(七)第二 双品
(7) 2. Yamakavaggo
1-7. 无明经等的注释
1-7. Avijjāsuttādivaṇṇanā
61-6761-67. 第二品的前几部经义浅显易懂。第七经的「那拉卡巴纳」:这是一个名叫那拉卡巴纳的市镇。相传在过去(参见《本生经》8.1.1.19等),我们的菩萨投生猴胎,成为身躯庞大的猴王,有成百上千的猴子随从,在山脚一带活动。他甚为聪慧,具有大智慧。他这样教导猴群:‘孩子们,在这山脚下,有些果实有毒,有些池塘有非人占据。你们只吃以前吃过的果实,只喝曾经喝过的水,在此不必再多问。’那些猴子见到一处从未喝过的水,没有贸然去喝,只是在周围来回跑动,等待大士到来,并坐下张望。大士到来后问道:‘怎么了,孩子们,你们不喝水吗?’‘我们在等您来。’‘很好,孩子们。’大士说道,随即观察足迹,只见有走入的足迹,却不见走出的足迹。由于不见走出的足迹,他便知道‘这里有危险’。就在这时,住在那里的一个非人将水分开,站立起来——白脸、蓝腹、红手红脚,龇露大牙,口滴黏液,相貌丑陋、令人恐怖,原来是一个水罗刹。他说道:‘为何不喝水?这水很甘甜,喝吧!难道你们就听他的话?’大士说:‘你是住在这……’
61-67. Dutiyassa paṭhamādīni uttānatthāni. Sattame naḷakapānaketi evaṃnāmake nigame. Pubbe kira (jā. aṭṭha. 1.1.19 ādayo) amhākaṃ bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbatto mahākāyo kapirājā hutvā anekasatavānarasahassaparivuto pabbatapāde vicari, paññavā kho pana hoti mahāpañño. So parisaṃ evaṃ ovadati, ‘‘tātā, imasmiṃ pabbatapāde visaphalāni honti, amanussapariggahitā pokkharaṇikā nāma honti, tumhe pubbe khāditapubbāneva phalāni khādatha, pītapubbāneva pānīyāni pivatha, ettha vo paṭipucchitakiccaṃ natthī’’ti. Te apītapubbaṃ disvā sahasāva apivitvā samantā paridhāvitvā mahāsattassa āgamanaṃ olokayamānā nisīdiṃsu. Mahāsatto āgantvā ‘‘kiṃ, tātā, pānīyaṃ na pivathā’’ti āha. Tumhākaṃ āgamanaṃ olokemāti. ‘‘Sādhu, tātā’’ti samantā padaṃ pariyesamāno otiṇṇapadaṃyeva addasa, na uttiṇṇapadaṃ. Adisvā ‘‘saparissayā’’ti aññāsi. Tāvadeva ca tattha abhinibbattaamanusso udakaṃ dvedhā katvā uṭṭhāsi – setamukho, nīlakucchi, rattahatthapādo, mahādāṭhiko, vantadāṭho, virūpo, bībhaccho, udakarakkhaso. So evamāha – ‘‘kasmā pānīyaṃ na pivatha, madhuraṃ udakaṃ pivatha, kiṃ tumhe etassa vacanaṃ suṇāthā’’ti. Mahāsatto āha ‘‘tvaṃ adhivattho amanusso’’ti? Āmāhanti. ‘‘Tvaṃ idha otiṇṇe labhasī’’ti āha. Āma, tumhe pana sabbe khādissāmīti. Na sakkhissasi yakkhāti. Pānīyaṃ pana pivissathāti. Āma, pivissāmāti. Evaṃ sante ekampi vānaraṃ na muñcissanti. ‘‘Pānīyañca pivissāma, na ca te vasaṃ gamissāmā’’ti naḷaṃ āharāpetvā koṭiyaṃ gahetvā dhami. Sabbo ekacchiddo ahosi. Tīre nisīditvāva pānīyaṃ pivi. Sesavānarānampi pāṭiyekkaṃ naḷaṃ āharāpetvā dhamitvā adāsi. Sabbe te passantasseva pānīyaṃ piviṃsu. Vuttampi cetaṃ –
但见入迹,不见出迹;
我们用芦苇来喝水,你终究伤害不了我。」(本生经 1.1.20)
‘‘Disvā padamanuttiṇṇaṃ, disvānotaritaṃ padaṃ; Naḷena vāriṃ pissāma, neva maṃ tvaṃ vadhissasī’’ti. (jā. 1.1.20);
从那时起直到今天,那处生长的芦苇全都是单孔的。因为在此劫中,有一种能持续整整一劫的奇迹,名为“劫住奇迹”,例如:月亮中的兔子相(本生经 1.4.61 等)、瓦塔本生中因真实誓愿而火焰熄灭之处(本生经 1.1.35)、陶师伽提迦罗父母居处不为雨水所沾(中部 2.291),以及此池塘边芦苇尽是单孔的这一相状。就这样,由于用芦苇饮水,那池塘便得名“那拉卡巴纳”。后来,依着池塘建起了一座村落,村落也因此称作“那拉卡巴纳”。经中所说的“那拉卡巴纳”正是指它。“巴拉萨林”即是甄叔迦林。
Tato paṭṭhāya yāva ajjadivasā tasmiṃ ṭhāne naḷā ekacchiddāva honti. Imasmiñhi kappe kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni nāma cande sasalakkhaṇaṃ (jā. 1.4.61 ādayo), vaṭṭajātake (jā. 1.1.35) saccakiriyaṭṭhāne aggijālassa āgamanupacchedo, ghaṭīkārassa mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhāne anovassanaṃ (ma. ni. 2.291), pokkharaṇiyā tīre naḷānaṃ ekacchiddabhāvoti. Iti sā pokkharaṇī naḷena pānīyassa pivitattā ‘‘naḷakapānakā’’ti nāmaṃ labhi. Aparabhāge taṃ pokkharaṇiṃ nissāya nigamo patiṭṭhāsi, tassapi ‘‘naḷakapāna’’ntveva nāmaṃ jātaṃ. Taṃ pana sandhāya vuttaṃ ‘‘naḷakapāne’’ti. Palāsavaneti kiṃsukavane.
“默然,默然”是表示遍问的叠语,为说明“不论哪个方向……”等义而如此说。“仔细观察后”:此处的“anu-”前缀与“parī”(周遍)同义,故说“从各个方面观察之后”。为何世尊会感到疲劳?这正是责问者的用意:世尊本有百千亿头大象之力,怎会疲惫?而注释长老为阐明“这就是诸行的本质,即无常性。凡是无常的,就必然因受生灭的逼迫而绝对是苦。在这些本质为苦的事物当中,于佛陀身上生起痛苦,正是相应的因缘”,于是说:“世尊的……等等。”世尊背部生起风痛,这是以过去所作业为缘的。于此有人会问:“过去究竟造了何业,令世尊在无量时中恭敬积累、如此广大的福德资粮,还要感受这样的苦果?”回答是:这位世尊在行菩萨道时,过去某一生曾投生为摔跤手的儿子,亲近恶人,常有不正作意。一日,在一位缘觉佛住世时,他抓住另一摔跤手的儿子,狠狠加以压制。由于彼业,如今即使成佛,仍要感受此苦。如这个例子……
Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti byāpanicchāyaṃ idaṃ āmeḍitavacananti dassetuṃ ‘‘yaṃ yaṃ disa’’ntiādi vuttaṃ. Anuviloketvāti ettha anu-saddo ‘‘parī’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘tato tato viloketvā’’ti. Kasmā āgilāyati koṭisahassahatthināgānaṃ balaṃ dhārentassāti codakassa adhippāyo. Ācariyo panassa ‘‘esa saṅkhārānaṃ sabhāvo, yadidaṃ aniccatā. Ye pana aniccā, te ekanteneva udayavayappaṭipīḷitatāya dukkhā eva. Dukkhasabhāvesu tesu satthukāye dukkhuppattiyā ayaṃ paccayo’’ti dassetuṃ ‘‘bhagavato’’tiādi vuttaṃ. Piṭṭhivāto uppajji, so ca kho pubbekatakammapaccayā. Etthāha ‘‘kiṃ pana taṃ kammaṃ, yena aparimāṇakālaṃ sakkaccaṃ upacitavipulapuññasambhāro satthā evarūpaṃ dukkhavipākamanubhavatī’’ti? Vuccate – ayameva bhagavā bodhisattabhūto atītajātiyaṃ mallaputto hutvā pāpajanasevī ayonisomanasikārabahulo carati. So ekadivasaṃ nibbuddhe vattamāne ekaṃ mallaputtaṃ gahetvā gāḷhataraṃ nippīḷesi. Tena kammena idāni buddho hutvāpi dukkhamanubhavi. Yathā cetaṃ, evaṃ ciñcamāṇavikādīnamitthīnaṃ yāni bhagavato abbhakkhānādīni dukkhāni, sabbāni pubbekatassa vipākāvasesāni, yāni kammapilotikānīti vuccanti. Vuttañhetaṃ apadāne (apa. thera 1.39.64-96) –
在阿耨达池附近,那悦意的石坪上;
在种种珍宝闪耀、种种香气弥漫的树林间。
‘‘Anotattasarāsanne, ramaṇīye silātale; Nānāratanapajjote, nānāgandhavanantare. ‘‘Mahatā bhikkhusaṅghena, pareto lokanāyako; Āsīno byākarī tattha, pubbakammāni attano. ‘‘Suṇātha bhikkhavo mayhaṃ, yaṃ kammaṃ pakataṃ mayā; Pilotikassa kammassa, buddhattepi vipaccati.
以那业之残余,于此最后有中;
我因孙陀利的缘故,遭到诽谤。
‘‘Munāḷi nāmahaṃ dhutto, pubbe aññāsu jātisu; Paccekabuddhaṃ surabhiṃ, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ. ‘‘Tena kammavipākena, niraye saṃsariṃ ciraṃ; Bahū vassasahassāni, dukkhaṃ vedesi vedanaṃ. ‘‘Tena kammāvasesena, idha pacchimake bhave; Abbhakkhānaṃ mayā laddhaṃ, sundarikāya kāraṇā.
一切胜者佛陀,有位声闻弟子名为难陀;
因诽谤他,我长久在地狱中流转。
由于那业的残余,金叱女对我……
以不实之事,于大众前诽谤我。
‘‘Sabbābhibhussa buddhassa, nando nāmāsi sāvako; Taṃ abbhakkhāya niraye, ciraṃ saṃsaritaṃ mayā. ‘‘Dasa vassasahassāni, niraye saṃsariṃ ciraṃ; Manussabhāvaṃ laddhāhaṃ, abbhakkhānaṃ bahuṃ labhiṃ. ‘‘Tena kammāvasesena, ciñcamāṇavikā mamaṃ; Abbhācikkhi abhūtena, janakāyassa aggato.
我曾是多闻的婆罗门,受人恭敬与供养;
于大林中,他为五百位青年教授咒语。
一位可畏的仙人来到那里,具足五神通,有大神力;
我看见那位无辜的仙人到来,却诽谤了他。
于是,我便对弟子们说:‘这位仙人,乃是一位行欲乐者。’
在我说话时,那些青年也同样随喜。
之后,所有的青年都对那位在人群中挨家挨户乞食的人
对大众说:‘这位仙人是受用欲乐者。’
由彼业报,这五百位比丘
皆因孙陀利之事,遭致诽谤。
‘‘Brāhmaṇo sutavā āsiṃ, ahaṃ sakkatapūjito; Mahāvane pañcasate, mante vācesi māṇave. ‘‘Tatthāgato isi bhīmo, pañcābhiñño mahiddhiko; Tañcāhaṃ āgataṃ disvā, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ. ‘‘Tatohaṃ avacaṃ sisse, kāmabhogī ayaṃ isi; Mayhampi bhāsamānassa, anumodiṃsu māṇavā. ‘‘Tato māṇavakā sabbe, bhikkhamānaṃ kule kule; Mahājanassa āhaṃsu, kāmabhogī ayaṃ isi. ‘‘Tena kammavipākena, pañca bhikkhusatā ime; Abbhakkhānaṃ labhuṃ sabbe, sundarikāya kāraṇā.
往昔,我因财故,杀害了异母兄弟;
把他推入山间的险谷,又用石头碾碎。
以此业的果报,提婆达多投掷了石头;
碎石击伤了我的脚拇指。
‘‘Vemātubhātaraṃ pubbe, dhanahetu haniṃ ahaṃ; Pakkhipiṃ giriduggasmiṃ, silāya ca apiṃsayiṃ. ‘‘Tena kammavipākena, devadatto silaṃ khipi; Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde, mama pāsāṇasakkharā.
从前我还是个孩子,在大路上玩耍,
看见一位独觉佛后,便朝路上投掷碎石片。
由于那个业的果报,于此最后一生中,
提婆达多欲杀害我,便发动了袭击。
‘‘Purehaṃ dārako hutvā, kīḷamāno mahāpathe; Paccekabuddhaṃ disvāna, magge sakalikaṃ khipiṃ. ‘‘Tena kammavipākena, idha pacchimake bhave; Vadhatthaṃ maṃ devadatto, abhimāre payojayi.
由于那个业的果报,那罗祇梨象变得疯狂;
在王舍城这座最胜城中,它凶暴地冲来。
‘‘Hatthāroho pure āsiṃ, paccekamunimuttamaṃ; Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ, āsādesiṃ gajenahaṃ. ‘‘Tena kammavipākena, bhanto nāḷāgirī gajo; Giribbaje puravare, dāruṇo samupāgami.
我曾为国王,大地之主,以矛刺杀一人;
由彼业果报,我于地狱中饱受剧苦。
由于那业的残余,如今我全身所有;
脚上的皮肤被割开——业确实不会消亡。
‘‘Rājāhaṃ patthivo āsiṃ, sattiyā purisaṃ haniṃ; Tena kammavipākena, niraye paccisaṃ bhusaṃ. ‘‘Kammuno tassa sesena, idāni sakalaṃ mama; Pāde chaviṃ pakappesi, na hi kammaṃ vinassati.
我曾在渔夫村为渔夫之子;
见鱼被杀,我心生喜悦;
以此业果,我头受剧痛;
维度哒跋王诛杀时,释迦族人悉皆遇害。
‘‘Ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako; Macchake ghātite disvā, janayiṃ somanassakaṃ. ‘‘Tena kammavipākena, sīsadukkhaṃ ahū mama; Sabbe sakkā ca haññiṃsu, yadā hani viṭaṭūbho.
‘‘Phussassāhaṃ pāvacane, sāvake paribhāsayiṃ; Yavaṃ khādatha bhuñjatha, mā ca bhuñjatha sālayo. ‘‘Tena kammavipākena, temāsaṃ khāditaṃ yavaṃ; Nimantito brāhmaṇena, verañjāyaṃ vasiṃ tadā.
‘‘Nibbuddhe vattamānamhi, mallaputtaṃ niheṭhayiṃ; Tena kammavipākena, piṭṭhidukkhaṃ ahū mama.
我曾是医生,曾令长者之子泻下;
因那业的果报,我患上了痢疾。
‘‘Tikicchako ahaṃ āsiṃ, seṭṭhiputtaṃ virecayiṃ; Tena kammavipākena, hoti pakkhandikā mama.
那时,我乔帝巴喇对善逝迦叶如是说:
剃了光头,觉悟从何而来?觉悟是最极难得的。
由于该业之果报,我行了众多苦行;
在优楼频螺度过六年,而后我证得觉悟。
我并非依循此道,证得无上正觉;
我曾以邪道寻求,为宿业所阻。
福德与罪既已灭尽,一切热恼亦已远离;
无忧、无恼,是趣向般涅槃的漏尽者。
胜者于比丘僧团中如是授记:‘是为最上。’
于无热大湖中,证得一切神通与力。
‘‘Avacāhaṃ jotipālo, sugataṃ kassapaṃ tadā; Kuto nu bodhi muṇḍassa, bodhi paramadullabhā. ‘‘Tena kammavipākena, acariṃ dukkaraṃ bahuṃ; Chabbassānuruvelāyaṃ, tato bodhimapāpuṇiṃ. ‘‘Nāhaṃ etena maggena, pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ; Kummaggena gavesissaṃ, pubbakammena vārito. ‘‘Puññapāpaparikkhīṇo, sabbasantāpavajjito; Asoko anupāyāso, nibbāyissamanāsavo. ‘‘Evaṃ jino viyākāsi, bhikkhusaṅghassa aggato; Sabbābhiññābalappatto, anotatte mahāsare’’ti. (apa. thera 1.39.64-96);
9-10. 第一论事经等注疏
9-10. Paṭhamakathāvatthusuttādivaṇṇanā
69-70‘导出’(niyyāna):因依此而从恶趣与轮回中出离,故称导出;即天界之道与解脱之道。若值得此导出,或致力于导出,或以导出为果的,则称为‘导出的’(niyyānikā)。或者,从语恶行的杂染中出离,缩短ī音、变ya为ka,便成niyyānikā,意指与思俱的离杂秽语。其对立面是‘非导出的’(aniyyānikā),其性为‘非导出性’(aniyyānikatta),故说‘因非导出性’。‘成为畜生论的’(tiracchānabhūta)意思是成为障碍的。‘与家相关的谈论’(gehassitakathā)指与居家相关的谈论。‘业处的修习’(kammaṭṭhānabhāva)指与无常等相关的四圣谛业处之修习。
69-70. Navame (dī. ni. ṭī. 1.17; dī. ni. abhi. ṭī. 1.17; saṃ. ni. ṭī. 2.5.1080) duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo, mokkhamaggo ca. Taṃ niyyānaṃ arahati, niyyāne vā niyuttā, niyyānaṃ vā phalabhūtaṃ etissā atthīti niyyānikā. Vacīduccaritasaṃkilesato niyyātīti vā īkārassa rassattaṃ, yakārassa ca kakāraṃ katvā niyyānikā, cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, tassā bhāvo aniyyānikattaṃ, tasmā aniyyānikattā. Tiracchānabhūtanti tirokaraṇabhūtaṃ. Gehassitakathāti gehappaṭisaṃyuttā. Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve.
‘具有义利’(saha atthena)即是‘有义’(sātthaka),意为与利益相关联。也有读作‘酒论’(surākathā)的,因此(注疏)说:‘然而在圣典中作“酒论”。’然而,若从享乐味说,如‘喝了这种新酒能生起喜乐’,则不被允许;但若从过患说,如‘它能导致疯癫’等,则是允许的。因此说:‘种种……乃至……以过患方式是可以的。’‘街巷’(visikhā)指房屋的聚集处。而‘街巷’一词也包含了住在那里的人,犹如说‘村子来了’。因此提到了‘勇健、能干’以及‘有信、净信’等。‘瓶处’(kumbhaṭṭhāna)指存放瓶子的场所,这里借指在那里工作的婢女,故说到‘或瓶婢女论’(kumbhadāsikathā)。
Saha atthenāti sātthakaṃ, hitappaṭisaṃyuttanti attho. ‘‘Surākathā’’tipi pāṭhoti āha ‘‘surākathanti pāḷiyaṃ panā’’ti. Sā panesā kathā ‘‘evarūpā navasurā pītā ratijananī hotī’’ti assādavasena na vaṭṭati, ādīnavavasena pana ‘‘ummattakasaṃvattanikā’’tiādinā nayena vaṭṭati. Tenāha ‘‘anekavidhaṃ…pe… ādīnavavasena vaṭṭatī’’ti. Visikhāti gharasanniveso. Visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Tenevāha ‘‘sūrā samatthā’’ti ca ‘‘saddhā pasannā’’ti ca. Kumbhaṭṭhānappadesena kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘kumbhadāsikathā vā’’ti.
「脱离了前论与后论」:即从王论等前论,或世界传说等后论中脱离出来,前论与后论便被脱离了。「世界传说」(lokakkhāyikā):以生起、存续、坏灭等方式宣说世间,故称世界传说。所谓「以某名」,即以生主梵天,或以自在天。「无益争辩论」(vitaṇḍasallāpakathā):例如「由于骨头是白的,不应说『白』;由于钵是黑的,则应说『黑』」这类争论。以「等」(ādi)字,应知也包含了「命根并不像石花板那样无碍而广大,因为被某某人以横向衡量所造」这类说法。「由沙伽罗天神」:指沙伽罗王子们(诸王)。「开凿」(khata)一词为单数,因他们各自开凿,故说「由沙伽罗天神所开凿」。连同大海,故说为海(sahamuddā)。「有」:由此而有、由此而增长,故称为有。「有非有论」:即「有与非有」之论。此处,「有」指常住论,「非有」指断灭论;「有」指增长,「非有」指减损;「有」指欲乐,「非有」指自我折磨。如此,连同这六种有非有论,共成为三十二种畜生论。或者,在巴利中依其相状,阿兰若论、山论、河论、岛论等虽未(以具体名目)出现,但以「等」(iti)字收摄后,也说为三十二种畜生论。第十项中,没有需要说的了。
Rājakathādipurimakathāya , lokakkhāyikādipacchimakathāya vā vinimuttā purimapacchimakathā vimuttā. Uppattiṭhitisaṃhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā. Asukena nāmāti pajāpatinā brahmunā, issarena vā. Vitaṇḍasallāpakathāti ‘‘aṭṭhīnaṃ setattā setoti na vattabbo, pattānaṃ kāḷattā kāḷoti pana vattabbo’’ti evamādikā. Ādi-saddena ‘‘selapupphalakāni viya jīvidāvirapārayattivisālā natthi, yaṃ yo koci tiriyāmānā katattā’’ti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sāgaradevenāti sāgaraputtarājūhi. Khatoti etaṃ ekavacanaṃ tehi paccekaṃ khatattā ‘‘sāgaradevena khatattā’’ti vuttaṃ. Sahamuddā samuddoti vutto. Bhavati vaddhati etenāti bhavo. Bhavābhavā hontīti itibhavābhavakathā. Ettha ca bhavoti sassataṃ, abhavoti ucchedaṃ. Bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti kāmasukhaṃ, abhavoti attakilamathoti iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma honti. Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā itisaddena saṅgaṇhitvā bāttiṃsa tiracchānakathā vuttā. Dasame natthi vattabbaṃ.