anucchavikaṃ purisaṃ na passāmi, tumhe tassā anucchavikā, sā ca tumhākaññeva anucchavikā. Tumhākañhi pādaparicārikā, tassā ca bhattā laddhuṃ vaṭṭati, taṃ vo ahaṃ dassāmi, yāva mamāgamanā idheva tiṭṭhathā’’ti āha. Satthā kiñci avatvā tuṇhī ahosi. Brāhmaṇo vegena gharaṃ gantvā, ‘‘bhoti, bhoti dhītu me anucchaviko puriso diṭṭho, sīghaṃ sīghaṃ naṃ alaṅkarohī’’ti taṃ alaṅkārāpetvā saddhiṃ brāhmaṇiyā ādāya satthu santikaṃ pāyāsi. Sakalanagaraṃ saṅkhubhi. Ayaṃ ‘‘ettakaṃ kālaṃ mayhaṃ dhītu anucchaviko natthī’’ti kassaci adatvā ‘‘ajja me dhītu anucchaviko diṭṭho’’ti kira vadeti, ‘‘kīdiso nu kho so puriso, passissāma na’’nti mahājano teneva saddhiṃ nikkhami.
当婆罗门带着女儿返回时,世尊并未留在原处,而是于该处显现了一座足迹塔庙后,便去往另一处站立。因为诸佛的足迹塔庙,唯有通过决意才会在被踏之处显现,别处则不现。且只有那些被佛陀决意令其得见的人,方能看见;若为令其不现,纵是大象等踩踏,暴雨冲灌,狂风吹袭,也无一物能将其抹去。此时,婆罗门女问婆罗门:“那位男子在何处?”婆罗门说:“我对他说‘你且留在此地’,现在他去了哪里呢?”他四下张望,看见了足迹塔庙,便说:“这是他的足迹。”婆罗门女因精通三明中的相术明咒,便以相术咒语仔细观察足迹的相状,说道:“婆罗门,这不是享受五欲之人的足迹。”接着便诵出此偈:
Tasmiṃ dhītaraṃ gahetvā āgacchante satthā tena vuttaṭṭhāne aṭṭhatvā tattha padacetiyaṃ dassetvā gantvā aññasmiṃ ṭhāne aṭṭhāsi. Buddhānañhi padacetiyaṃ adhiṭṭhahitvā akkantaṭṭhāneyeva paññāyati, na aññattha. Yesañcatthāya adhiṭṭhitaṃ hoti, teyeva naṃ passanti. Tesaṃ pana adassanakaraṇatthaṃ hatthiādayo vā akkamantu, mahāmegho vā pavassatu, verambhavātā vā paharantu, na taṃ koci makkhetuṃ sakkoti. Atha brāhmaṇī brāhmaṇaṃ āha – ‘‘kuhiṃ so puriso’’ti. ‘‘‘Imasmiṃ ṭhāne tiṭṭhāhī’ti naṃ avacaṃ, kuhiṃ nu kho so gato’’ti ito cito olokento padacetiyaṃ disvā ‘‘ayamassa padavalañjo’’ti āha. Brāhmaṇī salakkhaṇamantānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ paguṇatāya lakkhaṇamante parivattetvā padalakkhaṇaṃ upadhāretvā, ‘‘nayidaṃ, brāhmaṇa, pañcakāmaguṇasevino pada’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
贪染者的足印,必是蜷缩隆起,
瞋怒者的足印,则沉重而粗暴地压下;
愚痴者的足印,是被拖着走的;
而离欲者的足印,呈现这般形态。
‘‘Rattassa hi ukkuṭikaṃ padaṃ bhave, Duṭṭhassa hoti sahasānupīḷitaṃ; Mūḷhassa hoti avakaḍḍhitaṃ padaṃ, Vivaṭṭacchadassa idamīdisaṃ pada’’nti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261; visuddhi. 1.45);
于是婆罗门对她说:‘夫人,你就像在水盆中看见鳄鱼、在屋内看见盗贼一般,凭借咒术便能观见种种相。请安静吧!’她答道:‘婆罗门,你想说什么,尽管说吧,这确实不是耽著五欲之人的足迹。’接着,婆罗门四下张望,看见了世尊,便说:‘这就是那位男子。’他走上前去,说道:‘沙门,我将女儿供奉给您,让她服侍奉养您。’世尊既没有说‘你的女儿对我有用’,也没有说‘无用’,而是说:‘婆罗门,我告诉你一件事。’婆罗门说:‘沙门,请讲。’世尊便从大出家讲起,叙述他如何在阿迦巴喇尼拘律树脚下被魔罗尾随,又在那里,魔罗忧伤地说:‘那种欲境已经过去了。’魔罗的女儿们为了安慰他,便化作少女等种种形象前来诱惑。世尊讲完这段经历后,说道:‘那时我也未曾生起欲求。’随后诵出:
Atha naṃ brāhmaṇo evamāha – ‘‘bhoti tvaṃ udakapātiyaṃ kumbhīlaṃ, gehamajjhe ca pana coraṃ viya mante passanasīlā, tuṇhī hohī’’ti. Brāhmaṇa, yaṃ icchasi, taṃ vadehi, nayidaṃ pañcakāmaguṇasevino padanti. Tato ito cito ca olokento satthāraṃ disvā, ‘‘ayaṃ so puriso’’ti vatvā brāhmaṇo gantvā, ‘‘samaṇa, dhītaraṃ me tava posāpanatthāya demī’’ti āha. Satthā ‘‘dhītarā te mayhaṃ attho atthi vā natthi vā’’ti avatvāva, ‘‘brāhmaṇa, ekaṃ te kāraṇaṃ kathemī’’ti vatvā, ‘‘kathehi samaṇā’’ti vutte mahābhinikkhamanato paṭṭhāya yāva ajapālanigrodhamūlā mārena anubaddhabhāvaṃ ajapālanigrodhamūle ca pana ‘‘atīto dāni me esa visaya’’nti tassa sokāturassa sokavūpasamanatthaṃ āgatāhi māradhītāhi kumārikavaṇṇādivasena payojitaṃ palobhanaṃ ācikkhitvā, ‘‘tadāpi mayhaṃ chando nāhosī’’ti vatvā –
看见贪爱、不乐与染着,
我于淫欲亦无欲求;
何况这个充满屎尿的东西!
‘‘Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca, Nāhosi chando api methunasmiṃ; Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ, Pādāpi naṃ samphusituṃ na icche’’ti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261; su. ni. 841) –
他说出这首偈颂。偈颂结束时,婆罗门夫妇都证得了不来果。摩犍提女却心想:‘如果他对我真的毫无所求,本该直接表明无求之意;他却说我是充满屎尿的东西,连用脚碰我都不愿意。好吧,就凭我自己的出身、族姓、领地、财富和青春风华,等找到一位相配的丈夫后,我定要让沙门乔达摩得到应有的对待。’于是她对世尊生起了怨恨。那么,世尊是否知道她对自己生起了怨恨呢?他当然知道。既然知道,为何还要说出这首偈颂?是为了另外两人的利益。佛陀不计较怨恨,只为那些堪能证得道与果的人说法。父母将她带回后,托付给弟弟小摩犍提,随后便出家,证得阿拉汉果。小摩犍提心想:‘我女儿不能嫁给低劣的凡夫,唯有国王才配得上。’于是带她到憍赏弥,用种种庄严饰品将她装扮起来,对邬提那国王说:‘这位女宝正与陛下相配。’国王一见到她,便生起深深的爱恋,为她举行灌顶,赐给她五百女眷随从,立为首座王后。这便是摩犍提女的身世。
Imaṃ gāthamāha. Gāthāpariyosāne brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca anāgāmiphale patiṭṭhahiṃsu. Māgaṇḍiyāpi kho ‘‘sacassa mayā attho natthi, anatthikabhāvova vattabbo, ayaṃ pana maṃ muttakarīsapuṇṇaṃ karoti, pādāpi naṃ samphusituṃ na iccheti, hotu, attano jātikulapadesabhogayasavayasampattiṃ āgamma tathārūpaṃ bhattāraṃ labhitvā samaṇassa gotamassa kattabbayuttakaṃ jānissāmī’’ti satthari āghātaṃ bandhi. ‘‘Kiṃ pana satthā tāya attani āghātuppattiṃ jānāti, no’’ti? ‘‘Jānātiyeva. Jānanto kasmā gāthamāhā’’ti? Itaresaṃ dvinnaṃ vasena. Buddhā hi āghātaṃ agaṇetvā maggaphalādhigamārahānaṃ vasena dhammaṃ desentiyeva. Mātāpitaro taṃ netvā cūḷamāgaṇḍiyaṃ kaniṭṭhaṃ paṭicchāpetvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Cūḷamāgaṇḍiyopi cintesi – ‘‘mama dhītā omakasattassa na anucchavikā, ekassa raññova anucchavikā’’ti. Taṃ ādāya kosambiṃ gantvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā, ‘‘imaṃ itthiratanaṃ devassa anucchavika’’nti utenassa rañño adāsi. So taṃ disvāva uppannabalavasineho abhisekaṃ katvā pañcasatamātugāmaparivāraṃ datvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Ayaṃ māgaṇḍiyāya uppatti.
那时,他有三位正宫王后,身边随从女眷多达一千五百人。当时,拘赏弥城有三位大长者:即皋沙卡长者、鸡长者和波婆利迦长者。当雨安居临近时,他们见到五百位苦行者从雪山来到城中托钵乞食,心生净信,便请他们坐下,供养饮食,得到苦行者的应允后,便留他们在身边住了四个月,并约定第二年雨季再来,然后送他们离去。从此以后,这些苦行者便每年在雪山居住八个月,在三位长者处居住四个月。后来有一次,他们从雪山下来,在一处森林旷野中见到一棵大孟加拉榕树,便在树下坐下。为首的那位苦行者心想:‘住在这棵树上的,必定不是普通天神,而是一位有大威力的天众主。倘若这棵树能为我们这些苦行者提供饮用水,那该多好啊!’那棵树果然供养了饮用水。接着他又想要沐浴水,树同样供养了;随后他又想要食物,树亦供养了。这时他心想:‘我们心中所想,这位天神无不给予满足。啊,如果能亲眼见到他就好了。’于是,树神破开树干,现出身形。苦行者们便问道:‘天众主,您的成就如此广大,是做了什么而有此得呢?’树神答道:‘尊者,请不要问。’苦行者们坚持说:‘天众主,请告诉我们吧。’
Evamassa diyaḍḍhasahassanāṭakitthiparivārā tisso aggamahesiyo ahesuṃ. Tasmiṃ kho pana samaye ghosakaseṭṭhi kukkuṭaseṭṭhi pāvārikaseṭṭhīti kosambiyaṃ tayo seṭṭhino honti. Te upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya pañcasatatāpase himavantato āgantvā nagare bhikkhāya carante disvā pasīditvā nisīdāpetvā bhojetvā paṭiññaṃ gahetvā cattāro māse attano santike vasāpetvā puna vassāratte āgamanatthāya paṭijānāpetvā uyyojesuṃ. Tāpasāpi tato paṭṭhāya aṭṭha māse himavante vasitvā cattāro māse tesaṃ santike vasiṃsu. Te aparabhāge himavantato āgacchantā araññāyatane ekaṃ mahānigrodhaṃ disvā tassa mūle nisīdiṃsu. Tesu jeṭṭhakatāpaso cintesi – ‘‘imasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā oramattikā na bhavissati, mahesakkhenevettha devarājena bhavitabbaṃ , sādhu vata sacāyaṃ isigaṇassa pānīyaṃ dadeyyā’’ti. Sopi pānīyaṃ adāsi. Tāpaso nhānodakaṃ cintesi, tampi adāsi. Tato bhojanaṃ cintesi, tampi adāsi. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ devarājā amhehi cintitaṃ cintitaṃ sabbaṃ deti, aho vata naṃ passeyyāmā’’ti. So rukkhakkhandhaṃ padāletvā attānaṃ dassesi. Atha naṃ tāpasā, ‘‘devarāja, mahatī te sampatti, kiṃ nu kho katvā ayaṃ te laddhā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Mā pucchatha, ayyā’’ti. ‘‘Ācikkha, devarājā’’ti. So attanā katakammassa parittakattā lajjamāno kathetuṃ na visahi. Tehi punappunaṃ nippīḷiyamāno pana ‘‘tena hi suṇāthā’’ti vatvā kathesi.
据说,这位树神前世原是一个穷苦人,到处寻找活计,后来在给孤独长者处谋得一份工作,赖以为生。有一次,逢布萨日,给孤独长者从寺院回来后问道:‘有人告诉那位工人今天是布萨日了吗?’仆人答道:‘主人,没有人告诉他。’长者便说:‘既然如此,就为他煮晚饭吧。’于是给工人煮了米饭。那位工人白天在树林里干活,傍晚回来时,见饭碗盛得满满的,便匆忙说了声‘我饿了’。还没吃上几口,他心中便感异样:‘在这个家里,往常“给饭、给汤、给菜”的呼唤声很是热闹,今天却都静悄悄地躺着,只给我一个人盛饭,这究竟是怎么回事?’于是他问道:‘其他人都吃过了,还是没吃?’仆人答:‘没吃,孩子。’他问:‘什么缘故?’仆人回答:‘在这个家主,凡逢布萨日,大家都不吃晚饭,所有人都持守布萨戒。就连尚在吃奶的婴儿,也给他漱了口,放上一点四蜜糖在嘴里。大长者让全家都持守布萨戒。点燃香油灯后,无论老幼,都躺着念诵三十二身分。我们忘了告诉你今天是布萨日,所以只煮了你一个人的饭。你吃吧。’工人说:‘那我现在还有资格持守布萨吗?’仆人说:‘这事得由长者来决定。’
So kireko duggatamanusso hutvā bhatiṃ pariyesanto anāthapiṇḍikassa santike bhatikammaṃ labhitvā taṃ nissāya jīvikaṃ kappesi. Athekasmiṃ uposathadivase sampatte anāthapiṇḍiko vihārato āgantvā pucchi – ‘‘tassa bhatikassa ajjuposathadivasabhāvo kenaci kathito’’ti? ‘‘Na kathito, sāmī’’ti. ‘‘Tena hissa sāyamāsaṃ pacathā’’ti. Athassa patthodanaṃ paciṃsu. So divasaṃ araññe kammaṃ katvā sāyaṃ āgantvā bhatte vaḍḍhetvā dinne ‘‘chātomhī’’ti sahasā abhuñjitvāva ‘‘aññesu divasesu imasmiṃ gehe ‘bhattaṃ detha, sūpaṃ detha, byañjanaṃ dethā’ti mahākolāhalaṃ ahosi, ajja te sabbe nissaddā nipajjiṃsu, mayhameva ekassāhāraṃ vaḍḍhayiṃsu, kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā pucchi – ‘‘avasesā bhuñjiṃsu, na bhuñjiṃsū’’ti? ‘‘Na bhuñjiṃsu, tātā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? Imasmiṃ gehe uposathadivasesu sāyamāsaṃ na bhuñjanti, sabbeva uposathikā honti. Antamaso thanapāyinopi dārake mukhaṃ vikkhālāpetvā catumadhuraṃ mukhe pakkhipāpetvā mahāseṭṭhi uposathike kāreti. Gandhatelappadīpe jālante khuddakamahallakadārakā sayanagatā dvattiṃsākāraṃ sajjhāyanti. Tuyhaṃ pana uposathadivasabhāvaṃ kathetuṃ satiṃ na karimhā. Tasmā taveva bhattaṃ pakkaṃ, naṃ bhuñjassūti. Sace idāni uposathikena bhavituṃ vaṭṭati, ahampi bhaveyyanti. ‘‘Idaṃ seṭṭhi jānātī’’ti. ‘‘Tena hi naṃ pucchathā’’ti. Te gantvā seṭṭhiṃ pucchiṃsu. So evamāha – ‘‘idāni pana abhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā uposathaṅgāni adhiṭṭhahanto upaḍḍhaṃ uposathakammaṃ labhissatī’’ti. Itaro taṃ sutvā tathā akāsi.
他劳作了一整天,腹中饥饿,体内风大失调。他便用绳子捆住胸口,抓着绳端,辗转反侧。长者听到这情况,便让人举着火把,带上四蜜糖,来到他身边,问道:‘孩子,你怎么了?’他答:‘主人,我体内的风大失调了。’长者说:‘那么起来,把这些药吃了吧。’工人说:‘主人,您也请吃。’长者说:‘我们身体无恙,你吃吧。’工人说:‘主人,我正在行持布萨业,既然没能圆满,这半分功业也绝不该让它再有缺损。’便拒绝了。虽然长者劝他‘不要这样,孩子’,他仍不愿接受;到了黎明破晓时,他便如同一串枯萎的花环般去世了,随即转生为那棵孟加拉榕树的天神。因此,树神讲完这件事后,说道:‘那位长者乃佛弟子、法弟子、僧弟子,我正是依靠他,以这一半分布萨业的果报,获得如今这般的成就。’
Tassa sakaladivasaṃ kammaṃ katvā chātassa sarīre vātā kuppiṃsu. So yottena uraṃ bandhitvā yottakoṭiyaṃ gahetvā parivattati. Seṭṭhi taṃ pavattiṃ sutvā ukkāhi dhāriyamānāhi catumadhuraṃ gāhāpetvā tassa santikaṃ āgantvā, ‘‘kiṃ, tātā’’ti pucchi. ‘‘Sāmi, vātā me kuppitā’’ti. ‘‘Tena hi uṭṭhāya idaṃ bhesajjaṃ khādāhī’’ti. ‘‘Tumhepi khādatha, sāmī’’ti. ‘‘Amhākaṃ aphāsukaṃ natthi, tvaṃ khādāhī’’ti. ‘‘Sāmi, ahaṃ uposathakammaṃ karonto sakalaṃ kātuṃ nāsakkhiṃ, upaḍḍhakammampi me vikalaṃ mā ahosī’’ti na icchi. ‘‘Mā evaṃ kari, tātā’’ti vuccamānopi anicchitvā aruṇe uṭṭhahante milātamālā viya kālaṃ katvā tasmiṃ nigrodharukkhe devatā hutvā nibbatti. Tasmā imamatthaṃ kathetvā ‘‘so seṭṭhi buddhamāmako, dhammamāmako, saṅghamāmako, taṃ nissāya katassa upaḍḍhuposathakammassa nissandenesā sampatti mayā laddhā’’ti āha.
五百苦行者一听到‘佛陀’这个词,便起身向天神合掌,问道:‘你刚才说“佛陀”?你刚才说“佛陀”?’在让天神确凿无疑地回应了三遍‘我是说佛陀,我是说佛陀’之后,他们发出感叹:‘这音声在世间实在难得啊!’接着说道:‘天神啊,你令我们听到了百千劫以来从未听过的音声。’这时,弟子们对老师说:‘既然如此,我们就去世尊那里吧。’老师说:‘孩子们,三位长者对我们有大恩。明天我们在他们家中接受供养,也将此事告知他们,之后再去;你们且安住一晚,孩子们。’弟子们表示同意。第二天,长者们备好粥饭,铺设座位,知道‘今日是我们的尊者到来的日子’,便出门迎接,将他们请入家中,请他们就座,供养食物。苦行者们用完餐后,对大长者说:‘我们要走了。’长者问:‘这是为何?尊者,你们不是答应在我们这里住四个月的雨安居吗?现在要去哪里?’苦行者们回答:‘听说世上出现了佛陀,出现了法,出现了僧,所以我们想要去觐见世尊。’长者问:‘前往彼世尊之处,只有你们可以去吗?’苦行者们说:‘其他人也并无限制,居士。’长者说:‘既然如此,尊者,请稍候;我们也准备一下旅行的资具,一……'
‘‘Buddho’’ti vacanaṃ sutvāva pañcasatā tāpasā uṭṭhāya devatāya añjaliṃ paggayha ‘‘buddhoti vadesi, buddhoti vadesī’’ti pucchitvā, ‘‘buddhoti vadāmi, buddhoti vadāmī’’ti tikkhattuṃ paṭijānāpetvā ‘‘ghosopi kho eso dullabho lokasmi’’nti udānaṃ udānetvā ‘‘devate anekesu kappasatasahassesu asutapubbaṃ saddaṃ tayā suṇāpitamhā’’ti āhaṃsu. Atha antevāsino ācariyaṃ etadavocuṃ – ‘‘tena hi satthu santikaṃ gacchāmā’’ti. ‘‘Tātā, tayo seṭṭhino amhākaṃ bahūpakārā, sve tesaṃ nivesane bhikkhaṃ gaṇhitvā tesampi ācikkhitvā gamissāma, adhivāsetha, tātā’’ti. Te adhivāsayiṃsu. Punadivase seṭṭhino yāgubhattaṃ sampādetvā āsanāni paññāpetvā ‘‘ajja no ayyānaṃ āgamanadivaso’’ti ñatvā paccuggamanaṃ katvā te ādāya nivesanaṃ gantvā nisīdāpetvā bhikkhaṃ adaṃsu. Te katabhattakiccā mahāseṭṭhino ‘‘mayaṃ gamissāmā’’ti vadiṃsu. ‘‘Nanu, bhante, tumhehi cattāro vassike māse amhākaṃ gahitāva paṭiññā, idāni kuhiṃ gacchathā’’ti? ‘‘Loke kira buddho uppanno, dhammo uppanno, saṅgho uppanno, tasmā satthu santikaṃ gamissāmā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tassa satthuno santikaṃ tumhākaññeva gantuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Aññesampi avāritaṃ, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, āgametha, mayampi gamanaparivacchaṃ katvā gacchāmā’’ti. ‘‘Tumhesu parivacchaṃ karontesu amhākaṃ papañco hoti, mayaṃ purato gacchāma, tumhe pacchā āgaccheyyāthā’’ti vatvā te puretaraṃ gantvā sammāsambuddhaṃ disvā abhitthavitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Atha nesaṃ satthā anupubbiṃ kathaṃ kathetvā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne sabbepi saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā pabbajjaṃ yācitvā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti vacanasamanantaraṃyeva iddhimayapattacīvaradharā ehibhikkhū ahesuṃ.
那三位长者也各自用五百辆车装载着食物、衣物、酥油、蜂蜜、糖浆等布施的资具,前往舍卫城。他们礼拜世尊,听闻佛法,说法结束时,便安住于入流果。此后,他们在世尊身边供养了整整半个月,而后为了返回拘赏弥,便向世尊请求离去。世尊应允时对他们说:‘居士们,如来乐住于空寂之处。’他们回答:‘我们知道,尊者。我们派人送信再来迎请您便是。’回到拘赏弥后,皋沙卡长者建造了瞿师罗园,鸡长者建造了鸡园,波婆利迦长者建造了波婆利迦园——这三座大寺院。建成之后,他们便派遣信使去迎请世尊。世尊得到消息后,便前往那里。三位长者迎上前去,将世尊请入寺院,并轮流供养。世尊每日住在其中一座寺院,当日便在相应的那家门前托钵。这三位长者有一位供养人,是名叫善意的花鬘师。他对长者们说:‘我长久以来承蒙你们的照顾,现在我也想供养世尊一餐,请将世尊的一天布施给我吧。’长者说:‘那好,你明天供养吧。’花鬘师应道:‘好的,主人。’于是他邀请了世尊,并准备了供养之物。
Tepi kho tayo seṭṭhino pañcahi pañcahi sakaṭasatehi bhattacchādanasappimadhuphāṇitādīni dānūpakaraṇāni ādāya sāvatthiṃ patvā satthāraṃ vanditvā dhammakathaṃ sutvā kathāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya addhamāsamattampi dānaṃ dadamānā satthu santike vasitvā kosambiṃ āgamanatthāya satthāraṃ yācitvā satthārā paṭiññaṃ dadantena ‘‘suññāgāre kho gahapatayo tathāgatā abhiramantī’’ti vutte, ‘‘aññātaṃ, bhante, amhehi pahitasāsanena āgantuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā kosambiṃ gantvā ghosakaseṭṭhi ghositārāmaṃ, kukkuṭaseṭṭhi kukkuṭārāmaṃ, pāvārikaseṭṭhi pāvārikārāmanti tayo mahāvihāre kāretvā satthu āgamanatthāya sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Satthā tesaṃ sāsanaṃ sutvā tattha agamāsi. Te paccuggantvā satthāraṃ vihāraṃ pavesetvā vārena vārena paṭijagganti. Satthā devasikaṃ ekekasmiṃ vihāre vasati. Yassa vihāre vuṭṭho hoti, tasseva gharadvāre piṇḍāya carati. Tesaṃ pana tiṇṇaṃ seṭṭhīnaṃ upaṭṭhāko sumano nāma mālākāro ahosi. So te seṭṭhino evamāha – ‘‘ahaṃ tumhākaṃ dīgharattaṃ upakārako, satthāraṃ bhojetukāmomhi, mayhampi ekadivasaṃ satthāraṃ dethā’’ti. ‘‘Tena hi bhaṇe sve bhojehī’’ti. ‘‘Sādhu, sāmī’’ti so satthāraṃ nimantetvā sakkāraṃ paṭiyādesi.
那时,国王每日给婀摩婆提八个钱币作为买花的费用。她有一位名叫久寿多罗的女奴,经常去花鬘师善意那里取花。那天她来到时,花鬘师对她说:‘我已经邀请了世尊,今天要用花供养世尊;你稍等一下,协助供食,听完法后,再拿剩余的花回去。’她应了声‘好’,便留下了。善意供养了以佛陀为首的比丘僧团,然后为了作随喜,捧起钵。世尊便开始了随喜的教示说法。久寿多罗就这样听着世尊说法,便安住于入流果。往常,她每天把八个钱币中的四个留给自己,用另外四个买花带回去;那一天,她把所有八个钱币都买了花带回去。婀摩婆提看到后便问:‘怎么了,妈妈?今天国王给了我们双倍的买花钱吗?’她回答:‘不是的,小姐。’婀摩婆提问:‘那为何花这么多?’久寿多罗说:‘往常我每天都拿四个钱币给自己,用四个钱币买花回来。’婀摩婆提问:‘今天为什么不拿了?’她回答:‘因为我听闻了正自觉者的说法,已经证悟了法。’闻言,婀摩婆提并没有责备她说‘喂,你这坏女奴!这么长时间你拿走的钱币都还给我!’,而是说:‘妈妈,你所饮的甘露,也让我们分享吧。’于是久寿多罗说:‘那你……'
Tadā rājā sāmāvatiyā devasikaṃ pupphamūle aṭṭha kahāpaṇe deti. Tassā khujjuttarā nāma dāsī sumanamālākārassa santikaṃ gantvā nibaddhaṃ pupphāni gaṇhāti. Atha naṃ tasmiṃ divase āgataṃ mālākāro āha – ‘‘mayā satthā nimantito, ajja pupphehi satthāraṃ pūjessāmi, tiṭṭha tāva, tvaṃ parivesanāya sahāyikā hutvā dhammaṃ sutvā avasesāni pupphāni gahetvā gamissasī’’ti . Sā ‘‘sādhū’’ti adhivāsesi. Sumano buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā anumodanakaraṇatthāya pattaṃ aggahesi. Satthā anumodanadhammadesanaṃ ārabhi. Khujjuttarāpi satthu dhammakathaṃ suṇantīyeva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sā aññesu divasesu cattāro kahāpaṇe attano gahetvā catūhi pupphāni gahetvā gacchati, taṃ divasaṃ aṭṭhahipi pupphāni gahetvā gatā. Atha naṃ sāmāvatī āha – ‘‘kiṃ nu kho, amma, ajja amhākaṃ raññā dviguṇaṃ pupphamūlaṃ dinna’’nti? ‘‘No, ayye’’ti. ‘‘Atha kasmā bahūni pupphānī’’ti? ‘‘Aññesu divasesu ahaṃ cattāro kahāpaṇe attano gahetvā catūhi pupphāni āharāmī’’ti. ‘‘Ajja kasmā na gaṇhī’’ti? ‘‘Sammāsambuddhassa dhammakathaṃ sutvā dhammassa adhigatattā’’ti. Atha naṃ ‘‘are, duṭṭhadāsi ettakaṃ kālaṃ tayā gahitakahāpaṇe me dehī’’ti atajjetvā, ‘‘amma, tayā pivitaṃ amataṃ amhepi pāyehī’’ti vatvā ‘‘tena hi maṃ nhāpehī’’ti vutte soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhāpetvā dve maṭṭhasāṭake dāpesi. Sā ekaṃ nivāsetvā ekaṃ ekaṃsaṃ pārupitvā āsanaṃ paññāpetvā ekaṃ bījaniṃ āharāpetvā āsane nisīditvā citrabījaniṃ ādāya pañca mātugāmasatāni āmantetvā tāsaṃ satthārā desitaniyāmeneva dhammaṃ desesi. Tassā dhammakathaṃ sutvā tā sabbāpi sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu.
这五百名女子全都顶礼久寿多罗,说道:“母亲,从今日起请您不要再做粗重之活了,您就安住在我们母亲与师长的地位上;请前往世尊座前,听了世尊所说的法,回来为我们讲说。”久寿多罗便依此而行,后来更成为三藏持者。世尊因而将她安立为最上:“比丘们,在我的女在家弟子中,多闻且善说法者,这第一便是久寿多罗。”那五百名女子又对她说:“母亲,我们想见世尊,请您让我们见到他;我们要用香花等物来供养他。”她说:“年少的女士们,王族之家规矩森严,带你们出去是不可能的。”女子们说:“母亲,请您不要舍离我们,务必让我们见到世尊。”久寿多罗便说:“既如此,在你们卧室的墙壁上,凡能望见的范围,凿开孔洞,备好香花等物;当世尊前往那三位长者家门口托钵时,你们就各自站在己处,从那里瞻仰世尊,探出手来礼拜供养。”她们照此做了,便在世尊往来之时,瞻仰世尊,礼拜供养他。
Tā sabbāpi khujjuttaraṃ vanditvā, ‘‘amma , ajjato paṭṭhāya tvaṃ kiliṭṭhakammaṃ mā kari, amhākaṃ mātuṭṭhāne ca ācariyaṭṭhāne ca ṭhatvā satthu santikaṃ gantvā satthārā desitaṃ dhammaṃ sutvā amhākaṃ kathehī’’ti vadiṃsu. Sā tathā karontī aparabhāge tipiṭakadharā jātā. Atha naṃ satthā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvikānaṃ upāsikānaṃ bahussutānaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ khujjuttarā’’ti etadagge ṭhapesi. Tāpi kho pañcasatā itthiyo taṃ evamāhaṃsu – ‘‘amma, satthāraṃ daṭṭhukāmāmhā, taṃ no dassehi, gandhamālādīhi taṃ pūjessāmā’’ti. ‘‘Ayye, rājakulaṃ nāma bhāriyaṃ, tumhe gahetvā bahi gantuṃ na sakkā’’ti. ‘‘Amma, no mā nāsehi, dasseheva amhākaṃ satthāra’’nti. ‘‘Tena hi tumhākaṃ vasanagabbhānaṃ bhittīsu yattakena oloketuṃ sakkā hoti, tattakaṃ chiddaṃ katvā gandhamālādīni āharāpetvā satthāraṃ tiṇṇaṃ seṭṭhīnaṃ gharadvāraṃ gacchantaṃ tumhe tesu tesu ṭhānesu ṭhatvā oloketha ceva, hatthe ca pasāretvā vandatha, pūjetha cā’’ti. Tā tathā katvā satthāraṃ gacchantañca āgacchantañca oloketvā vandiṃsu ceva pūjesuñca.
后来有一天,摩犍提娅从她的高楼宫殿出来,散步时走到她们居住之处,看见房间墙上的孔洞,便问:“这是做什么的?”那些女子并不知道她对世尊怀有怨恨,便告诉她:“世尊来到这座城了,我们站在这里礼拜和供养世尊。”摩犍提娅心想:“那个沙门乔达摩居然来到这座城了,现在我知道该怎么对付他了;而这些女人,也都是服侍他的,我也知道该怎么对付她们。”于是她去禀告国王:“大王,娑摩婆提等那些女子,与外面的人有来往,再过不了几天,她们就会谋害您的性命了。”国王不信,说:“她们不会做这种事。”摩犍提娅再三地说,国王还是不信。最后,当她一连说了三次,国王仍不信时,她便说:“如果大王不信我,就到她们住处附近去察看一下吧。”国王前去,看见了那些孔洞,问:“这是做什么的?”听说了缘由后,国王并未对她们发怒,什么也没说,只叫人把孔洞全部堵上,并在所有房间里建造了向上开口的天窗。据说,向上开口的天窗就是从那时开始有的。摩犍提娅见无法对她们下手,心想:“我一定要对那沙门乔达摩下手才行。”便买通了城里的一些恶人,下令说:
Athekadivasaṃ māgaṇḍiyā attano pāsādatalato nikkhamitvā caṅkamamānā tāsaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā gabbhesu chiddaṃ disvā, ‘‘idaṃ ki’’nti pucchitvā, tāhi tassā satthari āghātabaddhabhāvaṃ ajānantīhi ‘‘satthā imaṃ nagaraṃ āgato, mayaṃ ettha ṭhatvā satthāraṃ vandāma ceva pūjema cā’’ti vutte, ‘‘āgato nāma imaṃ nagaraṃ samaṇo gotamo, idānissa kattabbaṃ jānissāmi, imāpi tassa upaṭṭhāyikā, imāsampi kattabbaṃ jānissāmī’’ti cintetvā gantvā rañño ārocesi – ‘‘mahārāja, sāmāvatimissikānaṃ bahiddhā patthanā atthi, katipāheneva te jīvitaṃ māressantī’’ti. Rājā ‘‘na tā evarūpaṃ karissantī’’ti na saddahi. Punappunaṃ vuttepi na saddahi eva. Atha naṃ evaṃ tikkhattuṃ vuttepi asaddahantaṃ ‘‘sace me na saddahasi, tāsaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā upacārehi, mahārājā’’ti āha. Rājā gantvā gabbhesu chiddaṃ disvā, ‘‘idaṃ ki’’nti pucchitvā, tasmiṃ atthe ārocite tāsaṃ akujjhitvā, kiñci avatvāva chiddāni pidahāpetvā sabbagabbhesu uddhacchiddakavātapānāni kāresi. Uddhacchiddakavātapānāni kira tasmiṃ kāle uppannāni. Māgaṇḍiyā tāsaṃ kiñci kātuṃ asakkuṇitvā, ‘‘samaṇassa gotamasseva kattabbaṃ karissāmī’’ti nāgarānaṃ lañjaṃ datvā, ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ antonagaraṃ pavisitvā vicarantaṃ dāsakammakaraporisehi akkosetvā paribhāsetvā palāpethā’’ti āṇāpesi. Micchādiṭṭhikā tīsu ratanesu appasannā antonagaraṃ paviṭṭhaṃ satthāraṃ anubandhitvā , ‘‘corosi , bālosi, mūḷhosi, oṭṭhosi, goṇosi, gadrabhosi, nerayikosi, tiracchānagatosi, natthi tuyhaṃ sugati, duggatiyeva tuyhaṃ pāṭikaṅkhā’’ti dasahi akkosavatthūhi akkosanti paribhāsanti.
听了这话,尊者阿难对世尊这样说:“尊者,这些城里人辱骂我们、诽谤我们,我们到别处去吧。”世尊问:“去哪里,阿难?”“去别的城,尊者。”“如果那里的人也辱骂,我们又再去哪里呢,阿难?”“再去别的城,尊者。”“如果那里的人也辱骂,我们去哪儿呢?”“再去别的城,尊者。”“阿难,这样做不合适。在哪里生起了纠纷,就当在那里平息之后再去别处。那么,阿难,是谁在辱骂呢?”“尊者,从奴仆到工人,所有人都在辱骂。”“阿难,我犹如进入战场的战象。进入战场的战象有责任承受从四方飞来的箭,同样地,承受许多破戒者所说的话,是我的责任。”世尊说完后,便针对自身说法,说了这三首出于象品的偈颂——
Taṃ sutvā āyasmā ānando satthāraṃ etadavoca – ‘‘bhante, ime nāgarā amhe akkosanti paribhāsanti, ito aññattha gacchāmā’’ti. ‘‘Kuhiṃ, ānandoti’’? ‘‘Aññaṃ nagaraṃ, bhante’’ti. ‘‘Tattha manussesu akkosantesu puna kattha gamissāma, ānando’’ti? ‘‘Tatopi aññaṃ nagaraṃ, bhante’’ti. ‘‘Tatthāpi manussesu akkosantesu kuhiṃ gamissāmā’’ti? ‘‘Tatopi aññaṃ nagaraṃ, bhante’’ti. ‘‘Ānanda, evaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Yattha adhikaraṇaṃ uppannaṃ, tattheva tasmiṃ vūpasante aññattha gantuṃ vaṭṭati. Ke pana te, ānanda, akkosantī’’ti? ‘‘Bhante, dāsakammakare upādāya sabbe akkosantī’’ti. ‘‘Ahaṃ, ānanda, saṅgāmaṃ otiṇṇahatthisadiso, saṅgāmaṃ otiṇṇahatthino hi catūhi disāhi āgate sare sahituṃ bhāro, tatheva bahūhi dussīlehi kathitakathānaṃ sahanaṃ nāma mayhaṃ bhāro’’ti vatvā attānaṃ ārabbha dhammaṃ desento imā nāgavagge tisso gāthā abhāsi –
我犹如战场上的战象,忍受那弓射之箭;
我将忍受辱骂之言,因为众人多破戒。
已调御的象被领至集会,已调御的象为国王所骑乘;
在人间,已调御者最殊胜,他能忍受辱骂的言语。
优良的骡马、良种骏马,以及信度马——
象与大龙象,自我调御者比这些更殊胜。
‘‘Ahaṃ nāgova saṅgāme, cāpato patitaṃ saraṃ; Ativākyaṃ titikkhissaṃ, dussīlo hi bahujjano. ‘‘Dantaṃ nayanti samitiṃ, dantaṃ rājābhirūhati; Danto seṭṭho manussesu, yotivākyaṃ titikkhati. ‘‘Varamassatarā dantā, ājānīyā ca sindhavā; Kuñjarā ca mahānāgā, attadanto tato vara’’nti. (dha. pa. 320-322);
这次说法令在场的大众获得了利益。世尊如此说法后,又说:“阿难,不必忧心,这些人只会辱骂七天,第八天便会沉默。因为诸佛所起的纠纷不会超过七天。”摩犍提唆使人辱骂世尊后,无法将世尊赶走,心想:“我该如何是好?”又想:“这些人是他的拥护者,我也要让她们遭殃。”于是有一天,她在国王饮酒之处侍候时,派人传话给她的舅父:“我需用鸡,让他带八只死鸡和八只活鸡来。到了之后站在台阶顶上通报,即使被说‘请进’也不进去,先送上八只活鸡,然后再送其他的。”又贿赂侍者说:“照我的话去做。”摩犍提的舅父来到后,向国王通报,国王说“请进”,他却说:“我不进国王饮酒的场所。”摩犍提又派侍者:“你去我舅父那里。”侍者便去,取了他给的八只活鸡回来,说:“大王,国师送来了礼物。”国王说:“真是太好了,我们有了额外的食物,谁来煮呢?”摩犍提说:“大王,以娑摩婆提为首的五百位女人正闲着无事,派给她们,让她们煮好送来。”国王便派人去:“去吧,交给她们,不要让其他人经手,让她们亲自杀、煮。”侍者回答:“好的,大王。”去了之后便如此转告。
Dhammakathā sampattamahājanassa sātthikā ahosi. Evaṃ dhammaṃ desetvā mā cintayi, ānanda, ete sattāhamattameva akkosissanti, aṭṭhame divase tuṇhī bhavissanti, buddhānañhi uppannaṃ adhikaraṇaṃ sattāhato uttari na gacchati. Māgaṇḍiyā satthāraṃ akkosāpetvā palāpetuṃ asakkontī, ‘‘kiṃ nu kho karissāmī’’ti cintetvā, ‘‘imā etassa upatthambhabhūtā, etāsampi byasanaṃ karissāmī’’ti ekadivasaṃ rañño surāpānaṭṭhāne upaṭṭhānaṃ karontī cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi ‘‘attho me kira kukkuṭehi , aṭṭha matakukkuṭe, aṭṭha sajīvakukkuṭe ca gahetvā āgacchatu, āgantvā ca sopānamatthake ṭhatvā āgatabhāvaṃ nivedetvā ‘pavisatū’ti vuttepi apavisitvā paṭhamaṃ aṭṭha sajīvakukkuṭe pahiṇatu, ‘pacchā itare’’’ti. Cūḷāpaṭṭhākassa ca ‘‘mama vacanaṃ kareyyāsī’’ti lañjaṃ adāsi. Māgaṇḍiyo āgantvā, rañño nivedāpetvā, ‘‘pavisatū’’ti vutte, ‘‘rañño āpānabhūmiṃ na pavisissāmī’’ti āha. Itarā cūḷupaṭṭhākaṃ pahiṇi – ‘‘gaccha, tāta, mama cūḷapitu santika’’nti. So gantvā tena dinne aṭṭha sajīvakukkuṭe ānetvā, ‘‘deva, purohitena paṇṇākāro pahito’’ti āha. Rājā ‘‘bhaddako vata no uttaribhaṅgo uppanno, ko nu kho paceyyā’’ti āha. Māgaṇḍiyā, ‘‘mahārāja, sāmāvatippamukhā pañcasatā itthiyo nikkammikā vicaranti, tāsaṃ pesehi, tā pacitvā āharissantī’’ti āha. Rājā ‘‘gaccha, tāsaṃ datvā aññassa kira hatthe adatvā sayameva māretvā pacantū’’ti pesesi. Cūḷupaṭṭhāko ‘‘sādhu devā’’ti gantvā tathā vatvā tāhi ‘‘mayaṃ pāṇātipātaṃ na karomā’’ti paṭikkhitto āgantvā tamatthaṃ rañño ārocesi. Māgaṇḍiyā ‘‘diṭṭhaṃ te, mahārāja, idāni tāsaṃ pāṇātipātassa karaṇaṃ vā akaraṇaṃ vā jānissasi, ‘samaṇassa gotamassa pacitvā pesentū’ti vadehi devā’’ti āha. Rājā tathā vatvā pesesi. Itaro te gahetvā gacchanto viya hutvā gantvā te kukkuṭe purohitassa datvā matakukkuṭe tāsaṃ santikaṃ netvā, ‘‘ime kira kukkuṭe pacitvā satthu santikaṃ pahiṇathā’’ti āha. Tā, ‘‘sāmi, āhara, idaṃ nāma amhākaṃ kicca’’nti paccuggantvā gaṇhiṃsu. So rañño santikaṃ gantvā, ‘‘kiṃ, tātā’’ti puṭṭho, ‘‘samaṇassa gotamassa pacitvā pesethāti vuttamatteyeva paṭimaggaṃ āgantvā gaṇhiṃsū’’ti ācikkhi. Māgaṇḍiyā ‘‘passa, mahārāja, na tā tumhādisānaṃ karonti, bahiddhā patthanā tāsaṃ atthīti vutte na saddahasī’’ti āha. Rājā taṃ sutvāpi adhivāsetvā tuṇhīyeva ahosi. Māgaṇḍiyā ‘‘kiṃ nu kho karissāmī’’ti cintesi.
那时,国王每七日依次在沙摩婆提、婆须罗达多和摩犍提这三座宫殿的楼层中安住。摩犍提得知国王“明日或后日将去沙摩婆提的宫殿楼层”,便传话给舅父:“用药水洗过毒牙,送一条蛇来。”他照办后送来了蛇。国王前往行宫时,总带着一把象骨琴,琴的共鸣箱上有一个孔。摩犍提将蛇从那个孔塞进去,再用花球堵住孔。蛇在琴里待了两三天。到了国王要去的那天,摩犍提问:“大王,今天您去哪位夫人的宫殿?”国王回答:“沙摩婆提。”她说:“大王,今日我见到了一个不祥的噩梦,不能去那边,大王。”国王说:“我非去不可。”她再三劝阻,随后又说:“既然如此,大王,我也随您同去。”虽被劝阻,她仍不退缩,说:“不知会发生何事,大王。”便与国王一同前往。
Tadā pana rājā ‘‘sāmāvatiyā vāsuladattāya māgaṇḍiyāya cā’’ti tissannampi etāsaṃ pāsādatale vārena vārena sattāhaṃ sattāhaṃ vītināmeti . Atha naṃ ‘‘sve vā parasuve vā sāmāvatiyā pāsādatalaṃ gamissatī’’ti ñatvā māgaṇḍiyā cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘agadena kira dāṭhā dhovitvā ekaṃ sappaṃ pesetū’’ti. So tathā katvā pesesi. Rājā attano gamanaṭṭhānaṃ hatthikantavīṇaṃ ādāyayeva gacchati, tassā pokkhare ekaṃ chiddaṃ atthi. Māgaṇḍiyā tena chiddena sappaṃ pavesetvā chiddaṃ mālāguḷena thakesi. Sappo dvīhatīhaṃ antovīṇāyameva ahosi. Māgaṇḍiyā rañño gamanadivase ‘‘ajja katarissitthiyā pāsādaṃ gamissasi devā’’ti pucchitvā ‘‘sāmāvatiyā’’ti vutte, ‘‘ajja mayā, mahārāja, amanāpo supino diṭṭho. Na sakkā tattha gantuṃ, devā’’ti? ‘‘Gacchāmevā’’ti. Sā yāva tatiyaṃ vāretvā, ‘‘evaṃ sante ahampi tumhehi saddhiṃ gamissāmi, devā’’ti vatvā nivattiyamānāpi anivattitvā, ‘‘na jānāmi, kiṃ bhavissati devā’’ti raññā saddhiṃyeva agamāsi.
国王穿上沙摩婆提等人奉上的衣饰、花鬘与香饰,享用美食后,将琴放在床头,躺在床上。摩犍提假装来回踱步,从琴孔处拨开了花球。那条蛇饿了两三天,从孔中爬出,吐着信子,膨起颈部,盘踞在床上。摩犍提看见后,大声惊呼:“哎呀,哎呀!大王,有蛇!”接着辱骂国王和那些女人:“这瞎眼愚痴的国王,真是不祥,不听我的话。这些女人也是无福的恶女,难道从国王这里得不到什么吗?你们要在国王死后才快活不成?活着时就让你们受罪。大王,我说‘今日我见到噩梦,不该去沙摩婆提的宫殿’,再三劝阻您,您却不听我的话。”国王见到蛇,被死亡的恐怖所袭,心想:“她们竟做出这种事!啊,真是歹毒!先前这女人告诉我她们恶毒时,我不相信。她们先在自己的房里挖洞藏身,后来我送鸡去试探,她们回送了鸡,今日又在床上放蛇。”他仿佛被怒火彻底点燃。
Rājā sāmāvatimissikāhi dinnāni vatthapupphagandhābharaṇāni dhāretvā subhojanaṃ bhuñjitvā vīṇaṃ ussīsake ṭhapetvā sayane nipajji. Māgaṇḍiyā aparāparaṃ vicarantī viya hutvā vīṇāchiddato pupphaguḷaṃ apanesi. Sappo dvīhatīhaṃ nirāhāro tena chiddena nikkhamitvā passasanto phaṇaṃ katvā sayanapiṭṭhe nipajji . Māgaṇḍiyā taṃ disvā, ‘‘dhī dhī, deva, sappo’’ti mahāsaddaṃ katvā rājānañca tā ca akkosantī, ‘‘ayaṃ andhabālarājā alakkhiko mayhaṃ vacanaṃ na suṇāti, imāpi nissirīkā dubbinītā, kiṃ nāma rañño santikā na labhanti, kiṃ nu tumhe imasmiṃ mateyeva sukhaṃ jīvissatha, jīvante dukkhaṃ jīvatha, ‘ajja mayā pāpasupino diṭṭho, sāmāvatiyā pāsādaṃ gantuṃ na vaṭṭatī’ti vārentiyāpi me vacanaṃ na suṇasi, devā’’ti āha. Rājā sappaṃ disvā maraṇabhayatajjito ‘‘evarūpampi nāma imā karissanti, aho pāpā, ahaṃ imāsaṃ pāpabhāvaṃ ācikkhantiyāpi imissā vacanaṃ na saddahiṃ, paṭhamaṃ attano gabbhesu chiddāni katvā nisinnā, puna mayā pesite kukkuṭe paṭipahiṇiṃsu, ajja sayane sappaṃ vissajjiṃsū’’ti kodhena sampajjalito viya ahosi.
沙摩婆提也教导那五百名女子说:“姐妹们,我们没有别的依怙,对于国王、王后与自己,都要平等地修习慈心,莫对任何人生起怨恨。”国王拿起千力犀角弓,弹响弓弦,搭上涂毒的箭,让沙摩婆提站在最前,将所有女子排成一列,对准沙摩婆提的心口放箭。然而,那支箭因沙摩婆提的慈心威力折返回来,顺着来路射向国王,在仿佛要刺穿国王心脏之处停住。国王心想:“我射出的箭连石头也能穿透,空中无一处能阻挡它,如今竟掉头朝向我自己的心脏。这无心识、无生命的箭尚且知道她的德行,而我虽生而为人,却不识知!”于是他抛下弓,双手合十,蹲跪在沙摩婆提足下,说出如下的偈颂:
Sāmāvatīpi pañcannaṃ itthisatānaṃ ovādaṃ adāsi – ‘‘ammā, amhākaṃ aññaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, narinde ca deviyā ca attani ca samameva mettacittaṃ pavattetha, mā kassaci kopaṃ karitthā’’ti. Rājā sahassathāmaṃ siṅgadhanuṃ ādāya jiyaṃ pothetvā visapītaṃ saraṃ sannayhitvā sāmāvatiṃ dhure katvā sabbā tā paṭipāṭiyā ṭhapāpetvā sāmāvatiyā ure saraṃ vissajjesi. So tassā mettānubhāvena paṭinivattitvā āgatamaggābhimukhova hutvā rañño hadayaṃ pavisanto viya aṭṭhāsi. Rājā cintesi – ‘‘mayā khitto saro silampi vinivijjhitvā gacchati, ākāse paṭihananakaṭṭhānaṃ natthi, atha ca panesa nivattitvā mama hadayābhimukho jāto, ayañhi nāma nissatto nijjīvo saropi etissā guṇaṃ jānāti, ahaṃ manussabhūtopi na jānāmī’’ti, so dhanuṃ chaḍḍetvā añjaliṃ paggayha sāmāvatiyā pādamūle ukkuṭikaṃ nisīditvā imaṃ gāthamāha –
“我全然迷乱,彻底困惑,一切方向于我皆迷蒙;
沙摩婆提,请救护我,愿你成为我的皈依处。”
‘‘Sammuyhāmi pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā; Sāmāvati maṃ tāyassu, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti.
沙摩婆提听了他这话,不说“善哉,大王,请皈依我”,而说:“大王,我所皈依的那一位,您也应当皈依他。”——她正是正自觉者的女弟子。
Sā tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘sādhu, deva, maṃ saraṇaṃ gacchā’’ti avatvā, ‘‘yamahaṃ, mahārāja, saraṇaṃ gatā, tameva tvampi saraṇaṃ gacchāhī’’ti idaṃ vatvā sāmāvatī sammāsambuddhasāvikā –
您莫要皈依我,我所皈依的那一位——
大王,那正是佛陀,那位无上的佛陀;
你去皈依那位佛陀,并成为我的皈依处。
‘‘Mā maṃ tvaṃ saraṇaṃ gaccha, yamahaṃ saraṇaṃ gatā; Esa buddho mahārāja, esa buddho anuttaro; Saraṇaṃ gaccha taṃ buddhaṃ, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti. –
她这样说。国王听了她的话,说道:“现在我更加恐惧了。”随后,他说出这首偈颂:
Āha . Rājā tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘idānāhaṃ atirekataraṃ bhāyāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
我愈发困惑,一切方向皆已变得模糊不清;
娑摩婆提,请您保护我,请您做我的皈依。
‘‘Esa bhiyyo pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā; Sāmāvati maṃ tāyassu, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti.
那时,她又以先前的方法再次拒绝了他。国王便说:“既然如此,我便皈依你,也皈依世尊,而且我要给你一个恩惠。”她说:“大王,这恩惠我收下了。”国王便前往亲近世尊,皈依之后,邀请以佛陀为首的比丘僧团,举办七天的大布施。之后,他对娑摩婆提说:“你起来,接受恩惠吧。”她说:“大王,我不需要金银等物,只求您给我这样一个恩惠:请您安排,让世尊常与五百位比丘一同来到这里,我要听法。”国王向世尊顶礼后说:“世尊,请您常与五百位比丘一同来这里吧,娑摩婆提夫人她们说‘我们要听法’。”世尊说:“大王,诸佛不宜固定常去一个地方,大众都期盼着世尊的到来。”国王又说:“那么,世尊,请您指定一位比丘吧。”世尊便指定了阿难长老。从那时起,阿难长老就带着五百位比丘,经常前往国王的宫中。那些王妃们也经常供养长老及其随行,并听闻佛法。有一天,她们听了长老的说法后心生欢喜,用五百件上衣作为对法的供养。每一件上衣都价值五百钱。
Atha naṃ sā purimanayeneva puna paṭikkhipitvā, ‘‘tena hi tvañca saraṇaṃ gacchāmi, satthārañca saraṇaṃ gacchāmi, varañca te dammī’’ti vutte, ‘‘varo gahito hotu, mahārājā’’ti āha. So satthāraṃ upasaṅkamitvā saraṇaṃ gantvā nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sāmāvatiṃ āmantetvā, ‘‘uṭṭhehi, varaṃ gaṇhā’’ti āha. ‘‘Mahārāja, mayhaṃ hiraññādīhi attho natthi, imaṃ pana me varaṃ dehi, tathā karohi, yathā satthā nibaddhaṃ pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ idhāgacchati, dhammaṃ suṇissāmī’’ti. Rājā satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nibaddhaṃ idhāgacchatha, sāmāvatimissikā ‘dhammaṃ suṇissāmā’ti vadantī’’ti āha. ‘‘Mahārāja, buddhānaṃ nāma ekasmiṃ ṭhāne nibaddhaṃ gantuṃ na vaṭṭati, mahājano satthāraṃ āgamanatthāya paccāsīsatī’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, ekaṃ bhikkhuṃ āṇāpethā’’ti. Satthā ānandattheraṃ āṇāpesi. So tato paṭṭhāya pañca bhikkhusatāni ādāya nibaddhaṃ rājakulaṃ gacchati. Tāpi deviyo nibaddhaṃ theraṃ saparivāraṃ bhojenti, dhammaṃ suṇanti. Tā ekadivasaṃ therassa dhammakathaṃ sutvā pasīditvā, pañcahi uttarāsaṅgasatehi dhammapūjaṃ akaṃsu . Ekeko uttarāsaṅgo pañca satāni pañca satāni agghati.
国王看到她们只剩一件上衣,便问:“你们的郁多罗僧到哪里去了?”“供养给我们的尊者了。”“那么,全都被收下了吗?”“是的,被收下了。”国王前往长老处,顶礼后询问那些郁多罗僧被供养以及长老接受的情况。听闻供养与接受的事实后,他问道:“尊者,衣服不是太多了吗?这么多您用来做什么呢?”“大王,我们取用所需之量,其余布施给穿破旧衣的比丘们。”“那么,他们原来的破旧衣怎么处理呢?”“布施给穿更破旧衣的比丘们。”“那么,那些比丘的更破旧衣又怎么处理呢?”“会做成坐垫。”“旧的坐垫怎么处理呢?”“会做成铺地垫。”“旧的铺地垫又怎么处理呢?”“大王,会做成擦脚布。”“那旧的擦脚布呢?”“会剁成碎片,和在泥里,用来涂抹墙壁。”“尊者,即使如此层层利用,供养给您的东西也不会毁坏、不会浪费啊?”“是的,大王。”国王心生欢喜,又命人拿来另外五百件衣,放在长老脚下。据说,长老将价值五百钱的衣,以五百倍恭敬放在脚下接受供养,便获得了等同于五百次供养的功德;将价值一千钱的衣,以一千倍恭敬放在脚下接受供养,便获得了等同于一千次供养的功德。
Tā ekavatthā disvā rājā pucchi – ‘‘kuhiṃ vo uttarāsaṅgo’’ti. ‘‘Ayyassa no dinnā’’ti. ‘‘Tena sabbe gahitā’’ti? ‘‘Āma, gahitā’’ti. Rājā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā tāhi uttarāsaṅgānaṃ dinnabhāvaṃ pucchitvā tāhi dinnabhāvañca therena gahitabhāvañca sutvā, ‘‘nanu, bhante, atibahūni vatthāni, ettakehi kiṃ karissathā’’ti pucchi. ‘‘Amhākaṃ pahonakāni vatthāni gaṇhitvā sesāni jiṇṇacīvarikānaṃ bhikkhūnaṃ dassāmi, mahārājā’’ti. ‘‘Te attano jiṇṇacīvarāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Jiṇṇataracīvarikānaṃ dassantī’’ti. ‘‘Te attano jiṇṇataracīvarāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Paccattharaṇāni karissantī’’ti. ‘‘Purāṇapaccattharaṇāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Bhūmattharaṇāni karissantī’’ti. ‘‘Purāṇabhūmattharaṇāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Pādapuñchanāni karissanti, mahārājā’’ti. ‘‘Purāṇapādapuñchanāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Khaṇḍākhaṇḍikaṃ koṭṭetvā mattikāya madditvā bhittiṃ limpissantī’’ti. ‘‘Bhante, ettakāni katvāpi ayyānaṃ dinnāni na nassantī’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Rājā pasanno aparānipi pañca vatthasatāni āharāpetvā therassa pādamūle ṭhapāpesi. Thero kira pañcasatagghanakāneva vatthāni pañcasatabhāgena pādamūle ṭhapetvā dinnāni pañcasatakkhattuṃ labhi, sahassagghanakāni sahassabhāgena pādamūle ṭhapetvā dinnāni sahassakkhattuṃ labhi, satasahassagghanakāni satasahassabhāgena pādamūle ṭhapetvā dinnāni satasahassakkhattuṃ labhi. Ekaṃ dve tīṇi cattāri pañca dasātiādinā nayena laddhānaṃ pana gaṇanā nāma natthi. Tathāgate kira parinibbute thero sakalajambudīpaṃ vicaritvā sabbavihāresu bhikkhūnaṃ attano santakāneva pattacīvarāni adāsi.
那时,摩犍提心想:‘我所做的事情,结果总是不如我意,反而变成另一种结果,现在我又能做什么呢?’她盘算着:‘有办法了。’趁国王前往御苑游乐时,她派人给叔父送信:‘你前往娑摩婆提的楼阁,打开布匹库房和油料库房,把布浸入油缸,然后一条条缠在柱子上。再把所有浸了油的布堆在一起,关上门,从外面闩好。接着手持火炬从屋顶下来,放火之后立刻离开。’她的叔父便登上楼阁,打开各个库房,将布浸入油缸,开始往柱子上缠绕。这时,以娑摩婆提为首的妇女们走上前来问道:‘叔父,您这是在做什么?’他说:‘夫人们,国王为了加固这些柱子,吩咐人用浸了油的布条缠裹。宫中之事,究竟是否妥当,难以预料。夫人们,请别靠近我。’说完,他便把前来的她们都赶入房间,关上门,从外面闩好,然后自己下楼,从一头点火,随即离去。娑摩婆提教诫她们说:‘我们在无始的轮回中流转不息,如此被烈火焚烧的“有身”,其数目纵以佛陀的智慧亦难尽边际,你们应当精勤不放逸。’那些妇女在
Tadā māgaṇḍiyāpi ‘‘yamahaṃ karomi. Taṃ tathā ahutvā aññathāva hoti, idāni kiṃ nu kho karissāmī’’ti cintetvā, ‘‘attheso upāyo’’ti raññe uyyānakīḷaṃ gacchante cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘sāmāvatiyā pāsādaṃ gantvā, dussakoṭṭhāgārāni ca telakoṭṭhāgārāni ca vivarāpetvā, dussāni telacāṭīsu temetvā temetvā thambhe veṭhetvā tā sabbāpi ekato katvā dvāraṃ pidahitvā bahi yantakaṃ datvā daṇḍadīpikāhi gehe aggiṃ dadamāno otaritvā gacchatū’’ti. So pāsādaṃ abhiruyha koṭṭhāgārāni vivaritvā vatthāni telacāṭīsu temetvā temetvā thambhe veṭhetuṃ ārabhi. Atha naṃ sāmāvatippamukhā itthiyo ‘‘kiṃ etaṃ cūḷapitā’’ti vadantiyo upasaṅkamiṃsu. ‘‘Ammā, rājā daḷhikammatthāya ime thambhe telapilotikāhi veṭhāpeti, rājagehe nāma suyuttaṃ duyuttaṃ dujjānaṃ, mā me santike hotha, ammā’’ti evaṃ vatvā tā āgatā gabbhe pavesetvā dvārāni pidahitvā bahi yantakaṃ datvā ādito paṭṭhāya aggiṃ dento otari. Sāmāvatī tāsaṃ ovādaṃ adāsi – ‘‘amhākaṃ anamatagge saṃsāre vicarantīnaṃ evameva agginā jhāyamānānaṃ attabhāvānaṃ paricchedo buddhañāṇenapi na sukaro, appamattā hothā’’ti. Tā gehe jhāyante vedanāpariggahakammaṭṭhānaṃ manasikarontiyo kāci dutiyaphalaṃ, kāci tatiyaphalaṃ pāpuṇiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā bhikkhū pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘idha, bhante, rañño utenassa uyyānagatassa antepuraṃ daḍḍhaṃ, pañca ca itthisatāni kālakatāni sāmāvatippamukhāni. Tāsaṃ, bhante, upāsikānaṃ kā gati, ko abhisamparāyo’ti? Santettha, bhikkhave, upāsikāyo sotāpannā , santi sakadāgāmiyo, santi anāgāmiyo, sabbā tā, bhikkhave , upāsikāyo anipphalā kālakatā’’ti. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –
此世间为愚痴所系缚,看似坚实而美好;
愚者为依着所缚,为黑暗所笼罩;
它看似恒常,然而对观见者而言,其中实无一物。(优陀那 7.10)
‘‘Mohasambandhano loko, bhabbarūpova dissati; Upadhībandhano bālo, tamasā parivārito; Sassatoriva khāyati, passato natthi kiñcana’’nti. (udā. 70);
说完之后,又说道:“比丘们,有情流转于轮回时,并非恒常保持不放逸而只行福业,反而因放逸而造作恶业。因此,流转于轮回中,便经历乐与苦。”世尊如此开示了法。
Evañca pana vatvā, ‘‘bhikkhave, sattā nāma vaṭṭe vicarantā niccakālaṃ appamattā hutvā puññakammameva na karonti, pamādino hutvā pāpakammampi karonti. Tasmā vaṭṭe vicarantā sukhampi dukkhampi anubhavantī’’ti dhammaṃ desesi.
国王听说“娑摩婆提的宫殿起火了”,虽急急赶来,但仍未能在宫殿完全烧毁前抵达。到了之后,他一面扑灭宫殿之火,一面生起强烈的忧悲,在群臣围绕中坐下,忆念娑摩婆提的功德,心想:“此事是谁所为?”他知道:“这必定是摩犍提所指使的。”他思忖:“若威吓而后审问,她必定不说,我当以方便温和地审问她。”于是对大臣们说:“众卿,我先前无论行住坐卧,常怀猜疑与恐惧。娑摩婆提总在伺机害我。而今我心将得寂静,能安乐而住了。”大臣们说:“陛下,此事是何人所为?”国王说:“这必定是某个对我怀有爱念之人所为。”站在近旁的摩犍提听了这话,说:“陛下,除我之外无人能为,是我所为。我令我叔父做的。”国王说:“除你之外,再无对我怀有爱念的有情了。我甚满意,当赏赐你。你将你的众亲戚悉数召来吧。”她便送信给亲戚们:“国王对我满意,将施赏赐,你们速来。”国王对所有前来之人,皆给予隆重礼遇。摩犍提见此,一些并非她亲戚的人亦通过行贿,自称“我们是摩犍提的亲戚”而来。国王将这些人全部捉拿,在皇宫庭院中挖掘
Rājā ‘‘sāmāvatiyā gehaṃ kira jhāyatī’’ti sutvā vegenāgacchantopi adaḍḍhe sampāpuṇituṃ nāsakkhi. Āgantvā pana gehaṃ nibbāpento uppannabalavadomanasso amaccagaṇaparivuto nisīditvā sāmāvatiyā guṇe anussaranto, ‘‘kassa nu kho idaṃ kamma’’nti cintetvā – ‘‘māgaṇḍiyāya kāritaṃ bhavissatī’’ti ñatvā, ‘‘tāsetvā pucchiyamānā na kathessati, saṇikaṃ upāyena pucchissāmī’’ti cintetvā amacce āha – ‘‘ambho, ahaṃ ito pubbe uṭṭhāya samuṭṭhāya āsaṅkitaparisaṅkitova homi, sāmāvatī me niccaṃ otārameva gavesati, idāni pana me cittaṃ nibbutaṃ bhavissati, sukhena ca vasituṃ labhissāmī’’ti, te ‘‘kena nu kho, deva, idaṃ kata’’nti āhaṃsu. ‘‘Mayi sinehena kenaci kataṃ bhavissatī’’ti. Māgaṇḍiyāpi samīpe ṭhitā taṃ sutvā, ‘‘nāñño koci kātuṃ sakkhissati, mayā kataṃ, deva, ahaṃ cūḷapitaraṃ āṇāpetvā kāresi’’nti āha. ‘‘Taṃ ṭhapetvā añño mayi sineho satto nāma natthi, pasannosmi, varaṃ te dammi, attano ñātigaṇaṃ pakkosāpehī’’ti. Sā ñātakānaṃ sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘rājā me pasanno varaṃ deti, sīghaṃ āgacchantū’’ti. Rājā āgatāgatānaṃ mahantaṃ sakkāraṃ kāresi. Taṃ disvā tassā aññātakāpi lañjaṃ datvā ‘‘mayaṃ māgaṇḍiyāya ñātakā’’ti āgacchiṃsu. Rājā te sabbe gāhāpetvā rājaṅgaṇe nābhippamāṇe āvāṭe khaṇāpetvā te tattha nisīdāpetvā paṃsūhi pūretvā upari palāle vikirāpetvā aggiṃ dāpesi. Cammassa daḍḍhakāle ayanaṅgalena kasāpetvā khaṇḍākhaṇḍaṃ hīrāhīraṃ kāresi. Māgaṇḍiyāya sarīratopi tikhiṇena satthena ghanaghanaṭṭhānesu maṃsaṃ uppāṭetvā telakapālaṃ uddhanaṃ āropetvā pūve viya pacāpetvā tameva khādāpesi.
于法堂中,比丘们也议论起来:“贤友们,像这样具信心、有净信的女居士,竟遭遇如此死亡,实在不合宜。”世尊前来问道:“比丘们,你们此刻聚在一起,是在谈论什么话题?”得知话题后,世尊说:“比丘们,在此身之中,以娑摩婆提为首的这些女众遭遇了这不合宜的事,然而,这相对于她们过去所造之业,却是应得的果报。”比丘们请求道:“尊者,她们过去造了什么业呢?请您开示。”于是世尊开示了过去之事:
Dhammasabhāyampi bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘ananucchavikaṃ vata, āvuso, evarūpāya saddhāya pasannāya upāsikāya evarūpaṃ maraṇa’’nti. Satthā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘bhikkhave, imasmiṃ attabhāve sāmāvatippamukhānaṃ itthīnaṃ etaṃ ayuttaṃ sampattaṃ. Pubbe katakammassa pana yuttameva etāhi laddha’’nti vatvā, ‘‘kiṃ, bhante, etāhi pubbe kataṃ, taṃ ācikkhathā’’ti tehi yācito atītaṃ āhari –
过去,波罗奈城由梵授王治理时,有八位独觉佛常入王宫应供,五百位妇女身边奉侍。其中七位独觉佛前往雪山,另一位于河岸边一处草丛中,入禅那而坐。一日,国王在独觉佛们离去后,带着那些妇女前往河中戏水。那些妇女在水中嬉戏后,于白昼上岸,因感寒冷,想烤火取暖,便互相说道:“我们找个地方生火吧。”她们四处走动,看见那片草丛,误以为是草堆,便围上去点着了火。待草烧尽倒下,她们看见了独觉佛,心想:“糟了!国王的独觉佛被我们烧了,若国王知晓,必定不会放过我们。不如把他烧个彻底吧。”于是,这些妇女到处捡拾木柴,堆积在他身上,柴堆变得极为巨大。她们点燃柴堆,心想“这下肯定烧起来了”,便离开了。她们起初出于无意,业不系缚;后来则因有意之业而为业所缚。然而,那位独觉佛安住于内定之中,纵使有人以一千车木柴堆起焚烧,也丝毫不能令他生起热恼。他于第七日出定后,安然离去。那些妇女因造作此业,在地狱中煎熬了数十万年,又因彼业的余习,于一百世的有身中,以同样的方式
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente rājagehe nibaddhaṃ aṭṭha paccekabuddhā bhuñjanti. Pañcasatā itthiyo te upaṭṭhahanti. Tesu satta paccekabuddhā himavantaṃ gacchanti, eko nadītīre ekaṃ tiṇagahanaṃ atthi, tattha jhānaṃ samāpajjitvā nisīdi. Athekadivasaṃ rājā paccekabuddhesu gatesu tā itthiyo ādāya nadiyaṃ udakakīḷaṃ kīḷituṃ gato. Tattha tā itthiyo divasabhāgaṃ udake kīḷitvā uttaritvā sītapīḷitā aggiṃ visibbetukāmā ‘‘amhākaṃ aggikaraṇaṭṭhānaṃ olokethā’’ti aparāparaṃ vicarantiyo taṃ tiṇagahanaṃ disvā, ‘‘tiṇarāsī’’ti saññāya taṃ parivāretvā ṭhitā aggiṃ adaṃsu. Tiṇesu jhāyitvā patantesu paccekabuddhaṃ disvā, ‘‘naṭṭhāmhā, amhākaṃ rañño paccekabuddho jhāyati, rājā ñatvā amhe nāsessati, sudaḍḍhaṃ naṃ karissāmā’’ti sabbā tā itthiyo ito cito ca dārūni āharitvā tassa upari dārurāsiṃ kariṃsu. Mahādārurāsi ahosi. Atha naṃ ālimpetvā, ‘‘idāni jhāyissatī’’ti pakkamiṃsu. Tā paṭhamaṃ asañcetanikā hutvā kammunā na bajjhiṃsu, idāni pacchā sañcetanāya kammunā bajjhiṃsu. Paccekabuddhaṃ pana antosamāpattiyaṃ sakaṭasahassehi dārūni āharitvā ālimpentāpi usmākāramattampi gahetuṃ na sakkonti. Tasmā so sattame divase uṭṭhāya yathāsukhaṃ agamāsi. Tā tassa kammassa katattā bahūni vassasatasahassāni niraye paccitvā tasseva kammassa vipākāvasesena attabhāvasate imināva niyāmena gehe jhāyamāne jhāyiṃsu. Idaṃ etāsaṃ pubbakammanti.
听了这话,比丘们向导师请问:“尊者,那么,久寿多罗是因为什么业而成为驼背?是因为什么业而有大智慧?是因为什么业而证得入流果?是因为什么业而受他人差遣奔波呢?”“比丘们,当那位波罗奈国王在位时,那位独觉佛身体略有佝偻。那时,一位侍奉的女居士披着毯子,手持金水壶,佝偻着背模仿他走路的姿态,说道:‘我们的独觉佛是这样走路的。’由此业果报,她生为驼背。又有一次,她在王宫请那些独觉佛坐定,让他们持钵,盛满热乳粥供养。独觉佛们因为钵中盛满滚烫的乳粥,不断翻转着钵来接。那女子见了,便拿出自己拥有的八个象牙环供养,说:‘请放在这上面取用吧。’独觉佛们依言而行后,停下来注视着她。她明白了他们的心意,便说:‘尊者们,这些物品我们不再需要,已经施舍给你们了,你们带走吧。’他们便持环前往欢喜根窟山洞。直至今日,那些环依旧完好无损。由此业果报,她今生成为精通三藏的大智慧者。又因过去侍奉独觉佛的果报,她证得入流果。这便是她在诸佛间隙期间的前业。”
Evaṃ vutte bhikkhū satthāraṃ paṭipucchiṃsu – ‘‘khujjuttarā pana, bhante, kena kammena khujjā jātā, kena kammena mahāpaññā, kena kammena sotāpattiphalaṃ adhigatā, kena kammena paresaṃ pesanakāritā jātā’’ti? Bhikkhave, tasseva rañño bārāṇasiyaṃ rajjaṃ karaṇakāle sveva paccekabuddho thokaṃ khujjadhātuko ahosi. Athekā upaṭṭhāyikā itthī kambalaṃ pārupitvā suvaṇṇasaraṇaṃ gahetvā, ‘‘amhākaṃ paccekabuddho evañca evañca vicaratī’’ti khujjā hutvā tassa vicaraṇākāraṃ dassesi. Tassa nissandena khujjā jātā. Te pana paccekabuddhe paṭhamadivase rājagehe nisīdāpetvā patte gāhāpetvā pāyāsassa pūretvā dāpesi. Uṇhapāyāsassa pūre patte paccekabuddhā parivattetvā parivattetvā gaṇhanti. Sā itthī te tathā karonte disvā attano santakāni aṭṭha dantavalayāni datvā, ‘‘idha ṭhapetvā gaṇhathā’’ti āha. Tesu tathā katvā taṃ oloketvā ṭhitesu tesaṃ adhippāyaṃ ñatvā, ‘‘natthi, bhante, amhākaṃ etehi attho. Tumhākaññeva etāni pariccattāni, gahetvā gacchathā’’ti āha. Te gahetvā nandamūlakapabbhāraṃ agamaṃsu. Ajjatanāpi tāni valayāni arogāneva. Sā tassa kammassa nissandena idāni tipiṭakadharā mahāpaññā jātā. Paccekabuddhānaṃ kataupaṭṭhānassa nissandena pana sotāpattiphalaṃ pattā. Idamassā buddhantare pubbakammaṃ.
而在迦叶正自觉者的时代,波罗奈有一位富家女,在逐渐延伸的树荫下,拿着镜子对镜妆饰自己而坐。这时,一位她所信赖的漏尽比丘尼,前来探望她。要知道,即便是漏尽比丘尼,在傍晚时分也想探望护持她们的信众之家。就在那时,富家女身边没有可供差遣的人,便说道:‘尊者,我顶礼您,请您先帮我拿一下这个妆奁盒。’长老尼心想:‘我若不帮她拿,她定会对我心生嗔恨,从而堕入地狱。但我若帮她拿了,她将感得为人跑腿的果报。然而,相较于地狱的烧灼之苦,为人跑腿显然要好得多。’于是,出于慈悯,长老尼为她接过了妆奁盒。由于这一业的果报,她后来便成了替人跑腿的人。
Kassapasammāsambuddhakāle pana ekā bārāṇasiseṭṭhino dhītā vaḍḍhamānakacchāyāya ādāsaṃ gahetvā attānaṃ alaṅkarontī nisīdi. Athassā vissāsikā ekā khīṇāsavā bhikkhunī taṃ daṭṭhuṃ agamāsi. Bhikkhuniyo hi khīṇāsavāpi sāyanhasamaye upaṭṭhākakulāni daṭṭhukāmā honti. Tasmiṃ pana khaṇe seṭṭhidhītāya santike kāci pesanakārikā natthi, sā ‘‘vandāmi, ayye, etaṃ tāva me pasādhanapeḷakaṃ gahetvā dethā’’ti āha. Therī cintesi – ‘‘sacassā imaṃ gaṇhitvā na dassāmi, mayi āghātaṃ katvā niraye nibbattissati. Sace pana dassāmi, parassa pesanakārikā hutvā nibbattissati. Nirayasantāpato kho pana parassa pesanabhāvova seyyo’’ti. ‘‘Sā anudayaṃ paṭicca taṃ gahetvā tassā adāsi. Tassa kammassa nissandena paresaṃ pesanakārikā jātā’’ti.
又一日,比丘们在法堂中生起议论:“以娑摩婆提为首的五百位女子,于家中被大火烧死;摩犍提的亲属们被人从上方投下稻草火把击中,继而又被犁具击碎而死;摩犍提自己则在滚烫的油中被煎熬致死。这些人当中,谁算是活,谁又算是死呢?”导师到来后,问道:“比丘们,你们现在聚在一起议论什么?”他们禀告后,世尊说:“诸比丘,放逸之人,即便活到百岁,也与死人无异;不放逸之人,纵使肉身已灭,却仍如活着一般。因此,摩犍提虽生犹死,而以娑摩婆提为首的五百位女子虽死犹生。比丘们,不放逸者,方得不死。”语毕,便诵出此偈:
Atha punekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘sāmāvatippamukhā pañcasatā itthiyo gehe agginā jhāyiṃsu, māgaṇḍiyāya ñātakā upari palālaggiṃ datvā ayanaṅgalehi bhinnā, māgaṇḍiyā pakkuthitatele pakkā, ke nu kho ettha jīvanti nāma, ke matā nāmā’’ti. Satthā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, ye keci pamattā, te vassasataṃ jīvantāpi matāyeva nāma. Ye appamattā, te matāpi jīvantiyeva. Tasmā māgaṇḍiyā jīvantīpi matāyeva nāma, sāmāvatippamukhā pañcasatā itthiyo matāpi jīvantiyeva nāma. Na hi, bhikkhave, appamattā maranti nāmā’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
不放逸是通向不死之境的道路,放逸则是通向死亡之境的道路;
不放逸者得不死,放逸者虽生犹死。
‘‘Appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno padaṃ; Appamattā na mīyanti, ye pamattā yathā matā.
智者由此殊胜了知己,便住于不放逸中;
于不放逸生欢喜,乐住圣者之行境。
‘‘Evaṃ visesato ñatvā, appamādamhi paṇḍitā; Appamāde pamodanti, ariyānaṃ gocare ratā.
他们是修习禅那者,恒常精进,勇猛坚固,
智者触证涅槃,那是无上的安稳,远离诸轭。
‘‘Te jhāyino sātatikā, niccaṃ daḷhaparakkamā; Phusanti dhīrā nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttara’’nti.
其中,「不放逸」一词阐明广大义理,执持广大义理而住。纵使将全部三藏佛语汇集宣说,也终究归入「不放逸」一词。因此说:
Tattha appamādoti padaṃ mahantaṃ atthaṃ dīpeti, mahantaṃ atthaṃ gahetvā tiṭṭhati. Sakalampi hi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āharitvā kathiyamānaṃ appamādapadameva otarati. Tena vuttaṃ –
诸比丘,犹如一切丛林生物的足迹,皆可纳入象足之迹;象足迹以其广大,堪称他们中最上者。正是如此,诸比丘,一切善法,皆以不放逸为根本,以不放逸为归宿;不放逸被说为他们法中之最上。
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici jaṅgalānaṃ pāṇānaṃ padajātāni, sabbāni tāni hatthipade samodhānaṃ gacchanti, hatthipadaṃ tesaṃ aggamakkhāyati yadidaṃ mahantattena. Evameva kho, bhikkhave, ye keci kusalā dhammā, sabbete appamādamūlakā appamādasamosaraṇā, appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti (saṃ. ni. 5.140).
此所谓‘念的不远离’,义理即在于此。这是恒常现起之念的名称。‘不死足’:不死,即指涅槃。涅槃不生,故无老死,因此称为不死。‘足’者,乃由此而到达之义,谓到达不死。不死之足,即‘不死足’,为证得不死的方便。‘放逸’即放逸的状态,是失念、弃舍念的名称。‘死’即死亡,‘足’即方法、道路。因放逸者不能超越生,既生则有老、死,故放逸称为‘死之足’,即走向死亡。‘不放逸者不死’:具有念的不放逸者,实为不死。但不应认为他们不老不死,因为任何有情皆非不老不死。然而,放逸者的轮回无尽,不放逸者的轮回有尽。因此,放逸者未从生等中解脱,虽生犹死;而不放逸者增长不放逸之相,速证道果后,便不再于第二、第三生中结生。故他们无论生死,实皆不死。‘放逸者犹如已死’:他们放逸有情,因放逸之死而死去。正如命根断绝之人,如同木桩,已无有识;他们亦然。因为在家人不会生起此心:‘我等当布施,当持戒,当作布萨业’;出家人亦不会生起:
So panesa atthato satiyā avippavāso nāma. Niccaṃ upaṭṭhitāya satiyā cetaṃ nāmaṃ. Amatapadanti amataṃ vuccati nibbānaṃ. Tañhi ajātattā nu jīyati na mīyati, tasmā amatanti vuccati. Pajjanti imināti padaṃ, amataṃ pāpuṇantīti attho. Amatassa padaṃ amatapadaṃ, amatassa adhigamūpāyoti vuttaṃ hoti, pamādoti pamajjanabhāvo, muṭṭhassatisaṅkhātassa satiyā vosaggassetaṃ nāmaṃ. Maccunoti maraṇassa. Padanti upāyo maggo. Pamatto hi jātiṃ nātivattati, jāto jīyati ceva mīyati cāti pamādo maccuno padaṃ nāma hoti, maraṇaṃ upeti. Appamattā na mīyantīti satiyā samannāgatā hi appamattā na maranti. Ajarā amarā hontīti na sallakkhetabbaṃ. Na hi koci satto ajaro amaro nāma atthi, pamattassa pana vaṭṭaṃ nāma aparicchinnaṃ, appamattassa paricchinnaṃ. Tasmā pamattā jātiādīhi aparimuttattā jīvantāpi matāyeva nāma. Appamattā pana appamādalakkhaṇaṃ vaḍḍhetvā khippaṃ maggaphalāni sacchikatvā dutiyatatiyaattabhāvesu na nibbattanti. Tasmā te jīvantāpi matāpi na mīyantiyeva nāma. Ye pamattā yathā matāti ye pana sattā pamattā, te pamādamaraṇena matattā, yathā hi jīvitindriyupacchedena matā dārukkhandhasadisā apagataviññāṇā , tatheva honti. Tesampi hi matānaṃ viya gahaṭṭhānaṃ tāva ‘‘dānaṃ dassāma, sīlaṃ rakkhissāma, uposathakammaṃ karissāmā’’ti ekacittampi na uppajjati, pabbajitānampi ‘‘ācariyupajjhāyavattādīni pūressāma, dhutaṅgāni samādiyissāma, bhāvanaṃ vaḍḍhessāmā’’ti na uppajjatīti matena te kiṃ nānākaraṇāva honti. Tena vuttaṃ – ‘‘ye pamattā yathā matā’’ti.
‘如是差别而了知’:即了知此差别——放逸者无从轮回出离,不放逸者则有出离。谁了知此差别?‘于不放逸中为智者’:那些智者、聪睿者、具慧者,安住于自之不放逸,并令不放逸增长,他们了知此差别之因。‘于不放逸喜悦’:他们如是了知已,于自之不放逸喜悦,面容含笑,踊跃欢喜。‘乐于圣者之行境’:他们如是喜悦于不放逸,令不放逸增长已,便乐于、专注、极乐于圣者——佛陀、独觉佛、佛弟子——之行境,即四念处等三十七菩提分法及九种出世间法。
Evaṃ visesato ñatvāti pamattassa vaṭṭato nissaraṇaṃ natthi, appamattassa atthīti evaṃ visesatova jānitvā. Ke panetaṃ visesaṃ jānantīti? Appamādamhi paṇḍitāti ye paṇḍitā medhāvino sappaññā attano appamāde ṭhatvā appamādaṃ vaḍḍhenti, te evaṃ visesakāraṇaṃ jānanti. Appamāde pamodantīti te evaṃ ñatvā tasmiṃ attano appamāde pamodanti, pahaṃsitamukhā tuṭṭhapahaṭṭhā honti. Ariyānaṃ gocare ratāti te evaṃ appamāde pamodantā taṃ appamādaṃ vaḍḍhetvā ariyānaṃ buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ gocarasaṅkhāte catusatipaṭṭhānādibhede sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme navavidhalokuttaradhamme ca ratā niratā, abhiratā hontīti attho.
“他们是修禅那者”:那些不放逸的智者,以两种禅那而修:一种名为八等至的“所缘审察禅那”,另一种是名为观、道、果的“相审察禅那”。“恒常精勤者”:从出家时起,直至阿罗汉道,恒常持续地生起身心精进。“常坚固精进者”:凡应以男子之力、男子之精进、男子之勤勇而成就之事,若未成就,精进决不止息——他们正是具备这种不中途退转、恒常坚固的精进。“触证”:此处有两种触证——智触证与异熟触证。其中,四种道称为智触证,四种果称为异熟触证。在此,意指异熟触证。那些坚慧的智者,当以圣果现证涅槃时,即以这种异熟触证而触证,也就是现证涅槃。“无上安稳”:四种轭令众生沉溺轮回;相对于那些轭,这是安稳、无怖畏的,且因超胜一切世间、出世间法,故称无上。
Tejhāyinoti te appamattā paṇḍitā aṭṭhasamāpattisaṅkhātena ārammaṇūpanijjhānena vipassanāmaggaphalasaṅkhātena lakkhaṇūpanijjhānena cāti duvidhenapi jhānena jhāyino. Sātatikāti abhinikkhamanakālato paṭṭhāya yāva arahattamaggā satataṃ pavattakāyikacetasikavīriyā. Niccaṃ daḷhaparakkamāti yaṃ taṃ purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatīti evarūpena vīriyena antarā anosakkitvā niccappavattena daḷhaparakkamena samannāgatā. Phusantīti ettha dve phusanā ñāṇaphusanā ca, vipākaphusanā ca. Tattha cattāro maggā ñāṇaphusanā nāma, cattāri phalāni vipākaphusanā nāma. Tesu idha vipākaphusanā adhippetā. Ariyaphalena nibbānaṃ sacchikaronto dhīrā paṇḍitā tāya vipākaphusanāya phusanti, nibbānaṃ sacchikaronti. Yogakkhemaṃ anuttaranti ye cattāro yogā mahājanaṃ vaṭṭe osīdāpenti, tehi khemaṃ nibbhayaṃ sabbehi lokiyalokuttaradhammehi seṭṭhattā anuttaranti.
开示结束时,许多人证得了入流果等圣果。这次开示为大众带来了真实的利益。
Desanāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti.
第二个故事:库波哥沙卡长者的事迹
2. Kumbhaghosakaseṭṭhivatthu
“具有勤勇者”:世尊住在竹林精舍时,以库波哥沙卡为缘而宣说了此法。在王舍城,王舍城长者的家中爆发了蛇毒传染病。此病生起时,先从苍蝇开始,然后牛等畜生先死,接着是奴仆与雇工,最后才到家中主人,因此该病最后才染及长者和他的妻子。他们染病后,望着站在身边的儿子,泪眼婆娑地对他说:“孩子啊,据说此病生起时,唯有打破墙壁逃走的人才能活命。你不要管我们,逃出去保住性命,日后再回来。我们在某处埋藏了四十亿财富,你把它挖出来维持生活吧。”他听了他们的话,流着泪向父母礼拜,因畏惧死亡,便打破墙壁逃走,进入深山密林,在那里住了十二年,而后回到父母原来居住的地方。
Uṭṭhānavatoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto kumbhaghosakaṃ ārabbha kathesi. Rājagahanagarasmiñhi rājagahaseṭṭhino gehe ahivātarogo uppajji, tasmiṃ uppanne makkhikā ādiṃ katvā yāva gāvā paṭhamaṃ tiracchānagatā maranti, tato dāsakammakaro, sabbapacchā gehasāmikā, tasmā so rogo sabbapacchā seṭṭhiñca jāyañca gaṇhi. Te rogena phuṭṭhā puttaṃ santike ṭhitaṃ oloketvā assupuṇṇehi nettehi taṃ āhaṃsu – ‘‘tāta, imasmiṃ kira roge uppanne bhittiṃ bhinditvā palāyantāva jīvitaṃ labhanti, tvaṃ amhe anoloketvā palāyitvā jīvanto punāgantvā amhākaṃ asukaṭṭhāne nāma cattālīsa dhanakoṭiyo nidahitvā ṭhapitā, tā uddharitvā jīvikaṃ kappeyyāsī’’ti. So tesaṃ vacanaṃ sutvā rudamāno mātāpitaro vanditvā maraṇabhayabhīto bhittiṃ bhinditvā palāyitvā pabbatagahanaṃ gantvā dvādasa vassāni tattha vasitvā mātāpituvasanaṭṭhānaṃ paccāgañchi.
那时,他幼年离家,如今须发长长后才回来,因此没有人认出他。他依照父母留下的标记,找到藏宝之处,得知财宝完好无损后,便心想:‘没有人认得出我。我若把财宝挖出来享用,人们会以为“一个穷困之人挖出了宝藏”,将我抓走伤害。我何不以做工谋生呢?’于是,他裹上一块粗布,边走边问:‘有谁需要雇工吗?’来到了雇工聚集的街巷。那些雇工见到他,便说:‘你若肯为我们做一件事,我们就供你饭食和工钱。’‘是什么事呢?’‘是叫醒和催促的差事。你若能胜任,就一早起来,四处走动通告:“诸位大哥,起来吧!备好车,套好牛,该去给象和马割草了;诸位大姐,也起来吧!煮粥、做饭吧。”’他答应道:‘好。’他们便给了他一个住处。他便日日做那份差事。
Atha naṃ daharakāle gantvā parūḷhakesamassukāle āgatattā na koci sañjāni. So mātāpitūhi dinnasaññāvasena dhanaṭṭhānaṃ gantvā dhanassa arogabhāvaṃ ñatvā cintesi – ‘‘maṃ na koci sañjānāti, sacāhaṃ dhanaṃ uddharitvā valañjissāmi, ‘ekena duggatena nidhi uddhaṭo’ti maṃ gahetvā viheṭheyyuṃ, yaṃnūnāhaṃ bhatiṃ katvā jīveyya’’nti. Athekaṃ pilotikaṃ nivāsetvā, ‘‘atthi koci bhatakena atthiko’’ti pucchanto bhatakavīthiṃ pāpuṇi. Atha naṃ bhatakā disvā, ‘‘sace amhākaṃ ekaṃ kammaṃ karissasi, bhattavetanaṃ te dassāmā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ kammaṃ nāmā’’ti? ‘‘Pabodhanacodanakammaṃ. Sace ussahasi, pātova uṭṭhāya ‘tātā, uṭṭhahatha, sakaṭāni sannayhatha, goṇe yojetha, hatthiassānaṃ tiṇatthāya gamanavelā; ammā, tumhepi uṭṭhahatha, yāguṃ pacatha, bhattaṃ pacathā’ti vicaritvā ārocehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Athassa vasanatthāya ekaṃ gharaṃ adaṃsu. So devasikaṃ taṃ kammaṃ akāsi.
有一天,频婆娑罗王听到了他的声音。那位国王能辨别一切声音,因此说道:‘这是大财富之人的声音。’当时,站在国王身边的一位侍女心想:‘国王不会无端说这样的话,我应当弄清此事。’于是她派了一人说:‘去吧,去查查那个人。’那人迅速前去,见到他后,回来禀报说:‘那不过是个为雇工做活的可怜人罢了。’国王听了这话,默然不语。第二天、第三天,国王又听到那个声音,依然说了同样的话。那位侍女也依旧心生疑虑,反复派人去查,但都回报说‘是个可怜人’。她心中思忖:‘国王听到“是个可怜人”的禀报,却仍不相信,还反复说“这是大财富之人的声音”,这当中必有缘由,应当如实查清。’她便对国王说:‘大王,请赐我一千钱,我带着女儿前去,定要将这笔财富收归王室。’国王便让人给了她一千钱。
Athassa ekadivasaṃ rājā bimbisāro saddamassosi. So pana sabbaravaññū ahosi. Tasmā ‘‘mahādhanassa purisassesa saddo’’ti āha. Athassa santike ṭhitā ekā paricārikā ‘‘rājā yaṃ vā taṃ vā na kathessati, idaṃ mayā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā – ‘‘gaccha, tāta, etaṃ jānāhī’’ti ekaṃ purisaṃ pahiṇi. So vegena gantvā taṃ disvā āgantvā, ‘‘eko bhatakānaṃ bhatikārako kapaṇamanusso eso’’ti ārocesi. Rājā tassa vacanaṃ sutvā tuṇhī hutvā dutiyadivasepi tatiyadivasepi taṃ tassa saddaṃ sutvā tatheva āha. Sāpi paricārikā tatheva cintetvā punappunaṃ pesetvā, ‘‘kapaṇamanusso eso’’ti vutte cintesi – ‘‘rājā ‘kapaṇamanusso eso’ti vacanaṃ sutvāpi na saddahati, punappunaṃ ‘mahādhanassa purisassesa saddo’ti vadati, bhavitabbamettha kāraṇena, yathāsabhāvato etaṃ ñātuṃ vaṭṭatī’’ti. Sā rājānaṃ āha, ‘‘deva , ahaṃ sahassaṃ labhamānā dhītaraṃ ādāya gantvā etaṃ dhanaṃ rājakulaṃ pavesessāmī’’ti. Rājā tassā sahassaṃ dāpesi.
她拿了钱,让女儿穿上一件垢污的衣服,母女俩便出了王宫,装作赶路的模样,沿着雇工街走去,进了一户人家,说道:‘大妈,我们是行路之人,想在这里歇息一两天再走。’那妇人答道:‘大妈,我家里人多,不便居住。那个叫库波哥沙卡的空房子,你们去那里吧。’她便到了那里,对库波哥沙卡说:‘主人,我们是行路之人,想在这里住一两天。’尽管他再三推辞,她仍坚持说:‘主人,就只住今日一晚,明日一早我们便离开。’不肯离去。于是便住下了。第二天,在他要去山林之际,她说:‘主人,你把食物留下再去吧,我帮你做饭。’他说:‘不必了,大妈,我自己做饭吃就好。’她反复恳请,当他终于把食物交给她时,她只取了一点点,随即让人从市场买来锅碗和上好的米等,按照王宫的烹调方法,煮了极为洁净的白饭,又做了两三种美味的菜肴,等他山林归来便端给他。他用完饭后,她察觉到他心已软化,便说:‘主人,我们累了,就让我们在这里多住一两天吧。’他应允道:‘可以。’
Sā taṃ gahetvā dhītaraṃ ekaṃ malinadhātukaṃ vatthaṃ nivāsāpetvā tāya saddhiṃ rājagehato nikkhamitvā maggapaṭipannā viya bhatakavīthiṃ gantvā ekaṃ gharaṃ pavisitvā, ‘‘amma, mayaṃ maggapaṭipannā, ekāhadvīhaṃ idha vissamitvā gamissāmā’’ti āha. ‘‘Amma, bahūni gharamānusakāni, na sakkā idha vasituṃ, etaṃ kumbhaghosakassa gehaṃ tucchaṃ, tattha gacchathā’’ti. Sā tattha gantvā, ‘‘sāmi, mayaṃ maggapaṭipannakā, ekāhadvīhaṃ idha vasissāmā’’ti vatvā tena punappunaṃ paṭikkhittāpi, ‘‘sāmi, ajjekadivasamattaṃ vasitvā pātova gamissāmā’’ti nikkhamituṃ na icchi. Sā tattheva vasitvā punadivase tassa araññagamanavelāya, ‘‘sāmi, tava nivāpaṃ datvā yāhi , āhāraṃ te pacissāmī’’ti vatvā, ‘‘alaṃ, amma, ahameva pacitvā bhuñjissāmī’’ti vutte punappunaṃ nibandhitvā tena dinne gahitamattakeyeva katvā antarāpaṇato bhājanāni ceva parisuddhataṇḍulādīni ca āharāpetvā rājakule pacananiyāmena suparisuddhaṃ odanaṃ, sādhurasāni ca dve tīṇi sūpabyañjanāni pacitvā tassa araññato āgatassa adāsi. Atha naṃ bhuñjitvā muducittataṃ āpannaṃ ñatvā, ‘‘sāmi, kilantamha, ekāhadvīhaṃ idheva homā’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.
此后,她当晚和次日都为他烹制了可口的饭食。待她察觉他的心已完全软化,便说道:“主人,我们就在此多住几日吧。”安住下来后,她用利刃将他床铺的绳子从下方横木上东割一处、西割一处。他过来才一坐下,床便塌陷下去。他问道:“这床怎会断成这样?”她说:“主人,那些孩子我实在管束不住,他们总聚在这里。”他说:“大妈,这床坏了,令我受这般苦,都是因为你们。以往我无论去哪里,出门时总会关好门的。”她说:“孩子,我有什么办法,实在管不住他们。”她就如此连着两三天继续割绳,尽管他抱怨责怪,她总以同样的话回答,又时而补上一两根绳,其余的一概割断。那一天,他刚一坐下,所有绳子齐齐断裂,散落在地,他的头与膝猛然撞在一起。他站起身说:“我如今怎么办?又该往哪里去?连一张睡觉的床榻,都被你们弄得我这主人不像个主人。”她说:“孩子,我又有什么法子,邻家的孩子实在难以管束。罢了,别挂虑了,这个时候你还能去哪里呢?”接着,她唤来女儿说:“女儿,为你兄长安排个睡的地方吧。”那女孩便躺在一旁说:“主人,请来这边。”她也对他说道:“去吧。”
Athassa sāyampi punadivasepi madhurabhattaṃ pacitvā adāsi. Atha muducittataṃ tassa ñatvā ‘‘sāmi, katipāhaṃ idheva vasissāmā’’ti. Tattha vasamānā tikhiṇena satthena tassa mañcavāṇaṃ heṭṭhāaṭaniyaṃ tahaṃ tahaṃ chindi. Mañco tasmiṃ āgantvā nisinnamatteyeva heṭṭhā olambi. So ‘‘kasmā ayaṃ mañco evaṃ chijjitvā gato’’ti āha. ‘‘Sāmi, daharadārake vāretuṃ na sakkomi, ettheva sannipatantī’’ti. ‘‘Amma, idaṃ me dukkhaṃ tumhe nissāya jātaṃ. Ahañhi pubbe katthaci gacchanto dvāraṃ pidahitvā gacchāmī’’ti. ‘‘Kiṃ karomi, tāta, vāretuṃ na sakkomī’’ti. Sā imināva niyāmena dve tayo divase chinditvā tena ujjhāyitvā khīyitvā vuccamānāpi tatheva vatvā puna ekaṃ dve rajjuke ṭhapetvā sese chindi. Taṃ divasaṃ tasmiṃ nisinnamatteyeva sabbaṃ vāṇaṃ bhūmiyaṃ pati, sīsaṃ jaṇṇukehi saddhiṃ ekato ahosi, so uṭṭhāya, ‘‘kiṃ karomi, idāni kuhiṃ gamissāmi , nipajjanamañcassapi tumhehi asāmiko viya katomhī’’ti āha. ‘‘Tāta, kiṃ karomi, paṭivissakadārake vāretuṃ na sakkomi, hotu, mā cintayi, imāya nāma velāya kuhiṃ gamissasī’’ti dhītaraṃ āmantetvā, ‘‘amma, tava bhātikassa nipajjanokāsaṃ karohī’’ti āha. Sā ekapasse sayitvā ‘‘idhāgaccha, sāmī’’ti āha. Itaropi naṃ ‘‘gaccha, tāta, bhaginiyā saddhiṃ nipajjā’’ti vadesi. So tāya saddhiṃ ekamañce nipajjitvā taṃ divasaññeva santhavaṃ akāsi, kumārikā parodi. Atha naṃ mātā pucchi – ‘‘kiṃ, amma, rodasī’’ti? ‘‘Amma, idaṃ nāma jāta’’nti. ‘‘Hotu, amma, kiṃ sakkā kātuṃ, tayāpi ekaṃ bhattāraṃ imināpekaṃ pādaparicārikaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti taṃ jāmātaraṃ akāsi. Te samaggavāsaṃ vasiṃsu.
数日后,她派人带信给国王:“请下令:雇工街当举办庆典。凡哪家不办,便处以若干罚金,并令人广为宣告。”国王便照办了。于是,岳母对他说:“孩子,国王有令,雇工街要举办庆典,我们如何是好?”他问:“大妈,我连佣工维生都难,又能怎么办?”她说:“孩子,过世俗生活的人难免要借债,国王的命令不可违抗。债务嘛,总有办法挣脱的。去吧,去设法弄一两枚迦哈波那回来。”他嘀嘀咕咕地抱怨着,去了那藏有四亿财富的地方,却只取回了一枚迦哈波那。她把那枚迦哈波那送交国王,自己出钱办了庆典。又过了几日,她依样送信。国王再次下令:“举办庆典,不办者处以同样罚金。”他又被她那般催促,只好再去取了三枚迦哈波那。她也将那些迦哈波那送去给了国王。再过数日,她同样送信说:“现在就派人来,将他召去。”国王便派人前去。那些人来到雇工街,问道:“哪一位是库波哥沙卡?”找到后便说:“喂,来吧,国王召见你呢。”他畏惧地说:“国王又不认识我……”拒不愿去。那些人便强抓住他的手脚拖行。那妇人看见,便呵斥道:“喂,
Sā katipāhaccayena rañño sāsanaṃ pesesi – ‘‘bhatakavīthiyaṃ chaṇaṃ karontu. Yassa pana ghare chaṇo na karīyati, tassa ettako nāma daṇḍoti ghosanaṃ kāretū’’ti. Rājā tathā kāresi. Atha naṃ sassu āha – ‘‘tāta, bhatakavīthiyaṃ rājāṇāya chaṇo kattabbo jāto, kiṃ karomā’’ti? ‘‘Amma, ahaṃ bhatiṃ karontopi jīvituṃ na sakkomi, kiṃ karissāmī’’ti? ‘‘Tāta, gharāvāsaṃ vasantā nāma iṇampi gaṇhanti, rañño āṇā akātuṃ na labbhā. Iṇato nāma yena kenaci upāyena muccituṃ sakkā, gaccha, kutoci ekaṃ vā dve vā kahāpaṇe āharā’’ti āha. So ujjhāyanto khīyanto gantvā cattālīsakoṭidhanaṭṭhānato ekameva kahāpaṇaṃ āhari. Sā taṃ kahāpaṇaṃ rañño pesetvā attano kahāpaṇena chaṇaṃ katvā puna katipāhaccayena tatheva sāsanaṃ pahiṇi. Puna rājā tatheva ‘‘chaṇaṃ karontu, akarontānaṃ ettako daṇḍo’’ti āṇāpesi. Punapi so tāya tatheva vatvā nippīḷiyamāno gantvā tayo kahāpaṇe āhari. Sā tepi kahāpaṇe rañño pesetvā puna katipāhaccayena tatheva sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘idāni purise pesetvā imaṃ pakkosāpetū’’ti. Rājā pesesi. Purisā gantvā, ‘‘kumbhaghosako nāma kataro’’ti pucchitvā pariyesantā taṃ disvā ‘‘ehi, bho rājā, taṃ pakkosatī’’ti āhaṃsu. So bhīto ‘‘na maṃ rājā jānātī’’tiādīni vatvā gantuṃ na icchi. Atha naṃ balakkārena hatthādīsu gahetvā ākaḍḍhiṃsu. Sā itthī te disvā, ‘‘are, dubbinītā, tumhe mama jāmātaraṃ hatthādīsu gahetuṃ ananucchavikā’’ti tajjetvā, ‘‘ehi, tāta, mā bhāyi, rājānaṃ disvā tava hatthādigāhakānaṃ hattheyeva chindāpessāmī’’ti dhītaraṃ ādāya purato hutvā rājagehaṃ patvā vesaṃ parivattetvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Itarampi parikaḍḍhitvā ānayiṃsuyeva.
于是他顶礼国王后,立于一旁。国王问道:“你便是名叫库波哥沙卡的么?”“是的,大王。”“你为何舍弃偌大财富,却这般过活?”“大王,我哪有什么财富?我只是靠佣工维生的人。”“莫要如此说话,你这是在欺瞒我们吗?”“我不欺瞒,大王,我真的没有财富。”这时,国王把那些迦哈波那拿给他看,问道:“这些迦哈波那是谁的?”他认了出来,心想:“唉,我真愚昧,这些怎么到了国王手里?”又环顾四周,看见那对盛装严饰、立于内室门侧的母女,心想:“此事严重,这必定是国王指使她们做的。”国王对他说:“你说吧,贤者,你为何要这么做?”他说:“大王,我没有依怙。”“像我这样的人,难道还不足以做你的依怙吗?”“那实在太好了,大王,若您愿做我的依怙。”“我愿做,贤者,你有多少财富?”“四俱胝,大王。”“需要用什么来运?”“车辆,大王。”于是,国王调配了数百辆车,派人去将他所有的财富尽数运来,堆放在王宫广场上,积成一座大堆。随后召集王舍城的居民,问道:“此城中,有谁拥有如此多的财富?”众人回答:“并无一人,大王。”国王又问:“那么,应当给予他什么呢?”
Atha naṃ vanditvā ṭhitaṃ rājā āha – ‘‘tvaṃ kumbhaghosako nāmā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti . ‘‘Kiṃ kāraṇā mahādhanaṃ vañcetvā khādasī’’ti ? ‘‘Kuto me, deva, dhanaṃ bhatiṃ katvā jīvantassā’’ti? ‘‘Mā evaṃ kari, kiṃ amhe vañcesī’’ti? ‘‘Na vañcemi, deva, natthi me dhana’’nti. Athassa rājā te kahāpaṇe dassetvā, ‘‘ime kassa kahāpaṇā’’ti āha. So sañjānitvā, ‘‘aho bālomhi, kathaṃ nu kho ime rañño hatthaṃ pattā’’ti ito cito ca olokento tā dvepi paṭimaṇḍitapasādhanā gabbhadvāramūle ṭhitā disvā, ‘‘bhāriyaṃ vatidaṃ kammaṃ, imāhi raññā payojitāhi bhavitabba’’nti cintesi. Atha naṃ rājā ‘‘vadehi, bho, kasmā evaṃ karosī’’ti āha. ‘‘Nissayo me natthi, devā’’ti. ‘‘Mādiso nissayo bhavituṃ na vaṭṭatī’’ti. ‘‘Kalyāṇaṃ, deva, sace me devo avassayo hotī’’ti. ‘‘Homi, bho, kittakaṃ te dhana’’nti? ‘‘Cattālīsakoṭiyo, devā’’ti. ‘‘Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Sakaṭāni devā’’ti? Rājā anekasatāni sakaṭāni yojāpetvā pahiṇitvā taṃ dhanaṃ āharāpetvā rājaṅgaṇe rāsiṃ kārāpetvā rājagahavāsino sannipātāpetvā, ‘‘atthi kassaci imasmiṃ nagare ‘‘ettakaṃ dhana’’nti pucchitvā ‘‘natthi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ panassa kātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Sakkāraṃ, devā’’ti vutte mahantena sakkārena taṃ seṭṭhiṭṭhāne ṭhapetvā dhītaraṃ tasseva datvā tena saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘bhante, passathimaṃ purisaṃ, evarūpo dhitimā nāma natthi, cattālīsakoṭivibhavo hontopi uppilāvitākāraṃ vā asmimānamattaṃ vā na karoti, kapaṇo viya pilotikaṃ nivāsetvā bhatakavīthiyaṃ bhatiṃ katvā jīvanto mayā iminā nāma upāyena ñāto. Jānitvā ca pana pakkosāpetvā sadhanabhāvaṃ sampaṭicchāpetvā taṃ dhanaṃ āharāpetvā seṭṭhiṭṭhāne ṭhapito, dhītā cassa mayā dinnā. Bhante, mayā ca evarūpo dhitimā na diṭṭhapubbo’’ti āha.
世尊听了这番话,说道:“大王,像这样生活的人,他的生计才称得上是如法的生计。偷盗等事,于现世即带来逼迫与伤害,于来世也无由彼而生之乐。在家男子,当财产衰败时,耕种或佣作以为活命,那才是如法的生计。若人具足精进、具足正念,身业清净、语业清净,以智慧审察而行,守护身、语、意无有缺失,恒持正念,依法而住,他的自在只会不断增长。”说完,世尊便诵出这首偈颂:
Taṃ sutvā satthā ‘‘evaṃ jīvantassa jīvikaṃ dhammikajīvikaṃ nāma, mahārāja, corikādikammaṃ pana idhaloke ceva pīḷeti hiṃseti, paraloke ca, tatonidānaṃ sukhaṃ nāma natthi. Purisassa hi dhanapārijuññakāle kasiṃ vā bhatiṃ vā katvā jīvikameva dhammikajīvikaṃ nāma. Evarūpassa hi vīriyasampannassa satisampannassa kāyavācāhi parisuddhakammassa paññāya nisammakārino kāyādīhi saññatassa dhammajīvikaṃ jīvantassa satiavippavāse ṭhitassa issariyaṃ vaḍḍhatiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
精勤具念者,
身业清净,审慎而行,
防护诸根,依法而活,
于不放逸者,名声日益增长。
‘‘Uṭṭhānavato satīmato, Sucikammassa nisammakārino; Saññatassa dhammajīvino, Appamattassa yasobhivaḍḍhatī’’ti.
其中,“奋起者”是指精进不懈之人。“具念者”是指正念具足之人。“清净业者”是指身行、语行等没有过失与罪愆之人。“审慎而行者”是指如同治病一般,对所有行为先审察其因由——“这样做将会如何”“我将如此去行”或“若如此行,便会有如是之果”——经过思惟之后,方才付诸行动的人。“防护者”是指以三门善行防护自身、无所疏漏的人。“依法生活者”是指:在家众远离短斤少两等欺诈,以耕种、牧牛等方式维生;出家众远离行医、听差跑腿等邪命,依于法、依于公平,以乞食为活命之资的人。“不放逸者”是指正念恒无远离的人。“名声增长”是指:由福乐与财用具足所带来的名声,以及由称赞与荣誉所成的名声,皆会不断地增长。
Tattha uṭṭhānavatoti uṭṭhānavīriyavantassa. Satimatoti satisampannassa. Sucikammassāti niddosehi niraparādhehi kāyakammādīhi samannāgatassa. Nisammakārinoti evañce bhavissati, evaṃ karissāmīti vā, imasmiṃ kamme evaṃ kate idaṃ nāma bhavissatīti vā evaṃ nidānaṃ sallakkhetvā rogatikicchanaṃ viya sabbakammāni nisāmetvā upadhāretvā karontassa. Saññatassāti kāyādīhi saññatassa nicchiddassa. Dhammajīvinoti agārikassa tulākūṭādīni vajjetvā kasigorakkhādīhi, anagārikassa vejjakammadūtakammādīni vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentassa. Appamattassāti avippavutthasatino. Yasobhivaḍḍhatīti issariyabhogasampannasaṅkhāto ceva kittivaṇṇabhaṇanasaṅkhāto ca yaso abhivaḍḍhatīti.
偈颂结束时,贡巴苟萨卡证得了入流果。其他许多人也各自证得了入流果等果位。如此,这场开示便成为令大众得益的佛法教授。
Gāthāpariyosāne kumbhaghosako sotāpattiphale patiṭṭhahi. Aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Evaṃ mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti.
周利槃陀伽长老事。
3. Cūḷapanthakattheravatthu
世尊住在竹林精舍时,针对周利槃陀伽长老,宣说了这首以“奋起与不放逸”为始的佛法偈颂。
Uṭṭhānenappamādenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto cūḷapanthakattheraṃ ārabbha kathesi.
据说,在王舍城,有位富商之女,到了适婚年龄,被父母严密地守护在一座七层楼阁的顶层。她因青春骄纵、渴慕男子,便与自己的仆人私通了。事后,她害怕'旁人也知道此事',便说:'我们不能再住在这里。若我父母知晓这过失,定会把我剁成碎块。我们到异国他乡去生活吧。'于是,二人带上手边的财物,从正门离去,心想:'不拘何处,找个无人知晓的地方住下。'便一同出发了。他们在一处同居后,她因此怀了孕。等到胎儿足月,她与仆人商量:'我腹中的胎儿已经成熟,在远离亲戚的地方生产,对我们两人都是苦难。我们回本家去吧。'仆人因恐惧说道:'我若去那里,便没命了。'便以'今日去、明日去'一再拖延。她想:'这愚人因自己的过失太重,不敢前去。父母毕竟是慈爱的。他去也罢,不去也罢,我要回去了。'于是,等他出门后,她收拾好家中物品,告知邻人自己已回本家,便踏上归途。
Rājagahe kira dhanaseṭṭhikulassa dhītā vayappattakāle mātāpitūhi sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale ativiya rakkhiyamānā yobbanamadamattatāya purisalolā hutvā attano dāseneva saddhiṃ santhavaṃ katvā, ‘‘aññepi me idaṃ kammaṃ jāneyyu’’nti bhītā evamāha – ‘‘amhehi imasmiṃ ṭhāne na sakkā vasituṃ. Sace me mātāpitaro imaṃ dosaṃ jānissanti, khaṇḍākhaṇḍikaṃ maṃ karissanti. Videsaṃ gantvā vasissāmā’’ti. Te hatthasāraṃ gahetvā aggadvārena nikkhamitvā, ‘‘yattha vā tattha vā aññehi ajānanaṭṭhānaṃ gantvā vasissāmā’’ti ubhopi agamaṃsu. Tesaṃ ekasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ saṃvāsamanvāya tassā kucchismiṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā gabbhaparipākaṃ āgamma tena saddhiṃ mantesi, ‘‘gabbho me paripākaṃ gato, ñātibandhuvirahite ṭhāne gabbhavuṭṭhānaṃ nāma ubhinnampi amhākaṃ dukkhāvahaṃ, kulagehameva gacchāmā’’ti. So ‘‘sacāhaṃ tattha gamissāmi, jīvitaṃ me natthī’’ti bhayena ‘‘ajja gacchāma, sve gacchāmā’’ti divase atikkāmesi. Sā cintesi – ‘‘ayaṃ bālo attano dosamahantatāya gantuṃ na ussahati, mātāpitaro nāma ekantahitāva, ayaṃ gacchatu vā, mā vā, ahaṃ gamissāmī’’ti. Sā tasmiṃ gehā nikkhante gehaparikkhāraṃ paṭisāmetvā attano kulagharaṃ gatabhāvaṃ anantaragehavāsīnaṃ ārocetvā maggaṃ paṭipajji.
那仆人也回到家中,发现她不见了,向邻居打听,听说'她回本家去了',便急忙追赶,在半路上赶上了她。她就在那里生产了。他问:'贤女,这是怎么回事?'她答道:'夫君,我生了一个儿子。''现在我们该怎么办?''我们原本要回本家办的事,半路上就已经完成了,还去那里做什么?我们往回走吧。'两人意见一致,便掉头回去。因为这男孩是在路上出生的,便给他取名'半途生'。不久,她又怀了第二胎。全部经过与之前相同,不再细述。那孩子也是在路上生的。于是,他们给第一个孩子取名'大半途生',第二个取名'小半途生'。他们带着两个男孩,回到原先的住处。在那里生活时,大半途生听到别的孩子称'小叔、大叔、爷爷、奶奶',便问母亲:'妈妈,别的孩子都有
Sopi gharaṃ āgantvā taṃ adisvā paṭivissake pucchitvā, ‘‘sā kulagharaṃ gatā’’ti sutvā vegena anubandhitvā antarāmagge sampāpuṇi. Tassāpi tattheva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. So ‘‘kiṃ idaṃ, bhadde’’ti pucchi. ‘‘Sāmi, me eko putto jāto’’ti. ‘‘Idāni kiṃ karissāmā’’ti? ‘‘Yassatthāya mayaṃ kulagharaṃ gaccheyyāma, taṃ kammaṃ antarāmaggeva nipphannaṃ, tattha gantvā kiṃ karissāma, nivattissāmā’’ti dvepi ekacittā hutvā nivattiṃsu. Tassa ca dārakassa panthe jātattā panthakoti nāmaṃ kariṃsu. Tassā nacirasseva aparopi gabbho patiṭṭhahi. Sabbaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Tassapi dārakassa panthe jātattā paṭhamajātassa mahāpanthakoti nāmaṃ katvā itarassa cūḷapanthakoti nāmaṃ kariṃsu. Te dvepi dārake gahetvā attano vasanaṭṭhānameva gatā. Tesaṃ tattha vasantānaṃ mahāpanthakadārako aññe dārake ‘‘cūḷapitā mahāpitāti, ayyako ayyikā’’ti ca vadante sutvā mātaraṃ pucchi – ‘‘amma, aññe dārakā ‘ayyako ayyikā’tipi, ‘mahāpitā cūḷapitā’tipi vadanti, kacci amhākaññeva ñātakā natthī’’ti? ‘‘Āma, tāta, amhākaṃ ettha ñātakā natthi. Rājagahanagare pana vo dhanaseṭṭhi nāma ayyako, tattha amhākaṃ bahū ñātakā’’ti. ‘‘Kasmā tattha na gacchatha, ammā’’ti? Sā attano agamanakāraṇaṃ puttassa akathetvā puttesu punappunaṃ kathentesu sāmikaṃ āha – ‘‘ime dārakā maṃ ativiya kilamenti, kiṃ no mātāpitaro disvā maṃsaṃ khādissanti, ehi, dārakānaṃ ayyakakulaṃ dassessāmā’’ti? ‘‘Ahaṃ sammukhā bhavituṃ na sakkhissāmi, te pana nayissāmī’’ti. ‘‘Sādhu yena kenaci upāyena dārakānaṃ ayyakakulameva daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti. Dvepi janā dārake ādāya anupubbena rājagahaṃ patvā nagaradvāre ekissā sālāya pavisitvā dārakamātā dve dārake gahetvā attano āgatabhāvaṃ mātāpitūnaṃ ārocāpesi. Te taṃ sāsanaṃ sutvā, ‘‘saṃsāre vicarantānaṃ na putto na dhītā bhūtapubbā nāma natthi, te amhākaṃ mahāparādhikā, na sakkā tehi amhākaṃ cakkhupathe ṭhātuṃ, ettakaṃ nāma dhanaṃ gahetvā dvepi janā phāsukaṭṭhānaṃ gantvā jīvantu, dārake pana idha pesentū’’ti dhanaṃ datvā dūtaṃ pāhesuṃ.
他们收下送来的钱财,把孩子交给前来的使者手中,送了出去。孩子们在祖父家长大。其中,小半途生还很幼小,大半途生则跟着祖父去听十力世尊说法。他常到世尊面前去,生起了出家的心愿。他对祖父说:“如果您能允许,我想出家。”“孩子,你说什么?就算让全世界的人都出家,你出家对我来说也是件好事。你要是能做到,就出家吧。”于是带他去世尊面前,佛陀问:“居士,你得到一个孩子了吗?”答:“是的,尊者,这是我的外孙,他想在世尊座下出家。”世尊便吩咐一位常行团食的比丘:“度这个孩子出家吧。”那位长老为他传授了皮肉五观业处,度他出家。他广学佛语,满十夏后受了具足戒,以如理作意修习业处,证得了阿拉汉果。他在禅那之乐和果之乐中度日,心里想:“能不能把这快乐也带给小半途生呢?”于是他去到祖父富豪那里,说道:“大富豪,如果您允许,我想让小半途生出家。”“请度他出家吧,尊者。”据说那位富豪对教法极为净信,又不好意思被人问起“你们这些孩子是哪个女儿生的”时回答“是那个私奔的女儿生的”,因此便很欣然地允许他们出家。长老度了小半途生出家,让他安立于戒律中。他出家以后,就一直很迟钝。
Tehi pesitaṃ dhanaṃ gahetvā dārake āgatadūtānaññeva hatthe datvā pahiṇiṃsu. Dārakā ayyakakule vaḍḍhanti. Tesu cūḷapanthako atidaharo, mahāpanthako pana ayyakena saddhiṃ dasabalassa dhammakathaṃ sotuṃ gacchati. Tassa niccaṃ satthu santikaṃ gacchantassa pabbajjāya cittaṃ nami. So ayyakaṃ āha – ‘‘sace maṃ anujāneyyātha, ahaṃ pabbajeyya’’nti . ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, sakalassa lokassapi me pabbajjāto tava pabbajjā bhaddikā. Sace sakkosi pabbajāhī’’ti. Taṃ satthu santikaṃ netvā, ‘‘kiṃ, gahapati, dārako te laddho’’ti vutte, ‘‘āma, bhante, ayaṃ me nattā tumhākaṃ santike pabbajitukāmo’’ti āha. Satthā aññataraṃ piṇḍapātacārikaṃ bhikkhuṃ ‘‘imaṃ dārakaṃ pabbājehī’’ti āṇāpesi. Thero tassa tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājesi. So bahuṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā paripuṇṇavasso upasampadaṃ labhitvā yonisomanasikārena kammaṭṭhānaṃ karonto arahattaṃ pāpuṇi. So jhānasukhena phalasukhena vītināmento cintesi – ‘‘sakkā nu kho idaṃ sukhaṃ cūḷapanthakassa dātu’’nti! Tato ayyakaseṭṭhissa santikaṃ gantvā evamāha – ‘‘mahāseṭṭhi, sace anujāneyyātha, ahaṃ cūḷapanthakaṃ pabbājeyya’’nti. ‘‘Pabbājetha, bhante’’ti. Seṭṭhi kira sāsane ca suppasanno, ‘‘kataradhītāya vo ete puttā’’ti pucchiyamāno ca ‘‘palātadhītāyā’’ti vattuṃ lajjati, tasmā sukheneva tesaṃ pabbajjaṃ anujāni. Thero cūḷapanthakaṃ pabbājetvā sīlesu patiṭṭhāpesi. So pabbajitvāva dandho ahosi.
犹如红睡莲,芬芳无比,
于清晨盛放,芬芳不散;
请看那位光明照耀的辉煌者,
犹如太阳朗照于虚空。(《相应部》1.123;《增支部》5.195)
‘‘Padmaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ, Pāto siyā phullamavītagandhaṃ; Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ, Tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. (saṃ. ni. 1.123; a. ni. 5.195) –
他用了四个月也未能掌握这一首偈颂。据说,他过去在迦叶正自觉者的时代出家,那时颇有智慧,曾对一位愚钝的比丘在受学记诵时加以嘲弄取笑。那位比丘因受到嘲笑而羞惭,便不再记取教示,也不作诵习。以此业力,他今生出家后变得迟钝,每记住前一句,再去学下一句时,已记住的便又忘失。当他努力想掌握这首偈颂时,四个月已悄然过去。于是,大半途生对他说:“小半途生,你在这教法中难有成就,四个月连一首偈颂都记不住,又怎能完成出家应作之事呢?你离开这里吧!”便将他逐出了寺院。小半途生因对佛陀教法怀有深深的眷恋,不愿还俗成为在家人。
Imaṃ ekaṃ gāthaṃ catūhi māsehi uggaṇhituṃ nāsakkhi. So kira kassapasammāsambuddhakāle pabbajitvā paññavā hutvā aññatarassa dandhabhikkhuno uddesaggahaṇakāle parihāsakeḷiṃ akāsi. So bhikkhu tena parihāsena lajjito neva uddesaṃ gaṇhi, na sajjhāyamakāsi. Tena kammena ayaṃ pabbajitvāva dandho jāto, gahitagahitaṃ padaṃ uparūparipadaṃ gaṇhantassa nassati. Tassa imameva gāthaṃ uggahetuṃ vāyamantassa cattāro māsā atikkantā. Atha naṃ mahāpanthako, ‘‘cūḷapanthaka, tvaṃ imasmiṃ sāsane abhabbo, catūhi māsehi ekaṃ gāthampi gaṇhituṃ na sakkosi, pabbajitakiccaṃ pana kathaṃ matthakaṃ pāpessasi, nikkhama ito’’ti vihārā nikkaḍḍhi. Cūḷapanthako buddhasāsane sinehena gihibhāvaṃ na pattheti.
那时,大半途生担任分配饮食的职务。耆婆童子带着许多花、香、涂香,来到自己的芒果园,供养了导师,听闻佛法后,从座起身,礼拜了十力者,然后走向大半途生,问道:“尊者,在导师跟前有多少比丘?”他回答:“有五百位比丘。”“尊者,明天请您带领以佛陀为首的五百位比丘,到我们的住处接受饮食供养吧。”长老说:“居士,有一位名叫小半途生的比丘,根性迟钝,于法无所增长。除了他之外,我接受对其余诸位的邀请。”小半途生听到后,心想:“长老接受了这么多比丘的邀请,唯独将我排除在外。看来兄长必定是对我伤心失望了。如今,这教法对我还有什么用呢?不如还俗在家,修习布施等福德为生吧。”第二天清晨,他便动身准备还俗。
Tasmiñca kāle mahāpanthako bhattuddesako ahosi. Jīvako komārabhacco bahuṃ mālāgandhavilepanaṃ ādāya attano ambavanaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā dhammaṃ sutvā uṭṭhāyāsanā dasabalaṃ vanditvā mahāpanthakaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘kittakā , bhante, satthu santike bhikkhū’’ti pucchi. ‘‘Pañcamattāni bhikkhusatānī’’ti. ‘‘Sve, bhante, buddhappamukhāni pañca bhikkhusatāni ādāya amhākaṃ nivesane bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. ‘‘Upāsaka, cūḷapanthako nāma bhikkhu dandho aviruḷhidhammo, taṃ ṭhapetvā sesānaṃ nimantanaṃ sampaṭicchāmī’’ti thero āha. Taṃ sutvā cūḷapanthako cintesi – ‘‘thero ettakānaṃ bhikkhūnaṃ nimantanaṃ sampaṭicchanto maṃ bāhiraṃ katvā sampaṭicchati, nissaṃsayaṃ mayhaṃ bhātikassa mayi cittaṃ bhinnaṃ bhavissati, kiṃ dāni mayhaṃ iminā sāsanena, gihī hutvā dānādīni puññāni karonto jīvissāmī’’ti? So punadivase pātova vibbhamituṃ pāyāsi.
世尊于黎明时分观察世间,见到这一因缘,便预先来到周利槃陀伽必经之路的门楼旁经行。周利槃陀伽走来,望见世尊,便上前顶礼,立于一旁。世尊问他:“周利槃陀伽,你在这个时候要到何处去?”他答道:“尊者,兄长把我赶出来了,所以我要去还俗。”世尊说:“周利槃陀伽,你的出家本是属于我的。既然你兄长赶你,为何不到我这儿来呢?来吧,你要那在家身份做什么?你就住在我这里吧。”说罢,便用掌上有千辐轮相的手抚摩他的头顶,将他带回,让他在香室门前坐下,然后说:“周利槃陀伽,你面朝东方坐着,拿着这块布,一边擦拭一边念‘除尘,除尘’,就留在此处。”于是世尊以神通化现一块极为洁净的布给他。到了应供之时,世尊在比丘僧团的围绕下,前往耆婆的住处,于敷设好的座上坐下。周利槃陀伽则望着太阳,一边擦着那块布,一边念着“除尘,除尘”。他反复擦拭那块布,布渐渐变脏了。于是他想道:“这块布本来极其清净,只不过依着这个身体,才失去了原本的洁净本性,变得如此污秽。诸行真是无常啊!”他便着手修习坏灭随观,观智增长。世尊了知“周利槃陀伽的心已进入观”,便
Satthā paccūsakāleyeva lokaṃ volokento imaṃ kāraṇaṃ disvā paṭhamataraṃ gantvā cūḷapanthakassa gamanamagge dvārakoṭṭhake caṅkamanto aṭṭhāsi. Cūḷapanthako gacchanto satthāraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā ‘‘kuhiṃ pana tvaṃ, cūḷapanthaka, imāya velāya gacchasī’’ti āha. ‘‘Bhātā maṃ, bhante, nikkaḍḍhati, tenāhaṃ vibbhamituṃ gacchāmī’’ti. ‘‘Cūḷapanthaka, tava pabbajjā nāma mama santakā, bhātarā nikkaḍḍhito kasmā mama santikaṃ nāgañchi, ehi, kiṃ te gihibhāvena, mama santike bhavissasī’’ti cakkaṅkitatalena pāṇinā taṃ sirasi parāmasitvā ādāya gantvā gandhakuṭippamukhe nisīdāpetvā, ‘‘cūḷapanthaka, puratthābhimukho hutvā imaṃ pilotikaṃ ‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’nti parimajjanto idheva hohī’’ti iddhiyā abhisaṅkhataṃ parisuddhaṃ pilotikaṃ datvā kāle ārocite bhikkhusaṅghaparivuto jīvakassa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Cūḷapanthakopi sūriyaṃ olokento taṃ pilotikaṃ ‘‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’’nti parimajjanto nisīdi. Tassa taṃ pilotikakhaṇḍaṃ parimajjantassa kiliṭṭhaṃ ahosi. Tato cintesi – ‘‘idaṃ pilotikakhaṇḍaṃ ativiya parisuddhaṃ, imaṃ pana attabhāvaṃ nissāya purimapakatiṃ vijahitvā evaṃ kiliṭṭhaṃ jātaṃ, aniccā vata saṅkhārā’’ti khayavayaṃ paṭṭhapento vipassanaṃ vaḍḍhesi. Satthā ‘‘cūḷapanthakassa cittaṃ vipassanaṃ āruḷha’’nti ñatvā, ‘‘cūḷapanthaka, tvaṃ pilotikakhaṇḍameva saṃkiliṭṭhaṃ ‘rajaṃ raja’nti mā saññaṃ kari, abbhantare pana te rāgarajādayo atthi, te harāhī’’ti vatvā obhāsaṃ vissajjetvā purato nisinno viya paññāyamānarūpo hutvā imā gāthā abhāsi –
贪欲是尘,但非指那些微细的粉尘;
‘尘’这一名称,正是对贪欲的增语;
比丘们,舍弃了这尘垢之后,
他们便安住在离尘者的教法中。
嗔怒称为尘,并非指那微细的颗粒之尘;
此“尘垢”(rajo)一词,即是“嗔”(dosassa)的同义语。
比丘们,舍弃此尘垢后,
他们便安住于离尘者的教法中。
「尘垢」(rajo) 这个词,实际上是「痴」(mohassa) 的同义语 (adhivacanaṃ)。
比丘们,舍弃此尘垢之后,
他们便安住于那位离尘者的教法中。
‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajjaṃ vippajahitva bhikkhavo, Viharanti te vigatarajassa sāsane. ‘‘Doso rajo na ca pana reṇu vuccati, Dosassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo, Viharanti te vigatarajassa sāsane. ‘‘Moho rajo na ca pana reṇu vuccati, Mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo, Viharanti te vigatarajassa sāsane’’ti. (mahāni. 209);
偈颂结束时,周利槃陀伽即具足无碍解,证得阿拉汉果;同时,他也以此无碍解通达了三藏。
Gāthāpariyosāne cūḷapanthako saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Saha paṭisambhidāhiyevassa tīṇi piṭakāni āgamiṃsu.
据传,他过去世曾为国王。一次右绕城市时,额头出汗,便用一块洁净的布进行擦拭,布随之染污。他于是心想:“正是因为此身,如此洁净的布竟失了本来的清净而变得染污,诸行果然无常!”由此生起无常想。以此因缘,“除尘”便成为他日后证果的助缘。
So kira pubbe rājā hutvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto nalāṭato sede muccante parisuddhena sāṭakena nalāṭantaṃ puñchi, sāṭako kiliṭṭho ahosi. So ‘‘imaṃ sarīraṃ nissāya evarūpo parisuddho sāṭako pakatiṃ jahitvā kiliṭṭho jāto, aniccā vata saṅkhārā’’ti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Te kāraṇenassa rajoharaṇameva paccayo jāto.
耆婆童子也向具足十力的世尊供养净水。世尊用手盖住钵,问道:“耆婆,难道精舍中没有比丘吗?”大般陀伽说:“尊者,精舍中并没有比丘。”世尊说:“耆婆,有。”耆婆便说:“那么,你亲自去看看精舍中到底有没有比丘。”于是派了一个男子前往。就在这时,周利槃陀伽心想:“我兄长说‘精舍中没有比丘’,我要让他看看精舍中有比丘。”他便化现出众多比丘,遍满整座芒果园。那些比丘有的在做衣,有的在染色,有的在诵经。就这样,他化现出一千位形态各异的比丘。那个男子看见精舍中这么多比丘,便回来告诉耆婆:“尊者,整座芒果园都住满了比丘。”长老(周利槃陀伽)也就在那里——
Jīvakopi kho komārabhacco dasabalassa dakkhiṇodakaṃ upanāmesi. Satthā ‘‘nanu, jīvaka, vihāre bhikkhū atthī’’ti hatthena pattaṃ pidahi. Mahāpanthako ‘‘nanu, bhante, vihāre bhikkhū natthī’’ti āha. Satthā ‘‘atthi, jīvakā’’ti āha. Jīvako ‘‘tena hi bhaṇe gaccha, vihāre bhikkhūnaṃ atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā tvaññeva jānāhī’’ti purisaṃ pesesi. Tasmiṃ khaṇe cūḷapanthako ‘‘mayhaṃ bhātiko ‘vihāre bhikkhū natthī’ti bhaṇati , vihāre bhikkhūnaṃ atthibhāvamassa pakāsessāmī’’ti sakalaṃ ambavanaṃ bhikkhūnaññeva pūresi. Ekacce bhikkhū cīvarakammaṃ karonti, ekacce rajanakammaṃ karonti, ekacce sajjhāyaṃ karonti. Evaṃ aññamaññaasadisaṃ bhikkhusahassaṃ māpesi. So puriso vihāre bahū bhikkhū disvā nivattitvā, ‘‘ayya, sakalaṃ ambavanaṃ bhikkhūhi paripuṇṇa’’nti jīvakassa ārocesi. Theropi kho tattheva –
槃陀伽化现出上千个自身,
他坐在怡人的芒果园中,直到有人前来告知进食的时刻。
‘‘Sahassakkhattumattānaṃ , nimminitvāna panthako; Nisīdambavane ramme, yāva kālappavedanā’’ti.
于是,世尊对那人说:“你到精舍去传话,就说:‘世尊召请一位名叫周利槃陀伽的比丘。’”那人依言前往,照话传达后,顿时便有一千张嘴同声说道:“我是周利槃陀伽,我是周利槃陀伽。”那人又回来禀告:“尊者,那些人似乎全都叫周利槃陀伽。”“既然如此,你再去,抓住那个最先说‘我是周利槃陀伽’的人的手,其余的便会消失。”他依教而行。刹那之间,近千名比丘便消失了。于是,周利槃陀伽长老便随那人一同前去。世尊用完斋饭后,对耆婆说:“耆婆,接过周利槃陀伽的钵,他将为你作随喜开示。”耆婆照办。长老作随喜开示时,犹如幼狮发出狮子吼,以三藏法义震撼了在场的听众。随后,世尊从座起身,由比丘僧团围绕着返回精舍。待比丘们完成各自的义务后,他站在香舍前,为比丘僧团作善逝的教诫,开示业处,遣散比丘众,然后进入散发着馥郁芳香的香舍,以右侧卧的狮子卧姿躺下。傍晚时分,比丘们从各处聚集而来,如同被红毯围绕般坐下,开始谈论世尊的德行:“贤友啊,大路(指摩诃般陀伽)不了解周利槃陀伽的根性,花了足足四个月也未能教会他一个偈颂,心想‘这人实在太迟钝了’,便……
Atha satthā taṃ purisaṃ āha – ‘‘vihāraṃ gantvā ‘satthā cūḷapanthakaṃ nāma pakkosatī’ti vadehī’’ti. Tena gantvā tathā vutte, ‘‘ahaṃ cūḷapanthako, ahaṃ cūḷapanthako’’ti mukhasahassaṃ uṭṭhahi. So puriso puna gantvā, ‘‘sabbepi kira, bhante, cūḷapanthakāyeva nāmā’’ti āha. ‘‘Tena hi gantvā yo ‘ahaṃ cūḷapanthako’ti paṭhamaṃ vadati, taṃ hatthe gaṇha, avasesā antaradhāyissantī’’ti. So tathā akāsi. Tāvadeva sahassamattā bhikkhū antaradhāyiṃsu. Theropi tena purisena saddhiṃ agamāsi. Satthā bhattakiccapariyosāne jīvakaṃ āmantesi – ‘‘jīvaka, cūḷapanthakassa pattaṃ gaṇhāhi, ayaṃ te anumodanaṃ karissatī’’ti. Jīvako tathā akāsi. Thero sīhanādaṃ nadanto taruṇasīho viya tīhi piṭakehi saṅkhobhetvā anumodanamakāsi. Satthā uṭṭhāyāsanā bhikkhusaṅghaparivuto vihāraṃ gantvā bhikkhūhi vatte dassite gandhakuṭippamukhe ṭhatvā bhikkhusaṅghassa sugatovādaṃ datvā kammaṭṭhānaṃ kathetvā bhikkhusaṅghaṃ uyyojetvā surabhigandhavāsitaṃ gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ upagato. Atha sāyanhasamaye bhikkhū ito cito ca samosaritvā rattakambalasāṇiyā parikkhittā viya nisīditvā satthu guṇakathaṃ ārabhiṃsu, ‘‘āvuso, mahāpanthako cūḷapanthakassa ajjhāsayaṃ ajānanto catūhi māsehi ekaṃ gāthaṃ uggaṇhāpetuṃ na sakkoti, ‘dandho aya’nti vihārā nikkaḍḍhi, sammāsambuddho pana attano anuttaradhammarājatāya ekasmiṃyevassa antarabhatte saha paṭisambhidāhi arahattaṃ adāsi, tīṇi piṭakāni saha paṭisambhidāhiyeva āgatāni, aho buddhānaṃ balaṃ nāma mahanta’’nti.
那时,世尊在法堂中知晓了这番谈话,心想“今日我当前往”,便从佛之卧姿起身,穿上深红色的双层下衣,束好似闪电般的腰带,披上与红毯相似的善逝大氅,步出芬芳的香舍,以如醉象王舒展肢体般的尊贵威仪,展现出无尽的佛陀威光,前往法堂。他登上陈设华美、处于圆堂中央的殊胜佛座,犹如初升于持轴山顶的旭日,放射出六色佛光,照耀着海藏,在宝座中央安坐。当正自觉者到来时,比丘僧团立即停止谈话,默然不语。世尊以柔和慈心遍观众人,心想:“此大众极其庄严,没有丝毫手足的轻微动作,也没有咳嗽或打喷嚏的声音。所有这些人,都是出于对佛陀的恭敬而心怀敬畏,为佛陀的威光所摄伏。纵使我终身静坐于此,不言不语,他们也不会先开口,发起言说理当由我,我应当先说。”于是,世尊以甜美悦耳的梵音招呼比丘们,问道:“诸比丘,你们此刻聚集在此,谈论的是什么话题?你们中断未说完的,又是什么事?”得知所谈内容后,世尊便说:“诸比丘,周利槃陀伽并非今日才迟钝,他在过去世同样迟钝。而且,并不仅仅是这一世我才成为他……
Atha bhagavā dhammasabhāyaṃ imaṃ kathāpavattiṃ ñatvā, ‘‘ajja mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti buddhaseyyāya uṭṭhāya surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulataṃ viya kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalasadisaṃ sugatamahācīvaraṃ pārupitvā surabhigandhakuṭito nikkhamma mattavaravāraṇasīhavijambhitavilāsena anantāya buddhalīḷāya dhammasabhaṃ gantvā alaṅkatamaṇḍalamāḷamajjhe supaññattavarabuddhāsanaṃ abhiruyha chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjento aṇṇavakucchiṃ khobhayamāno yugandharamatthake bālasūriyo viya āsanamajjhe nisīdi. Sammāsambuddhe pana āgatamatte bhikkhusaṅgho kathaṃ pacchinditvā tuṇhī ahosi. Satthā mudukena mettacittena parisaṃ oloketvā, ‘‘ayaṃ parisā ativiya sobhati, ekassapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā ukkāsitasaddo vā khipitasaddo vā natthi, sabbepi ime buddhagāravena sagāravā, buddhatejena tajjitā. Mayi āyukappampi akathetvā nisinne paṭhamaṃ kathaṃ samuṭṭhāpetvā na kathessanti. Kathāsamuṭṭhāpanavattaṃ nāma mayāva jānitabbaṃ, ahameva paṭhamaṃ kathessāmī’’ti madhurena brahmassarena bhikkhū āmantetvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘na, bhikkhave, cūḷapanthako idāneva dandho, pubbepi dandhoyeva. Na kevalañcassāhaṃ idāneva avassayo jāto, pubbepi avassayo ahosimeva. Pubbe panāhaṃ imaṃ lokiyakuṭumbassa sāmikaṃ akāsiṃ, idāni lokuttarakuṭumbassā’’ti vatvā tamatthaṃ vitthārato sotukāmehi bhikkhūhi āyācito atītaṃ āhari –
“诸比丘,过去世时,波罗奈城有一位青年,为求学技艺而前往塔迦尸喇,投在一位名闻四方的老师门下,成为他的内住弟子。在五百位青年当中,他对老师格外恭敬服侍,诸如洗脚等一切杂务都主动承担。但由于生性迟钝,他什么也学不会。”老师心想:“这人对我的帮助不小,我应尽力教导他。”虽经多方尝试,依然无法教会他任何东西。他在那里住了许久,连一个偈颂也学不会,心生懊恼,便向老师告辞。老师心想:“此人于我有恩,我本希望他能精通学术,却力有不逮。我理应回报他,就为他编一个口诀吧。”于是将他带到山林中,编了这样一个口诀:“你既触了,你既触了,为何而触?我亦知你,知你呀。”老师令他记住,反复诵读了数百遍,然后问道:“记住了吗?”他答道:“记住了。”老师心想:“所谓迟钝之人,一旦勤奋掌握了技艺,便不会轻易忘失。”便给了他路费,叮嘱道:“去吧,依靠此口诀你将得以谋生,但为了不致忘失,你要常常诵习。”说完便让他离去。他的母亲尚在波罗奈城,当他抵达时,以为“我儿已学成技艺归来”,为他举办了……
‘‘Atīte, bhikkhave, bārāṇasinagaravāsī eko māṇavo takkasilaṃ gantvā sippuggahaṇatthāya disāpāmokkhassa ācariyassa dhammantevāsiko hutvā pañcannaṃ māṇavakasatānaṃ antare ativiya ācariyassa upakārako ahosi, pādaparikammādīni sabbakiccāni karoti. Dandhatāya pana kiñci uggaṇhituṃ na sakko’’ti. Ācariyo ‘‘ayaṃ mama bahūpakāro, sikkhāpessāmi na’’nti vāyamantopi kiñci sikkhāpetuṃ na sakkoti. So ciraṃ vasitvā ekagāthampi uggaṇhituṃ asakkonto ukkaṇṭhitvā ‘‘gamissāmī’’ti ācariyaṃ āpucchi. Ācariyo cintesi – ‘‘ayaṃ mayhaṃ upakārako, paṇḍitabhāvamassa paccāsīsāmi, na naṃ kātuṃ sakkomi , avassaṃ mayā imassa paccupakāro kātabbo, ekamassa mantaṃ bandhitvā dassāmī’’ti so taṃ araññaṃ netvā ‘‘ghaṭṭesi ghaṭṭesi, kiṃ kāraṇā ghaṭṭesi? Ahampi taṃ jānāmi jānāmī’’ti imaṃ mantaṃ bandhitvā uggaṇhāpento anekasatakkhattuṃ parivattāpetvā, ‘‘paññāyati te’’ti pucchitvā, ‘‘āma, paññāyatī’’ti vutte ‘‘dandhena nāma vāyāmaṃ katvā paguṇaṃ kataṃ sippaṃ na palāyatī’’ti cintetvā maggaparibbayaṃ datvā, ‘‘gaccha, imaṃ mantaṃ nissāya jīvissasi, apalāyanatthāya panassa niccaṃ sajjhāyaṃ kareyyāsī’’ti vatvā taṃ uyyojesi. Athassa mātā bārāṇasiyaṃ sampattakāle ‘‘putto me sippaṃ sikkhitvā āgato’’ti mahāsakkārasammānaṃ akāsi.
那时,波罗奈王自我省察:“在我的身业等方面可有任何过失?”他没有发现任何令自己不满的行为,心想:“自己的过失,自己往往难以察觉,他人却能看见。我要去了解城民们的看法。”入夜时分,他乔装便服出了王宫,心想:“人们用过晚餐后围坐闲谈,话题林林总总。若我以非法治国,他们便会说:‘我们被这个邪恶、不如法的国王用酷刑和苛税毁了。’若我以正法治国,他们便会说‘愿我们国王长寿’之类的话,并称扬我的功德。”于是,他挨着墙根悄然巡行,一家一户地聆听。
Tadā bārāṇasirājā ‘‘atthi nu kho me kāyakammādīsu koci doso’’ti paccavekkhanto attano aruccanakaṃ kiñci kammaṃ adisvā ‘‘attano vajjaṃ nāma attano na paññāyati, paresaṃ paññāyati, nāgarānaṃ pariggaṇhissāmī’’ti cintetvā sāyaṃ aññātakavesena nikkhamitvā, ‘‘sāyamāsaṃ bhuñjitvā nisinnamanussānaṃ kathāsallāpo nāma nānappakārako hoti, ‘sacāhaṃ adhammena rajjaṃ kāremi, pāpena adhammikena raññā daṇḍabaliādīhi hatamhā’ti vakkhanti. ‘Sace dhammena rajjaṃ kāremi, dīghāyuko hotu no rājā’tiādīni vatvā mama guṇaṃ kathessantī’’ti tesaṃ tesaṃ gehānaṃ bhittianusāreneva vicarati.
就在那时,两个盗贼正在两间房屋之间的墙下挖凿隧道,想以一条隧道潜入两间屋子。国王望见他们,便藏身于屋墙的阴影中。当盗贼挖通隧道,进入屋中搜索财物时,那位年轻人被惊醒,正诵习着那则口诀:“你碰了,你碰了,因何缘故你碰?我也知道你,知道你啊。”盗贼听到后,心想:“糟了,此人发现我们了,他马上会要我们的命。”惊恐之下,他们连身上披着的衣物都丢弃不顾,向着各自面前的方向仓惶逃散。国王看见盗贼逃走,又听见另一人诵习口诀的声音,便确定了那间屋舍的位置。考察完城民之后,他回到了王宫。破晓之后,一早便派了一个人去,说:“去,在某条街上,有一间屋舍被挖了隧道,那里住着一位从塔迦尸喇学艺归来的年轻人。把他带来。”那人前去,说“国王召见你”,便将年轻人带来。国王问他:“贤者,你就是那位从塔迦尸喇学艺归来的年轻人吗?”“是的,陛下。”“把那技艺也传授给我吧。”“好的,陛下,请您与我同坐一座来学习。”国王依言而行,学得口诀后,说:“这是给你的谢师礼。”便赐给了他一千钱。
Tasmiṃ khaṇe umaṅgacorā dvinnaṃ gehānaṃ antare umaṅgaṃ bhindanti ekaumaṅgeneva dve gehāni pavisanatthāya. Rājā te disvā gehacchāyāya aṭṭhāsi. Tesaṃ umaṅgaṃ bhinditvā gehaṃ pavisitvā bhaṇḍakaṃ olokitakāle māṇavo pabujjhitvā taṃ mantaṃ sajjhāyanto ‘‘ghaṭṭesi ghaṭṭesi, kiṃ kāraṇā ghaṭṭesi? Ahampi taṃ jānāmi jānāmī’’ti āha. Te taṃ sutvā, ‘‘iminā kiramhā ñātā, idāni no nāsessatī’’ti nivatthavatthānipi chaḍḍetvā bhītā sammukhasammukhaṭṭhāneneva palāyiṃsu. Rājā te palāyante disvā itarassa ca mantasajjhāyanasaddaṃ sutvā gehaññeva vavatthapetvā nāgarānaṃ pariggaṇhitvā nivesanaṃ pāvisi. So vibhātāya pana rattiyā pātovekaṃ purisaṃ pakkositvā āha – ‘‘gaccha bhaṇe, asukavīthiyaṃ nāma yasmiṃ gehe umaṅgo bhinno, tattha takkasilato sippaṃ uggaṇhitvā āgatamāṇavo atthi, taṃ ānehī’’ti. So gantvā ‘‘rājā taṃ pakkosatī’’ti vatvā māṇavaṃ ānesi. Atha naṃ rājā āha – ‘‘tvaṃ, tāta, takkasilato sippaṃ uggaṇhitvā āgatamāṇavo’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Amhākampi taṃ sippaṃ dehī’’ti. ‘‘Sādhu, deva, samānāsane nisīditvā gaṇhāhī’’ti. Rājāpi tathā katvā mantaṃ gahetvā ‘‘ayaṃ te ācariyabhāgo’’ti sahassaṃ adāsi.
那时,将军问国王的理发师:“你何时为国王剃须?”“明日或后日吧。”将军便给了理发师一千钱,说:“我有件事要你做。”理发师问:“什么事,主人?”将军说:“你借着为国王剃须的机会,把剃刀磨得极其锋利,割断他的喉咙。事成之后,你当将军,我当国王。”理发师答应了。到了为国王剃须那天,他用香水润湿了国王的胡须,磨快剃刀,抓着国王的额头,心中盘算:“刀锋还稍钝,必须一击割断喉咙才行。”于是他退回一旁,再次磨刀。就在这当口,国王记起了自己的那则口诀,便诵习道:“你碰了,你碰了,因何缘故你碰?我也知道你,知道你啊。”理发师听罢,额上顿时汗水直流。他恐惧地想:“国王看穿我的图谋了。”吓得把剃刀扔在地上,五体投地匍匐在国王脚下。国王向来聪敏,便对理发师说:“哼,你这邪恶的理发师,你以为我不知道你的事吗?”“请饶恕我吧,陛下。”“起来,别怕,从实说来。”他便交代:“陛下,将军给了我一千钱,对我说:‘你借着给国王剃须的机会,割断他的喉咙,我当上国王后,就封……’
Tadā senāpati rañño kappakaṃ āha – ‘‘kadā rañño massuṃ karissasī’’ti? ‘‘Sve vā parasuve vā’’ti. So tassa sahassaṃ datvā ‘‘kiccaṃ me atthī’’ti vatvā, ‘‘kiṃ, sāmī’’ti vutte ‘‘rañño massukammaṃ karonto viya hutvā khuraṃ ativiya pahaṃsitvā galanāḷiṃ chinda, tvaṃ senāpati bhavissasi, ahaṃ rājā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā rañño massukammakaraṇadivase gandhodakena massuṃ temetvā khuraṃ pahaṃsitvā nalāṭante gahetvā, ‘‘khuro thokaṃ kuṇṭhadhāro, ekappahāreneva galanāḷiṃ chindituṃ vaṭṭatī’’ti puna ekamantaṃ ṭhatvā khuraṃ pahaṃsi. Tasmiṃ khaṇe rājā attano mantaṃ saritvā sajjhāyaṃ karonto ‘‘ghaṭṭesi ghaṭṭesi, kiṃ kāraṇā ghaṭṭesi? Ahampi taṃ jānāmi jānāmī’’ti āha. Nhāpitassa nalāṭato sedā mucciṃsu. So ‘‘jānāti mama kāraṇaṃ rājā’’ti bhīto khuraṃ bhūmiyaṃ khipitvā pādamūle urena nipajji. Rājāno nāma chekā honti, tena taṃ evamāha – ‘‘are, duṭṭha, nhāpita, ‘na maṃ rājā jānātī’ti saññaṃ karosī’’ti. ‘‘Abhayaṃ me dehi, devā’’ti. ‘‘Hotu, mā bhāyi, kathehī’’ti. Senāpati me, deva, sahassaṃ datvā, ‘‘rañño massuṃ karonto viya galanāḷiṃ chinda, ahaṃ rājā hutvā taṃ senāpatiṃ karissāmī’’ti āhāti. Rājā taṃ sutvā ‘‘ācariyaṃ me nissāya jīvitaṃ laddha’’nti cintetvā senāpatiṃ pakkosāpetvā, ‘‘ambho, senāpati, kiṃ nāma tayā mama santikā na laddhaṃ, idāni taṃ daṭṭhuṃ na sakkomi, mama raṭṭhā nikkhamāhī’’ti taṃ raṭṭhā pabbājetvā ācariyaṃ pakkosāpetvā, ‘‘ācariya, taṃ nissāya mayā jīvitaṃ laddha’’nti vatvā mahantaṃ sakkāraṃ karitvā tassa senāpatiṭṭhānaṃ adāsi. ‘‘So tadā cūḷapanthako ahosi, satthā disāpāmokkho ācariyo’’ti.
世尊引述这段过去世的因缘后,总结道:“正是如此,诸比丘,周利槃陀伽宿世便同样迟钝,而那时我也是他的依怙,将他安立于世间家业之中。”此后又一日,当“世尊成为周利槃陀伽的依怙”这一话题再度生起时,世尊便以小商主本生经开示过去世因缘,说道:
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā, ‘‘evaṃ, bhikkhave, pubbepi cūḷapanthako dandhoyeva ahosi, tadāpissāhaṃ avassayo hutvā taṃ lokiyakuṭumbe patiṭṭhāpesi’’nti vatvā puna ekadivasaṃ ‘‘aho satthā cūḷapanthakassa avassayo jāto’’ti kathāya samuṭṭhitāya cūḷaseṭṭhijātake atītavatthuṃ kathetvā –
有智慧的人,即使只凭极少、微不足道的资具,
也能激励自己,如同吹燃微弱的火苗。”(本生经 1.1.4)
‘‘Appakenāpi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo; Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4) –
说完这首偈颂后,世尊说道:“诸比丘,我不但现在成为他的依靠,往昔我也是他的依靠。只不过,从前我让他成为世间家业的主人,现在则让他成为出世间家业的主人。那时,那位小弟子就是周利槃陀伽,而那位精明能干、通晓星宿的小富翁,正是我。”如此把本生故事连接了起来。
Gāthaṃ vatvā, ‘‘na, bhikkhave, idānevāhaṃ imassa avassayo jāto, pubbepi avassayo ahosimeva. Pubbe panāhaṃ imaṃ lokiyakuṭumbassa sāmikaṃ akāsiṃ, idāni lokuttarakuṭumbassa. Tadā hi cūḷantevāsiko cūḷapanthako ahosi, cūḷaseṭṭhi pana paṇḍito byatto nakkhattakovido ahamevā’’ti jātakaṃ samodhānesi.
第二天,比丘们在法堂中这样谈论起来:“贤友啊,周利槃陀伽花了四个月也没能掌握一首四句偈颂,却没有因此放弃精进,最终证得阿拉汉果,如今成为了出世间法财的主人。”导师世尊到来后问道:“诸比丘,你们现在聚在一起,在谈论什么话题呢?”得知“是如此这般的话题”后,导师说道:“诸比丘,在我的教法中,发起精进的比丘必定会成为出世间法财的主人。” 说完,便诵出了下面这首偈颂——
Punekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, cūḷapanthako catūhi māsehi catuppadaṃ gāthaṃ gahetuṃ asakkontopi vīriyaṃ anossajjitvāva arahatte patiṭṭhito , idāni lokuttaradhammakuṭumbassa sāmiko jāto’’ti. Satthā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, mama sāsane āraddhavīriyo bhikkhu lokuttaradhammassa sāmiko hotiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
「Uṭṭhānenappamādena, saṃyamena damena ca;
智者应建立岛屿,不为洪水所冲毁。
‘‘Uṭṭhānenappamādena , saṃyamena damena ca; Dīpaṃ kayirātha medhāvī, yaṃ ogho nābhikīratī’’ti.
偈中“应建立岛屿”的意思是:以具精进内涵的“勤奋”、以念住不失为相的“不放逸”、以四遍清净戒为内涵的“自制”,以及“调伏诸根”——具足这四种作为因的法,有智慧者,即拥有由法所生之慧的人,应在这极难立足、深不可测的轮回大海中,为自己建立起一个可以立足的岛屿,也就是阿拉汉果。他完全有能力建立起来。那是什么样的岛屿呢?即“不为洪水所冲毁”:这是指任何四种烦恼之流都无法将其冲毁、摧毁,因为阿拉汉果绝不可能被烦恼之流所冲毁。
Tattha dīpaṃ kayirāthāti vīriyasaṅkhātena uṭṭhānena, satiyā avippavāsākārasaṅkhātena appamādena, catupārisuddhisīlasaṅkhātena saṃyamena, indriyadamena cāti imehi kāraṇabhūtehi catūhi dhammehi dhammojapaññāya samannāgato medhāvī imasmiṃ ativiya dullabhapatiṭṭhatāya atigambhīre saṃsārasāgare attano patiṭṭhānabhūtaṃ arahattaphalaṃ dīpaṃ kayirātha kareyya, kātuṃ sakkuṇeyyāti attho. Kīdisaṃ? Yaṃ ogho nābhikīratīti yaṃ catubbidhopi kilesogho abhikirituṃ viddhaṃsetuṃ na sakkoti. Na hi sakkā arahattaṃ oghena abhikiritunti.
这首偈颂宣说完毕时,许多人证得入流果等圣果。如此,这场开示令在场大众皆获真舍利益。
Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Evaṃ desanā sampattaparisāya sātthikā jātāti.
4. 愚人星宿宣告事
4. Bālanakkhattasaṅghuṭṭhavatthu
“沉溺于放逸……”这一法教,是世尊住在祇园时,因愚人星宿之事而宣说的。
Pamādamanuyuñjantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto bālanakkhattaṃ ārabbha kathesi.
某时,舍卫城宣布了名为“愚人星宿”的节庆。在这节庆期间,那些愚痴无智的人用灰泥和牛粪涂满身体,七日里说着粗恶语到处游荡。即使看见亲戚、朋友或出家人,也全然不知羞耻。他们挨家挨户站在门口说粗恶语。人们不堪忍受那些粗话,便根据自己的能力,送给他们半个、一个钱币,乃至足量的财物。他们取得各家门口的财物后便离去。那时,舍卫城住着约五亿圣弟子,他们遣人向世尊传话说:“尊者,请世尊与比丘僧团这七日不要入城,就安住在寺院中。”这七日里,他们在寺院为比丘僧团备好粥饭等资具送去,自己也不外出。节庆结束后的第八天,他们迎请以佛陀为首的比丘僧团入城,作大布施后,坐在一旁禀告说:“尊者,这七日对我们来说实在极难忍受,听着那些愚人的粗恶语,耳朵简直如同要裂开一般,彼此之间全无羞愧。因此我们不敢请诸位进城,我们自己也不敢出门。”世尊听了他们的话后,说道:“愚痴无智者的行为便是如此;而有智慧的人,则守护不放逸,如同守护最珍贵的宝藏,从而证得不死——大涅槃的成就。”随后便宣说法教。
Ekasmiñhi samaye sāvatthiyaṃ bālanakkhattaṃ nāma saṅghuṭṭhaṃ. Tasmiṃ nakkhatte bālā dummedhino janā chārikāya ceva gomayena ca sarīraṃ makkhetvā sattāhaṃ asabbhaṃ bhaṇantā vicaranti. Kiñci ñāti suhajjaṃ vā pabbajitaṃ vā disvā lajjantā nāma natthi. Dvāre dvāre ṭhatvā asabbhaṃ bhaṇanti. Manussā tesaṃ asabbhaṃ sotuṃ asakkontā yathābalaṃ aḍḍhaṃ vā pādaṃ vā kahāpaṇaṃ vā pesenti. Te tesaṃ dvāre laddhaṃ laddhaṃ gahetvā pakkamanti. Tadā pana sāvatthiyaṃ pañca koṭimattā ariyasāvakā vasanti, te satthu santikaṃ sāsanaṃ pesayiṃsu – ‘‘bhagavā, bhante, sattāhaṃ bhikkhusaṅghena saddhiṃ nagaraṃ appavisitvā vihāreyeva hotū’’ti. Tañca pana sattāhaṃ bhikkhusaṅghassa vihāreyeva yāgubhattādīni sampādetvā pahiṇiṃsu, sayampi gehā na nikkhamiṃsu. Te nakkhatte pana pariyosite aṭṭhame divase buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā nagaraṃ pavesetvā mahādānaṃ datvā ekamantaṃ nisinnā, ‘‘bhante, atidukkhena no satta divasāni atikkantāni, bālānaṃ asabbhāni suṇantānaṃ kaṇṇā bhijjanākārappattā honti, koci kassaci na lajjati, tena mayaṃ tumhākaṃ antonagaraṃ pavisituṃ nādamha, mayampi gehato na nikkhamimhā’’ti āhaṃsu. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā, ‘‘bālānaṃ dummedhānaṃ kiriyā nāma evarūpā hoti, medhāvino pana dhanasāraṃ viya appamādaṃ rakkhitvā amatamahānibbānasampattiṃ pāpuṇantī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
愚痴无慧的人们,沉溺于放逸;
而智者守护不放逸,如同守护最胜的财富。
‘‘Pamādamanuyuñjanti, bālā dummedhino janā; Appamādañca medhāvī, dhanaṃ seṭṭhaṃva rakkhati.
莫沉溺于放逸,莫亲近欲乐之交游;
不放逸而修习禅那者,获得广大的快乐。
‘‘Mā pamādamanuyuñjetha, mā kāmaratisanthavaṃ; Appamatto hi jhāyanto, pappoti vipulaṃ sukha’’nti.
此处所说的“愚者”,是指具有愚痴之人,他们不知此世与他世的意义。“无慧者”是指没有智慧的人。他们不见放逸的过患,便耽著于放逸、随顺放逸,以放逸虚度时日。而“具慧者”则不然,是指具足法中洞察智慧的人,他守护不放逸,如同守护家族传承中最胜、最上的七宝之财。正如人们依凭最上的财富,心想:“依靠它,我们便能成就五欲,养活妻儿,为自己铺好前往后世之路”,因见到财富的利益而守护财富;智者也是如此,因见到不放逸的利益,心想:“依靠它,我将获得初禅等,证得道果等,成就三明与六神通”,故而如同守护最胜之财一般,守护不放逸。这便是其含义。“切莫放逸”:因此,你们不应耽著放逸,不应以放逸虚度时日。“莫亲近欲乐的交游”:即不耽著、不思惟、不沉迷于对事欲和烦恼欲的贪爱交游。“因不放逸者”:因为能正念现前、不放逸而修习禅那的人,会获得广大、殊胜的涅槃之乐。
Tattha bālāti bālyena samannāgatā idhalokaparalokatthaṃ ajānantā. Dummedhinoti nippaññā. Te pamāde ādīnavaṃ apassantā pamādaṃ anuyuñjanti pavattenti, pamādena kālaṃ vītināmenti. Medhāvīti dhammojapaññāya samannāgato pana paṇḍito kulavaṃsāgataṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ sattaratanadhanaṃ viya appamādaṃ rakkhati. Yathā hi uttamaṃ dhanaṃ nissāya ‘‘kāmaguṇasampattiṃ pāpuṇissāma, puttadāraṃ posessāma, paralokagamanamaggaṃ sodhessāmā’’ti dhane ānisaṃsaṃ passantā taṃ rakkhanti, evaṃ paṇḍitopi appamatto ‘‘paṭhamajjhānādīni paṭilabhissāmi, maggaphalādīni pāpuṇissāmi, tisso vijjā, cha abhiññā sampādessāmī’’ti appamāde ānisaṃsaṃ passanto dhanaṃ seṭṭhaṃva appamādaṃ rakkhatīti attho. Mā pamādanti tasmā tumhe mā pamādamanuyuñjetha mā pamādena kālaṃ vītināmayittha. Mā kāmaratisanthavanti vatthukāmakilesakāmesu ratisaṅkhātaṃ taṇhāsanthavampi mā anuyuñjetha mā cintayittha mā paṭilabhittha. Appamatto hīti upaṭṭhitassatitāya hi appamatto jhāyanto puggalo vipulaṃ uḷāraṃ nibbānasukhaṃ pāpuṇātīti.
此偈颂结束时,许多人证得了入流果等殊胜成就。这场法教示令大众获得了真实的法益。
Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti.
5. 大迦叶长老的故事
5. Mahākassapattheravatthu
“以不放逸克服放逸”这段法教,是世尊住在祇园时,针对大迦叶长老所作的。
Pamādaṃappamādenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto mahākassapattheraṃ ārabbha kathesi.
一时,长老住在毕波罗窟,入王舍城乞食。食后,从托钵归来,他便增强光明,以天眼审察那些于水、地、山等处死去与结生的有情,无论是放逸者还是不放逸者,皆在观察之列。与此同时,世尊虽身在祇园,也同样以天眼在审察:‘我的儿子迦叶,今日以何种方式安住呢?’当世尊了知长老‘正在观察众生的死与生’后,便说:‘有情的死与生,即使以佛陀的智慧也无法完全划定其界限。结生母胎时,父母并不知晓;而对于死去的众生,要划定界限同样不可能。迦叶,了知这些并非你的能力所及;你的能力范围仅是微少的一部分。能彻底、完全地了知一切死去与转生者的,唯独是佛陀的境界。’说完,世尊便放出光芒,仿佛亲自现前坐在长老面前一般,宣说了此偈颂——
Ekasmiñhi divase thero pipphaliguhāyaṃ viharanto rājagahe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto ālokaṃ vaḍḍhetvā pamatte ca appamatte ca udakapathavīpabbatādīsu cavanake upapajjanake ca satte dibbena cakkhunā olokento nisīdi. Satthā jetavane nisinnakova ‘‘kena nu kho vihārena ajja mama putto kassapo viharatī’’ti dibbena cakkhunā upadhārento ‘‘sattānaṃ cutūpapātaṃ olokento viharatī’’ti ñatvā ‘‘sattānaṃ cutūpapāto nāma buddhañāṇenapi aparicchinno, mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gahetvā mātāpitaro ajānāpetvā cavanasattānaṃ paricchedo kātuṃ na sakkā, te jānituṃ tava avisayo, kassapa, appamattako tava visayo, sabbaso pana cavante ca upapajjante ca jānituṃ passituṃ buddhānameva visayo’’ti vatvā obhāsaṃ pharitvā sammukhe nisinno viya hutvā imaṃ gāthamāha –
当智者以不放逸驱除放逸时,
登上慧殿,无忧者观察着忧愁的众生。
‘‘Pamādaṃ appamādena, yadā nudati paṇḍito; Paññāpāsādamāruyha, asoko sokiniṃ pajaṃ; Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe, dhīro bāle avekkhatī’’ti.
此处“驱除”的含义:正如有新水流入池塘,搅动旧水,不给旧水留出空间,将旧水从顶部驱赶、排挤出去;同样地,智者增长不放逸之相,不让放逸有隙可乘。当他以不放逸的力量将放逸驱除、推出时,那放逸已除的人,由于高度提升,便登上了“慧殿”——即与它相应的、称为天眼的清净智慧。他圆满修习这条道,以道为阶梯,如同登上一座宫殿。由于已拔除忧箭,他成为“无忧者”。他以天眼观察那些尚未拔除忧箭、满怀忧愁的众生,即一切有情的死去与结生。这如同什么?如同“立于山顶的人俯视地上的人”——立于山顶者能毫不费力地看到地上的人,或者站在高楼顶层的人能轻易看到院落中的人;同样地,那位坚定者、智者、大漏尽者,也能毫不费力地观察到那些尚未断尽轮回种子的愚者,看见他们如何死去,又如何结生。
Tattha nudatīti yathā nāma pokkharaṇiṃ pavisantaṃ navodakaṃ purāṇodakaṃ khobhetvā tassokāsaṃ adatvā taṃ attano matthakamatthakena palāyantaṃ nudati nīharati, evameva paṇḍito appamādalakkhaṇaṃ brūhento pamādassokāsaṃ adatvā yadā appamādavegena taṃ nudati nīharati, atha so panunnapamādo accuggatatthena parisuddhaṃ dibbacakkhusaṅkhātaṃ paññāpāsādaṃ tassa anucchavikaṃ paṭipadaṃ pūrento tāya paṭipadāya nisseṇiyā pāsādaṃ viya āruyha pahīnasokasallatāya asoko, appahīnasokasallatāya sokiniṃ pajaṃ sattanikāyaṃ cavamānañceva upapajjamānañca dibbacakkhunā avekkhati passati. Yathā kiṃ? Pabbataṭṭhovabhūmaṭṭheti pabbatamuddhani ṭhito bhūmiyaṃ ṭhite, uparipāsāde vā pana ṭhito pāsādapariveṇe ṭhite akicchena avekkhati, tathā sopi dhīro paṇḍito mahākhīṇāsavo asamucchinnavaṭṭabīje bāle cavante ca upapajjante ca akicchena avekkhatīti.
偈颂结束时,许多人证得了入流果等圣果。
Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni sacchikariṃsūti.
6. 放逸与不放逸两位友伴的事迹
6. Pamattāpamattadvesahāyakavatthu
「于放逸者中不放逸……」这一法开示,是世尊住在祇园精舍时,以两位友伴比丘为因缘而宣说的。
Appamattopamattesūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dve sahāyake bhikkhū ārabbha kathesi.
据说,他们从世尊处领受了禅修业处后,便住进了一座森林精舍。其中一人,据说一大早就去捡木柴、准备火盆,与年轻沙弥们闲聊,整个初夜都懒散地坐着。另一个人则不放逸地修持沙门法,并劝诫他:‘贤友,不要如此。对于放逸者,四恶趣就像他自己的家。佛陀不是虚伪所能满足的。’但那位比丘不接受劝告。后者心想:‘此人不受教。’便不再对他说什么,只是自己不放逸地修习沙门法。那位懈怠的长老在初夜懒散过去后,等到另一位经行完进入房间时,他也走进去,说道:‘大懒散者,你躺下来睡觉,难道进森林只是为了睡觉吗?从佛陀那里领受了业处,难道不该起来修持沙门法吗?’说完,他就回到自己的住处,躺下睡觉。另一位则在午夜休息之后,后夜起身修习沙门法。他这样不放逸地安住,没过多久就连同无碍解证得了阿拉汉果。而那位便以放逸虚度时日。雨安居结束后,他们来到世尊跟前,顶礼世尊后坐在一旁。世尊向他们问候之后,问道:‘比丘们,你们有没有不放逸地修习沙门法?出家事业达到究竟了吗?’先前放逸的那位比丘说:‘尊者,他哪有什么不放
Te kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā āraññakavihāraṃ pavisiṃsu. Tesu eko kira kālasseva dārūni āharitvā aṅgārakapallaṃ sajjetvā daharasāmaṇerehi saddhiṃ sallapanto paṭhamayāmaṃ visibbamāno nisīdati. Eko appamatto samaṇadhammaṃ karonto itaraṃ ovadati, ‘‘āvuso, mā evaṃ kari, pamattassa hi cattāro apāyā sakagharasadisā. Buddhā nāma sāṭheyyena ārādhetuṃ na sakkā’’ti so tassovādaṃ na suṇāti. Itaro ‘‘nāyaṃ vacanakkhamo’’ti taṃ avatvā appamattova samaṇadhammamakāsi. Alasattheropi paṭhamayāme visibbetvā itarassa caṅkamitvā gabbhaṃ paviṭṭhakāle pavisitvā, ‘‘mahākusīta, tvaṃ nipajjitvā sayanatthāya araññaṃ paviṭṭhosi, kiṃ buddhānaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā uṭṭhāya samaṇadhammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā nipajjitvā supati. Itaropi majjhimayāme vissamitvā pacchimayāme paccuṭṭhāya samaṇadhammaṃ karoti. So evaṃ appamatto viharanto na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Itaro pamādeneva kālaṃ vītināmesi. Te vuṭṭhavassā satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā, ‘‘kacci, bhikkhave, appamattā samaṇadhammaṃ karittha, kacci vo pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti pucchi. Paṭhamaṃ pamatto bhikkhu āha – ‘‘kuto, bhante, etassa appamādo, gatakālato paṭṭhāya nipajjitvā niddāyanto kālaṃ vītināmesī’’ti. ‘‘Tvaṃ pana bhikkhū’’ti. ‘‘Ahaṃ, bhante, kālasseva dārūni āharitvā aṅgārakapallaṃ sajjetvā paṭhamayāme visibbento nisīditvā aniddāyantova kālaṃ vītināmesi’’nti. Atha naṃ satthā ‘‘tvaṃ pamatto kālaṃ vītināmetvā ‘appamattomhī’ti vadasi, appamattaṃ pana pamattaṃ karosī’’ti āha. Puna pamāde dose, appamāde ānisaṃse pakāsetuṃ, ‘‘tvaṃ mama puttassa santike javacchinno dubbalasso viya, esa pana tava santike sīghajavasso viyā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
于放逸者中不放逸,于沉睡者中广大觉醒,
犹如快马超越劣马,智者舍之而行。
‘‘Appamatto pamattesu, suttesu bahujāgaro; Abalassaṃva sīghasso, hitvā yāti sumedhaso’’ti.
其中,「不放逸者」指因成就念的广大而具足不放逸的漏尽者。「放逸者」指安住于舍弃念的状态中的众生。「沉睡者」指因缺乏念与觉醒,于一切威仪中昏睡的人。「大觉醒者」指安住于广大念与觉醒中的人。「如弱马」指犹如跛脚、速度已被削弱之劣马,相较于快如信度良驹者。「智慧者」指具有最上智慧的人。无论在教理层面还是证悟层面,他都超越并舍弃那样的愚钝者。当智慧迟钝者还在努力掌握一部经时,智慧者已掌握一整品;这便是他以教理超越。又当智慧迟钝者还在费力准备夜间住处与日间住处时,智慧者已在预备阶段领会业处乃至正在读诵;他进入他人已准备好的夜间住处或日间住处,观察业处,断尽一切烦恼,令出世间法现前;这便是他以证悟超越。在轮回中,他彻底抛弃、舍离那愚钝者,从轮回中出离而去。
Tattha appamattoti sativepullappattatāya appamādasampanne khīṇāsavo. Pamattesūti sativosagge ṭhitesu sattesu. Suttesūti satijāgariyābhāvena sabbiriyāpathesu niddāyantesu. Bahujāgaroti mahante sativepulle jāgariye ṭhito. Abalassaṃvāti kuṇṭhapādaṃ chinnajavaṃ dubbalassaṃ sīghajavo sindhavājānīyo viya. Sumedhasoti uttamapañño. Tathārūpaṃ puggalaṃ āgamenapi adhigamenapi hitvā yāti. Mandapaññasmiñhi ekaṃ suttaṃ gahetuṃ vāyamanteyeva sumedhaso ekaṃ vaggaṃ gaṇhāti, evaṃ tāva āgamena hitvā yāti. Mandapaññe pana rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni kātuṃ vāyamanteyeva kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sajjhāyanteyeva ca sumedhaso pubbabhāgepi parena kataṃ rattiṭṭhānaṃ vā divāṭṭhānaṃ vā pavisitvā kammaṭṭhānaṃ sammasanto sabbakilese khepetvā neva lokuttaradhamme hatthagate karoti, evaṃ adhigamenapi hitvā yāti. Vaṭṭe pana naṃ hitvā chaḍḍetvā vaṭṭato nissaranto yātiyevāti.
于偈颂结束时,许多人证得了入流果等圣果。
Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
七、摩伽婆的故事。
7. Maghavatthu
这次说法以「以不放逸,摩伽婆……」为开端,是世尊住在毗舍离附近的重阁讲堂时,针对帝释天王所作的开示。
Appamādena maghavāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā vesāliyaṃ upanissāya kūṭāgārasālāyaṃ viharanto sakkaṃ devarājānaṃ ārabbha kathesi.
在毗舍离,有一位名叫摩诃梨的离车族人。他听了如来所开示的《帝释天问题经》后,心中这样想:“正自觉者把帝释天的成就说得如此详尽,究竟是亲见后而说的,还是未曾亲见?他到底了不了解帝释天?我应当去问个明白。”于是,摩诃梨离车人便前往世尊那里,行礼后坐在一旁,问道:“尊者,世尊可曾见过帝释天?”世尊回答:“摩诃梨,我的确见过帝释天。”“尊者,那或许只是一个形似帝释天的人吧?帝释天是很难见到的。”世尊说:“摩诃梨,我确实了知帝释天,也了知成就帝释之位的那些法——正是由于受持了这些法,帝释天才获得了帝释天的地位,这些法我也同样了知。”
Vesāliyañhi mahāli nāma licchavī vasati, so tathāgatassa sakkapañhasuttantadesanaṃ (dī. ni. 2.344 ādayo) sutvā ‘‘sammāsambuddho sakkasampattiṃ mahatiṃ katvā kathesi, ‘disvā nu kho kathesi, udāhu adisvā. Jānāti nu kho sakkaṃ, udāhu no’ti pucchissāmi na’’nti cintesi. Atha kho, mahāli, licchavī yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho, mahāli, licchavī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘diṭṭho kho, bhante, bhagavatā sakko devānamindo’’ti? ‘‘Diṭṭho kho me , mahāli, sakko devānamindo’’ti. ‘‘So hi nuna, bhante, sakkapatirūpako bhavissati . Duddaso hi, bhante, sakko devānamindo’’ti. ‘‘Sakkañca khvāhaṃ, mahāli, pajānāmi sakkakaraṇe ca dhamme, yesaṃ dhammānaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā, tañca pajānāmi’’.
摩诃梨,帝释天这位诸天之王,过去生为人时,是一位名叫摩伽婆的青年,因此被称为“摩伽婆”。
Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā ‘‘maghavā’’ti vuccati.
摩诃梨,帝释天过去生为人时,很早就行过布施,因此被称为“富兰陀罗”。
Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘purindado’’ti vuccati.
摩诃梨,帝释天于过去世为人时,恭敬行布施,因此被称为「帝释」。
Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘sakko’’ti vuccati.
摩诃梨,帝释天于过去世为人时,曾施舍住处,因此被称为「婆娑婆」。
Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno āvasathaṃ adāsi, tasmā ‘‘vāsavo’’ti vuccati.
摩诃梨,帝释天能于一刹那间思维千般义理,因此被称为「千眼」。
Sakko, mahāli, devānamindo sahassampi atthaṃ muhuttena cinteti, tasmā ‘‘sahassakkho’’ti vuccati.
摩诃梨,帝释天的妻子是一位名叫须阇的阿修罗女,因此被称为“须阇之夫”。
Sakkassa, mahāli, devānamindassa sujā nāma asurakaññā, pajāpati, tasmā ‘‘sujampatī’’ti vuccati.
摩诃梨,帝释天统领三十三天,享有自在主权与王权,故被称为“诸天之王”。
Sakko, mahāli, devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, tasmā ‘‘devānamindo’’ti vuccati.
摩诃梨,帝释天过去生为人类时,曾圆满受持七种誓愿,由此证得帝释之位。哪七种呢?‘我尽形寿奉养父母;我尽形寿尊敬族中长辈;我尽形寿言语柔和;我尽形寿不两舌;我尽形寿住在家中,以离悭垢之心,乐好施舍、净手布施、喜于弃舍、应人所求、乐于分享;我尽形寿说真实语;我尽形寿无嗔恚,若起嗔恚,速能平息。’摩诃梨,帝释天过去为人时,圆满受持了这七种誓愿,由此证得帝释位。
Sakkassa, mahāli, devānamindassa pubbe manussabhūtassa satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā. Katamāni satta vatapadāni? Yāvajīvaṃ mātāpettibharo assaṃ, yāvajīvaṃ kule jeṭṭhāpacāyī assaṃ, yāvajīvaṃ saṇhavāco assaṃ, yāvajīvaṃ apisuṇavāco assaṃ, yāvajīvaṃ vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvaseyyaṃ, muttacāgo payatapāṇi vosaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato assaṃ. Yāvajīvaṃ saccavāco assaṃ, yāvajīvaṃ akkodhano assaṃ, ‘‘sacepi me kodho uppajjeyya, khippameva na paṭivineyya’’nti. Sakkassa, mahāli, devānamindassa pubbe manussabhūtassa imāni satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagāti.
奉养父母、尊敬族中长辈的人,
言语柔和、亲切交谈,舍离离间语的人,
致力于调伏悭吝、言语真实、能降伏嗔恚的人,
三十三天的天人,称这样的人为“善士”。
‘‘Mātāpettibharaṃ jantuṃ, kule jeṭṭhāpacāyinaṃ; Saṇhaṃ sakhilasambhāsaṃ, pesuṇeyyappahāyinaṃ. ‘‘Maccheravinaye yuttaṃ, saccaṃ kodhābhibhuṃ naraṃ; Taṃ ve devā tāvatiṃsā, āhu sappuriso itī’’ti. (saṃ. ni. 1.257) –
摩诃梨,这就是帝释还是摩伽青年时所造的业。世尊说完后,有人想详细了解他的修行方式,便问道:“尊者,摩伽青年是怎样修行的呢?”世尊于是说:“既然如此,摩诃梨,请你仔细听!”随后便叙述了过去之事。
Idaṃ, mahāli, sakkena maghamāṇavakāle katakammanti vatvā puna tena ‘‘kathaṃ, bhante, maghamāṇavo paṭipajjī’’ti? Tassa paṭipattiṃ vitthārato sotukāmena puṭṭho ‘‘tena hi, mahāli, suṇāhī’’ti vatvā atītaṃ āhari –
往昔,摩揭陀国的摩伽罗村有位青年名叫摩伽。他来到村里的劳动场所,用脚尖拨开所站之处的尘土,将那里整理得舒适宜人,然后站在那儿。另一个人用胳膊肘将他撞开,自己站到了那里。摩伽对此毫无嗔恚,又另整一处舒适之地站好。接着又有一人过来将他撞开,自己站在了那儿。摩伽同样不生嗔恚,又择一处整理停妥。如此这般,每个从家里出来的人,都用胳膊肘把摩伽从已站好的位置撞开。摩伽心想:“这些人都是因我而得安乐,由此业行,我必将感得能带来安乐的福报。”次日,他拿着锄头,整理出一块打谷场大小的平坦地,舒适宜人。大家来到那里,便都站定在那里。此后,天冷时他为大家生火;天热时便供给凉水。他又思惟:“舒适之地,人人喜爱,无人不喜。从今以后,我应当四处将道路修整平坦。”于是,他一早就出门,一边平整道路,一边砍掉那些需要清除的带绿叶的树枝,就这样来回修整。这时,有一个人看见他,便问道:“朋友,你在做什么呢?”“我在修一条能通往天界的道路,朋友。”“什么?……”
Atīte magadharaṭṭhe macalagāme magho nāma māṇavo gāmakammakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā attano ṭhitaṭṭhānaṃ pādantena paṃsuṃ viyūhitvā ramaṇīyaṃ katvā aṭṭhāsi. Aparo taṃ bāhunā paharitvā tato apanetvā sayaṃ tattha aṭṭhāsi. So tassa akujjhitvāva aññaṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ katvā ṭhito. Tatopi naṃ añño āgantvā bāhunā paharitvā apanetvā sayaṃ aṭṭhāsi. So tassapi akujjhitvāva aññaṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ katvā ṭhito, iti taṃ gehato nikkhantā nikkhantā purisā bāhunā paharitvā ṭhitaṭhitaṭṭhānato apanesuṃ. So ‘‘sabbepete maṃ nissāya sukhitā jātā, iminā kammena mayhaṃ sukhadāyakena puññakammena bhavitabba’’nti cintetvā, punadivase kudālaṃ ādāya khalamaṇḍalamattaṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ akāsi. Sabbe gantvā tattheva aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ sītasamaye aggiṃ katvā adāsi, gimhakāle udakaṃ. Tato ‘‘ramaṇīyaṃ ṭhānaṃ nāma sabbesaṃ piyaṃ, kassaci appiyaṃ nāma natthi, ito paṭṭhāya mayā maggaṃ samaṃ karontena vicarituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā, pātova nikkhamitvā, maggaṃ samaṃ karonto chinditvā, haritabbayuttakā rukkhasākhā haranto vicarati. Atha naṃ aparo disvā āha – ‘‘samma, kiṃ karosī’’ti? ‘‘Mayhaṃ saggagāminaṃ maggaṃ karomi, sammā’’ti. ‘‘Tena hi ahampi te sahāyo homī’’ti. ‘‘Hohi, samma, saggo nāma bahūnampi manāpo sukhabahulo’’ti. Tato paṭṭhāya dve janā ahesuṃ. Te disvā tatheva pucchitvā ca sutvā ca aparopi tesaṃ sahāyo jāto, evaṃ aparopi aparopīti sabbepi tettiṃsa janā jātā. Te sabbepi kudālādihatthā maggaṃ samaṃ karontā ekayojanadviyojanamattaṭṭhānaṃ gacchanti.
村长见他们这样,心里盘算着:‘这些人不务正业,要是让他们到林子里搬运鱼、肉之类的回来,或者酿些酒来喝,再不然做些诸如此类的事,我也能从中得些好处。’于是,他把他们叫来问道:‘你们四处游荡,到底在做什么?’他们回答:‘我们在修通往天界之道,主人。’村长说:‘在家过活的人不该干这种事。你们应该去林子里运鱼、肉回来,酿酒喝,做种种营生才对。’他们并没有接受他这番话。哪怕他再三劝说,他们也一再拒绝。村长恼羞成怒,心想:‘我要除掉他们!’便跑到国王面前禀告:‘大王,我看见一伙盗贼结成团伙到处游荡。’国王说:‘去把他们抓来!’村长照着做了,将那些人全部绑了,押到国王面前。国王连审都没有审,就下令:‘用象踩死他们!’就在这时,摩伽教导其他人说:‘朋友們,除了慈心,我们已别无依靠。你们无论发生什么,都不要生起嗔怒;对国王、对村长、对那头要来踩杀我们的象,乃至对我们自己,都要以慈心保持完全平等的心。’大家便依教奉行。结果,凭他们慈心的威力,那头象连靠近都不敢。国王听说这件事后……
Te disvā gāmabhojako cintesi – ‘‘ime manussā ayoge yuttā, sace ime araññato macchamaṃsādīni vā āhareyyuṃ. Suraṃ vā katvā piveyyuṃ, aññaṃ vā tādisaṃ kammaṃ kareyyuṃ, ahampi kiñci kiñci labheyya’’nti. Atha ne pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃ karontā vicarathā’’ti? ‘‘Saggamaggaṃ, sāmī’’ti. ‘‘Gharāvāsaṃ vasantehi nāma evaṃ kātuṃ na vaṭṭati, araññato macchamaṃsādīni āharituṃ, suraṃ katvā pātuṃ, nānappakāre ca kammante kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Te tassa vacanaṃ paṭikkhipiṃsu, evaṃ punappunaṃ vuccamānāpi paṭikkhipiṃsuyeva. So kujjhitvā ‘‘nāsessāmi ne’’ti rañño santikaṃ gantvā, ‘‘core te, deva, vaggabandhanena vicarante passāmī’’ti vatvā, ‘‘gaccha, te gahetvā ānehī’’ti vutte tathā katvā sabbe te bandhitvā ānetvā rañño dassesi. Rājā avīmaṃsitvāva ‘‘hatthinā maddāpethā’’ti āṇāpesi. Magho sesānaṃ ovādamadāsi – ‘‘sammā, ṭhapetvā mettaṃ añño amhākaṃ avassayo natthi, tumhe katthaci kopaṃ akatvā raññe ca gāmabhojake ca maddanahatthimhi ca attani ca mettacittena samacittāva hothā’’ti. Te tathā kariṃsu. Atha nesaṃ mettānubhāvena hatthī uppasaṅkamitumpi na visahi. Rājā tamatthaṃ sutvā bahū manusse disvā maddituṃ na visahissati? ‘‘Gacchatha, ne kilañjena paṭicchādetvā maddāpethā’’ti āha. Te kilañjena paṭicchādetvā maddituṃ pesiyamānopi hatthī dūratova paṭikkami.
国王听说这个消息,心想:‘此事必有缘由。’于是便召见那些人,问道:‘诸位,你们仰赖我为生,难道还有什么得不到满足的吗?’他们问:‘大王,您指的是什么事呢?’国王说:‘听说你们结群成盗,在森林里游荡?’‘大王,这是谁说的?’‘是村长说的,诸位。’他们答道:‘大王,我们并非盗贼。我们只不过是在清理自己通往天界的道路,做种种善行罢了。村长要我们造作不善行,我们不听从,他便心生恼怒,想灭掉我们,所以才那样诬告。’国王听了他们的话,满怀欣喜地说:‘诸位,连这头畜生都知道你们的德行,我身为人类,竟未能了解。请你们宽恕我吧!’说完这话,国王便把那名村长连同妻子儿女,全部赐给他们为奴,又把那头大象赐给他们当坐骑,还把那个村子赏给他们,任其随意受用。他们亲眼看见福报就在当生现前,信心与净信倍增,便互相商议:‘现在我们应该造作更多、更殊胜的福业。做什么好呢?我们就在那四衢街口,盖一座坚固的大厅,供众人休息吧。’于是,他们召来木匠,开始建造大厅。不过,因为他们对女人已没有欲念……
Rājā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘kāraṇenettha bhavitabba’’nti te pakkosāpetvā pucchi – ‘‘tātā, maṃ nissāya tumhe kiṃ na labhathā’’ti? ‘‘Kiṃ nāmetaṃ, devā’’ti? ‘‘Tumhe kira vaggabandhanena corā hutvā araññe vicarathā’’ti? ‘‘Ko evamāha, devā’’ti? ‘‘Gāmabhojako, tātā’’ti. ‘‘Na mayaṃ, deva, corā, mayaṃ pana attano saggamaggaṃ sodhentā idañcidañca karoma, gāmabhojako amhe akusalakiriyāya niyojetvā attano vacanaṃ akaronte nāsetukāmo kujjhitvā evamāhā’’ti. Atha rājā tesaṃ kathaṃ sutvā somanassappatto hutvā, ‘‘tātā, ayaṃ tiracchāno tumhākaṃ guṇe jānāti, ahaṃ manussabhūto jānituṃ nāsakkhiṃ, khamatha me’’ti. Evañca pana vatvā saputtadāraṃ gāmabhojakaṃ tesaṃ dāsaṃ, hatthiṃ ārohaniyaṃ, tañca gāmaṃ yathāsukhaṃ paribhogaṃ katvā adāsi. Te ‘‘idheva no katapuññassānisaṃso diṭṭho’’ti bhiyyosomattāya pasannamānasā hutvā taṃ hatthiṃ vārena vārena abhiruyha gacchantā mantayiṃsu ‘‘idāni amhehi atirekataraṃ puññaṃ kātabbaṃ, kiṃ karoma? Catumahāpathe thāvaraṃ katvā mahājanassa vissamanasālaṃ karissāmā’’ti. Te vaḍḍhakiṃ pakkosāpetvā sālaṃ paṭṭhapesuṃ. Mātugāmesu pana vigatacchandatāya tassā sālāya mātugāmānaṃ pattiṃ nādaṃsu.
那时,摩伽家中有难陀、质多、善法和善生四位女性。她们当中,善法私下去找那位木匠,与他串通,并给他贿赂说:‘大哥,在这座大厅里,你让我位居首位吧。’木匠答应说‘好’,便预先选好做椽头的木料,把它晒干、削平、钻孔,做好椽头,并在上面刻了‘此是善法堂’的字样,用布包好存放起来。后来,整座大厅建造完工,到了该安装椽头的那天,木匠说:‘哎呀,诸位贤友!我们忘了一件事。’大家问:‘什么事?’木匠说:‘椽头。’大家说:‘不要紧,我们去取来。’木匠说:‘现在用新砍的木头是做不成的,必须找到那种早就砍好、削平、钻孔、存放妥当的椽头才行。’大家问:‘那现在怎么办?’木匠说:‘如果谁家里有预先做好、放着准备卖的椽头,就去找一找。’大家四处寻找,在善法家中看到了,即便出一千钱,也买不到。善法说:‘如果你们让我在这大厅中也有一份功德,我就送给你们。’众人回答:‘我们不让女人有份。’
Maghassa pana gehe nandā, cittā, sudhammā, sujāti catasso itthiyo honti. Tāsu sudhammā vaḍḍhakinā saddhiṃ ekato hutvā, ‘‘bhātika, imissā sālāya maṃ jeṭṭhikaṃ karohī’’ti vatvā lañjaṃ adāsi. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā paṭhamameva kaṇṇikatthāya rukkhaṃ sukkhāpetvā tacchetvā vijjhitvā kaṇṇikaṃ niṭṭhāpetvā, ‘‘sudhammā nāma ayaṃ sālā’’ti akkharāni chinditvā vatthena paliveṭhetvā ṭhapesi. Atha ne vaḍḍhakī sālaṃ niṭṭhāpetvā kaṇṇikāropanadivase ‘‘aho, ayyā, ekaṃ karaṇīyaṃ na sarimhā’’ti āha. ‘‘Kiṃ nāma, bho’’ti? ‘‘Kaṇṇika’’nti. ‘‘Hotu taṃ āharissāmā’’ti. ‘‘Idāni chinnarukkhena kātuṃ na sakkā, pubbeyeva taṃ chinditvā tacchetvā vijjhitvā ṭhapitakaṇṇikā laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Idāni kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Sace kassaci gehe niṭṭhāpetvā ṭhapitā vikkāyikakaṇṇikā atthi, sā pariyesitabbā’’ti. Te pariyesantā sudhammāya gehe disvā sahassaṃ datvāpi mūlena na labhiṃsu. ‘‘Sace maṃ sālāya pattiṃ karotha, dassāmī’’ti vutte pana ‘‘mayaṃ mātugāmānaṃ pattiṃ na dammā’’ti āhaṃsu.
这时,木匠对他们说:“尊者们,你们在说什么?除了梵天界,这世间绝无一处完全无女人的地方。收下这椽头吧,这样我们的工程便能圆满完成了。”他们应允说“好”,便收下椽头,将大厅彻底建成。他们将大厅分作三部分:一部分作为富者的住处,一部分作为贫者的住处,一部分作为病者的住处。他们三十三人铺设了三十三块木板,并教那头象如此辨记:“若有来客坐在某块为他铺设的木板,便将他抓住,送到那块木板主人的家中安顿。此人一切的照料——洗足、按背、提供饮水、嚼食、正餐、床铺等,都由那块木板的主人承担。”大象便将每一位来客抓住,带到相应木板主人的家中,那木板主人便于当天照料他。摩伽在大厅不远处栽了一棵黑檀树,树下铺设了一块石板。凡进入大厅的人,抬头望见椽头,读出上面的文字,都说:“原来这座大厅名为善法堂。”而那三十三人的名字反倒不显。难陀心想:“这些人建造大厅,不让我们有份,善法却凭着自己的机灵做了椽头,得以分享功德。我也应当做点什么。做什么好呢?”她随即想到,
Atha ne vaḍḍhakī āha – ‘‘ayyā, tumhe kiṃ kathetha, ṭhapetvā brahmalokaṃ aññaṃ mātugāmarahitaṭṭhānaṃ nāma natthi, gaṇhatha kaṇṇikaṃ. Evaṃ sante amhākaṃ kammaṃ niṭṭhaṃ gamissatī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti kaṇṇikaṃ gahetvā sālaṃ niṭṭhāpetvā tidhā vibhajiṃsu. Ekasmiṃ koṭṭhāse issarānaṃ vasanaṭṭhānaṃ kariṃsu, ekasmiṃ duggatānaṃ, ekasmiṃ gilānānaṃ. Tettiṃsa janā tettiṃsa phalakāni paññapetvā hatthissa saññaṃ adaṃsu – ‘‘āgantuko āgantvā yassa atthataphalake nisīdati, taṃ gahetvā phalakasāmikasseva gehe patiṭṭhapehi, tassa pādaparikammapiṭṭhiparikammapānīyakhādanīyabhojanīyasayanāni sabbāni phalakasāmikasseva bhāro bhavissatī’’ti. Hatthī āgatāgataṃ gahetvā phalakasāmikasseva gharaṃ neti. So tassa taṃ divasaṃ kattabbaṃ karoti. Magho sālāya avidūre koviḷārarukkhaṃ ropetvā tassa mūle pāsāṇaphalakaṃ atthari. Sālaṃ paviṭṭhapaviṭṭhā janā kaṇṇikaṃ oloketvā akkharāni vācetvā, ‘‘sudhammā nāmesā sālā’’ti vadanti. Tettiṃsajanānaṃ nāmaṃ na paññāyati. Nandā cintesi – ‘‘ime sālaṃ karontā amhe apattikā kariṃsu, sudhammā pana attano byattatāya kaṇṇikaṃ katvā pattikā jātā, mayāpi kiñci kātuṃ vaṭṭati, kiṃ nu kho karissāmī’’ti? Athassā etadahosi – ‘‘sālaṃ āgatāgatānaṃ pānīyañceva nhānodakañca laddhuṃ vaṭṭati, pokkharaṇiṃ khaṇāpessāmī’’ti. Sā pokkharaṇiṃ kāresi. Cittā cintesi – ‘‘sudhammāya kaṇṇikā dinnā, nandāya pokkharaṇī kāritā, mayāpi kiñci kātuṃ vaṭṭati, kiṃ nu kho karissāmī’’ti? Athassā etadahosi – ‘‘sālaṃ āgatāgatehi pānīyaṃ pivitvā nhatvā gamanakālepi mālaṃ pilandhitvā gantuṃ vaṭṭati, pupphārāmaṃ kārāpessāmī’’ti. Sā ramaṇīyaṃ pupphārāmaṃ kāresi. Yebhuyyena tasmiṃ ārāme ‘‘asuko nāma pupphūpagaphalūpagarukkho natthī’’ti nāhosi.
然而,善生却这样想:“我既是摩伽舅父的女儿,又是贴身服侍他的侍者。他所行的善业,即是我的善业;我所行的,亦是他的。”她抱着这样的想法,不事任何善行,终日只知妆扮自身,虚度光阴。而摩伽则圆满行持了七种誓愿行,即:奉养父母、于家族中恭敬长辈、言语真实、言语和柔、不作离间、远离悭吝、心无嗔恚。随后——
Sujā pana ‘‘ahaṃ maghassa mātuladhītā ceva pādaparicārikā ca, etena kataṃ kammaṃ mayhameva, mayā kataṃ etassevā’’ti cintetvā, kiñci akatvā attabhāvameva maṇḍayamānā kālaṃ vītināmesi. Maghopi mātāpituupaṭṭhānaṃ kule jeṭṭhāpacāyanakammaṃ saccavācaṃ apharusavācaṃ api, suṇavācaṃ maccheravinayaṃ akkodhananti imāni satta vatapadāni pūretvā –
‘‘Mātāpettibharaṃ jantuṃ, kule jeṭṭhāpacāyinaṃ; Saṇhaṃ sakhilasambhāsaṃ, pesuṇeyyappahāyinaṃ. ‘‘Maccheravinaye yuttaṃ, saccaṃ kodhābhibhuṃ naraṃ; Taṃ ve devā tāvatiṃsā, āhu ‘sappuriso’itī’’ti. (saṃ. ni. 1.257) –
他如此成就了可赞叹的境地,命终后投生于三十三天,成为名为帝释的天王。他的那些同伴也都投生到那里,木匠则投生为毗首羯磨天子。那时,阿修罗众正住在三十三天。他们心想:“有新的天子诞生了。”便备办了天酒。帝释为了不让自己的随众饮酒,便发出信号。阿修罗们饮了天酒,醉倒在地。帝释心想:“我与这些阿修罗一同享有此王国有何意义?”便向随众示意,让人抓住他们的脚,将他们头朝下投入大海。随后,由他们福德的威力,在须弥山的最下层现出一座名为阿修罗宫的宫殿,也现出一棵名为心紫薇(cittapāṭali)的树。
Evaṃ pasaṃsiyabhāvaṃ āpajjitvā jīvitapariyosāne tāvatiṃsabhavane sakko devarājā hutvā nibbatti, tepissa sahāyakā tattheva nibbattiṃsu, vaḍḍhakī vissakammadevaputto hutvā nibbatti. Tadā tāvatiṃsabhavane asurā vasanti. Te ‘‘abhinavā devaputtā nibbattā’’ti dibbapānaṃ sajjayiṃsu. Sakko attano parisāya kassaci apivanatthāya saññamadāsi. Asurā dibbapānaṃ pivitvā majjiṃsu. Sakko ‘‘kiṃ me imehi sādhāraṇena rajjenā’’ti attano parisāya saññaṃ datvā te pādesu gāhāpetvā mahāsamudde khipāpesi. Te avaṃsirā samudde patiṃsu. Atha nesaṃ puññānubhāvena sineruno heṭṭhimatale asuravimānaṃ nāma nibbatti, cittapāṭali nāma nibbatti.
在天与阿修罗的战争中,当阿修罗被打败后,便出现了一座方圆一万由旬的三十三天城。此城东门与西门之间相距一万由旬,南门与北门之间同样如此。而且这座城有一千座城门,以庭园和池塘作庄严。在城中央,由于先前讲堂的等流果,现出一座七宝所成、高七百由旬、以高三百由旬的幢幡为庄严的宫殿,名为最胜殿。金柱上有宝珠幢,宝珠柱上有金幢;珊瑚柱上有珍珠幢,珍珠柱上有珊瑚幢;七宝所成的柱上则有七宝幢,位于中央的幢幡高达三百由旬。就这样,由于讲堂的等流果,一座千由旬高、纯以七宝所成的宫殿出现了;由于黑檀树的等流果,在宫殿四周现出一棵周围三百由旬的波利质多罗树;由于石板座的等流果,在波利质多罗树根部现出一块长六十由旬、宽五十由旬、厚十五由旬、颜色如同胜利喜悦红毛毯的黄色毛毯石。坐在那里时,身体半沉于石中,站起身时,凹陷处又充填平复。
Devāsurasaṅgāme pana asuresu parājitesu dasayojanasahassaṃ tāvatiṃsadevanagaraṃ nāma nibbatti. Tassa pana nagarassa pācīnapacchimadvārānaṃ antarā dasayojanasahassaṃ hoti, tathā dakkhiṇuttaradvārānaṃ. Taṃ kho pana nagaraṃ dvārasahassayuttaṃ ahosi ārāmapokkharaṇipaṭimaṇḍitaṃ. Tassa majjhe sālāya nissandena tiyojanasatubbedhehi dhajehi paṭimaṇḍito sattaratanamayo sattayojanasatubbedho vejayanto nāma pāsādo uggañchi. Suvaṇṇayaṭṭhīsu maṇidhajā ahesuṃ, maṇiyaṭṭhīsu suvaṇṇadhajā; pavāḷayaṭṭhīsu muttadhajā, muttayaṭṭhīsu pavāḷadhajā; sattaratanamayāsu yaṭṭhīsu sattaratanadhajā, majjhe ṭhito dhajo tiyojanasatubbedho ahosi. Iti sālāya nissandena yojanasahassubbedho pāsādo sattaratanamayova hutvā nibbatti, koviḷārarukkhassa nissandena samantā tiyojanasataparimaṇḍalo pāricchattako nibbatti, pāsāṇaphalakassa nissandena pāricchattakamūle dīghato saṭṭhiyojanā puthulato paṇṇāsayojanā bahalato pañcadasayojanā jayasumanarattakambalavaṇṇā paṇḍukambalasilā nibbatti. Tattha nisinnakāle upaḍḍhakāyo pavisati, uṭṭhitakāle ūnaṃ paripūrati.
然而,那头名为伊罗婆那的大象,是作为天子而诞生的。因为在三十三天中并没有畜生道的众生。因此,当它要外出到园苑游乐时,便会舍弃天身,化作一头一百五十由旬的巨象,名为伊罗婆那。它为三十三位天子变出三十三个象额鼓包,每个鼓包环列,大小三牛吼半由旬。在所有鼓包的正中央,它为帝释变出一个名为善见、长三十由旬的鼓包。在那个鼓包之上,有一个十二由旬大小的宝珠凉亭。亭中各处竖立着约一由旬高、七宝所成的幢幡,边缘悬挂着金铃网。微风拂动时,从中发出的声响,如同天界歌声般与五支乐器的音声交织。在凉亭正中央,为帝释敷设了一张一由旬大的宝珠床,帝释便坐在上面。三十三位天子也各自坐在自己鼓包的宝床上。在这三十三个鼓包上,每个鼓包又变出七根象牙,每根牙长五十由旬。每根牙上各有七个池塘,每个池塘中各有七丛莲株,每丛各有七朵莲花,每朵花各有七片花瓣,每片花瓣上各有七位天女在舞蹈。如此,在方圆五十由旬的范围内,单单在象牙上便举行着盛大的舞会。享受着如此……
Hatthī pana erāvaṇo nāma devaputto hutvā nibbatti. Devalokasmiñhi tiracchānagatā na honti. Tasmā so uyyānakīḷāya nikkhamanakāle attabhāvaṃ vijahitvā diyaḍḍhayojanasatiko erāvaṇo nāma hatthī ahosi. So tettiṃsajanānaṃ atthāya tettiṃsa kumbhe māpesi āvaṭṭena tigāvutaaḍḍhayojanappamāṇe, sabbesaṃ majjhe sakkassa atthāya sudassanaṃ nāma tiṃsayojanikaṃ kumbhaṃ māpesi. Tassa upari dvādasayojaniko ratanamaṇḍapo hoti. Tattha antarantarā sattaratanamayā yojanubbedhā dhajā uṭṭhahanti. Pariyante kiṅkiṇikajālaṃ olambati. Yassa mandavāteritassa pañcaṅgikatūriyasaddasaṃmisso dibbagītasaddo viya ravo niccharati. Maṇḍapamajjhe sakkassatthāya yojaniko maṇipallaṅko paññatto hoti, tattha sakko nisīdi. Tettiṃsa devaputtā attano kumbhe ratanapallaṅke nisīdiṃsu. Tettiṃsāya kumbhānaṃ ekekasmiṃ kumbhe satta satta dante māpesi. Tesu ekeko paṇṇāsayojanāyāmo, ekekasmiñcettha dante satta satta pokkharaṇiyo honti, ekekāya pokkharaṇiyā satta satta paduminīgacchāni, ekekasmiṃ gacche satta satta pupphāni honti, ekekasmiṃ pupphe satta satta pattāni, ekekasmiṃ patte satta satta devadhītaro naccanti. Evaṃ samantā paṇṇāsayojanaṭhānesu hatthidantesuyeva naṭasamajjā honti. Evaṃ mahantaṃ yasaṃ anubhavanto sakko devarājā vicarati.
善法命终后,也投生到了那里,为她化现出一座名为善法堂的天众集会处,方圆九百由旬。据说,再没有别处比那里更令人愉悦了。每月八天,法谈会就在那里举行。直到今日,人们见到任何悦意的地方,都会说:“就像善法天众集会处一样。”难陀命终后也投生到了那里,为她化现出一个名为难陀的池塘,方圆五百由旬。质多命终后也投生到了那里,为她化现出一座名为质多罗园的园林,方圆五百由旬。在那里,有些天女见到有前行相的天子,便把他们引到此处来迷惑他们。而苏阇命终后,投生在一处山壑中,变成一只雌白鹭。帝释观察自己的随从女伴,心想:“善法、难陀和质多都投生到了这里,苏阇投生到何处去了?”他发现她投生在那里,心想:“这个愚痴的女子,过去没做什么福德,如今投生在畜生道。现在,我应当让她修习福德,再把她带到这里来。”于是,他隐没天身,化作陌生人来到她面前,问道:“你在这里做什么?”她问:“你是谁,主人?”帝释说:“我是你的丈夫摩伽。”她问:“主人,您投生到何处了?”帝释说:“我投生在三十三天。”
Sudhammāpi kālaṃ katvā gantvā tattheva nibbatti. Tassā sudhammā nāma nava yojanasatikā devasabhā nibbatti. Tato ramaṇīyataraṃ kira aññaṃ ṭhānaṃ nāma natthi , māsassa aṭṭha divase dhammassavanaṃ tattheva hoti. Yāvajjatanā aññataraṃ ramaṇīyaṃ ṭhānaṃ disvā, ‘‘sudhammā devasabhā viyā’’ti vadanti. Nandāpi kālaṃ katvā gantvā tattheva nibbatti, tassā pañcayojanasatikā nandā nāma pokkharaṇī nibbatti. Cittāpi kālaṃ katvā gantvā tattheva nibbatti , tassāpi pañcayojanasatikaṃ cittalatāvanaṃ nāma nibbatti, tattha uppannapubbanimitte devaputte netvā mohayamānā vicaranti. Sujā pana kālaṃ katvā ekissā girikandarāya ekā bakasakuṇikā hutvā nibbatti. Sakko attano paricārikā olokento ‘‘sudhammā idheva nibbattā, tathā nandā ca cittā ca, sujā nu kho kuhiṃ nibbattā’’ti cintento taṃ tattha nibbattaṃ disvā, ‘‘bālā kiñci puññaṃ akatvā idāni tiracchānayoniyaṃ nibbattā, idāni pana taṃ puññaṃ kāretvā idhānetuṃ vaṭṭatī’’ti attabhāvaṃ vijahitvā aññātakavesena tassā santikaṃ gantvā, ‘‘kiṃ karontī idha vicarasī’’ti pucchi. ‘‘Ko pana tvaṃ, sāmī’’ti? ‘‘Ahaṃ te sāmiko magho’’ti. ‘‘Kuhiṃ nibbattosi, sāmī’’ti? ‘‘Ahaṃ tāvatiṃsadevaloke nibbatto’’. ‘‘Tava sahāyikānaṃ pana nibbattaṭṭhānaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Na jānāmi, sāmī’’ti. ‘‘Tāpi mameva santike nibbattā, passissasi tā sahāyikā’’ti. ‘‘Kathāhaṃ tattha gamissāmī’’ti? Sakko ‘‘ahaṃ taṃ tattha nessāmī’’ti vatvā hatthatale ṭhapetvā devalokaṃ netvā nandāya pokkharaṇiyā tīre vissajjetvā itarāsaṃ tissannaṃ ārocesi – ‘‘tumhākaṃ sahāyikaṃ sujaṃ passissathā’’ti. ‘‘Kuhiṃ sā, devā’’ti ? ‘‘Nandāya pokkharaṇiyā tīre ṭhitā’’ti āha. Tā tissopi gantvā, ‘‘aho ayyāya evarūpaṃ attabhāvamaṇḍanassa phalaṃ, idānissā tuṇḍaṃ passatha, pāde passatha, jaṅghā passatha, sobhati vatassā attabhāvo’’ti keḷiṃ katvā pakkamiṃsu.
随后,帝释再次来到她身边,说:“你见到你的女伴们了吗?”她回答:“见到了,她们嘲弄了我一番便走了,请您把我带回原来的地方吧。”帝释便又将她带回原处,放入水中,然后问她:“你看到她们所拥有的成就了吗?”她回答:“看到了,天王。”帝释说:“你也应当设法投生到那里去。”她问:“我该怎么做呢,天王?”帝释说:“你能守护我给你的教诫吗?”她回答:“我会守护的,天王。”于是,帝释授予她五戒,嘱咐说:“你要不放逸地守护此戒!”说完就离开了。从此以后,她只取食自然死去的鱼。数日后,帝释为了考验她,化作一条死鱼的模样,翻着肚皮躺在沙地上。她望见后,以为是“死鱼”,便用喙啄起。鱼却装出将死的样子,摆了摆尾巴。她想:“这是条活鱼”,便将它放回水中。过了一会儿,那鱼又来到她面前,翻着肚皮躺着。她又以为是死鱼,便又将其啄起,鱼又装出将死之状,甩动了大尾巴。她见状心想“这是活鱼”,再次将它放掉。如此,帝释考验了她三次,知她“善持戒律”,便显露身份,说道:“我前来是为了考验你。”
Puna sakko tassā santikaṃ gantvā, ‘‘diṭṭhā te sahāyikā’’ti vatvā ‘‘diṭṭhā maṃ uppaṇḍetvā gatā, tattheva maṃ nehī’’ti vutte taṃ tattheva netvā udake vissajjetvā, ‘‘diṭṭhā te tāsaṃ sampattī’’ti pucchi. ‘‘Diṭṭhā, devā’’ti? ‘‘Tayāpi tattha nibbattanūpāyaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Kiṃ karomi, devā’’ti? ‘‘Mayā dinnaṃ ovādaṃ rakkhissasī’’ti. ‘‘Rakkhissāmi, devā’’ti. Athassā pañca sīlāni datvā, ‘‘appamattā rakkhāhī’’ti vatvā pakkāmi. Sā tato paṭṭhāya sayaṃmatamacchakeyeva pariyesitvā khādati. Sakko katipāhaccayena tassā vīmaṃsanatthāya gantvā, vālukāpiṭṭhe matamacchako viya hutvā uttāno nipajji. Sā taṃ disvā ‘‘matamacchako’’ti saññāya aggahesi. Maccho gilanakāle naṅguṭṭhaṃ cālesi. Sā ‘‘sajīvamacchako’’ti udake vissajjesi. So thokaṃ vītināmetvā puna tassā purato uttāno hutvā nipajji. Puna sā ‘‘matamacchako’’ti saññāya gahetvā gilanakāle agganaṅguṭṭhaṃ cālesi. Taṃ disvā ‘‘sajīvamaccho’’ti vissajjesi. Evaṃ tikkhattuṃ vīmaṃsitvā ‘‘sādhukaṃ sīlaṃ rakkhatī’’ti attānaṃ jānāpetvā ‘‘ahaṃ tava vīmaṃsanatthāya āgato, sādhukaṃ sīlaṃ rakkhasi, evaṃ rakkhamānā na cirasseva mama santike nibbattissasi, appamattā hohī’’ti vatvā pakkāmi.
从那以后,她有时能得到自然死去的鱼,有时不能。得不到足够的食物,没过几天她就消瘦下去,命终之后,由于持守戒律的果报,她投生到了波罗奈城一位陶匠的家里,成了他的女儿。待她长到十五六岁的年纪时,帝释心想:“她投生到哪里去了呢?”他观察后发现了,知道“现在我应该去那里了”。于是他用许多显现出甜瓜颜色的七宝,装满了一辆车,驾着车进入波罗奈城,沿街高声叫卖:“各位大妈、大爷,来买甜瓜啊,来买啊!”对于那些拿着绿豆、黑豆等来交换的人,他却说:“我不卖钱。”人们问:“那你怎么卖呢?”他回答:“我只卖给持戒的女子。”众人问:“主人,戒是什么样子的?是黑色的,还是蓝色之类的颜色?”帝释说:“你们连‘戒是什么样子’都不知道,又怎么能守护它呢?我只给持戒的女子。”众人说:“主人,这位陶匠的女儿常说自己持戒,请您给她吧。”她也对他说:“那么,主人,请给我吧。”帝释问:“你是谁?”她回答:“我是没有舍弃五戒的人。”帝释说:“我带来的这些甜瓜,正是要给你的。”于是,他驾着车到了她家,不让他人拿取,把以甜瓜形态出现的天界财富给了她,然后表明身份,嘱咐道:“这是你维持生活的财富,你要让五戒完整无损,好好守护!”说完就离开了。
Sā tato paṭṭhāya pana sayaṃmatamacchaṃ labhati vā, na vā. Alabhamānā katipāhaccayeneva sussitvā kālaṃ katvā tassa sīlassa phalena bārāṇasiyaṃ kumbhakārassa dhītā hutvā nibbatti. Athassā pannarasasoḷasavassuddesikakāle sakko ‘‘kuhiṃ nu kho sā nibbattā’’ti āvajjento disvā, ‘‘idāni mayā tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti eḷālukavaṇṇena paññāyamānehi sattahi ratanehi yānakaṃ pūretvā taṃ pājento bārāṇasiṃ pavisitvā, ‘‘ammatātā, eḷālukāni gaṇhatha gaṇhathā’’ti ugghosento vīthiṃ paṭipajji. Muggamāsādīni gahetvā āgate pana ‘‘mūlena na demī’’ti vatvā, ‘‘kathaṃ desī’’ti vutte, ‘‘sīlarakkhikāya itthiyā dammī’’ti āha. ‘‘Sīlaṃ nāma, sāmi, kīdisaṃ, kiṃ kāḷaṃ, udāhu nīlādivaṇṇa’’nti? ‘‘Tumhe ‘sīlaṃ kīdisa’ntipi na jānātha, kimeva naṃ rakkhissatha, sīlarakkhikāya pana dassāmī’’ti. ‘‘Sāmi, esā kumbhakārassa dhītā ‘sīlaṃ rakkhāmī’ti vicarati, etissā dehī’’ti. Sāpi naṃ ‘‘tena hi mayhaṃ dehi, sāmī’’ti āha. ‘‘Kāsi tva’’nti? ‘‘Ahaṃ avijahitapañcasīlā’’ti. ‘‘Tuyhamevetāni mayā ānītānī’’ti yānakaṃ pājento tassā gharaṃ gantvā aññehi anāhariyaṃ katvā eḷālukavaṇṇena devadattiyaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ jānāpetvā, ‘‘idaṃ te jīvitavuttiyā dhanaṃ, pañcasīlāni akhaṇḍādīni katvā rakkhāhī’’ti vatvā pakkāmi.
她从那里命终后,转生于阿修罗界,成为阿修罗王的女儿,投生到了帝释宿敌的家中。由于在过去两生中善护戒行,她相貌极其端严,身如金色,具足了无与伦比的容色。阿修罗主韦巴吉帝对每一位前来求亲的阿修罗说:‘你们与他毫不相配。’因此没有将她许配给任何人。他想:‘让我的女儿自己选择与她相配的丈夫吧。’于是,他召集阿修罗众,将花环交到她手中,说:‘你去选择与你相配的丈夫吧。’就在那一刻,帝释观察她转生的去处,了知了此事,心想:‘现在,我应当去把她带回来。’他便化作一位年老阿修罗的模样,走过去站在众人群边缘。她四处环顾,一见到他,便因过去曾共同生活的宿世因缘而生起了爱意,心被往昔的爱染所淹没,便将花环抛向他,说道:‘这便是我的丈夫!’阿修罗们感到羞惭,说道:‘我们的王久久都寻不到与女儿相配的人,如今总算找到了。原来这个老得足以做她祖父的人,才与她相配。’说完便纷纷离去。帝释于是牵起她的手,大声宣告:‘我是帝释!’随即腾空而起。阿修罗们惊觉:‘我们被老迈诡诈的帝释给骗了!’便开
Sāpi tato cavitvā asurabhavane asurajeṭṭhakassa dhītā hutvā sakkassa verighare nibbatti. Dvīsu pana attabhāvesu sīlassa surakkhitattā abhirūpā ahosi suvaṇṇavaṇṇā asādhāraṇāya rūpasiriyā samannāgatā. Vepacittiasurindo āgatāgatānaṃ asurānaṃ ‘‘tumhe mama dhītu anucchavikā na hothā’’ti taṃ kassaci adatvā, ‘‘mama dhītā attanāva attano anucchavikaṃ sāmikaṃ gahessatī’’ti asurabalaṃ sannipātāpetvā, ‘‘tuyhaṃ anucchavikaṃ sāmikaṃ gaṇhā’’ti tassā, hatthe pupphadāmaṃ adāsi. Tasmiṃ khaṇe sakko tassā nibbattaṭṭhānaṃ olokento taṃ pavattiṃ ñatvā, ‘‘idāni mayā gantvā taṃ ānetuṃ vaṭṭatī’’ti mahallakaasuravaṇṇaṃ nimminitvā gantvā parisapariyante aṭṭhāsi. Sāpi ito cito ca olokentī taṃ diṭṭhamattāva pubbasannivāsavasena uppannena pemena mahogheneva ajjhotthaṭahadayā hutvā, ‘‘eso me sāmiko’’ti tassa upari pupphadāmaṃ khipi . Asurā ‘‘amhākaṃ rājā ettakaṃ kālaṃ dhītu anucchavikaṃ alabhitvā idāni labhi, ayamevassa dhītu pitāmahato mahallako anucchaviko’’ti lajjamānā apakkamiṃsu. Sakkopi taṃ hatthe gahetvā ‘‘sakkohamasmī’’ti naditvā ākāse pakkhandi. Asurā ‘‘vañcitamhā jarasakkenā’’ti taṃ anubandhiṃsu. Mātali, saṅgāhako vejayantarathaṃ āharitvā antarāmagge aṭṭhāsi. Sakko taṃ tattha āropetvā devanagarābhimukho pāyāsi. Athassa sippalivanaṃ sampattakāle rathasaddaṃ sutvā bhītā garuḷapotakā viraviṃsu. Tesaṃ saddaṃ sutvā sakko mātaliṃ pucchi – ‘‘ke ete viravantī’’ti? ‘‘Garuḷapotakā, devā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Rathasaddaṃ sutvā maraṇabhayenā’’ti. ‘‘Maṃ ekaṃ nissāya ettako dijo rathavegena vicuṇṇito mā nassi, nivattehi ratha’’nti. Sopi sindhavasahassassa daṇḍakasaññaṃ datvā rathaṃ nivattesi. Taṃ disvā asurā ‘‘jarasakko asurapurato paṭṭhāya palāyanto idāni rathaṃ nivattesi, addhā tena upatthambho laddho bhavissatī’’ti nivattetvā āgamanamaggeneva asurapuraṃ pavisitvā puna sīsaṃ na ukkhipiṃsu.
帝释将阿修罗少女苏阇带回天城后,立她为两亿五千万天女之长。她向帝释请求一个恩惠:‘大王,我在这天界中,没有父母,也没有兄弟姐妹。无论您去往何处,都请带着我一同前去。’帝释应允说:‘好的。’从此,每当巴利恰答咖树开花之时,阿修罗们便知道:‘在我们出生的地方,天界的巴利恰答咖树正值花季。’为了作战,他们便向上攀登天界。帝释在下层大海中安排了龙的守护,其次是金翅鸟的守护,接着是鸠槃荼的守护,再是夜叉的守护,之后是四大天王的守护。而在这一切的上方,为了制止危难,帝释在天城各个门口安置了手持金刚杵的因陀罗像。阿修罗们即使战胜了龙等而来,远远望见因陀罗像,便以为‘帝释出来了’,随即逃走。摩诃梨,这位名为摩伽的青年便是如此修习不放逸的。正是由于如此地不放逸,他获得了这样的自在,在两层天界中行使王权。这‘不放逸’,正是被佛陀等圣者所称赞的。因为依靠不放逸,所有世间与出世间的殊胜成就都能证得。’说完,他说出了此偈颂——
Sakkopi sujaṃ asurakaññaṃ devanagaraṃ netvā aḍḍhateyyānaṃ accharākoṭīnaṃ jeṭṭhikaṭṭhāne ṭhapesi. Sā sakkaṃ varaṃ yāci – ‘‘mahārāja, mama imasmiṃ devaloke mātāpitaro vā bhātikabhaginiyo vā natthi, yattha yattha gacchasi, tattha tattha maṃ gahetvāva gaccheyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti tassā paṭiññaṃ adāsi. Tato paṭṭhāya cittapāṭaliyā pupphitāya asurā ‘‘amhākaṃ nibbattaṭṭhāne dibbapāricchattakassa pupphanakālo’’ti yuddhatthāya saggaṃ abhiruhanti. Sakko heṭṭhāsamudde nāgānaṃ ārakkhaṃ adāsi, tato supaṇṇānaṃ, tato kumbhaṇḍānaṃ, tato yakkhānaṃ. Tato catunnaṃ mahārājānaṃ. Sabbūpari pana upaddavanivattanatthāya devanagaradvāresu vajirahatthā indapaṭimā ṭhapesi. Asurā nāgādayo jinitvā āgatāpi indapaṭimā dūrato disvā ‘‘sakko nikkhanto’’ti palāyanti. Evaṃ, mahāli, magho māṇavo appamādapaṭipadaṃ paṭipajji. Evaṃ appamatto panesa evarūpaṃ issariyaṃ patvā dvīsu devalokesu rajjaṃ kāresi. Appamādo nāmesa buddhādīhi pasattho. Appamādañhi nissāya sabbesampi lokiyalokuttarānaṃ visesānaṃ adhigamo hotīti vatvā imaṃ gāthamāha –
由于不放逸,摩伽婆成就了诸天中最殊胜的地位;
不放逸常被称赞,放逸则恒受呵责。
‘‘Appamādena maghavā, devānaṃ seṭṭhataṃ gato; Appamādaṃ pasaṃsanti, pamādo garahito sadā’’ti.
其中,「以不放逸」是指从清洁摩伽罗村那块地开始所做的不放逸。「摩伽婆」即如今称为‘摩伽婆’的摩伽童子,他因为成为两个天界的王,而达到诸天中的最胜地位。「称赞」是指诸佛等智者称赞、赞叹不放逸。为什么呢?因为不放逸是获得一切世间与出世间殊胜成就的因。而「放逸恒常被呵责」,是说放逸恒常被圣者们呵责、非难。为什么呢?因为放逸是一切失败的根本。人的不幸或堕入恶趣,一切皆以放逸为根源。
Tattha appamādenāti macalagāme bhūmippadesasodhanaṃ ādiṃ katvā katena appamādena. Maghavāti idāni ‘‘maghavā’’tipaññāto magho māṇavo dvinnaṃ devalokānaṃ rājabhāvena devānaṃ seṭṭhataṃ gato. Pasaṃsantīti buddhādayo paṇḍitā appamādameva thomenti vaṇṇayanti. Kiṃ kāraṇā? Sabbesaṃ lokiyalokuttarānaṃ visesānaṃ paṭilābhakāraṇattā. Pamādo garahito sadāti pamādo pana tehi ariyehi niccaṃ garahito nindito. Kiṃ kāraṇā? Sabbavipattīnaṃ mūlabhāvato. Manussadobhaggaṃ vā hi apāyuppatti vā sabbā pamādamūlikāyevāti.
偈颂结束时,离车族的摩诃梨证得入流果,在场大众中亦有多人证得入流等圣果。
Gāthāpariyosāne mahāli licchavī sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattaparisāyapi bahū sotāpannādayo jātāti.
某比丘的故事
8. Aññatarabhikkhuvatthu
“乐于不放逸的比丘”这段法,是世尊住在祇树给孤独园时,因某位比丘而宣说的。
Appamādarato bhikkhūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
据说,那位比丘从世尊座前请教了直至阿拉汉果的业处,随后进入阿兰若,精勤用功,却未能证得阿拉汉果。他想:“我要再去把业处问个究竟。”于是从那里出林,前往世尊处。途中,他看见一场猛烈的森林大火,便迅速登上一座秃山顶,坐下望着被火焚烧的森林,即以此景象为所缘,心中思惟:“如同这火烧尽大小燃料一般,以圣道智火也当烧尽粗细诸结,如是向前而行。”世尊坐于香室中,照见其心意,便道:“比丘,恰如大小燃料,众生心中所起粗细诸结,亦当以智火烧尽,令不复生。”说完,世尊放出光芒,显现于比丘面前,犹如坐在他面前一般,然后诵出这首放光偈颂:
So kira satthu santike yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā araññaṃ pavisitvā ghaṭento vāyamanto arahattaṃ pattuṃ nāsakkhi. So ‘‘visesetvā kammaṭṭhānaṃ kathāpessāmī’’ti tato nikkhamitvā satthu santikaṃ āgacchanto antarāmagge mahantaṃ dāvaggiṃ uṭṭhitaṃ disvā vegena ekaṃ muṇḍapabbatamatthakaṃ abhiruyha nisinno araññaṃ ḍayhamānaṃ aggiṃ disvā ārammaṇaṃ gaṇhi – ‘‘yathā ayaṃ aggi mahantāni ca khuddakāni ca upādānāni ḍahanto gacchati, evaṃ ariyamaggañāṇaggināpi mahantāni ca khuddakāni ca saṃyojanāni ḍahantena gantabbaṃ bhavissatī’’ti. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova tassa cittācāraṃ ñatvā, ‘‘evameva, bhikkhu, mahantānipi khuddakānipi upādānāni viya imesaṃ sattānaṃ abbhantare uppajjamānāni aṇuṃthūlāni saṃyojanāni, tāni ñāṇagginā jhāpetvā abhabbuppattikāni kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā obhāsaṃ vissajjetvā tassa bhikkhuno abhimukhe nisinno viya paññāyamāno imaṃ obhāsagāthamāha –
乐于不放逸的比丘,见放逸中的恐怖;
焚烧微细与粗大的诸结,犹如烈火般行进。
‘‘Appamādarato bhikkhu, pamāde bhayadassi vā; Saṃyojanaṃ aṇuṃ thūlaṃ, ḍahaṃ aggīva gacchatī’’ti.
在这里,「appamādarato(乐于不放逸)」指喜爱、喜乐于不放逸,也就是以不放逸度日。「pamāde bhayadassi vā(于放逸中见怖畏)」指见到地狱生起等放逸中的过患,因而以怖畏心见彼;或者因为那些恶趣生起的根源就是放逸,所以将放逸本身视为怖畏。「saṃyojanaṃ(结)」是指与轮回之苦相捆绑的束缚,是能令众生沉沦于轮回的十种结。「aṇuṃ thūlaṃ(细与粗)」即小的和大的。「ḍahaṃ aggīva gacchati(如燃烧之火前行)」:如同火燃烧着大大小小的燃料一路前进,同样地,这位乐于不放逸的比丘,以从不放逸所证得的智火焚烧这些结,令它们再不能生起,如此不断前行。这便是其中之意。
Tattha appamādaratoti appamāde rato abhirato, appamādena vītināmentoti attho. Pamāde bhayadassi vāti nirayuppattiādikaṃ pamāde bhayaṃ bhayato passanto, tāsaṃ vā uppattīnaṃ mūlattā pamādaṃ bhayato passanto. Saṃyojananti vaṭṭadukkhena saddhiṃ yojanaṃ bandhanaṃ pajānaṃ vaṭṭe osīdāpanasamatthaṃ dasavidhaṃ saṃyojanaṃ. Aṇuṃ thūlanti mahantañca khuddakañca. Ḍahaṃ aggīva gacchatīti yathā ayaṃ aggī etaṃ mahantañca khuddakañca upādānaṃ ḍahantova gacchati. Evameso appamādarato bhikkhu appamādādhigatena ñāṇagginā etaṃ saṃyojanaṃ ḍahanto abhabbuppattikaṃ karonto gacchatīti attho.
偈颂结束时,那位比丘就在他坐着的地方焚尽一切结,连同无碍解证得阿拉汉果。随后他从空中飞来,称扬赞叹如来的金色身,礼敬如来后离去。
Gāthāpariyosāne so bhikkhu yathānisinnova sabbasaṃyojanāni jhāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ākāsenāgantvā tathāgatassa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ thometvā vaṇṇetvā vandamānova pakkāmīti.
九、市镇比丘帝沙长老的故事
9. Nigamavāsitissattheravatthu
以「乐于不放逸」(Appamādarato)开始的这段教示,是世尊住在祇园时,为一位名为市镇住者帝沙的长老而宣说的。
Appamādaratoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto nigamavāsitissattheraṃ nāma ārabbha kathesi.
相传,在距舍卫城不远的一个市镇村落中,有一位善男子出生长大,于佛陀教法中出家并受具足戒后,以“市镇住者帝沙长老——少欲、知足、独处、勤精进”为人所知。他平日只固定在自己亲族的村庄中托钵。当给孤独长者等人作大布施,以及波斯匿王举行无与伦比的布施时,他从不前往舍卫城。于是比丘们议论道:“这位市镇住者帝沙长老,总是热衷于亲近亲族而住。给孤独长者等作大布施,波斯匿王作无与伦比的布施,他也从不前来。”此言传开,并禀告了世尊。世尊将他唤来,问道:“比丘,听闻你如此行事,可是真的?”他回答:“尊者,我并未与亲族有所交往。我只是依那些亲族获得维生的食物,不论粗劣或精好。只要能维持身命便已足够,何必再另觅食物呢?因此我不去那里。尊者,我与亲族确实毫无交往。”世尊早已洞悉他的志趣,便说:“善哉!善哉!比丘!”并给予赞许,然后说道:“比丘,你能依止如我般的导师而成为少欲之人,这并非寻常。因为这样的少欲,本就是我的传统,我的传承。”在比丘们的请求下,世尊引出了过去世的因缘——
Ekasmiñhi sāvatthito avidūre nigamagāme jātasaṃvaḍḍho eko kulaputto satthu sāsane pabbajitvā laddhūpasampado ‘‘nigamavāsitissatthero nāma appiccho santuṭṭho pavivitto āraddhavīriyo’’ti paññāyi. So nibaddhaṃ ñātigāmeyeva piṇḍāya vicarati. Anāthapiṇḍikādīsu mahādānāni karontesu, pasenadikosale asadisadānaṃ karontepi sāvatthiṃ nāgacchati. Bhikkhū ‘‘ayaṃ nigamavāsitissatthero uṭṭhāya samuṭṭhāya ñātisaṃsaṭṭho viharati, anāthapiṇḍikādīsu mahādānādīni karontesu, pasenadikosale asadisadānaṃ karontepi neva āgacchatī’’ti kathaṃ samuṭṭhāpetvā satthu ārocayiṃsu. Satthā taṃ pakkosāpetvā, ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, evaṃ karosī’’ti pucchitvā, ‘‘natthi, bhante, mayhaṃ ñātisaṃsaggo, ahaṃ ete manusse nissāya ajjhoharaṇīyamattaṃ āhāraṃ labhāmi lūkhe vā paṇīte vā. Yāpanamatte laddhe puna kiṃ āhārapariyesanenāti na gacchāmi, ñātīhi pana me saṃsaggo nāma natthi, bhante’’ti vutte satthā pakatiyāpi tassa ajjhāsayaṃ vijānanto – ‘‘sādhu sādhu, bhikkhū’’ti tassa sādhukāraṃ datvā, ‘‘anacchariyaṃ kho panetaṃ bhikkhu, yaṃ tvaṃ mādisaṃ ācariyaṃ labhitvā appiccho ahosi. Ayañhi appicchatā nāma mama tanti, mama paveṇī’’ti vatvā bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari –
过去世时,在雪山恒河岸边的一片乌敦跋罗林中,栖息着数千只鹦鹉。其中有一只鹦鹉王,当它所栖树木的果实食尽后,便只吃残存的嫩芽、叶片或树皮,饮用恒河水。它极为少欲、知足,从不去其他地方觅食。由于它少欲知足的功德,帝释天宫为之震动。帝释观察发现了此事,为考验它,便以神通力令那棵树枯萎。树折断后,只余一截树桩,周身布满孔洞,风吹时喑哑作响,从孔洞中还落下些许碎屑。鹦鹉王便以这些碎屑为食,饮恒河水,依然不往他处,不顾风吹日晒,只是蹲踞在那乌敦跋罗树桩的顶端。帝释了知它如此极致的少欲后,心想:‘且让我令它宣说朋友之道的功德,赐它一个愿,再使这乌敦跋罗树重新结出不死的果实吧。’于是,帝释化作天鹅王,让阿修罗女善生行于前侧,来到乌敦跋罗林,在不远处一棵树的枝上坐下,与鹦鹉王交谈,诵出此偈——
Atīte himavante gaṅgātīre ekasmiṃ udumbaravane anekasahassā suvā vasiṃsu. Tatreko suvarājā attano nivāsarukkhassa phalesu khīṇesu yaṃ yadeva avasiṭṭhaṃ hoti aṅkuro vā pattaṃ vā taco vā, taṃ taṃ khāditvā gaṅgāyaṃ pānīyaṃ pivitvā paramappiccho santuṭṭho hutvā aññattha na gacchati. Tassa appicchasantuṭṭhabhāvaguṇena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakko āvajjamāno taṃ disvā tassa vīmaṃsanatthaṃ attano ānubhāvena taṃ rukkhaṃ sukkhāpesi. Rukkho obhaggo khāṇumatto chiddāvachiddova hutvā vāte paharante ākoṭito viya saddaṃ nicchārento aṭṭhāsi. Tassa chiddehi cuṇṇāni nikkhamanti. Suvarājā tāni khāditvā gaṅgāyaṃ pānīyaṃ pivitvā aññattha agantvā vātātapaṃ agaṇetvā udumbarakhāṇumatthake nisīdati. Sakko tassa paramappicchabhāvaṃ ñatvā, ‘‘mittadhammaguṇaṃ kathāpetvā varamassa datvā udumbaraṃ amataphalaṃ katvā āgamissāmī’’ti eko haṃsarājā hutvā sujaṃ asurakaññaṃ purato katvā udumbaravanaṃ gantvā avidūre ekassa rukkhassa sākhāya nisīditvā tena saddhiṃ kathento imaṃ gāthamāha –
有树绿叶繁茂,众木果实丰饶;
鹦鹉,为何在这枯槁僵死的树上,你的心却如此满足?”(《本生》1.9.30)
‘‘Santi rukkhā haripattā, dumānekaphalā bahū; Kasmā nu sukkhe koḷāpe, suvassa nirato mano’’ti. (jā. 1.9.30);
完整的《鹦鹉本生》应当依照第九集所载的方式详细展开。只是此处与彼处事件发生的背景不同,其余都完全一样。世尊引用了这段法谈后,说:“那时候的帝释就是阿难;鹦鹉王就是我。”接着又说:“比丘们,像这样,少欲是我的传统、我的传承。我的弟子市镇住者帝沙,遇到像我这样的师长而能成就少欲,并不足为奇。一位比丘正应如市镇住者帝沙那般,成为真正的少欲者。因为这样的比丘,绝不可能从止、观等修习或道果中退失,相反,他必定就在涅槃的近旁。”如此说后,世尊宣说了这个偈颂——
Sabbaṃ suvajātakaṃ navakanipāte āgatanayeneva vitthāretabbaṃ. Aṭṭhuppattiyeva hi tattha ca idha ca nānā, sesaṃ tādisameva. Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā, ‘‘tadā sakko ānando ahosi, suvarājā ahamevā’’ti vatvā, ‘‘evaṃ, bhikkhave, appicchatā nāmesā mama tanti, mama paveṇī, anacchariyā mama puttassa nigamavāsitissassa mādisaṃ ācariyaṃ labhitvā appicchatā, bhikkhunā nāma nigamavāsitissena viya appiccheneva bhavitabbaṃ. Evarūpo hi bhikkhu abhabbo samathavipassanādhammehi vā maggaphalehi vā parihānāya, aññadatthu nibbānasseva santike hotī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
比丘乐于不放逸,或于放逸中见恐怖,
彼必无退失,确在涅槃之附近。
‘‘Appamādarato bhikkhu, pamāde bhayadassi vā; Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti.
其中,“不可能退失”:如是比丘,于止、观等法,或于道果,绝无退失之理——既不会退失已证得者,也不会不证未证得者。“在涅槃的近处”:即既在烦恼完全灭尽的涅槃近处,也在无取著般涅槃的近处。
Tattha abhabbo parihānāyāti so evarūpo bhikkhu samathavipassanādhammehi vā maggaphalehi vā parihānāya abhabbo, nāpi pattehi parihāyati, na appattāni na pāpuṇāti. Nibbānasseva santiketi kilesaparinibbānassapi anupādāparinibbānassāpi santikeyevāti.
偈颂结束时,市镇住者帝沙长老具足无碍解,证得阿拉汉果。其他许多人也证得了入流等种种圣果。此番说法,令大众深获饶益。
Gāthāpariyosāne nigamavāsitissatthero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Aññepi bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti.