第六,无记品
6. Abyākatavaggo
1-2. 无记等经的注释
1-2. Abyākatasuttādivaṇṇanā
54-5554-55. 第六品的第一经容易理解。在第二经中,对于令过去有身生起的业,这样说:“在过去业有中,愚昧是无明,造作是行,渴望是爱,趋近是取,思是有。”此即说明了连同资具的五种业轮。而“现在我的有身不会没有”这一句,则显示了现在五种果轮,即包含识、名色、六处、触、受。所谓“存在”,是指在究竟意义上真实存有的事物,因此称为“已生”;因其由缘所生,故称“已生”。“我舍弃它”,是通过断除与之相应的欲贪,令它于未来不再生起,从而舍弃、抛却它。“Haritantaṃ”就是“绿色”。加上“anta”一词是词语的扩展,如同“vanantaṃ”(林野)、“suttantaṃ”(经典),此处意为依止新草等而息止。“Pathantaṃ”指大路。“Selantaṃ”指山。“Udakantaṃ”指水。“Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāgaṃ”指无草无灌木、偏远而露天的地面。“Anāhārā”指没有因缘(即无执取)。此处的其余内容都容易理解。
54-55. Chaṭṭhavaggassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye atīte attabhāve nibbattakaṃ kammanti ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavo’’ti evamāgataṃ saparikkhāraṃ pañcavidhaṃ kammavaṭṭamāha. Etarahi me attabhāvo na siyāti viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāsahitaṃ paccuppannaṃ pañcavidhaṃ vipākavaṭṭamāha. Yaṃ atthikanti yaṃ paramatthato vijjamānakaṃ. Tenāha ‘‘bhūta’’nti. Tañhi paccayanibbattatāya ‘‘bhūta’’nti vuccati. Taṃ pajahāmīti tappaṭibaddhacchandarāgappahānena tato eva āyatiṃ anuppattidhammatāpādanavasena pajahāmi pariccajāmi. Haritantanti (ma. ni. aṭṭha. 1.303) haritameva. Anta-saddena padavaḍḍhanaṃ kataṃ yathā ‘‘vanantaṃ suttanta’’nti, allatiṇādīni āgamma nibbāyatīti attho. Pathantanti mahāmaggaṃ. Selantanti pabbataṃ. Udakantanti udakaṃ. Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāganti tiṇagumbādirahitaṃ vivittaṃ abbhokāsabhūmibhāgaṃ. Anāhārāti apaccayā nirupādānā. Sesamettha uttānameva.
3. 帝沙梵天经的注释
3. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā
56第三部经中,那些住处虽为远离,同时也是边远、极远的,因此说它们是“边远的、极远的”。处于边际的便是边远,边远的也就是极远,这两种表达都显示出极远的程度。所谓“于等持中安立”,是指以平衡的方式运用诸根,即修习根平衡。“与观心相应的定”,由于没有行相、没有常相,远离一切相,故称“无相”,所以说“无相”即是指强力的观定。
56. Tatiye vivittāni tādisāni pana pariyantāni atidūrāni hontīti āha ‘‘antimapariyantimānī’’ti. Ante bhavāni antimāni, antimāniyeva pariyantimāni. Ubhayenapi atidūrataṃ dasseti. Samannāhāre ṭhapayamānoti indriyaṃ samākārena vattento indriyasamataṃ paṭipādento nāma hoti. Vipassanācittasampayutto samādhi, satipi saṅkhāranimittāvirahe niccanimittādivirahato ‘‘animitto’’ti vuccatīti āha ‘‘animittanti balavavipassanāsamādhi’’nti.
4-7. 狮子将军等经的注释
4-7. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā
57-60第四经中,“邪曲”指圣者所呵责的吝啬。僵硬悭吝就如邪曲一般,因为阻止了一切善的根源,所以没有比这更低劣的了。其余部分,如第五经等,此处意义显而易见。
57-60. Catutthe kucchito ariyo kadariyo. Thaddhamacchariyasadisaṃ hi kucchitaṃ sabbanihīnaṃ natthi sabbakusalānaṃ ādibhūtassa nisedhanato. Sesamettha pañcamādīni ca uttānatthāneva.
8. 《巴迦拉亚马经》注释
8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā
61第八经中,“应作意光明想”的意思是:不论白天还是夜晚,应作意太阳、灯光、月亮、摩尼珠等的光明,作意“这是光明”。也就是说:你应按所获得的印象作意白天或夜晚所见的日月等光明,并将它安放于心中。如同你善修光明遍时,遍所生的光明能在夜间随其所愿地长久保持,借此在夜间安立白天的想,如同白昼一般去除昏沉睡眠,所以他宣说“如昼,如夜”。由此,“以敞开的心”即指未被昏沉睡眠覆盖的心;“不覆盖”即全无遮掩。此中的“光”是指智慧之光。或者,无论是为去除昏沉睡眠而取的光明、遍光明、遍作光明,还是杂染光明,所有这些光明都从智慧而生。那些如果不去做就会带来大损失的事,是必须行的。那些即使不做也无妨,但有机缘时应当去做的事,就称为“应做的”,所以他说“其余的应做”。或者说,那些应当做的事务,因为值得做而称为“应做的”。有人说其余的是应行的事务。
61. Aṭṭhame ālokasaññaṃ manasi kareyyāsīti divā vā rattiṃ vā sūriyapajjotacandamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ‘‘āloko’’ti manasi kareyyāsi. Idaṃ vuttaṃ hoti – sūriyacandālokādiṃ divā rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi kareyyāsi, citte ṭhapeyyāsi. Yathā te subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati, yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeyyāsi, divā viya vigatathinamiddhova bhaveyyāsīti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena thinamiddhapidhānena apihitattā. Apariyonaddhenāti samantato anonaddhena asañchāditena. Sahobhāsanti sañāṇobhāsaṃ. Thinamiddhavinodanaālokopi vā hotu kasiṇālokopi vā parikammālokopi vā, upakkilesāloko viya sabboyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhānovāti. Yesaṃ akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti, tāni avassaṃ kātabbāni. Yāni akātumpi vaṭṭanti, sati samavāye kātabbato tāni karaṇīyānīti āha ‘‘itarāni karaṇīyānī’’ti. Atha vā kattabbāni kammāni karaṇaṃ arahantīti karaṇīyāni. Itarāni kiccānītipi vadanti.
“引发争论的言论”是指这样的言论:“你不了知此法与律,我了知此法与律;你怎能了知此法与律?你是行邪道者,我是行正道者;我所说连贯一致,你所说前后不契;该先说的你后说,该后说的你先说;你长久的习行已被推翻;你的立论已遭到驳斥;你已被论破。去解脱你的立论吧!若有能耐,现在便解开它。”其中,“我所说连贯一致”意指我所说的话前后相顺、流畅,义理相合;或指前后不相违。“你所说前后不契”意指你所说的话前后不相顺、不流畅。“你长久的习行已被推翻”意思是,你长久以来所熟习的,仅凭我一语便被逆转推翻,你实在一无所知。“你的立论已遭到驳斥”意指我在你的主张中找到了过失。“去解脱你的立论吧”意即:为了从过失中解脱出来,去各处游学吧。“若有能耐,现在便解开它”意即:若你当下自己有本事,就于此地将它解开。
Ādinayappavattā viggāhikakathāti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi. Cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti (dī. ni. 1.18; ma. ni. 3.41) evaṃpavattā kathā. Tattha sahitaṃ meti (dī. ni. aṭṭha. 1.18) mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ, atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Sahitanti vā pubbāparāviruddhaṃ. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho. Āropito te vādoti mayā tava vāde doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara vicara, tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idāni eva nibbeṭhehīti attho.
“渴爱在此处彻底灭尽”,故为渴爱灭尽,即在此中。“渴爱灭尽”是处所格,故他说:“以它作为所缘”。“心解脱性”是指从一切烦恼杂染中脱离的心性。在后阶段,“行道”即是对圣谛的现观。此行道是奉行教法者的行境,须各自证知,故他说:“我问:‘请简要开示前行之道’。”由于不动法的本性,已超越了名为灭尽与坏灭的终点,故为“究竟”;它本身因不退转性,是最终的归趣,故为“究竟终结”。因此他说:“意思即是彻底终结、恒常终结。”因为已通达出世间法者,其见绝无动摇之理。他已完全拥有从四轭中解脱的安稳,故为“究竟离轭安稳者”。由于住于道梵行,且本性不退转,故为“究竟梵行者”。因此他说:“意思即是常恒的梵行者。”“终归”即道梵行之终归,亦是轮回苦之终归。
Taṇhā sabbaso khīyanti etthāti taṇhāsaṅkhayo, tasmiṃ. Taṇhāsaṅkhayeti ca idaṃ visaye bhummanti āha ‘‘taṃ ārammaṇaṃ katvā’’ti. Vimuttacittatāyāti sabbasaṃkilesehi vippayuttacittatāya. Aparabhāge paṭipadā nāma ariyasaccābhisamayo. Sā sāsanacārigocarā paccattaṃ veditabbatoti āha ‘‘pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchatī’’ti. Akuppadhammatāya khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā, so eva aparihāyanasabhāvattā accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭhā. Tenāha ‘‘ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho’’ti. Na hi paṭividdhassa lokuttaradhammassa dassannaṃ kuppannaṃ nāma atthi. Accantameva catūhi yogehi khemo etassa atthīti accantayogakkhemī. Maggabrahmacariyassa vusitattā tassa ca aparihāyanasabhāvattā accantaṃ brahmacārīti accantabrahmacārī. Tenāha ‘‘niccabrahmacārīti attho’’ti. Pariyosānanti maggabrahmacariyapariyapariyosānaṃ vaṭṭadukkhapariyosānañca.
“五蕴”即是五取蕴。此处是针对萨迦耶的一切法而说“一切法”,因为指的是观智的行境。因此,处与界也应视同归属于此。故而世尊说:“不适合执取”。不适合执取,即不适合以“这是我的,这是我”的方式去执著。如同“足以厌离、足以离贪”等处,“alaṃ”一词亦具“适合”之义,故他说“不适合”。“成就”即是生起。虽然第三、第四这两种清净属于证知慧,但由于其自性为见有因缘的名色,且在把握缘时,因有缘故了知无常;依名色无常故为苦;苦即无我,于义理上三相极显著,故他说:“以知遍知而了知无常、苦、无我”。同样,对于度遍知——以此方式,将名色归于无常等特性,即“不适合执取”,而非归于证知慧的资粮法。因为前者——知遍知,是从义理上把捉已成立的三相,因其自性为辨别自相;后者——度遍知,则是将三相叠加于自相上进行思惟。因其唯属一心刹那,仅作为生起,故极为微细。为显示把握色的粗重,而开示把握无色;于开示时,受是贴近的所缘,更因长老乐于追求味著,且心贪著于有的味而执取,故依于受而令其生起并予以开示。
Pañcakkhandhāti pañcupādānakkhandhā. Sakkāyasabbañhi sandhāya idha ‘‘sabbe dhammā’’ti vuttaṃ vipassanāvisayassa adhippetattā. Tasmā āyatanadhātuyopi taggatikā eva daṭṭhabbā. Tenāha bhagavā ‘‘nālaṃ abhinivesāyā’’ti. Na yuttā abhinivesāya ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti ajjhosānāya. ‘‘Alameva nibbindituṃ alaṃ virajjitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143) viya alaṃ-saddo yuttatthopi hotīti āha ‘‘na yuttā’’ti. Sampajjantīti bhavanti. Yadipi ‘‘tatiyā catutthī’’ti idaṃ visuddhidvayaṃ abhiññāpaññā, tassa pana sapaccayanāmarūpadassanabhāvato sati ca paccayapariggahe sapaccayattā aniccanti, nāmarūpassa aniccatāya dukkhaṃ, dukkhañca anattāti atthato lakkhaṇattayaṃ supākaṭameva hotīti āha ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānātī’’ti. Tatheva tīraṇapariññāyāti iminā aniccādibhāvena nālaṃ abhinivesāyāti nāmarūpassa upasaṃharati, na abhiññāpaññānaṃ sambhāradhammānaṃ. Purimāya hi atthato āpannaṃ lakkhaṇattayaṃ gaṇhāti salakkhaṇasallakkhaṇaparattā tassā. Dutiyāya sarūpato tassā lakkhaṇattayāropanavasena sammasanabhāvato. Ekacittakkhaṇikatāya abhinipātamattatāya ca appamattakampi. Rūpapariggahassa oḷārikabhāvato arūpapariggahaṃ dasseti. Dassento ca vedanāya āsannabhāvato, visesato sukhasārāgitāya, bhavassādagadhitamānasatāya ca therassa vedanāvasena nibbattetvā dasseti.
“尽离贪”意指称为灭尽的离贪,即诸行的坏灭。依此而于诸行全然离贪,那涅槃即是究竟离贪。于“观灭者”一词中也是如此。他以同样之理作类推,并部分展开而说:“因为灭……乃至……唯有两种。”蕴的舍弃,是依断除与之相连的杂染而成就的。因为,当以某种方式观见杂染被断除时,即可以该方式说明以杂染为相的蕴亦被断除,此为可宣说之义,故他说:“因为那观……乃至……弃舍。”就所缘而言——即依作用成就而作为所缘。如此,道之外其他以涅槃为所缘者未现入亦不舍弃,其义自然成立。以弃舍与现入此二种因,即是道。一切蕴的舍弃,应知为通过断除与之系属的杂染而实现。或者,因观心现入,故此乃就与道相应之心而说。而道以正断的方式弃舍杂染及蕴,因此,依次第依止观与道,当知亦有现入、弃舍与放舍。“具足此二者”即具观者与具道者。由“以无常随观断除常想”等语可知,如依观能获得杂染的弃舍与遣除,他们杂染未来所应生之诸蕴的弃舍与遣除亦应被说明。而现入之舍遣,则应依于在道中所证得的、作为唯一原因的趣出观来了知。然在道中,此二者皆依法尔之理趣而必然成立。
Khayavirāgoti khayasaṅkhāto virāgo saṅkhārānaṃ palujjanā. Yaṃ āgamma sabbaso saṅkhārehi virajjanā hoti, taṃ nibbānaṃ accantavirāgo. Nirodhānupassimhipīti nirodhānupassipadepi. Eseva nayoti atidisitvā taṃ ekadesena vivaranto ‘‘nirodhopi hi…pe… duvidhoyevā’’ti āha. Khandhānaṃ pariccajanaṃ tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti yenākārena vipassanā kilese pajahati, tenākārena taṃnimittakkhandhe ca pajahatīti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘sā hi…pe… vossajjatī’’ti. Ārammaṇatoti kiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇato. Evañhi maggato aññesaṃ nibbānārammaṇānaṃ pakkhandanavossaggābhāvo siddhova hoti. Pariccajanena pakkhandanena cāti dvīhipi vā kāraṇehi. Soti maggo. Sabbesaṃ khandhānaṃ vossajjanaṃ tappaṭibaddhasaṃkilesappahānena daṭṭhabbaṃ. Yasmā vā vipassanācittaṃ pakkhandatīti maggasampayuttacittaṃ sandhāyāha. Maggo ca samucchedavasena kilese khandhe ca pariccajati, tasmā yathākkamaṃ vipassanāmaggānañca vasena pakkhandanapariccāgavossaggāpi veditabbā. Tadubhayasamaṅgīti vipassanāsamaṅgī maggasamaṅgī ca. ‘‘Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’’tiādivacanato (paṭi. ma. 1.52) hi yathā vipassanāya kilesānaṃ pariccāgappaṭinissaggo labbhati, evaṃ āyatiṃ tehi kilesehi uppādetabbakkhandhānampi pariccāgapaṭinissaggo vattabbo. Pakkhandanapaṭinissaggo pana magge labbhamānāya ekantakāraṇabhūtāya vuṭṭhānagāminivipassanāya vasena veditabbo. Magge pana tadubhayampi ñāyāgatameva nippariyāyatova labbhamānattā. Tenāha ‘‘tadubhayasamaṅgīpuggalo’’tiādi. Pucchantassa ajjhāsayavasena ‘‘na kiñci loke upādiyatī’’ti ettha kāmupādānavasena upādiyanaṃ paṭikkhipatīti āha ‘‘taṇhāvasena na upādiyatī’’ti. Taṇhāvasena vā asati upādiyane diṭṭhivasena upādiyanaṃ anavakāsamevāti ‘‘taṇhāvasena’’icceva vuttaṃ. Na parāmasatīti nādiyati. Diṭṭhiparāmāsavasena vā ‘‘nicca’’ntiādinā na parāmasati. Saṃkhitteneva kathesīti tassa ajjhāsayavasena papañcaṃ akatvā kathesi.
第九 《慈经》注疏
9. Mettasuttavaṇṇanā
62第九经中:“比丘们,勿畏福”(mā, bhikkhave, puññānanti)——此处“勿”(mā)为表示遮止的不变化词。“福”(puñña)一词,于“比丘们,因受持善法之故,此福如是增长”等(《长部》3.80)语境中,指福的果报。于“比丘们,具足无明之人,若造作福行……”等(《相应部》2.51)语境中,指欲界、色界之善行。于“识趣向福”等(《相应部》2.51)语境中,指殊胜的善趣结生有。于“比丘们,有三种福行事:布施所成之福行事,持戒所成之福行事,修习所成之福行事”等(《如是语》60;《长部》3.305;《增支部》8.36)语境中,指善思。然于此处,应理解为三界中的一切善法。“畏”(bhāyittha)——此处有两种怖畏:智怖畏(ñāṇabhaya)与惊畏怖畏(sārajjabhaya)。此中,“比丘们,他们长寿、容貌端正、多乐、久住宏伟天宫之天众,听闻如来说法后,大多生起怖畏、悚惧、
62. Navame mā, bhikkhave, puññānanti (itivu. aṭṭha. 62) ettha māti paṭisedhe nipāto. Puñña-saddo ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.80) puññaphale āgato. ‘‘Avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) kāmarūpāvacarasucaritesu. ‘‘Puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.51) sugativisesabhūte upapattibhave. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’’tiādīsu (itivu. 60; dī. ni. 3.305; a. ni. 8.36) kusalacetanāyaṃ. Idha pana tebhūmakakusaladhamme veditabbo. Bhāyitthāti ettha duvidhaṃ bhayaṃ ñāṇabhayaṃ, sārajjabhayanti. Tattha ‘‘yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) āgataṃ ñāṇabhayaṃ. ‘‘Ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso’’tiādīsu (dī. ni. 2.318) āgataṃ sārajjabhayaṃ. Idhāpi sārajjabhayameva. Ayañhettha attho – bhikkhave, dīgharattaṃ kāyavacīsaṃyamo vattappaṭivattapūraṇaṃ ekāsanaṃ ekaseyyaṃ indriyadamo dhutadhammehi cittassa niggaho satisampajaññaṃ kammaṭṭhānānuyogavasena vīriyārambhoti evamādīni yāni bhikkhunā nirantaraṃ pavattetabbāni puññāni, tehi mā bhāyittha, mā bhayaṃ santāsaṃ āpajjittha. Ekaccassa diṭṭhadhammasukhassa uparodhabhayena samparāyikanibbānasukhadāyakehi puññehi mā bhāyitthāti. Nissakke idaṃ sāmivacanaṃ.
今为说明那不应怖畏之理由,彼曰:“此为乐……”等。此处,“乐”(sukha)一词,于“诸佛出世为乐,世间离欲为乐”等(《法句》194)语境中,指乐的根源。于“摩诃梨!因色为乐、随乐而至、契入于乐”等(《相应部》3.60)语境中,指以乐为所缘。于“比丘们,诸天之乐究有几何,实难言说”等(《中部》3.255)语境中,指乐因的状态。于“积福为乐”等(《法句》118)语境中,指乐的因。于“这些法为现法乐住”等(《中部》1.82)语境中,指无瞋害。于“涅槃为至上乐”等(《中部》2.215;《法句》203, 204)语境中,指涅槃。于“由乐之断”等(《长部》1.232;《中部》1.271;《相应部》2.152)语境中,指乐受。于“不苦不乐之寂静,即称为乐”等(《相应部》4.253;《如是语》53)语境中,指舍受。于“阿难,我亦曾以多门说二受:乐受与苦受”等(《中部》2.89)语境中,指合意之乐。于“福之果报为乐”等
Idāni tato abhāyitabbabhāve kāraṇaṃ dassento ‘‘sukhasseta’’ntiādimāha. Tattha sukha-saddo ‘‘sukho buddhānamuppādo, sukhā virāgatā loke’’tiādīsu (dha. pa. 194) sukhamūle āgato. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) sukhārammaṇe. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’tiādīsu (ma. ni. 3.255) sukhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Sukho puññassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 118) sukhahetumhi. ‘‘Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.82) abyāpajje. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’ntiādīsu (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203, 204) nibbāne. ‘‘Sukhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232; ma. ni. 1.271; saṃ. ni. 2.152) sukhavedanāyaṃ. ‘‘Adukkhamasukhaṃ santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.253; itivu. 53) upekkhāvedanāyaṃ. ‘‘Dvepi mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 2.89) iṭṭhasukhesu. ‘‘Sukho vipāko puññāna’’ntiādīsu (peṭako. 23) iṭṭhavipāke. Idhāpi iṭṭhavipāke eva daṭṭhabbo. Iṭṭhassātiādīsu icchitabbato ceva aniṭṭhappaṭipakkhato ca iṭṭhassa. Kamanīyato manasmiñca kamanato pavisanato kantassa. Piyāyitabbato santappanato ca piyassa. Mananīyato manassa vaḍḍhanato ca manāpassāti attho veditabbo. Yadidaṃ puññānīti puññānīti yadidaṃ vacanaṃ, etaṃ sukhassa iṭṭhassa vipākassa adhivacanaṃ nāmaṃ. Sukhassetaṃ yadidaṃ puññānīti phalena kāraṇassa abhedopacāraṃ vadati. Tena katūpacitānaṃ puññānaṃ avassaṃbhāviphalaṃ sutvā appamattena sakkaccaṃ puññāni kattabbānīti puññakiriyāyaṃ niyojeti, ādarañca nesaṃ tattha uppādeti.
现在,为了说明他自己过去作为苏内德仙时所造的福业,在漫长的岁月中所享受、却被生生世世所遮蔽的极为广大的福报,令此义更显明,世尊便说“我确能忆念”等语。其中,“我确能忆念”是指以极其殊胜的智慧了知,依现量而觉悟。“长夜”是指极长的时间。“福德”是指布施供养等善行。“七年”即是七个年头。“慈心”:所谓“慈”,意为滋润,亦即令之湿润、柔和;也可解释为“在于朋友中间的状态”,或“针对朋友而行的运作”,故称为慈。若就特相、作用等而言,它以生起饶益为特相,以施与利益为作用,以调伏瞋恚为现起,以见众生可爱相为近因;其成就是平息瞋恚,失败则是生起私爱。“修习慈心”即修习与慈俱行的心。
Idāni attanā sunettakāle katena puññakammena dīgharattaṃ paccanubhūtaṃ bhavantarappaṭicchannaṃ uḷārataraṃ puññavipākaṃ udāharitvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ karonto ‘‘abhijānāmi kho panāha’’ntiādimāha. Tattha abhijānāmīti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāmi, paccakkhato bujjhāmi. Dīgharattanti cirakālaṃ. Puññānanti dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ. Satta vassānīti satta saṃvaccharāni. Mettacittanti mijjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Lakkhaṇādito pana hitākārappavattilakkhaṇā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Mettacittaṃ bhāvetvāti mettāsahagataṃ cittaṃ, cittasīsena samādhi vuttoti mettāsamādhiṃ metābrahmavihāraṃ uppādetvā ceva vaḍḍhetvā ca.
“七坏成劫”指七个大劫。由于提到了“坏劫”与“成劫”,实际上连坏住劫和成住劫也一并包含在内了。“此世间”指欲界。在世间坏灭时,“suda”只是一个垫词,意思是正在毁坏;也有文本读作“Varasaṃvaṭṭaṭṭhāne sudaṃ”。“劫”指时间。这里是以劫来指代时间,因为时间消逝时,一切便都会消亡,正如所说:“时间吞噬一切众生,连同他们自身。”(《本生注》1.2.190)因为提到“我成为光音天者”,所以应知这里所说的劫灭是以火劫毁灭世界的方式。“成为光音天者”意即通过在那里结生而投生于光音天梵界。“在世间转成时”,也就是世间正在重新形成。“我投生于空梵宫”:由于没有其他有情在那里出生,故说为“空”,那初禅地的梵宫最先有众生出现,我便以结生的方式投生、到达彼处。
Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti satta mahākappe. Saṃvaṭṭavivaṭṭaggahaṇeneva hi saṃvaṭṭaṭṭhāyivivaṭṭaṭṭhāyinopi gahitā. Imaṃ lokanti kāmalokaṃ. Saṃvaṭṭamāne sudanti saṃvaṭṭamāne, sudanti nipātamattaṃ, vipajjamāneti attho. ‘‘Varasaṃvattaṭṭhāne suda’’ntipi paṭhanti. Kappeti kāle. Kappasīsena hi kālo vutto, kāle khīyamāne sabbopi khīyateva. Yathāha – ‘‘kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190). ‘‘Ābhassarūpago homī’’ti vuttattā tejosaṃvaṭṭavasenettha kappavuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Ābhassarūpagoti tattha paṭisandhiggahaṇavasena ābhassarabrahmalokaṃ upagacchāmīti ābhassarūpago homi. Vivaṭṭamāneti saṇṭhahamāneti attho. Suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmīti kassaci sattassa tattha nibbattassa abhāvato suññaṃ yaṃ paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmavimānaṃ ādito nibbattati, taṃ paṭisandhiggahaṇavasena upapajjāmi upemi.
“梵天”:因为较欲界众生更为殊胜,因为其功德如此这般地广大,又因是从梵住而生,故称为梵天。因为他比梵众天和梵辅天更为伟大,故称为“大梵天”;正因如此,他能胜过他们而安住,故称为“胜者”;而他不被他们以任何功德所胜,故称为“不被胜者”。“aññadatthū”是一个表示决定的副词,意为“必定、即是”。“以见故为见者”,意思是凭借神通智能见到过去、未来、现在一切所应见的,故称为见者。“我令其余梵天的心安住于我的掌控中”,故称为“自在主”——应当如此来理解上下文。据说,当时菩萨虽然已证得八等至,但为了如那样地利益众生并圆满自己的波罗蜜,只对那两种禅那境地生起欢喜,借着修习慈梵住,便就这样辗转不断地流转于生死之中。因此,他才说:“七年……乃至……自在主。”
Brahmāti kāmāvacarasattehi visiṭṭhaṭṭhena tathā tathā brūhitaguṇatāya brahmavihārato nibbattanaṭṭhena ca brahmā. Brahmapārisajjabrahmapurohitehi mahanto brahmāti mahābrahmā, tato eva te abhibhavitvā ṭhitattā abhibhū. Tehi na kenacipi guṇena abhibhūtoti anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanato daso, atītānāgatapaccuppannānaṃ dassanasamattho abhiññāñāṇena passitabbaṃ passāmīti attho. Sesabrahmānaṃ iddhipādabhāvanābalena attano cittañca mama vase vattemīti vasavattī homīti yojetabbaṃ. Tadā kira bodhisatto aṭṭhasamāpattilābhīpi samāno tathā sattahitaṃ attano pāramipūraṇañca olokento tāsu eva dvīsu jhānabhūmīsu nikanti uppādetvā mettābrahmavihāravasena aparāparaṃ saṃsari. Tena vuttaṃ ‘‘satta vassāni…pe… vasavattī’’ti.
世尊如此开示了色界福报果报的广大后,接着为显示欲界福报的果报,而说“三十六次”等语。其中,“我曾为帝释”指于三十六次、即三十六回中,不投生他处,连续地成为帝释天——三十三天之主。所谓“为王”等:凭藉四种希有法与四种摄事令世间人民欢喜,故称为“王”;能转动轮宝,以四种成就之轮运转,并以此带动他人趋向正法,为利他而具足威仪之轮者,即是“转轮王”。在此,“王”是总称,“转轮王”是别称。依正法而行者称为“法行者”,即依循正理、公平正直而行。由全依法得王位而成为王,故为“法王”;也就是安住于十种善法及无有可责的王法之中,故称“法行者”。他以此正法令全世间欢喜,故称“法王”。又有一说:以利益他众之法而行者,为“法行者”;以利益自身之法而行者,为“法王”。转轮王是依法、依正理而得王权,并非以非法而得,故说:“由依法得王位故为法王。”
Evaṃ bhagavā rūpāvacarapuññassa vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni kāmāvacarapuññassapi vipākaṃ dassento ‘‘chattiṃsakkhattu’’ntiādimāha. Tattha sakko ahosinti chattiṃsakkhattuṃ chattiṃsavāre aññattha anupapajjitvā nirantaraṃ sakko devānamindo tāvatiṃsadevarājā ahosiṃ. Rājā ahosintiādīsu catūhi acchariyadhammehi catūhi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjetīti rājā. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. ‘‘Rājā’’ti cettha sāmaññaṃ, ‘‘cakkavattī’’ti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko, ñāyena samena vattatīti attho. Dhammeneva rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā, dasavidhe kusaladhamme agarahite ca rājadhamme niyuttoti dhammiko. Tena ca dhammena sakalaṃ lokaṃ rañjetīti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’ti.
因四方皆以大海为尽头,故称“四边尽”,特指各洲的大地,经文因此说“东方……乃至……自在”。“已征服者”意为已征服所应征服,即战胜了内在贪欲、嗔恚等如同敌王的烦恼,以及外在的敌军,已降伏而安住。转轮王虽无实际的战争,但由于依仗武力所得之胜利已然成就,故称“已胜”。“地方坚固”是指由于这位王具备四种稀有法,地方臣民于王权下获得了不可破坏的忠诚;或者说,王自身通过如法的行为,使国土获得安定稳固。因为残暴的国王以沉重赋税和刑罚逼迫世人,人们便会舍弃中部地区,迁往山边、海岸、峡谷等边境居住;若国王过于软弱,盗贼便以暴力掠取财物,残害百姓,人们即会放弃边境,住到国家中心。如此国王,其统治之下的地方是无法获得安定的。
Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya cāturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘puratthima…pe… issaro’’ti. Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayī vijinitvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘vijitasaṅgāmo’’ti vuttaṃ. Janapado vā catubbidhaacchariyadhammena samannāgato asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhabhattibhāvaṃ patto, janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Caṇḍassa hi rañño balidaṇḍādīhi lokaṃ pīḷayato manussā majjhimajanapadaṃ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrakandarādīni nissāya paccante vāsaṃ kappenti. Atimudukassa rañño corehi sāhasikadhanavilopapīḷitā manussā paccantaṃ pahāya janapadamajjhe vāsaṃ kappenti. Iti evarūpe rājini janapado thirabhāvaṃ na pāpuṇāti.
“具足七宝”即具备轮宝等七种宝物。七宝之中,转轮王以轮宝征服未服之地,以象宝、马宝在已征服的国土上安然巡行,以臣宝守护已征服的疆土,以其余诸宝享受受用之乐。第一宝令他的精进力圆满,最后一宝令他的智谋力圆满,象宝、马宝和居士宝则令他的财富力圆满。他藉由女宝和珠宝享受受用之乐,藉由其余诸宝享受自在威权之乐。当知,前三宝是由无嗔善根所生业之果报成就,中间三宝是由无贪善根所生业之果报成就,最后一宝是由无痴善根所生业之果报成就。
Sattaratanasamannāgatoti cakkaratanādīhi sattahi ratanehi samupeto. Tesu hi rājā cakkavattī cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite sukheneva anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti. Itthimaṇiratanehi upabhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti.
「勇悍者」意指具备力量的人,也就是无所畏惧的人,因此说“无畏惧者”。「支」指原因。由于这些缘故,他们被称为“英雄”,那便是“英雄之支”,所以注释说“这是精进的名称”。由于轮宝能一直运转至铁围山,因此说“以铁围山为界,安住于以大海为边际的大地”。「无棍杖」指不施行财物惩罚与身体惩罚;「无刀剑」指不运用军队进行战斗。为了说明这两方面,经文说“不以棍杖”等语。其意思是:有些国王,对犯错之人,罚以百钱、千钱,他们是以财物惩罚来治理王国;有些国王则施行截断肢体等刑罚,他们是以刀杖来治理王国。而我却舍弃了这两种惩罚,以无棍杖的方式统治。有些国王以利刃等武器伤害他人,以此来治理王国。而我不仅没有以武器令任何人流过哪怕堪比细蚊叮咬的一滴血,反而纯以正法统治——我对那些敌对国王说:‘来吧,大王!’就这样被他们接受和迎请,征服了前面所说的那片大地,成为主人而安住。
Sūrāti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha ‘‘abhīruno’’ti. Aṅganti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ vīraṅgaṃ. Tenāha ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’nti vuttaṃ. Adaṇḍenāti iminā dhanadaṇḍassa sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. Asatthenāti iminā pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘na daṇḍenā’’tiādi vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye katāparādhe satte satampi sahassampi gaṇhanti, te dhanadaṇḍena rajjaṃ kārenti. Ye chejjabhejjaṃ anusāsanti, te satthadaṇḍena. Ahaṃ pana duvidhampi daṇḍaṃ pahāya adaṇḍena ajjhāvasiṃ. Ye ekatodhārādinā satthena paraṃ viheṭhenti, te satthena rajjaṃ kārenti nāma. Ahaṃ pana satthena khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ kassaci anuppādetvā dhammeneva ‘‘ehi kho, mahārājā’’ti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṃ pathaviṃ abhijinitvā ajjhāvasiṃ, abhivijinitvā sāmī hutvā vasinti.
世尊如此以自身为证,开示福报果报的巨大之后,现在以偈颂的方式显示此义,说道:“你看,诸福之异熟……”等语。「乐求者」是一个呼唤语,用以招呼那些追求快乐的众生。在巴利经文中,本应是复数形式的“你们看”,此处作单数的“看”,应视为表达上的变格。那些将刀抵于他人胸口,或以夺取所喜财物等方式施暴的人,称为「暴虐者」,其行为即是「暴虐业」。因为他乃大地的主宰,所以称为「大地主」。
Iti bhagavā attānaṃ kāyasakkhiṃ katvā puññānaṃ vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni tamevatthaṃ gāthābandhanena dassento ‘‘passa, puññānaṃ vipāka’’ntiādimāha. Sukhesinoti ālapanavacanametaṃ, tena sukhapariyesake satte āmanteti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘passathā’’ti vattabbe ‘‘passā’’ti vacanabyattayo katoti daṭṭhabbo. Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā vā sāhasakāritāya sāhasikā, tesaṃ kammaṃ sāhasikakammaṃ. Pathaviyā issaro pathabyoti āha ‘‘puthavisāmiko’’ti.
10. 妻子经注释
10. Bhariyāsuttavaṇṇanā
63在第十部经中:「高声喧哗」指发出大的、高的声音。因为声音向上扬起,故称为「高」;因为声音广布扩散,故称为「大」。他们发出那种无法区分、难以单独辨认的混杂音声。应知,由众人同时发出的语言音声,无论在语义上还是音声上,都难以辨明,最终只会化作一阵巨大的喧嚣,传入耳中。「分鱼时」意为在如抢夺般分鱼的场合,或就是在分鱼的时候。因为在渔夫们卸下鱼筐并放置之处,大众会聚集起来,如此大声喧哗:‘这里再给我一条鱼!’‘给我一片鱼!’‘给你的那条太大,给我的这条太小了!’正对此情境,经文才说‘在渔夫将鱼筐卸下而放置之处’。另外,在为了捕鱼而撒下渔网的地方,渔夫们及其他人等也会大声叫嚷:‘鱼进去了!没进去!’‘捉住了!没捉住!’正对此情境,才说‘在渔网中……乃至……有高声喧哗’。「应作的义务」指诸如洗脚等应当做的侍奉事务。「粗恶的」指心态与言语都很粗暴。此处其余义理皆容易明了。
63. Dasame uccāsaddā mahāsaddā uddhaṃ uggatattā uccaṃ patthaṭattā mahantaṃ avinibbhogaṃ vinibhuñjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyaṃ saddaṃ karontā vadanti. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato ca saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macche vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehi, etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddamahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘kevaṭṭānaṃ macchapacchiṃ otāretvā ṭhitaṭṭhāne’’ti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho na paviṭṭho , gahito na gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘jāle vā…pe… mahāsaddo hotī’’ti. Kattabbavattanti pādaparikammādikattabbakiccaṃ. Kharāti cittena vācāya ca kakkhaḷā. Sesamettha uttānameva.
11. 易怒者经注释
11. Kodhanasuttavaṇṇanā
64在第十一经中,“为敌所作者”指那些应由敌人所为之事,或敌人会对你做的事。经中的“易怒者”指以瞋怒为习性、习惯发怒的人。而“这个易怒者”即“这个正在发怒的人”,其中的“这个”只是起指示作用的虚词。“为怒所乘者”指被怒气所左右、或被怒气完全制伏的人。接着说“他相貌丑陋也”,意思是:即使原本容貌端正、精心打扮的人,一旦发怒,也会因面容扭曲等变化而确实变得丑陋。为阐明“这对被瞋怒制服者而言,确实是今生来世的果报”之理,故先以“他相貌丑陋也”作断定,随后说“被瞋怒所制服”,以此显示必然的关联。
64. Ekādasame sapattakaraṇāti vā sapattehi kātabbā. Kodhananti kujjhanasīlaṃ. Kodhanoyanti kujjhano ayaṃ. Ayanti ca nipātamattaṃ. Kodhaparetoti kodhena anugato, parābhibhūto vā. Dubbaṇṇova hotīti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatappaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti. Etarahi āyatiñcāti kodhābhibhūtassa ekantamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘dubbaṇṇovā’’ti avadhāraṇaṃ katvā puna ‘‘kodhābhibhūto’’ti vuttaṃ.
“铁的状态”指无声誉的状态。因其给自他带来无利,故称“生无义者”。“从内部”即从内在,或从心中。“人们不觉知此”意为:这称为瞋的内在危险,生于自己心中,产生无义与扰乱心等怖畏。对于这怖畏之因,愚昧的大众并不了知。“于”(yaṃ)即“于何处”(yattha),是处格意义的代词。其关联为:当瞋压倒人之时,彼时即成为盲暗。或者“于”是表原因之词,因瞋生起时压制人、胜出人,所以那时成为盲暗,即于发怒时——这是由于yaṃ-taṃ(于何—于彼)二者必有联系之故。再者,“于”是动作的执取(关系代词)。“压制”(sahati)即此瞋的压制与胜出,这即是“成为盲暗”之义。或者,谁被瞋压制、胜出,那时他便成盲暗。因此,发怒者不知义,发怒者不见法。
Ayasabhāvanti akittimabhāvaṃ. Attano paresañca anatthaṃ janetīti anatthajanano. Antaratoti abbhantarato, cittato vā. Taṃ jano nāvabujjhatīti kodhasaṅkhātaṃ antarato abbhantare attano citteyeva jātaṃ anatthajananacittappakopanādibhayaṃ bhayahetuṃ ayaṃ bālamahājano na jānāti. Yanti yattha. Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Yasmiṃ kāle kodho sahate naraṃ, andhatamaṃ tadā hotīti sambandho. Yanti vā kāraṇavacanaṃ, yasmā kodho uppajjamāno naraṃ sahate abhibhavati, tasmā andhatamaṃ tadā hoti, yadā kuddhoti attho yaṃ-taṃ-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato. Atha vā yanti kiriyāparāmasanaṃ. Sahateti yadetaṃ kodhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ, etaṃ andhatamaṃ bhavananti attho. Atha vā yaṃ naraṃ kodho sahate abhibhavati, tassa andhatamaṃ tadā hoti. Tato ca kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passatīti.
“增长”(bhūnaṃ)指生长,破坏它即是“杀增长者”(bhūnahaccāni),因此说“失增长者”。为阐明“调伏”(dama)一词所表之义,在指出“以慧、以精进、以见”时,便说“以何种调伏?”等。因为“调伏”一词有多种含义。在“以真实调伏,具足调伏,达吠陀彼岸,圆满梵行”中,调伏指根律仪,因为“调伏以意为第六的诸根”。在“若有真实与调伏与施舍,于忍辱更殊胜”中,调伏指慧,因为“调伏、断除杂染”。在“以布施、调伏、自制、说真实,有福及福之来处”中,调伏指布萨羯磨,因为“以安居之力调伏身业等”。在“具足此调伏与寂止,你能住于苏那巴兰答边地”中,调伏指堪忍、安忍,因为“调伏、去除忿怒、怨恨、覆藏等”。在“欲慢者此处无调伏,无定者此处无牟尼性”中,调伏指七觉支等属于定分之法,因为“以此调伏心”。在此处,也由“以调伏、以慧、以精进、以见断除它”一语,以“调伏”一词指代慧、精进与见。
Bhūnaṃ vuccati vuddhi, tassa hananaṃ ghāto etesanti bhūnahaccāni. Tenāha ‘‘hatavuddhīnī’’ti. Dama-saddena vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ paññāvīriyena diṭṭhiyāti vuttanti dassento ‘‘katarena damenā’’tiādimāha. Anekattho hi dama-saddo. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195; su. ni. 467) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto ‘‘manacchaṭṭhāni indriyāni dametī’’ti katvā. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā damo ‘‘saṃkilesaṃ dameti pajahatī’’ti katvā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti (saṃ. ni. 4.365) ettha uposathakammaṃ damo ‘‘upavasanavasena kāyakammādīni dametī’’ti katvā. ‘‘Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapadantare viharitu’’nti (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88) ettha adhivāsanakkhanti damo ‘‘kodhūpanāhamakkhādike dameti vinodetī’’ti katvā. ‘‘Na mānakāmassa damo idhatthi, na monamatthi asamāhitassā’’ti (saṃ. ni. 1.9) ettha abhisambojjhaṅgādiko samādhipakkhiko dhammo damo ‘‘dammati cittaṃ etenā’’ti katvā. Idhāpi ‘‘taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti vacanato dama-saddena paññāvīriyadiṭṭhiyo vuttā.