1-2. 无记经等的注释
1-2. Abyākatasuttādivaṇṇanā
54-5554-55. 第六品的第一部经本来就很容易理解。在第二部经中,讲到过去世中能招感新生命的业时,说“在过去世的业有中,痴是无明,造作是行,贪爱是渴爱,趋近是取,思是有”,这样说明了连同其辅助条件在内的五种业轮。而“现在我的这个生命体不应再有”这一句,则说明了与识、名色、六处、触、受相应的现在五种果报轮。“存在的”是指从究竟意义上真实存在的东西。因此说“已生”。因为它是由条件所生的,所以称为“已生”。“我舍弃它”是指通过舍弃与它相系属的欲贪,就由该舍弃本身以成就未来不生起之法性的方式,我舍弃、弃舍。Haritanta(中部义注1.303)就是绿色的。以“anta”一词作词的增长,如“vanantaṃ suttantaṃ”。依止青草等而涅槃,这是意思。Pathanta就是大路。Selanta就是山。Udakanta就是水。Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāgaṃ指无草无灌木、偏远而露天的地面;Anāhārā指没有因缘,即无执取。其余在此处是显了的。
54-55. Chaṭṭhavaggassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye atīte attabhāve nibbattakaṃ kammanti ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavo’’ti evamāgataṃ saparikkhāraṃ pañcavidhaṃ kammavaṭṭamāha. Etarahi me attabhāvo na siyāti viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāsahitaṃ paccuppannaṃ pañcavidhaṃ vipākavaṭṭamāha. Yaṃ atthikanti yaṃ paramatthato vijjamānakaṃ. Tenāha ‘‘bhūta’’nti. Tañhi paccayanibbattatāya ‘‘bhūta’’nti vuccati. Taṃ pajahāmīti tappaṭibaddhacchandarāgappahānena tato eva āyatiṃ anuppattidhammatāpādanavasena pajahāmi pariccajāmi. Haritantanti (ma. ni. aṭṭha. 1.303) haritameva. Anta-saddena padavaḍḍhanaṃ kataṃ yathā ‘‘vanantaṃ suttanta’’nti, allatiṇādīni āgamma nibbāyatīti attho. Pathantanti mahāmaggaṃ. Selantanti pabbataṃ. Udakantanti udakaṃ. Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāganti tiṇagumbādirahitaṃ vivittaṃ abbhokāsabhūmibhāgaṃ. Anāhārāti apaccayā nirupādānā. Sesamettha uttānameva.
《帝萨梵天经》的注释
3. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā
56在第三部经里,那些远离的住处同时也是边远的、极远的,所以经文说“边远的、极远的”。处于尽边的就是边远,边远的本身就是极远。这两种说法都在显示极其遥远。所谓“在等持中安立”,是指以均衡的方式运用诸根,也就是在修习诸根的平衡。与观心相应的定,虽然在诸行相上并未远离,但由于远离了常相等相,所以称为“无相”,因此说“无相”就是指强有力的观定。
56. Tatiye vivittāni tādisāni pana pariyantāni atidūrāni hontīti āha ‘‘antimapariyantimānī’’ti. Ante bhavāni antimāni, antimāniyeva pariyantimāni. Ubhayenapi atidūrataṃ dasseti. Samannāhāre ṭhapayamānoti indriyaṃ samākārena vattento indriyasamataṃ paṭipādento nāma hoti. Vipassanācittasampayutto samādhi, satipi saṅkhāranimittāvirahe niccanimittādivirahato ‘‘animitto’’ti vuccatīti āha ‘‘animittanti balavavipassanāsamādhi’’nti.
4-7. 狮子将军等经的注释
4-7. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā
57-60第四项中,“可厌者”是指圣者所呵责的吝啬。因为可厌者与顽固的悭吝相似,它阻断了一切善法的根源,所以没有比这更低劣的了。这里其余的部分,比如第五项等,意思都很浅显易懂。
57-60. Catutthe kucchito ariyo kadariyo. Thaddhamacchariyasadisaṃ hi kucchitaṃ sabbanihīnaṃ natthi sabbakusalānaṃ ādibhūtassa nisedhanato. Sesamettha pañcamādīni ca uttānatthāneva.
第8经《瞌睡经》的注释
8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā
6161. 在第八经中,“应当作意光明想”的意思是:无论白天还是夜晚,你都应当作意太阳、灯光、月亮、摩尼珠等的光明,作意“这是光明”。这里说的是:对于白天或夜晚所见的日月光明等,你应当按所见到的样子去作意,把它放在心里。就像善修光明遍的人那样,遍所产生的光明在夜里能随自己的意愿、想持续多久就持续多久地现前,你借此在夜里安立白天的想,像白天一样远离昏沉睡眠。因此他说“如昼,如夜”。“以敞开的心”就是如此以不覆盖之心,因昏沉睡眠的遮盖而无所覆盖。“不被遮蔽”就是以不被遍覆、不被完全遮盖。“俱有光明”就是与智俱有光明。无论是去除昏沉睡眠的光明,还是遍的光明,或是预备业的光明,就像随烦恼光明一样,这一切光明都是由智所生起的。若不做那些事,人就会有重大损失,因此那些事是必须做的。而那些即使不做也可以的,因为在因缘和合时应当做,所以说“其余的是应当做的”。或者,应当做的业能够作,所以是“应当做的”。其余的事,他们也说“是应当做的”。
61. Aṭṭhame ālokasaññaṃ manasi kareyyāsīti divā vā rattiṃ vā sūriyapajjotacandamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ‘‘āloko’’ti manasi kareyyāsi. Idaṃ vuttaṃ hoti – sūriyacandālokādiṃ divā rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi kareyyāsi, citte ṭhapeyyāsi. Yathā te subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati, yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeyyāsi, divā viya vigatathinamiddhova bhaveyyāsīti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena thinamiddhapidhānena apihitattā. Apariyonaddhenāti samantato anonaddhena asañchāditena. Sahobhāsanti sañāṇobhāsaṃ. Thinamiddhavinodanaālokopi vā hotu kasiṇālokopi vā parikammālokopi vā, upakkilesāloko viya sabboyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhānovāti. Yesaṃ akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti, tāni avassaṃ kātabbāni. Yāni akātumpi vaṭṭanti, sati samavāye kātabbato tāni karaṇīyānīti āha ‘‘itarāni karaṇīyānī’’ti. Atha vā kattabbāni kammāni karaṇaṃ arahantīti karaṇīyāni. Itarāni kiccānītipi vadanti.
由争论引发的言论是这样的:“你不懂这个法和律,我懂这个法和律;你怎么可能懂这个法和律?你是邪行道者,我是正行道者;我的话前后一致,你的话前后不一致;该先说的你后说,该后说的你先说;你长久以来的习惯已被推翻;你的论点已被驳倒;你已被论破。去为你的论点寻求解脱吧!如果有本事,现在就把它解开。”其中,“我的话前后一致”意思是:我的话连贯、顺畅,合乎义理,合乎道理;或者说,前后不相矛盾。“你的话前后不一致”意思是:你的话不连贯、不顺畅。“你长久以来的习惯已被推翻”意思是:你长期以来因反复习行而非常熟练的东西,被我一句话就彻底翻转过来,你什么都不懂。“你的论点已被驳倒”意思是:我在你的论点中指出了过失。“去为你的论点寻求解脱吧”意思是:为了从过失中解脱出来,去各处游学吧。“如果有本事,现在就把它解开”意思是:如果你现在自己有本事,就立刻把它解开。
Ādinayappavattā viggāhikakathāti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi. Cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti (dī. ni. 1.18; ma. ni. 3.41) evaṃpavattā kathā. Tattha sahitaṃ meti (dī. ni. aṭṭha. 1.18) mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ, atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Sahitanti vā pubbāparāviruddhaṃ. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho. Āropito te vādoti mayā tava vāde doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara vicara, tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idāni eva nibbeṭhehīti attho.
渴爱在这里被彻底灭尽,所以叫“渴爱灭尽”,也就是在这个当中。“渴爱灭尽”是处格,因此他说“以它作为所缘”。“心解脱性”是指心从一切烦恼杂染中脱离。“在后阶段,行道”就是指对圣谛的现观。这个行道是奉行教法者的行境,必须各自亲证,所以他说“我问的是:请简要开示前行之道”。因为不动法的本性,已经超越了名为灭尽与坏灭的终点,所以叫“究竟”;它本身因为不退转,是最终的归宿,所以叫“究竟终结”。因此他说“意思是:一向终结、恒常终结”。因为对于已通达的出世间法,其观见确实没有所谓动摇变坏。绝对地,对此有从四种瑜伽中的安稳,所以叫“究竟瑜伽安稳”。因为道梵行已经圆满完成,且其本性不退转,所以叫“究竟梵行者”,即“究竟梵行”。因此他说“意思是:常梵行者”。终尽,就是道梵行的终尽,也是轮回苦的终尽。
Taṇhā sabbaso khīyanti etthāti taṇhāsaṅkhayo, tasmiṃ. Taṇhāsaṅkhayeti ca idaṃ visaye bhummanti āha ‘‘taṃ ārammaṇaṃ katvā’’ti. Vimuttacittatāyāti sabbasaṃkilesehi vippayuttacittatāya. Aparabhāge paṭipadā nāma ariyasaccābhisamayo. Sā sāsanacārigocarā paccattaṃ veditabbatoti āha ‘‘pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchatī’’ti. Akuppadhammatāya khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā, so eva aparihāyanasabhāvattā accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭhā. Tenāha ‘‘ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho’’ti. Na hi paṭividdhassa lokuttaradhammassa dassannaṃ kuppannaṃ nāma atthi. Accantameva catūhi yogehi khemo etassa atthīti accantayogakkhemī. Maggabrahmacariyassa vusitattā tassa ca aparihāyanasabhāvattā accantaṃ brahmacārīti accantabrahmacārī. Tenāha ‘‘niccabrahmacārīti attho’’ti. Pariyosānanti maggabrahmacariyapariyapariyosānaṃ vaṭṭadukkhapariyosānañca.
“五蕴”就是五取蕴。这里说“一切法”,是就整个萨迦耶(有身)而说的,因为这里指的是观智的所缘境。因此,处和界也应看作属于同一范围。所以世尊说“不足以执取”。不足以执取,就是不适合以“这是我的,这是我的我”的方式去执著。就像“足以厌离、足以离贪”等说法中那样,“alaṃ”这个词也有“适合、足以”的意思,所以他说“不足以”。“成就”就是生起。虽然第三和第四这两种清净属于证知慧,但由于它的本性就是见到有因缘的名色,而且在把握因缘时,因为见到有因缘,所以知道是无常;名色无常所以是苦;苦所以是无我——从意义上说,这三相非常明显,所以他说“以知遍知而了知无常、苦、无我”。同样,对于度遍知,也是以这种方式,把名色归结为无常等,来说明“不足以执取”,而不是把它归结为证知慧的资粮法。因为前者(知遍知)是从意义上把握已经成立的三相,因为它以辨别自相为本质;后者(度遍知)则是把三相加到自相上进行思惟。由于它只存在于一个心刹那,仅仅是一次生起,所以极其微细。为了显示把握色的粗显,他开示了把握无色。在开示时,因为受是贴近的所缘,特别是因为长老乐于贪著快乐,内心贪著于有的滋味,所以依受而令其生起并加以开示。
Pañcakkhandhāti pañcupādānakkhandhā. Sakkāyasabbañhi sandhāya idha ‘‘sabbe dhammā’’ti vuttaṃ vipassanāvisayassa adhippetattā. Tasmā āyatanadhātuyopi taggatikā eva daṭṭhabbā. Tenāha bhagavā ‘‘nālaṃ abhinivesāyā’’ti. Na yuttā abhinivesāya ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti ajjhosānāya. ‘‘Alameva nibbindituṃ alaṃ virajjitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143) viya alaṃ-saddo yuttatthopi hotīti āha ‘‘na yuttā’’ti. Sampajjantīti bhavanti. Yadipi ‘‘tatiyā catutthī’’ti idaṃ visuddhidvayaṃ abhiññāpaññā, tassa pana sapaccayanāmarūpadassanabhāvato sati ca paccayapariggahe sapaccayattā aniccanti, nāmarūpassa aniccatāya dukkhaṃ, dukkhañca anattāti atthato lakkhaṇattayaṃ supākaṭameva hotīti āha ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānātī’’ti. Tatheva tīraṇapariññāyāti iminā aniccādibhāvena nālaṃ abhinivesāyāti nāmarūpassa upasaṃharati, na abhiññāpaññānaṃ sambhāradhammānaṃ. Purimāya hi atthato āpannaṃ lakkhaṇattayaṃ gaṇhāti salakkhaṇasallakkhaṇaparattā tassā. Dutiyāya sarūpato tassā lakkhaṇattayāropanavasena sammasanabhāvato. Ekacittakkhaṇikatāya abhinipātamattatāya ca appamattakampi. Rūpapariggahassa oḷārikabhāvato arūpapariggahaṃ dasseti. Dassento ca vedanāya āsannabhāvato, visesato sukhasārāgitāya, bhavassādagadhitamānasatāya ca therassa vedanāvasena nibbattetvā dasseti.
“尽离贪”是指被称为尽灭的离贪,也就是诸行的坏灭。依靠它,对一切诸行彻底离贪,那涅槃就是究竟的离贪。在“观灭者”这个词里也是这样。他以同样的道理类推,并部分展开来说:“因为灭……中略……唯有两种。”舍弃诸蕴,是依断除与它们相连的烦恼来说的。因为,当以某种方式通过观断除烦恼时,就可以用同样的方式说以那些烦恼为标志的诸蕴也被舍弃,这是应当说的,所以他说:“因为那观……中略……舍弃。”就所缘来说,是依作用成就而作为所缘。这样,除了道之外,其他以涅槃为所缘的现入与舍弃不存在,这个道理自然成立。以舍弃与现入这两种因。那就是道。一切蕴的舍弃,应当理解为通过断除与它们系属的烦恼而实现。或者,因为观心现入,所以这是就与道相应的心而说的。而道以正断的方式舍弃烦恼和诸蕴,因此,依次第依观与道的方式,也应当知道有现入、舍弃和放舍。“具足这两者”就是具足观和具足道。从“以无常随观断除常想”等话可知,正如依观能获得烦恼的舍弃与遣除,未来由那些烦恼所应生的诸蕴的舍弃与遣除也应当被说明。而现入的舍遣,则应依于在道中证得的、作为唯一原因的趣出观来了知。但在道中,这两者都是依法尔之理而必然成立的。因此他说:“具足这两者的人”等等。根据提问者的意趣,在“不在世间执取任何东西”这句中,是就欲取而否定执取,所以他说:“不以渴爱而执取。”或者,若不以渴爱而执取,以见而执取就根本没有机会,因此只说“以渴爱”。不执取就是不取着。或者,不以见执取的方式,以“常”等想法不执取。他只简要地说了,就是根据那提问者的意趣,没有展开而说。
Khayavirāgoti khayasaṅkhāto virāgo saṅkhārānaṃ palujjanā. Yaṃ āgamma sabbaso saṅkhārehi virajjanā hoti, taṃ nibbānaṃ accantavirāgo. Nirodhānupassimhipīti nirodhānupassipadepi. Eseva nayoti atidisitvā taṃ ekadesena vivaranto ‘‘nirodhopi hi…pe… duvidhoyevā’’ti āha. Khandhānaṃ pariccajanaṃ tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti yenākārena vipassanā kilese pajahati, tenākārena taṃnimittakkhandhe ca pajahatīti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘sā hi…pe… vossajjatī’’ti. Ārammaṇatoti kiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇato. Evañhi maggato aññesaṃ nibbānārammaṇānaṃ pakkhandanavossaggābhāvo siddhova hoti. Pariccajanena pakkhandanena cāti dvīhipi vā kāraṇehi. Soti maggo. Sabbesaṃ khandhānaṃ vossajjanaṃ tappaṭibaddhasaṃkilesappahānena daṭṭhabbaṃ. Yasmā vā vipassanācittaṃ pakkhandatīti maggasampayuttacittaṃ sandhāyāha. Maggo ca samucchedavasena kilese khandhe ca pariccajati, tasmā yathākkamaṃ vipassanāmaggānañca vasena pakkhandanapariccāgavossaggāpi veditabbā. Tadubhayasamaṅgīti vipassanāsamaṅgī maggasamaṅgī ca. ‘‘Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’’tiādivacanato (paṭi. ma. 1.52) hi yathā vipassanāya kilesānaṃ pariccāgappaṭinissaggo labbhati, evaṃ āyatiṃ tehi kilesehi uppādetabbakkhandhānampi pariccāgapaṭinissaggo vattabbo. Pakkhandanapaṭinissaggo pana magge labbhamānāya ekantakāraṇabhūtāya vuṭṭhānagāminivipassanāya vasena veditabbo. Magge pana tadubhayampi ñāyāgatameva nippariyāyatova labbhamānattā. Tenāha ‘‘tadubhayasamaṅgīpuggalo’’tiādi. Pucchantassa ajjhāsayavasena ‘‘na kiñci loke upādiyatī’’ti ettha kāmupādānavasena upādiyanaṃ paṭikkhipatīti āha ‘‘taṇhāvasena na upādiyatī’’ti. Taṇhāvasena vā asati upādiyane diṭṭhivasena upādiyanaṃ anavakāsamevāti ‘‘taṇhāvasena’’icceva vuttaṃ. Na parāmasatīti nādiyati. Diṭṭhiparāmāsavasena vā ‘‘nicca’’ntiādinā na parāmasati. Saṃkhitteneva kathesīti tassa ajjhāsayavasena papañcaṃ akatvā kathesi.
第九 慈经注
9. Mettasuttavaṇṇanā
6262. 第九经中,“比丘们,不要怕福”(《如是语》注62)这里,“不要”(mā)是表示禁止的虚词。“福”(puñña)这个词,在“比丘们,因为受持善法的缘故,这福就这样增长”(《长部》3.80)等文句里,指的是福的果报。在“比丘们,这个被无明笼罩的人,如果造作福行……”(《相应部》2.51)等文句里,指的是欲界和色界的善行。在“识趣向福”(《相应部》2.51)等文句里,指的是殊胜善趣的投生存在。在“比丘们,有三种福行事:布施所成的福行事、持戒所成的福行事、修习所成的福行事”(《如是语》60;《长部》3.305;《增支部》8.36)等文句里,指的是善的思。但在这里,应当理解为三界的一切善法。“畏”(bhāyittha)这里,怖畏有两种:智怖畏和惊畏怖畏。其中,“比丘们,那些长寿、容貌端正、多享快乐、久住于宏伟天宫的天众,听了如来说法之后,大多数都生起怖畏、悚惧、恐惧”(《增支部》4.33)这段说的是智怖畏。“曾有怖畏,曾有战栗,曾有身毛竖立”(《长部》2.318)等文句说的是惊畏怖畏。这里也只是指惊畏怖畏。这里的意思是:比丘们,长久以来身语的防护、履行义务与职责、一座食、一卧处、调伏诸根、以头陀支摄心、正念正知、依业处精勤而策励精进——像这样等诸福,是比丘应当持续不断修习的,对这些不要害怕,不要生起恐惧和惊惶。不要因为害怕障碍现法之乐,就畏惧那些能在来世带来涅槃之乐的诸福。这里的“福”(puññehi)是依格之外的属格。
62. Navame mā, bhikkhave, puññānanti (itivu. aṭṭha. 62) ettha māti paṭisedhe nipāto. Puñña-saddo ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.80) puññaphale āgato. ‘‘Avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) kāmarūpāvacarasucaritesu. ‘‘Puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.51) sugativisesabhūte upapattibhave. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’’tiādīsu (itivu. 60; dī. ni. 3.305; a. ni. 8.36) kusalacetanāyaṃ. Idha pana tebhūmakakusaladhamme veditabbo. Bhāyitthāti ettha duvidhaṃ bhayaṃ ñāṇabhayaṃ, sārajjabhayanti. Tattha ‘‘yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) āgataṃ ñāṇabhayaṃ. ‘‘Ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso’’tiādīsu (dī. ni. 2.318) āgataṃ sārajjabhayaṃ. Idhāpi sārajjabhayameva. Ayañhettha attho – bhikkhave, dīgharattaṃ kāyavacīsaṃyamo vattappaṭivattapūraṇaṃ ekāsanaṃ ekaseyyaṃ indriyadamo dhutadhammehi cittassa niggaho satisampajaññaṃ kammaṭṭhānānuyogavasena vīriyārambhoti evamādīni yāni bhikkhunā nirantaraṃ pavattetabbāni puññāni, tehi mā bhāyittha, mā bhayaṃ santāsaṃ āpajjittha. Ekaccassa diṭṭhadhammasukhassa uparodhabhayena samparāyikanibbānasukhadāyakehi puññehi mā bhāyitthāti. Nissakke idaṃ sāmivacanaṃ.
现在,为了说明从那以后没有什么可害怕的理由,说了“这是乐……”等话。其中,“乐”这个词,在“诸佛出世是乐,世间离欲是乐”等(《法句》194)中,指的是乐的根源。在“摩诃梨,因为色是乐、随乐而行、融入乐”等(《相应部》3.60)中,指的是以乐为对象。在“比丘们,天界的乐到底有多大,实在难以说尽”等(《中部》3.255)中,指的是乐的条件。在“积福是乐”等(《法句》118)中,指的是乐的原因。在“这些法是现法乐住”等(《中部》1.82)中,指的是没有嗔害。在“涅槃是至高之乐”等(《中部》2.215;《法句》203、204)中,指的是涅槃。在“由于乐的断除”等(《长部》1.232;《中部》1.271;《相应部》2.152)中,指的是乐受。在“不苦不乐是寂静的,这被称为乐”等(《相应部》4.253;《如是语》53)中,指的是舍受。在“阿难,我也曾以多种方式说过两种受:乐受和苦受”等(《中部》2.89)中,指的是合意的乐。在“福的果报是乐”等(《藏释》23)中,指的是合意的果报。这里也应该理解为合意的果报。“合意的”等——因为它是所希求的,又是不合意者的对治,所以是合意的。因为可爱、能入于心、令心趋入,所以是可爱的。因为可亲、能令满足,所以是可亲的。因为可悦意、能增长心,所以是悦意的——应该这样理解其含义。“所谓福”——“福”这个说法,就是乐、合意、果报的同义词、名称。“这是乐,所谓福”——这是用果来说因,表示两者没有区别。听了这个之后,知道所造所积的福必定会有果报,于是劝勉人们不放逸、恭敬地行福,并让他们对行福生起尊重。
Idāni tato abhāyitabbabhāve kāraṇaṃ dassento ‘‘sukhasseta’’ntiādimāha. Tattha sukha-saddo ‘‘sukho buddhānamuppādo, sukhā virāgatā loke’’tiādīsu (dha. pa. 194) sukhamūle āgato. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) sukhārammaṇe. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’tiādīsu (ma. ni. 3.255) sukhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Sukho puññassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 118) sukhahetumhi. ‘‘Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.82) abyāpajje. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’ntiādīsu (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203, 204) nibbāne. ‘‘Sukhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232; ma. ni. 1.271; saṃ. ni. 2.152) sukhavedanāyaṃ. ‘‘Adukkhamasukhaṃ santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.253; itivu. 53) upekkhāvedanāyaṃ. ‘‘Dvepi mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 2.89) iṭṭhasukhesu. ‘‘Sukho vipāko puññāna’’ntiādīsu (peṭako. 23) iṭṭhavipāke. Idhāpi iṭṭhavipāke eva daṭṭhabbo. Iṭṭhassātiādīsu icchitabbato ceva aniṭṭhappaṭipakkhato ca iṭṭhassa. Kamanīyato manasmiñca kamanato pavisanato kantassa. Piyāyitabbato santappanato ca piyassa. Mananīyato manassa vaḍḍhanato ca manāpassāti attho veditabbo. Yadidaṃ puññānīti puññānīti yadidaṃ vacanaṃ, etaṃ sukhassa iṭṭhassa vipākassa adhivacanaṃ nāmaṃ. Sukhassetaṃ yadidaṃ puññānīti phalena kāraṇassa abhedopacāraṃ vadati. Tena katūpacitānaṃ puññānaṃ avassaṃbhāviphalaṃ sutvā appamattena sakkaccaṃ puññāni kattabbānīti puññakiriyāyaṃ niyojeti, ādarañca nesaṃ tattha uppādeti.
现在,为了说明他自己在过去做苏内塔苦行者时所造的福业,以及他在漫长岁月里所享受的、被一次次投生所遮蔽的、极为广大的福报果报,让这个道理更加清楚,世尊说了“我确实能忆念”等话。其中,“我确实能忆念”是指以极其殊胜的智慧了知,从现前经验中觉悟。“长时间”是指很久以来。“福德”是指布施等善法。“七年”就是七个年头。“慈心”:能滋润、令柔和,所以叫慈,意思是令柔软、亲切;也可以说,是处于朋友的状态,或者是针对朋友而运作,所以叫慈。若从特相等方面来说,它以生起利益为特相,以带来利益为作用,以调伏瞋恚为现起,以看见众生的可爱之处为近因;它的成就是平息瞋恚,它的失败是生起贪爱。“修习慈心”是指与慈俱行的心;这里以心为代表来说定,所以是指生起并增长慈定、慈梵住。
Idāni attanā sunettakāle katena puññakammena dīgharattaṃ paccanubhūtaṃ bhavantarappaṭicchannaṃ uḷārataraṃ puññavipākaṃ udāharitvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ karonto ‘‘abhijānāmi kho panāha’’ntiādimāha. Tattha abhijānāmīti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāmi, paccakkhato bujjhāmi. Dīgharattanti cirakālaṃ. Puññānanti dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ. Satta vassānīti satta saṃvaccharāni. Mettacittanti mijjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Lakkhaṇādito pana hitākārappavattilakkhaṇā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Mettacittaṃ bhāvetvāti mettāsahagataṃ cittaṃ, cittasīsena samādhi vuttoti mettāsamādhiṃ metābrahmavihāraṃ uppādetvā ceva vaḍḍhetvā ca.
七个坏成劫,就是七个大劫。因为提到了坏成劫,也就把坏住劫和成住劫都包括进去了。这里说的“此世间”,是指欲界。在世间坏灭时,“suda”只是个语气助词,意思是正在毁坏;也有版本读作“Varasaṃvaṭṭaṭṭhāne sudaṃ”。“劫”是指时间。这里用劫来指代时间,因为时间消尽时,一切也就都消尽了。正如所说:“时间吞噬一切众生,连同它们自己。”(《本生注》1.2.190)因为说到“我成为光音天者”,所以应当知道,这里所说的劫灭是按火劫毁灭世界的方式来讲的。“成为光音天者”,意思是靠在那里结生而投生到光音天梵界。“在世间转成时”,意思是正在重新形成。“我投生于空梵宫”:因为最初没有任何众生在那里出生,所以说是“空”;那被称为初禅地的梵宫最先有众生出现,我便以结生的方式投生、到达那里。
Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti satta mahākappe. Saṃvaṭṭavivaṭṭaggahaṇeneva hi saṃvaṭṭaṭṭhāyivivaṭṭaṭṭhāyinopi gahitā. Imaṃ lokanti kāmalokaṃ. Saṃvaṭṭamāne sudanti saṃvaṭṭamāne, sudanti nipātamattaṃ, vipajjamāneti attho. ‘‘Varasaṃvattaṭṭhāne suda’’ntipi paṭhanti. Kappeti kāle. Kappasīsena hi kālo vutto, kāle khīyamāne sabbopi khīyateva. Yathāha – ‘‘kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190). ‘‘Ābhassarūpago homī’’ti vuttattā tejosaṃvaṭṭavasenettha kappavuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Ābhassarūpagoti tattha paṭisandhiggahaṇavasena ābhassarabrahmalokaṃ upagacchāmīti ābhassarūpago homi. Vivaṭṭamāneti saṇṭhahamāneti attho. Suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmīti kassaci sattassa tattha nibbattassa abhāvato suññaṃ yaṃ paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmavimānaṃ ādito nibbattati, taṃ paṭisandhiggahaṇavasena upapajjāmi upemi.
称为梵天,是因为他比欲界众生更殊胜,因为他的功德被如此这般地增盛,也因为他是从梵住中产生的。比梵众天和梵辅天更伟大的,就是大梵天;正因为他胜过他们而安住,所以叫征服者;他不被他们以任何功德胜过,所以叫不被征服者。aññadatthū 是一个表示决定语气的副词。因为能见,所以叫见者,意思是凭神通智见到过去、未来、现在应当见到的一切。靠修习神足的力量,使其余梵天的心以及我自己的心都在我的掌控之中,所以叫自在主——应该这样理解上下文。据说,当时菩萨虽然已证得八等至,但为了那样利益众生并圆满自己的波罗蜜,对那两种禅那境地生起爱著,借着慈梵住的修习,便一再地流转于生死之中。因此他才说:“七年……中略……自在主。”
Brahmāti kāmāvacarasattehi visiṭṭhaṭṭhena tathā tathā brūhitaguṇatāya brahmavihārato nibbattanaṭṭhena ca brahmā. Brahmapārisajjabrahmapurohitehi mahanto brahmāti mahābrahmā, tato eva te abhibhavitvā ṭhitattā abhibhū. Tehi na kenacipi guṇena abhibhūtoti anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanato daso, atītānāgatapaccuppannānaṃ dassanasamattho abhiññāñāṇena passitabbaṃ passāmīti attho. Sesabrahmānaṃ iddhipādabhāvanābalena attano cittañca mama vase vattemīti vasavattī homīti yojetabbaṃ. Tadā kira bodhisatto aṭṭhasamāpattilābhīpi samāno tathā sattahitaṃ attano pāramipūraṇañca olokento tāsu eva dvīsu jhānabhūmīsu nikanti uppādetvā mettābrahmavihāravasena aparāparaṃ saṃsari. Tena vuttaṃ ‘‘satta vassāni…pe… vasavattī’’ti.
世尊这样说明了色界福报的果报广大之后,接着为了显示欲界福报的果报,说了“三十六次”等话。其中,“我曾是帝释”的意思是:在三十六次、也就是三十六个轮次中,我没有投生到别处,而是不间断地成为帝释天——三十三天之主。“我曾是国王”等句中:以四种希有法和四种摄事让世间民众欢喜,所以叫“王”。能转动轮宝,以四种成就之轮运转,并以此带动他人,为了利益他人而具备威仪之轮,这样的人就是“转轮王”。在这里,“王”是通称,“转轮王”是特称。“如法而行”就是如法的,意思是依照正理、公平而行。完全依法获得王位而成为王,所以叫“法王”;也就是安住在十种善法和无可指责的王法之中,所以叫“如法的”。他以这种正法让整个世界欢喜,所以叫“法王”。或者说,以利益他人的法而行,就是“如法的”;以利益自己的法而行,就是“法王”。因为转轮王是依法、依正理获得王权,而不是以非法获得,所以说“由于依法获得王位,所以是法王”。
Evaṃ bhagavā rūpāvacarapuññassa vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni kāmāvacarapuññassapi vipākaṃ dassento ‘‘chattiṃsakkhattu’’ntiādimāha. Tattha sakko ahosinti chattiṃsakkhattuṃ chattiṃsavāre aññattha anupapajjitvā nirantaraṃ sakko devānamindo tāvatiṃsadevarājā ahosiṃ. Rājā ahosintiādīsu catūhi acchariyadhammehi catūhi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjetīti rājā. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. ‘‘Rājā’’ti cettha sāmaññaṃ, ‘‘cakkavattī’’ti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko, ñāyena samena vattatīti attho. Dhammeneva rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā, dasavidhe kusaladhamme agarahite ca rājadhamme niyuttoti dhammiko. Tena ca dhammena sakalaṃ lokaṃ rañjetīti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’ti.
在四方都以大海为尽头,所以叫“四边”。这里指的是各个洲的大地,因此经文说“东方……中略……自在”。“已征服者”是说,该征服的都已经征服了。他战胜了内在的贪欲、嗔怒等像敌王一样的烦恼,也战胜了外在的敌军,已经降伏而安住。这就是它的意思。转轮王当然没有跟谁打仗这回事,但因为靠武力才能达成的胜利已经成就了,所以说“已胜之战”。或者说,“地方坚固”是指:国土上的人具备四种稀有法,对这位国王产生了不可破坏、坚定不移的忠诚;或者说,国王以自己的如法行为,使国土达到安定稳固。因为残暴的国王用重税和刑罚压迫世人,人们就会抛弃中部地区,跑到边境的山边、海岸、峡谷等地方去住。而如果国王太软弱,盗贼用暴力抢夺财物、压迫百姓,人们就会放弃边境,搬到国土中心去住。像这样的国王,他治下的地方是得不到安定的。
Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya cāturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘puratthima…pe… issaro’’ti. Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayī vijinitvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘vijitasaṅgāmo’’ti vuttaṃ. Janapado vā catubbidhaacchariyadhammena samannāgato asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhabhattibhāvaṃ patto, janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Caṇḍassa hi rañño balidaṇḍādīhi lokaṃ pīḷayato manussā majjhimajanapadaṃ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrakandarādīni nissāya paccante vāsaṃ kappenti. Atimudukassa rañño corehi sāhasikadhanavilopapīḷitā manussā paccantaṃ pahāya janapadamajjhe vāsaṃ kappenti. Iti evarūpe rājini janapado thirabhāvaṃ na pāpuṇāti.
具足七宝,就是具备轮宝等七种宝物。在这七宝当中,转轮王靠轮宝征服尚未归服的地方,靠象宝和马宝在已经征服的国土上安稳地巡行,靠臣宝守护已经征服的疆土,靠其余诸宝享受种种受用之乐。第一宝使他的精进力得以成就,最后一宝使他的智谋力得以成就,象宝、马宝和居士宝则使他的威势力圆满具足。他靠女宝和珠宝享受受用之乐,靠其余诸宝享受自在威权之乐。特别是,前三宝是由无嗔善根所生之业的果报而成就,中间三宝是由无贪善根所生之业的果报而成就,最后一宝是由无痴善根所生之业的果报而成就。
Sattaratanasamannāgatoti cakkaratanādīhi sattahi ratanehi samupeto. Tesu hi rājā cakkavattī cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite sukheneva anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti. Itthimaṇiratanehi upabhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti.
“勇士”是指有力量的人,“无所畏惧”就是他的意思,所以经文说“无畏惧者”。“支”是指原因。因为某种原因,他们可以被称为“英雄”,那就是“英雄之支”,因此经文说“这是精进的名称”。轮宝一直运转到轮围山,所以说“以轮围山为界,安住于以大海为边际的大地”。“不用棍杖”这句话,说的是不施行财物惩罚和身体惩罚。“不用刀剑”这句话,则是为了说明不运用军队作战,所以经文接着说“不用棍杖”等等。这里要表达的意思是:有些国王对犯了罪的人,罚一百钱、一千钱,他们是用财物惩罚来治理国家;有些国王则施行截断肢体等刑罚,他们是用刀杖来治理国家。而我把这两种惩罚都舍弃了,以不用棍杖的方式统治。有些国王用利刃等武器伤害别人,他们才算是用武器来治理国家。而我连让任何人流过哪怕一只小蚊子叮咬那么少的血都没有,纯粹以正法统治——我对那些敌对国王说:“来吧,大王!”就这样被他们接受和迎请,征服了前面所说的那片大地,成为主人而安住。
Sūrāti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha ‘‘abhīruno’’ti. Aṅganti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ vīraṅgaṃ. Tenāha ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’nti vuttaṃ. Adaṇḍenāti iminā dhanadaṇḍassa sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. Asatthenāti iminā pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘na daṇḍenā’’tiādi vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye katāparādhe satte satampi sahassampi gaṇhanti, te dhanadaṇḍena rajjaṃ kārenti. Ye chejjabhejjaṃ anusāsanti, te satthadaṇḍena. Ahaṃ pana duvidhampi daṇḍaṃ pahāya adaṇḍena ajjhāvasiṃ. Ye ekatodhārādinā satthena paraṃ viheṭhenti, te satthena rajjaṃ kārenti nāma. Ahaṃ pana satthena khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ kassaci anuppādetvā dhammeneva ‘‘ehi kho, mahārājā’’ti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṃ pathaviṃ abhijinitvā ajjhāvasiṃ, abhivijinitvā sāmī hutvā vasinti.
世尊这样以自己作证,显示福德的果报广大之后,现在要用偈颂的形式来说明这个道理,于是说了“你看,福德的果报……”等话。“乐求者”是一个呼唤语,用这个来招呼那些追求快乐的众生。在巴利经文里,本来应该说“你们看”,这里说成“看”,应当理解为表达上的变格。有些人把刀架在别人胸口,或者用夺取别人心爱财物等方式行凶,这些人就叫暴虐者,他们的行为就是暴虐业。因为他是大地的主宰,所以叫“大地主”。
Iti bhagavā attānaṃ kāyasakkhiṃ katvā puññānaṃ vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni tamevatthaṃ gāthābandhanena dassento ‘‘passa, puññānaṃ vipāka’’ntiādimāha. Sukhesinoti ālapanavacanametaṃ, tena sukhapariyesake satte āmanteti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘passathā’’ti vattabbe ‘‘passā’’ti vacanabyattayo katoti daṭṭhabbo. Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā vā sāhasakāritāya sāhasikā, tesaṃ kammaṃ sāhasikakammaṃ. Pathaviyā issaro pathabyoti āha ‘‘puthavisāmiko’’ti.
《妻子经》的注释
10. Bhariyāsuttavaṇṇanā
6363. 在第十经中,所谓“高声喧哗”,是说声音向上扬起,所以叫“高”;因为扩散得广,所以叫“大”。他们发出那种混杂在一起、没法分辨、没法单独听清的声音。要知道,很多人同时说话的声音,无论从意思上还是从音声上,都很难听明白,最后只变成一大片嘈杂声传进耳朵里。“分鱼时”是指在像抢鱼一样分鱼的场合,或者就是在分鱼的时候。因为渔夫们把鱼筐卸下来放好的地方,一大群人聚在那里,大声嚷嚷:“这里再给我一条鱼,给我一片鱼肉,大的已由你给了那人,小的给我。”如此发出高声喧哗。针对这个,才说“渔夫们把鱼筐卸下来放好的地方”。为了抓鱼把网撒到那里时,渔夫们和其他人也会大声嚷嚷:“进去了没有?进去了没有?抓住了没有?抓住了没有?”针对这个,才说“在网中……大声喧哗”。应作的义务是指诸如洗脚等应当做的侍奉事务。粗恶的是指心态与言语都很粗暴。其余在此处则是浅显易懂的。
63. Dasame uccāsaddā mahāsaddā uddhaṃ uggatattā uccaṃ patthaṭattā mahantaṃ avinibbhogaṃ vinibhuñjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyaṃ saddaṃ karontā vadanti. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato ca saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macche vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehi, etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddamahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘kevaṭṭānaṃ macchapacchiṃ otāretvā ṭhitaṭṭhāne’’ti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho na paviṭṭho , gahito na gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘jāle vā…pe… mahāsaddo hotī’’ti. Kattabbavattanti pādaparikammādikattabbakiccaṃ. Kharāti cittena vācāya ca kakkhaḷā. Sesamettha uttānameva.
第11章《易怒经》的注释
11. Kodhanasuttavaṇṇanā
6464. 在第十一段中,“为敌所作者”是指应当由敌人来做的事,或者敌人会对你做的事。“易怒者”是指以发怒为习性的人。“这个易怒者”就是“这个正在发怒的人”,而这里的“这个”只是一个起指示作用的小词。“为怒所乘者”是指被怒气跟随、或者被怒气彻底压倒的人。“他确实相貌丑陋”是说:一个人即使本来容貌端正、也精心打扮过,一旦发怒,由于面部扭曲等变化,他就确实变得丑陋了。为了说明“对于被怒气压倒的人来说,这就是今生和来世的果报”,先用“他确实相貌丑陋”作出断定,然后再说“被怒气所压倒”,以此显示其中的必然关联。
64. Ekādasame sapattakaraṇāti vā sapattehi kātabbā. Kodhananti kujjhanasīlaṃ. Kodhanoyanti kujjhano ayaṃ. Ayanti ca nipātamattaṃ. Kodhaparetoti kodhena anugato, parābhibhūto vā. Dubbaṇṇova hotīti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatappaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti. Etarahi āyatiñcāti kodhābhibhūtassa ekantamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘dubbaṇṇovā’’ti avadhāraṇaṃ katvā puna ‘‘kodhābhibhūto’’ti vuttaṃ.
“无名的状态”是指没有名声的状态。因为它给自己和他人带来不利,所以叫“生起不利者”。“从内部”是指从内在,或者从心来说。“人们不觉知它”意思是:这个被称为瞋的内在危险,生在自己心中,会带来产生不利和扰乱心等怖畏。对于这个怖畏的根源,愚昧的大众并不知道。“于”就是“在哪里”的意思,这里是处格意义的代词。它们的关联是:当瞋压倒一个人的时候,那时他就变得盲目黑暗。或者,“于”是表示原因的词,因为瞋生起时压制人、战胜人,所以那时就变得盲目黑暗,也就是在发怒的时候——这是因为“于何”和“于彼”这两个词必定相互关联。再者,“于”是关系代词,指代动作。“压制”是指瞋的这种压制和战胜,这就是“变得盲目黑暗”的意思。或者,一个人被瞋压制、战胜,那时他就变得盲目黑暗。因此,发怒的人不知道义利,发怒的人看不见法。
Ayasabhāvanti akittimabhāvaṃ. Attano paresañca anatthaṃ janetīti anatthajanano. Antaratoti abbhantarato, cittato vā. Taṃ jano nāvabujjhatīti kodhasaṅkhātaṃ antarato abbhantare attano citteyeva jātaṃ anatthajananacittappakopanādibhayaṃ bhayahetuṃ ayaṃ bālamahājano na jānāti. Yanti yattha. Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Yasmiṃ kāle kodho sahate naraṃ, andhatamaṃ tadā hotīti sambandho. Yanti vā kāraṇavacanaṃ, yasmā kodho uppajjamāno naraṃ sahate abhibhavati, tasmā andhatamaṃ tadā hoti, yadā kuddhoti attho yaṃ-taṃ-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato. Atha vā yanti kiriyāparāmasanaṃ. Sahateti yadetaṃ kodhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ, etaṃ andhatamaṃ bhavananti attho. Atha vā yaṃ naraṃ kodho sahate abhibhavati, tassa andhatamaṃ tadā hoti. Tato ca kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passatīti.
“增长”叫做成长,破坏它就叫作杀增长者,所以经中说“失增长者”。为了说明“调伏”这个词所表达的意思,论师在指出“以慧、以精进、以见”时,就说了“以哪一种调伏”等话。因为“调伏”这个词有多种含义。在“以真实调伏,具足调伏,到达吠陀的彼岸,圆满梵行”这句里,“调伏”指的是守护根门,因为它是“调伏以意为第六的诸根”。在“如果有真实、调伏和施舍,在这里忍辱更为殊胜”这句里,“调伏”指的是慧,因为它是“调伏、舍断杂染”。在“以布施、调伏、自制、说真实语,有福,也有福的来源”这句里,“调伏”指的是布萨的做法,因为它是“以持斋的方式调伏身业等”。在“富那,你能够具备这种调伏与寂止,住在苏那巴兰答边地”这句里,“调伏”指的是堪忍、安忍,因为它是“调伏、去除忿怒、怨恨、覆藏等”。在“想傲慢的人在这里没有调伏,心不定的人没有牟尼的境界”这句里,“调伏”指的是七觉支等属于定一类的法,因为它是“以这个调伏心”。在这里也是一样,由于经中说“以调伏、以慧、以精进、以见断除它”,所以“调伏”这个词指的是慧、精进和见。
Bhūnaṃ vuccati vuddhi, tassa hananaṃ ghāto etesanti bhūnahaccāni. Tenāha ‘‘hatavuddhīnī’’ti. Dama-saddena vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ paññāvīriyena diṭṭhiyāti vuttanti dassento ‘‘katarena damenā’’tiādimāha. Anekattho hi dama-saddo. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195; su. ni. 467) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto ‘‘manacchaṭṭhāni indriyāni dametī’’ti katvā. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā damo ‘‘saṃkilesaṃ dameti pajahatī’’ti katvā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti (saṃ. ni. 4.365) ettha uposathakammaṃ damo ‘‘upavasanavasena kāyakammādīni dametī’’ti katvā. ‘‘Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapadantare viharitu’’nti (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88) ettha adhivāsanakkhanti damo ‘‘kodhūpanāhamakkhādike dameti vinodetī’’ti katvā. ‘‘Na mānakāmassa damo idhatthi, na monamatthi asamāhitassā’’ti (saṃ. ni. 1.9) ettha abhisambojjhaṅgādiko samādhipakkhiko dhammo damo ‘‘dammati cittaṃ etenā’’ti katvā. Idhāpi ‘‘taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti vacanato dama-saddena paññāvīriyadiṭṭhiyo vuttā.