第一 首那经注显示巴利原文
1. Soṇasuttavaṇṇanā
55 在第六经的第一段中,「世尊坐于已铺设之座」这句话的意思是:那个座位是最初就已铺设好的,还是见到世尊后才铺设的?答案是:世尊在世时,精勤比丘的职责便是在自己的住处先铺好佛座,然后才坐下。为了说明这一点,才提及“精勤比丘”等内容。据说在佛陀时代,任何地方哪怕只有一位比丘居住,那里也必定已铺好佛座。为何如此?因为世尊会惦念那些从他这里领受禅修业处后、在适宜处修行的人:“某某从我这里领受业处后,是否证得了殊胜成就?”当世尊看到此人舍离业处、内心生起不善寻思时,便会想:“这位善男子从像我这样的导师处领受业处而修行,竟被不善寻思所压倒,在无始的轮回中流转受苦,这如何可行?”为了利益他,世尊便在那里显现自身,教导那位善男子后,腾空而去,回到自己的住处。比丘们因此心想:“导师了知我们的心,来到我们身边显现自身。如果那时再去寻找座位,说‘尊者,请坐这里,请坐这里’,那真是一种负担。”于是,他们平时就事先铺好座位而坐。显示巴利原文
55. Chaṭṭhassa paṭhame nisīdi bhagavā paññatte āsaneti ettha kiṃ taṃ āsanaṃ paṭhamameva paññattaṃ, udāhu bhagavantaṃ disvā paññattanti ce? Bhagavato dharamānakāle padhānikabhikkhūnaṃ vattametaṃ, yadidaṃ attano vasanaṭṭhāne buddhāsanaṃ paññapetvāva nisīdananti dassento āha ‘‘padhānikabhikkhū’’tiādi. Buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati, sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā hi attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, asakkhi nu kho visesaṃ nibbattetuṃ, no’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā adhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti. Tasmiṃ khaṇe, ‘bhante, idha nisīdatha nisīdathā’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāro’’ti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālikāpuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṃkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti.
「七音」指:支瑜、牛仙、乾陀罗、中央、第五、天音、终音,合称为七音。「三乐阶」指:支瑜乐阶、中央乐阶、共通乐阶,意思是三种音群。于人间的弹奏中,每个音有三种曲折,共成二十一种曲折。而天界的弹奏,据说有四十九种曲折。因为在彼天界,每个音有七种曲折,外加一个间音的曲折,所以总为四十九种。正因如此,《帝释问答经》的注释在描述五髻弹琴时说“以四十九曲折而弹奏”。「有四十九音位」:每一音各有七种音位差别,通过这些音位来界定各个音的音域。依这四十九种音位差别,又形成三、二、四、四、三、二、四——共二十二种音调差别,这是公认的说法。显示巴利原文
Satta sarāti – chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādoti ete satta sarā. Tayo gāmāti – chajjagāmo, majjhimagāmo, sādhāraṇagāmoti tayo gāmā, samūhāti attho. Manussaloke vīṇāvādanā ekekassa sarassa vasena tayo tayo mucchanāti katvā ekavīsati mucchanā. Devaloke vīṇāvādanā pana samapaññāsa mucchanāti vadanti. Tattha hi ekekassa sarassa vasena satta satta mucchanā, antarassa sarassa ca ekāti samapaññāsa mucchanā. Teneva sakkapañhasuttasaṃvaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.345) ‘‘samapaññāsa mucchanā mucchetvā’’ti pañcasikhassa vīṇāvādanaṃ dassentena vuttaṃ. Ṭhānā ekūnapaññāsāti ekekasseva sarassa satta satta ṭhānabhedā, yato sarassa maṇḍalatāvavatthānaṃ hoti. Ekūnapaññāsaṭṭhānaviseso tisso duve catasso catasso tisso duve catassoti dvāvīsati sutibhedā ca icchitā.
「过于勤精」:意指为了消除昏沉、睡眠与惊悚,而极度的精勤。「应于一切处应用」:意思是在一切情况下都适用;或者说,为了克服所有属于沉滞或掉举的部分,所以称为“通于一切处”。「止」便是止的相。对其余的词语也是如此理解。「由于贪的灭尽而离贪」:这里的意思是,外道虽然对感官欲乐离开了贪染,却并非由于贪的彻底灭尽而离贪,因为他们还没有完全舍断贪,只是暂时镇伏了贪。然而,阿拉汉才是由于贪的究竟灭尽而离贪,所以才说“由于贪的灭尽而离贪”。对于嗔和痴,道理相同。显示巴利原文
Atigāḷhaṃ āraddhanti thinamiddhachambhitattānaṃ vūpasamatthaṃ ativiya āraddhaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā. Sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena atthetabbā sabbatthikā. Samathoyeva samathanimittaṃ. Evaṃ sesesupi. Khayā rāgassa vītarāgattāti ettha yasmā bāhirako kāmesu vītarāgo na khayā rāgassa vītarāgo sabbaso avippahīnarāgattā. Vikkhambhitarāgo hi so. Arahā pana khayā eva, tasmā vuttaṃ ‘‘khayā rāgassa vītarāgattā’’ti. Esa nayo dosamohesupi.
「希求利养、恭敬、名声」:此处,「利养」指所获得、所取得者,是对四种资具的称呼。「恭敬」意为恭敬承事。也就是将资具制作得十分殊胜、美好之后而行供养,便称为“恭敬”;同时也指他人对自己表示的尊重,或以花等进行供养。「名声」指称扬赞叹。而“希求”即追求、想要获得这些利养、恭敬与名声。因此经文说“希望得到四资具的利养……乃至……”。显示巴利原文
Lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamānoti ettha labbhati pāpuṇīyatīti lābho, catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Sakkaccaṃ kātabboti sakkāro. Paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā abhisaṅkharitvā katā ‘‘sakkāro’’ti vuccati, yā ca parehi attano gāravakiriyā, pupphādīhi vā pūjā. Silokoti vaṇṇabhaṇanaṃ. Taṃ lābhañca, sakkārañca, silokañca, nikāmayamāno, pavattayamānoti attho. Tenevāha ‘‘catupaccayalābhañca…pe… patthayamāno’’ti.
「柱」:指为系缚牲畜而埋设的柱子,即桩。其余内容容易理解。显示巴利原文
Thūṇanti pasūnaṃ bandhanatthāya nikhātatthambhasaṅkhātaṃ thūṇaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.
第二 《颇求那经》注疏显示巴利原文
2. Phaggunasuttavaṇṇanā
56 在第二经中,「samadhosī」的意思是:从四周俯首致敬。他以全身蜷缩、颤动的姿态表达恭敬。据说这是当时的惯例:即使是重病者,见到比自年长者,也应做出起身的姿态以示恭敬。而对方则应说:‘别动,别动。’然而,那种颤动的样子也算作是做出起身的姿态,因此说‘做出起身的样子’。「santimāni āsanāni」(已有的座位):指最初便已铺设好的座位。因为在佛陀时代,每位比丘的住处都会这样想:‘如果导师要来,座位应始终是铺设好的’,因此至少会铺上一块木板,或铺上一些树叶。「khamanīyaṃ yāpanīyaṃ」意为:问‘能忍受痛苦吗?能维持威仪吗?’「sīsavedanā」(头痛):指由于风在某一处无法排出而引起的剧烈头痛。显示巴利原文
56. Dutiye samadhosīti samantato adhosi. Sabbabhāgena pariphandanacalanākārena apacitiṃ dasseti. Vattaṃ kiretaṃ bāḷhagilānenapi vuḍḍhataraṃ disvā uṭṭhitākārena apaciti dassetabbā. Tena pana ‘‘mā cali mā calī’’ti vattabbo, taṃ pana calanaṃ uṭṭhānākāradassanaṃ hotīti āha ‘‘uṭṭhānākāraṃ dassetī’’ti. Santimāni āsanānīti paṭhamameva paññatthāsanaṃ sandhāya vadati. Buddhakālasmiñhi ekassapi bhikkhuno vasanaṭṭhāne – ‘‘sace satthā āgacchissati, āsanaṃ paññattameva hotū’’ti antamaso phalakamattampi paṇṇasanthāramattampi paññattameva. Khamanīyaṃ yāpanīyanti kacci dukkhaṃ khamituṃ, iriyāpathaṃ vā yāpetuṃ sakkāti pucchati. Sīsavedanāti kutoci nikkhamituṃ alabhamānehi vātehi samuṭṭhāpitā balavatiyo sīsavedanā honti.
二、《六生类经》注疏显示巴利原文
2. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā
57 第三经中,「abhijātiyo」(生类)的「abhi-」仅是前缀,不表特义,故注说「cha jātiyo」(六种生类)。「abhijāyati」一词的道理也一样。显示巴利原文
57. Tatiye abhijātiyoti ettha abhi-saddo upasaggamattaṃ, na atthavisesajotakoti āha ‘‘cha jātiyo’’ti. Abhijāyatīti etthāpi eseva nayo.
「orabbhikā」是指杀羊的人;同理,「sūkarikā」(杀猪者)等词也应如此理解。他们从事残忍的业行,使那些被缚的众生哭泣流泪,故称「ruddā」(残忍者),将 ra 音转作 la 音,便成「luddā」(猎人)。以此,凡所提及的捕鹿者(māgavikā)、捕鱼者(nesāda)等,由于造作恶业,即被说为「kaṇhābhijāti」(黑生类)。显示巴利原文
Urabbhe hanantīti orabbhikā. Evaṃ sūkarikādayo veditabbā. Rodenti kururakammantatāya sappaṭibaddhe satte assūni mocentīti ruddā, te eva luddā ra-kārassa la-kāraṃ katvā. Iminā aññepi ye keci māgavikā nesādā vuttā, te pāpakammappasutatāya ‘‘kaṇhābhijātī’’ti vadati.
「比丘」指佛陀教法中的比丘。据说他们带着欲贪而受用资具,缘于这种意图,他们在四种资具中犹如吞入荆棘般受用,故被称为「kaṇṭakavuttikā」(荆棘住者)。何以故?因为他们受用殊胜资具,对此生起邪执。纵使他们受用的是依法所得的资具,但由于他们违背了邪命外道的教义,对方便说这些比丘是在资具中扎着荆棘受用。又或者,「kaṇṭakavuttikā」是指一类出家人,他们专修极端苦行,确实如同生活在荆棘中,因而得名「荆棘住者」。针对这层含义,注释说:‘荆棘住者即是所谓的沙门。’显示巴利原文
Bhikkhūti ca buddhasāsane bhikkhū. Te kira sacchandarāgena paribhuñjantīti adhippāyena catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vadati. Kasmāti ce? Yasmā te paṇīte paccaye paṭisevantīti tassa micchāgāho. Ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomaggāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadatīti. Atha vā kaṇṭakavuttikā evaṃnāmakā eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogaṃ anuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vuttā. Imameva ca atthavikappaṃ sandhāyāha ‘‘kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete’’ti.
所谓“红生类”,是指尼乾陀,即“一衣者”。据说,他们奉行站立进食、不行沐浴等戒法,因此比前两类更为白净。显示巴利原文
Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vuttā. Te kira ṭhatvā bhuñjananahānappaṭikkhepādivatasamāyogena purimehi dvīhi paṇḍaratarā.
“裸形者声闻”是指邪命外道的弟子。据说,他们由于信奉邪命外道的教义,内心极其清净,因而比尼乾陀更为白净。如此一来,他们便将自己的施主抬高到了比尼乾陀施主更尊胜的地位。显示巴利原文
Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakaladdhiyā suvisuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Evañca katvā attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karoti.
男邪命外道与女邪命外道被称作“白生类”。据说,他们比前面四种更为白净。因为难陀等人将那种邪命外道的行持推向了极致而安住其中,所以他们比尼乾陀和邪命外道的弟子更为白净,因此被称为“最白生类”。显示巴利原文
Ājīvakā ājīvakiniyo ‘‘sukkābhijātī’’ti vuttā. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nandādayo hi tathārūpaṃ ājīvakappaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā, tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarāti ‘‘paramasukkābhijātī’’ti vuttā.
“将肉块系挂”是指以筋或其他物将肉片绑好,然后悬系于人的手上或发间。由此显示所谓的商队法则。据说商队首领进入大旷野时,途中牛死,便取其肉,对全体商队成员说:“你们吃了这肉,须付相应钱款。”接着将肉分好悬挂起来。这牛肉,有人食,也有人不食;食者中,有的能付钱,有的不能。商队首领便以购牛之资,强行将一份肉分给每人,令其承担费用,以此收回本金。这便是商队法则。显示巴利原文
Bilaṃ olaggeyyunti maṃsabhāgaṃ nhārunā vā kenaci vā ganthitvā purisassa hatthe vā kese vā olambanavasena bandheyyuṃ. Iminā satthadhammaṃ nāma dasseti. Satthavāho kira mahākantāraṃ paṭipanno antarāmagge goṇe mate maṃsaṃ gahetvā sabbesaṃ satthikānaṃ ‘‘idaṃ khāditvā ettakaṃ mūlaṃ dātabba’’nti koṭṭhāsaṃ olambati. Goṇamaṃsaṃ nāma khādantāpi atthi, akhādantāpi atthi, khādantāpi mūlaṃ dātuṃ sakkontāpi asakkontāpi. Satthavāho yena mūlena goṇo gahito, taṃ mūlaṃ satthikehi dhāraṇatthaṃ sabbesaṃ balakkārena koṭṭhāsaṃ datvā mūlaṃ gaṇhāti. Ayaṃ satthadhammo.
“为黑生类”是说出生于黑暗(低贱)的家族。“黑法”是内受词,故说“成为黑性而生”,此词含有因的意思,即产生。因此,“产生黑法”是指产生黑暗的十不善法。“产生白法”也应当这样理解。因为他心想:“我先前由于未造福德,才出生于下贱家族,如今我要造作福德。”于是他便行持称为福德的白净法。显示巴利原文
Kaṇhābhijātiyo samānoti kaṇhe nīcakule jāto hutvā. Kaṇhadhammanti paccatte upayogavacananti āha ‘‘kaṇhasabhāvo hutvā abhijāyatī’’ti, taṃ antogadhahetuatthaṃ padaṃ, uppādetīti attho. Tasmā kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kāḷakaṃ dasadussīlyadhammaṃ uppādeti. Sukkaṃ dhammaṃ abhijāyatīti etthāpi iminā nayena attho veditabbo. So hi ‘‘ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīcakule nibbatto, idāni puññaṃ karissāmī’’ti puññasaṅkhātaṃ paṇḍaradhammaṃ karoti.
“非黑非白的涅槃”:若为黑,则会带来黑异熟,犹如十不善戒法;若为白,则会带来白异熟,犹如布施、持戒等善业。因其不给予此二种异熟,故称“非黑非白”。此处因使用“产生”一词,“涅槃”即指阿拉汉果。阿拉汉果于烦恼灭尽之时产生,故称涅槃,如说“于贪等灭尽时产生,故为贪灭、嗔灭、痴灭”。或者,由寂止令烦恼灭尽,故称涅槃。他产生、出生于这涅槃。此处的“产生”一词亦含因意。而注释书中将“产生”释为“到达”,故言“到达涅槃”。“是白生类”即出生于善的高贵家族。其余内容于此易解。显示巴利原文
Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānanti sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya yathā dasavidhaṃ dussīlyadhammaṃ. Sace sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya yathā dānasīlādikusalakammaṃ. Dvinnampi appadānato ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānañca nāma imasmiṃ atthe arahattaṃ adhippetaṃ ‘‘abhijāyatī’’ti vacanato . Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma yathā ‘‘rāgādīnaṃ khayante jātattā rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo’’ti. Paṭippassambhanavasena vā kilesānaṃ nibbāpanato nibbānaṃ. Taṃ esa abhijāyati pasavati. Idhāpi hi antogadhahetu atthaṃ ‘‘jāyatī’’ti padaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘jāyatī’’ti imassa pāpuṇātīhi atthaṃ gahetvāva ‘‘nibbānaṃ pāpuṇātī’’ti vuttaṃ. Sukkābhijātiyo samānoti sukke uccakule jāto hutvā. Sesamettha suviññeyyameva.
4. 《漏经》的注释显示巴利原文
4. Āsavasuttavaṇṇanā
58 在第四经中,“以律仪”是指以律仪为因,或以律仪为方便。“此处”一词,是为了指明以一切方式守护根门律仪之补特伽罗所依止的教法,或者为了否定其他教法具有此种状态,故说“此处即于此教法中”。“省察”即省察了。saṅkhā一词可见于智、部分、施设、计数等语境:如“省察而受用……”等(《中部》2.168)中是指智;“戏论之想与部分现行……”等(《中部》1.202, 204)中是指部分;“诸法之部分与施设……”等(《法集论》1313-1315)中是指施设;“不易计算……”等(《相应部》2.128)中是指计数。然而,在此应视为指智。因此他说:“意即审虑、观察。”“省察过患”即是“省察过患”,这是词义的结合。“已遍摩”指已摩擦。“随形好”指手、足、微笑、瞻视、顾视等行相的部分。因为不如理作意者,随形好便成为烦恼之所依,故称“随形好”。“取相”即对女相、男相或净相等作为烦恼所依的相之执取。“以燃烧的教说”即应依《燃烧教说》(《相应部》4.28;《大品》54)中的理趣来理解。显示巴利原文
58. Catutthe saṃvarenāti saṃvarena hetubhūtena vā. Idhāti ayaṃ idha-saddo sabbākārato indiyasaṃvarasaṃvutassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano, aññassa tathābhāvappaṭisedhano vāti vuttaṃ ‘‘idhāti idhasmiṃ sāsane’’ti. Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāya. Saṅkhā-saddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanādīsu dissati ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.202, 204) koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu (dha. sa. 1313-1315) paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.128) gaṇanāya. Idha pana ñāṇe daṭṭhabbo. Tenevāha ‘‘paṭisañjānitvā paccavekkhitvāti attho’’ti. Ādīnavapaccavekkhaṇā ādīnavapaṭisaṅkhāti yojanā. Sampalimaṭṭhanti ghaṃsitaṃ. Anubyañjanasoti hatthapādasitaālokitavilokitādippakārabhāgaso. Tañhi ayonisomanasikaroto kilesānaṃ anubyañjanato ‘‘anubyañjana’’nti vuccati. Nimittaggāhoti itthipurisanimittassa subhanimittādikassa vā kilesavatthubhūtassa nimittassa gāho. Ādittapariyāyenāti ādittapariyāye (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) āgatanayena veditabbo.
正如女人的根称为“女根”,此处并非如此,这只是眼本身即是根,故称“眼根”。因此他说“眼即是根”。犹如常在洞中安住的龟称为“洞居龟”,同样,由于系属于眼而安立,所以于该处生起的律仪即是“眼根律仪”。因此他说“于眼根的律仪即眼根律仪”。然而,难道于眼根真有律仪或不律仪吗?因为并非依于眼净色而生起正念或失念。事实上,当色所缘进入眼的视野时,有分心生灭两次后坏灭;接着唯作意界执行转向作用,生起后灭去;然后眼识执行见的作用;接着异熟意界执行领受作用;接着异熟意识界执行推度作用;接着唯作无因意识界执行确定作用,生起后灭去;随后速行心便速行。在此过程当中,无论在生起有分之时,还是在转向等任何时刻,都不存在律仪或不律仪。但是在速行刹那,若生起恶戒、失念、无智、不忍或懈怠,即是不律仪;若于此时生起戒等,即是律仪。既然如此,又为何说“眼根律仪”呢?他回答说:“此律仪虽于速行中生起……仍被称为眼根律仪。”显示巴利原文
Yathā itthiyā indriyaṃ itthindriyaṃ, na evamidaṃ, idaṃ pana cakkhumeva indriyanti cakkhundriyaṃ. Tenāha ‘‘cakkhumeva indriya’’nti. Yathā āvāṭe niyataṭṭhitiko kacchapo ‘‘āvāṭakacchapo’’ti vuccati, evaṃ tappaṭibaddhavuttitāya taṃ ṭhāno saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro. Tenāha ‘‘cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro’’ti. Nanu ca cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati , tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatthāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye ca saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Tasmiṃ pana sīlādīsu uppannesu saṃvaro hoti, tasmā ‘‘cakkhundriye saṃvaro’’ti kasmā vuttanti āha ‘‘javane uppajjamānopi hesa…pe… cakkhundriyasaṃvaroti vuccatī’’ti.
这是说:犹如在城市四门未关闭时,即便内室、门楼、楼阁等关得很严密,城内的一切财物依然未受保护、未受守护。因为盗贼从城门进入后即可为所欲为。同样地,若速行中生起恶戒等,当存在不律仪时,门便未受守护,有分及转向等路心也未能受守护。然而,若城市四门紧闭,即便内室等未曾关闭,城内的一切财物依然是善受保护、善受守护的。因为城门紧闭,盗贼便无从进入。同样地,若速行中生起戒等,门即善受守护,有分及转向等路心亦善受守护。因此,此律仪虽在速行刹那生起,仍被称为“眼根律仪”。显示巴利原文
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchakaṃ kareyyuṃ, evamevaṃ javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā pana nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṃ paveso natthi, evamevaṃ javane sīlādīsu uppannesu dvārampi suguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi, tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriyasaṃvaroti vuttoti.
具足律仪者,即称为“律仪者”,故说“具足”。于此,此义更为殊胜,因为是照应上文的经文而说。因此他说“确实如此”等。显示巴利原文
Saṃvarena samannāgato puggalo saṃvutoti āha ‘‘upeto’’ti. Ayamevettha attho sundarataroti upari pāḷiyaṃ sandissanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘tathā hī’’tiādi.
“yanti”即“教示”,由此显示不仅有词性的变化,也有用词的变化;或者,这是一个不变词,表示多种意义。“能作逼恼”即能作心的逼恼,或能生起身心的苦。如上所说,以烦恼为因、伴随燃烧的异熟,即是“异熟燃烧”。然而,为了说明在此如何生起漏及其他能作逼恼的烦恼燃烧,故说“然而于眼门”等。这很容易理解。在此,应当了知这样的分别:防护的方法、应防护的对象、防护、防护之所从生、防护之所依、如何防护、以及防护之果。如何呢?“如理省察”即防护的方法。眼根是应防护的。以“防护”一词所摄的念,即是防护。“于不防护者”指出了防护的界限(范围),因为从不防护而有防护。由“应防护”一词所成立的,即是此中防护的领域。即对眼根的防护之智,于色所缘上执行防护,此义虽未明说亦已成立。漏及以漏为相的烦恼燃烧不再存在,即是果。于耳门等亦应如是结合。“于一切处”即于意门及五门,亦即于一切门。显示巴利原文
Yanti ādesoti iminā liṅgavipallāsena saddhiṃ vacanavipallāso katoti dasseti, nipātapadaṃ vā etaṃ puthuvacanatthaṃ. Vighātakarāti cittavighātakarā , kāyacittadukkhanibbattakā vā. Yathāvuttakilesahetukā dāhānubandhā vipākā eva vipākapariḷāhā. Yathā panettha āsavā aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā sambhavanti, taṃ dassetuṃ ‘‘cakkhudvārasmiñhī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Ettha ca saṃvaraṇūpāyo, saṃvaritabbaṃ, saṃvaro, yato so saṃvaro, yattha saṃvaro, yathā saṃvaro, yañca saṃvaraphalanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Kathaṃ? ‘‘Paṭisaṅkhā yoniso’’ti hi saṃvaraṇūpāyo. Cakkhundriyaṃ saṃvaritabbaṃ. Saṃvaraggahaṇena gahitā sati saṃvaro. ‘‘Asaṃvutassā’’ti saṃvaraṇāvadhi. Asaṃvarato hi saṃvaraṇaṃ. Saṃvaritabbaggahaṇasiddho idha saṃvaravisayo. Cakkhundriyañhi saṃvaraṇaṃ ñāṇaṃ rūpārammaṇe saṃvarayatīti avuttasiddhoyamattho. Āsavatannimittakilesapariḷāhābhāvo phalaṃ. Evaṃ sotadvārādīsu yojetabbaṃ. Sabbatthevāti manodvāre pañcadvāre cāti sabbasmiṃ dvāre.
“如理省察”:在“如理省察而受用衣”等教导中,以“为了防寒”等方式所作之观察,即是如理省察。“如此”:指这样的可意所缘。“以有贪求而味着”:即因有贪求,对所缘修习而生起味着。“衣”:指下衣等任何衣物。“受用”:依穿着等方式使用。“仅是为了”:此句限定目的的范围。因为修行者受用衣物的目的,确实只是防寒等。“寒”:由寒冷界的冲击,或气候变化所生的寒冷。“为防”:即防护,为去除因寒所引生的身体变化。“热”:由火之灼热所生的热。蚊虻等亦显然可知。再次说到“仅是为了”,是确定那必定要达成之目的的范围。因为在受用衣物时,有一些必定要达成的目的,即遮蔽羞处;其他的目的只是偶尔而有。“羞处”:指隐秘部位。若此身体部分裸露,羞耻心便会受损、败坏;因能导致羞耻受损,故称“羞处”。为了遮蔽它,才受用衣物。显示巴利原文
Paṭisaṅkhāyoniso cīvarantiādīsu ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā paccavekkhaṇameva yoniso paṭisaṅkhā. Īdisanti evarūpaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Bhavapatthanāya assādayatoti bhavapatthanāmukhena bhāvitaṃ ārammaṇaṃ assādentassa. Cīvaranti nivāsanādi yaṃ kiñcicīvaraṃ. Paṭisevatīti nivāsanādivasena paribhuñjati. Yāvadevāti payojanaparimāṇaniyamanaṃ. Sītappaṭighātādiyeva hi yogino cīvarappaṭisevanappayojanaṃ. Sītassāti sītadhātukkhobhato vā utupariṇāmato vā uppannassa sītassa. Paṭighātāyāti paṭighātanatthaṃ tappaccayassa vikārassa vinodanatthaṃ. Uṇhassāti aggisantāpato uppannassa uṇhassa. Ḍaṃsādayo pākaṭāyeva. Puna yāvadevāti niyatappayojanaparimāṇaniyamanaṃ. Niyatañhi payojanaṃ cīvaraṃ paṭisevantassa hirikopīnappaṭicchādanaṃ, itaraṃ kadāci. Hirikopīnanti sambādhaṭṭhānaṃ. Yasmiñhi aṅge vivaṭe hirī kuppati vinassati, taṃ hiriyā kopanato hirikopīnaṃ, taṃpaṭicchādanatthaṃ cīvaraṃ paṭisevati.
「团食」:指任何食物。由于是比丘托钵乞得、落入钵中的,或由各处所得的施食聚集一处,因此称为「团食」。「不为嬉戏」:不为嬉戏游玩。「不为骄逸」:不为体力骄慢、心性骄慢及男子气的骄慢。「不为装饰」:不为肢节的丰满好看。「不为庄严」:不为身体的亮丽,即不为成就皮肤的容色。应次第理解为:这些是为了去除愚痴、厌恶、体态、肤色与贪欲等所生的依处。或者,前两种(不为嬉戏、不为骄逸)是为防止自身内心生起杂染,后两种(不为装饰、不为庄严)也是为遮止他人心生杂染。应知,这四种都是为了舍离耽溺欲乐的行为而说。「为身体」:即为了这个物质身体。「为住立延续」:为使身体能持续住立、使相续不中断,长久维持而延续寿命。「为息灭伤害」:为了止息饥饿的苦迫。「为资助梵行」:为资助教法的梵行与修道的梵行。「如是」:以这样的方式。「我除旧受」:我将除去因未进食而引生的旧感受。「不令起新受」:我将不让因进食而引生的新感受生起。因为他正是为了显示巴利原文
Piṇḍapātanti yaṃ kiñci āhāraṃ. So hi piṇḍolyena bhikkhuno patte patanato, tattha tattha laddhabhikkhāpiṇḍānaṃ pāto sannipātoti vā ‘‘piṇḍapāto’’ti vuccati. Neva davāyāti na kīḷanāya. Na madāyāti na balamadamānamadapurisamadatthaṃ. Na maṇḍanāyāti na aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇanabhāvatthaṃ. Na vibhūsanāyāti na tesaṃyeva sobhatthaṃ, chavisampattiatthanti attho . Imāni yathākkamaṃ mohadosasaṇṭhānavaṇṇarāgūpanissayappahānatthāni veditabbāni. Purimaṃ vā dvayaṃ attano saṃkilesuppattinisedhanatthaṃ, itaraṃ parassapi. Cattāripi kāmasukhallikānuyogassa pahānatthaṃ vuttānīti veditabbāni. Kāyassāti rūpakāyassa. Ṭhitiyā yāpanāyāti pabandhaṭṭhitatthañceva pavattiyā avicchedanatthañca, cirakālaṭṭhitatthaṃ jīvitindriyassa pavattāpanatthaṃ. Vihiṃsūparatiyāti jighacchādukkhassa uparamatthaṃ. Brahmacariyānuggahāyāti sāsanamaggabrahmacariyānaṃ anuggaṇhanatthaṃ. Itīti evaṃ iminā upāyena. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmīti purāṇaṃ abhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ paṭihanissāmi. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti navaṃ bhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ na uppādessāmi. Tassā hi anuppajjanatthameva āhāraṃ paribhuñjati. Ettha abhuttapaccayā uppajjanakavedanā nāma yathāvuttajighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyo bhiyyopavaḍḍhanavasena uppajjati, bhuttapaccayā anuppajjanakavedanāpi khudānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā appavattā. Sā hi bhuttapaccayā anuppannāva na uppajjissati. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso.
「Yātrā ca me bhavissati」意为「我的存活将会延续」,即对四种威仪的维持将得以延续。前面以「为了延续命根」一句说命根的存续,而在此处,「延续」被定义为四种威仪的不中断,这便是两者的差别。「无过失与安乐住」:透过避免不正当的寻求、接受与受用,称为「无过失」;透过有限量的受用,称为「安乐住」。或者,由于适宜而有限量地进食这个条件,解除了因不适宜、无限量进食而产生的过患,如不乐、倦怠、打哈欠、被智者呵责等,这称为「无过失」;由于适宜而有限量地进食这个条件而获得身体的力量,这称为「安乐住」。又或者,由于避免了吃到足量、吃到塞满肚子的那种饮食,因此没有仰躺之乐、侧卧之乐、睡眠之乐等,这称为「无过失」;由于仅余四五口饭量这种不足额的饮食,能使身体适应于四种威仪,这称为「安乐住」。正如以下所说:显示巴利原文
Yātrā ca me bhavissatīti yāpanā ca me catunnaṃ iriyāpathānaṃ bhavissati. ‘‘Yāpanāyā’’ti iminā jīvitindriyayāpanā vuttā, idha catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanāti ayametāsaṃ viseso. Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti ayuttapariyesanappaṭiggahaṇaparibhogaparivajjanena anavajjatā, parimitaparibhogena phāsuvihāro. Asappāyāparimitabhojanapaccayā aratitandīvijambhitāviññugarahādidosābhāvena vā anavajjatā. Sappāyaparimitabhojanapaccayā kāyabalasambhavena phāsuvihāro. Yāvadatthaṃ udarāvadehakabhojanaparivajjanena vā seyyasukhapassasukhamiddhasukhādīnaṃ abhāvato anavajjatā. Catupañcālopamattaūnabhojanena catuiriyāpathayogyatāpādanato phāsuvihāro. Vuttañhetaṃ –
取四五抟食,若犹不足,便饮水;
对于精勤策励的比丘而言,这足以安住轻利。
显示巴利原文 ‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive; Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983; mi. pa. 6.5.10);
至此,已说明了把握目的,也阐明了中道。'Yātrā ca me bhavissatīti'正是为了说明把握目的。因为借此才能存活,所以才受用食物。以如法之乐、舍离执取为因的安住轻利,即是中道,因为它远离了两个极端。显示巴利原文
Ettāvatā ca payojanapariggaho, majjhimā ca paṭipadā dīpitā hoti. Yātrā ca me bhavissatīti payojanapariggahadīpanā. Yātrā hi naṃ āhārūpayogaṃ payojeti. Dhammikasukhāpariccāgahetuko phāsuvihāro majjhimā paṭipadā antadvayaparivajjanato.
「坐卧具」:由'卧处'与'坐处'合成。在精舍等处躺卧、安坐的处所,称为坐卧具。「为了去除时节险难,以及为了隐居之乐」:时节本身因有逼迫的含义,因此称为险难,能导致身体生病、内心散乱;为了去除这些险难,即令未生起的险难不生起,已生起的得以平息。或者,如前所述,时节、狮子虎豹等明显的险难,与贪嗔等隐蔽的险难,合称时节险难;去除这些,并为了成就专一的安住轻利。如同受用衣服时,遮掩羞耻、覆盖形体是其确定的目的,因此再次说'yāvadeva'(只是、仅仅)。显示巴利原文
Senāsananti senañca āsanañca. Yattha vihārādike seti nipajjati āsati nisīdati, taṃ senāsanaṃ. Utuparissayavinodanappaṭisallānārāmatthanti utuyeva parisahanaṭṭhena parissayo sarīrābādhacittavikkhepakaro, tassa vinodanatthaṃ, anuppannassa anuppādanatthaṃ, uppannassa vūpasamanatthañcāti attho. Atha vā yathāvutto utu ca sīhabyagghādipākaṭaparissayo ca rāgadosādipaṭicchannaparissayo ca utuparissayo, tassa vinodanatthañceva ekībhāvaphāsukatthañca. Cīvarappaṭisevane hirīkopīnappaṭicchādanaṃ viya taṃ niyatapayojananti puna ‘‘yāvadevā’’ti vuttaṃ.
“病缘药资具”:因能对治病症而生起,故为“病缘”;又因是良医所许可之物,故为“药”;因是维持生命的资具、眷属,故为“资具”;合称为“病缘药资具”。“诸病害”:指由扰乱、界扰动所引发的癞、痈、疮等病。“诸苦受”:即苦受。“为达无苦之究竟”:指为了达到无苦的最高状态。乃至一切苦彻底断尽为止,我当受用——应如此连贯理解。以上是此句注释的简略说明。“亦由生起新苦受”:不单单是未来会有异熟的热恼,而且因过量进食,就如“Alaṃsāṭaka”等事例一样,也会生起新的苦受,应当知道。显示巴利原文
Gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti rogassa paccanīkappavattiyā gilānapaccayo, tato eva bhisakkassa anuññātavatthutāya bhesajjaṃ, jīvitassa parivārasambhārabhāvehi parikkhāro cāti gilānapaccayabhesajjaparikkhāro, taṃ. Veyyābādhikānanti veyyābādhato dhātukkhobhato ca taṃnibbattakuṭṭhagaṇḍapīḷakādirogato uppannānaṃ. Vedanānanti dukkhavedanānaṃ. Abyābajjhaparamatāyāti niddukkhaparamabhāvāya. Yāva taṃ dukkhaṃ sabbaṃ pahīnaṃ hoti, tāva paṭisevāmīti yojanā. Evamettha saṅkhepeneva pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navavedanuppādatopīti na kevalaṃ āyatiṃ eva vipākapariḷāhā , atha kho atibhojanapaccayā alaṃsāṭakādīnaṃ viya navavedanuppādatopi veditabbā.
所谓“业处者的动摇”,即指舍失业处,因此说“动摇、颤动、舍失业处”。关于“能忍耐寒冷与炎热”这一句,应讲述毛端随彼长老的故事。据说,这位长老住在支提山毕陵伽洞的精勤房,于冬季降雪之时,观察世界中间地狱,之后便不离开业处,就在露天处度过。夏季的午后,他在户外经行,专注业处,汗水从腋下流出。一位弟子对他说:“尊者,请坐在这里,此处凉爽。”长老观察无间大地狱后说:“朋友,我正是因为害怕这炎热,才坐在这里的。”说罢便继续坐着。此处的“热”应理解为猛火之热,因为后文将会说到太阳之热。而这里所举的事例,是依据太阳的热而言的。显示巴利原文
Kammaṭṭhānikassa calanaṃ nāma kammaṭṭhānapariccāgoti āha ‘‘calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahatī’’ti. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti ettha ca lomasanāgattherassa vatthu kathetabbaṃ. Thero kira cetiyapabbate piyaṅguguhāya padhānaghare viharanto antaraṭṭhake himapātasamaye lokantarikanirayaṃ paccavekkhitvā kammaṭṭhānaṃ avijahantova abbhokāse vītināmesi. Gimhasamaye ca pacchābhattaṃ bahicaṅkame kammaṭṭhānaṃ manasikaroto sedāpissa kacchehi muccanti. Atha naṃ antevāsiko āha – ‘‘idha, bhante, nisīdatha, sītalo okāso’’ti. Thero ‘‘uṇhabhayenevamhi, āvuso, idha nisinno’’ti avīcimahānirayaṃ paccavekkhitvā nisīdiyeva. Uṇhanti cettha aggisantāpova veditabbo sūriyasantāpassa parato vuccamānattā. Sūriyasantāpavasena panetaṃ vatthu vuttaṃ.
纵使两三次得不到食物和饮料,他也观察无始轮回中自己投生饿鬼界的情形,内心不动摇,不舍弃业处。若被虻蚊、风、炎热等触所扰,则观察投生畜生趣的情形,内心不动摇,不舍弃业处。若被蛇等触所扰,便观察在无始轮回中无数次落入狮、虎等口中的前生,内心不动摇,不舍弃业处,犹如精勤长老。应当知道,这就是“能忍受饥饿……乃至……蛇类触”。据说,这位长老在坏布寺的翅子树精勤房里听闻圣族法时,一条剧毒之蛇咬了他。长老虽然知道,却怀着净信之心坐着听法,毒势便停止扩散。长老从戒堂开始,依次审查自己受持的戒律,生起“我的戒是清净的”这样的喜悦;随着喜悦的生起,毒液退散,渗入大地。长老就在那里获得了心一境性,增长观智,证得阿拉汉果。显示巴利原文
Yo ca dve tayo vāre bhattaṃ vā pānīyaṃ vā alabhamānopi anamatagge saṃsāre attano pettivisayūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Ḍaṃsamakasavātātapasamphassehi phuṭṭho cepi tiracchānūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Sarīsapasamphassena phuṭṭho cāpi anamatagge saṃsāre sīhabyagghādimukhesu anekavāraṃ parivattitapubbabhāvaṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva padhāniyatthero viya, ayaṃ ‘‘khamo jighacchāya…pe… sarīsapasamphassāna’’nti veditabbo. Theraṃ kira khaṇḍacelavihāre kaṇikārapadhāniyaghare ariyavaṃsadhammaṃ suṇantaññeva ghoraviso sappo ḍaṃsi. Thero jānitvāpi pasannacitto nisinno dhammaṃyeva suṇāti, visavego thaddho ahosi. Thero upasampadamāḷaṃ ādiṃ katvā sīlaṃ paccavekkhitvā ‘‘visuddhasīlomhī’’ti pītiṃ uppādesi, saha pītuppādā visaṃ nivattitvā pathaviṃ pāvisi. Thero tattheva cittekaggataṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi.
此外,若有人因为被辱骂,听到粗恶、由于粗恶而难听,乃至被说成极重罪那样的言辞,却只观照忍辱的功德而毫不动摇,如同长部诵者无畏长老,当知此即“能忍粗恶、难听的语道”。据说,这位长老因乐修少欲知足,开示了大圣族行道后,全村的人都来聚集,长老得到了极大的利养恭敬。另一位大长老不能忍受,辱骂道:“这个长部诵者口口声声说‘我讲圣族’,整夜都在那里喧闹。”那以后两人各自回自己的寺院,同行了约半由旬的同一条路。整整半由旬,那个人不停地辱骂。到了岔路口,长部诵者长老停下,向他顶礼说:“尊者,这是您的路。”那人如同没听到一样走开了。长老回到寺院,洗了脚坐下。弟子问道:“尊者,那个人骂了整整半由旬,您怎么一句话也不回?”长老回答:“贤友,忍辱才是我的重任,而非不忍辱。即便是在一字一句的驳斥中,我也不见有会令业处离我而去的机会。”显示巴利原文
Yo pana akkosavasena durutte duruttattāyeva ca durāgate api antimavatthusaññite vacanapathe sutvā khantiguṇaṃyeva paccavekkhitvā na vedhati dīghabhāṇakaabhayatthero viya, ayaṃ ‘‘khamo duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathāna’’nti veditabbo. Thero kira paccayasantosabhāvanārāmatāya mahāariyavaṃsappaṭipadaṃ kathesi, sabbo mahāgāmo āgacchati, therassa mahāsakkāro uppajji. Taṃ aññataro mahāthero adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘dīghabhāṇako ‘ariyavaṃsaṃ kathemī’ti sabbarattiṃ kolāhalaṃ karotī’’tiādīhi akkosi. Ubhopi ca attano attano vihāraṃ gacchantā gāvutamattaṃ ekapathena agamaṃsu. Sakalagāvutampi so taṃ akkosiyeva. Tato yattha dvinnaṃ vihārānaṃ maggo bhijjati, tattha ṭhatvā dīghabhāṇakatthero taṃ vanditvā ‘‘eso, bhante, tumhākaṃ maggo’’ti āha. So assuṇanto viya agamāsi. Theropi vihāraṃ gantvā pāde pakkhāletvā nisīdi. Tamenaṃ antevāsiko ‘‘kiṃ, bhante, sakalagāvutaṃ paribhāsantaṃ na kiñci avocutthā’’ti āha. Thero ‘‘khantiyevāvuso, mayhaṃ bhāro, na akkhanti, ekapaduddhārepi kammaṭṭhānaviyogaṃ na passāmī’’ti āha.
言辞本身就是那些想让人明白其含义者的道路、方法,因此说「vacanameva vacanapatho」(言辞就是语道)。或者,因为具有苦的性质,所以是猛利的:凡不是快乐的,就是不可意的、猛利的,这样说。「Adhivāsakajātiko hotīti」:对于前面所说的那些感受,具有忍辱的禀性。据说,住在心峰山的精勤长老,夜间修行精勤之后,站着时腹内起了风。他无法忍受,辗转反侧。站在经行道旁的取食长老对他说:“朋友,出家人应当是习惯忍辱的人啊。”他回答:“善哉,尊者。”便安忍下来,一动不动地卧着。风从脐部一直撕裂到心脏。长老镇伏了苦受,修习观,片刻之间成为不来圣者,而后般涅槃。总而言之,如同“被热所触的人希望得到凉快”等例子那样,应当知道,由于冷热等相而生起了欲漏。在善趣的有情世间中,并没有绝对不可意的冷或热;这里的意思是,不可意的冷或热其实并不存在。当执取“我”时,就会有“我所”的执取,因此说:“‘我冷、我热’这样的执著,就是见漏。”显示巴利原文
Vacanameva tadatthaṃ ñāpetukāmānañca patho upāyoti āha ‘‘vacanameva vacanapatho’’ti. Asukhaṭṭhena vā tibbā. Yañhi na sukhaṃ, taṃ aniṭṭhaṃ tibbanti vuccati. Adhivāsakajātiko hotīti yathāvuttavedanānaṃ adhivāsakasabhāvo hoti. Cittalapabbate padhāniyattherassa kira rattiṃ padhānena vītināmetvā ṭhitassa udaravāto uppajjati. So taṃ adhivāsetuṃ asakkonto āvattati parivattati. Tamenaṃ caṅkamanapasse ṭhito piṇḍapātiyatthero āha – ‘‘āvuso, pabbajito nāma adhivāsanasīlo hotī’’ti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti adhivāsetvā niccalo sayi. Vāto nābhito yāva hadayaṃ phālesi. Thero vedanaṃ vikkhambhetvā vipassanto muhuttena anāgāmī hutvā parinibbāyi. Evaṃ sabbatthāti ‘‘uṇhena phuṭṭhassa sītaṃ patthayato’’tiādinā sabbattha uṇhādinimittaṃ kāmāsavuppatti veditabbā. Natthi sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vāti aniṭṭhaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthīti adhippāyo. Attaggāhe sati attaniyaggāhoti āha ‘‘mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo’’ti.
「我是沙门」:意指“我是沙门,我的生或死还有什么意义?”这样思惟之后。
「观察后」:观察了进入村子等的缘由之后。
「他避开」:从象等靠近之处走开。
「停留之处」即处所;荆棘的处所称为「荆棘处」,即指有荆棘的地方,此处说的是那样的地方。
「被非人污染」:被非人的活动所染污,即带有危险的意思。
「作为不定学处之因」:成为制定不定学处的因缘。
「由于妓女等的分类」:由于妓女、寡妇、成年未婚女子、黄门、酒馆、比丘尼等不同类别。
「平坦」:就是平整、没有不平的意思。
「或者他做了」:他做了那样的非行。
「以所谓戒律仪」:为什么说回避是戒?因为回避不应住的处所,也就是回避了非行。回避非行与非行境,这属于行戒性质的戒律仪。正如世尊在分别戒律仪时所说“他具足巴帝摩卡防护而住”(《分别》508),为了显示行与行境的具足,世尊分别说明了行与行境:“有非行,有非行境”等(《分别》513-514)。从“他避开狂暴的象”这样的说法可知,回避象等也是依世尊教导而行的,因此应知道这也就是行戒。显示巴利原文
Ahaṃ samaṇoti ‘‘ahaṃ samaṇo, kiṃ mama jīvitena vā maraṇena vā’’ti evaṃ cintetvāti adhippāyo. Paccavekkhitvāti gāmappavesappayojanādiñca paccavekkhitvā. Paṭikkamatīti hatthiādīnaṃ samīpagamanato apakkamati. Ṭhāyanti etthāti ṭhānaṃ, kaṇṭakānaṃ ṭhānaṃ kaṇṭakaṭṭhānaṃ, yattha kaṇṭakāni santi, taṃ okāsanti vuttaṃ hoti. Amanussaduṭṭhānīti amanussasañcārena dūsitāni, saparissayānīti attho. Aniyatavatthubhūtanti aniyatasikkhāpadassa kāraṇabhūtaṃ. Vesiyādibhedatoti vesiyāvidhavāthullakumārikāpaṇḍakapānāgārabhikkhunibhedato. Samānanti samaṃ, avisamanti attho. Akāsi vāti tādisaṃ anācāraṃ akāsi vā. Sīlasaṃvarasaṅkhātenāti kathaṃ parivajjanaṃ sīlaṃ? Anāsanaparivajjanena hi anācāraparivajjanaṃ vuttaṃ. Anācārāgocaraparivajjanaṃ cārittasīlatāya sīlasaṃvaro. Tathā hi bhagavatā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (vibha. 508) sīlasaṃvaravibhajane ācāragocarasampattiṃ dassentena ‘‘atthi anācāro, atthi agocaro’’tiādinā (vibha. 513-514) ācāragocarā vibhajitvā dassitā. ‘‘Caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’ti vacanato hatthiādiparivajjanampi bhagavato vacanānuṭṭhānanti katvā ācārasīlamevāti veditabbaṃ.
“以此因由亦”:由于此寻由非如理作意所生起、与贪等俱行、与善法对立等种种原因,故说此寻为不善。依此类推,“有过失”等处也应如此理解。在此,“不善”等语显示了欲寻的现世过患,“有苦异熟”则显示了后世的过患。对于“导致自害”等,亦以同样方式说明过患。所谓“对已生起的欲寻不忍受”,即是不让同样的寻再次生起。而它的断除、驱除、消灭、令不再生——这些在经中被表述为:“他对已生起的欲寻不忍受,断除……”等等。为阐明此义,故问:“不忍受时,他做什么?”等。在此,断除仅是镇伏断,并非正断。为显示这一点,所以用“驱除”等说法,如此便以镇伏的方式说明了义理。“不断生起”:可以指那些恶寻的生起阶段,也可以指无余尽摄。前者即指“刚生起”,也就是才产生的。为显示无余尽摄具有遍尽之意,故说“即使百次地不断生起”。显示巴利原文
Itipīti imināpi kāraṇena ayonisomanasikārasamuṭṭhitattāpi, lobhādisahagatattāpi, kusalappaṭipakkhatopītiādīhi kāraṇehi ayaṃ vitakko akusaloti attho. Iminā nayena sāvajjotiādīsupi attho veditabbo. Ettha ca akusalotiādinā diṭṭhadhammikaṃ kāmavitakkassa ādīnavaṃ dasseti, dukkhavipākoti iminā samparāyikaṃ. Attabyābādhāya saṃvattatītiādīsupi imināva nayena ādīnavavibhāvanā veditabbā. Uppannassa kāmavitakkassa anadhivāsanaṃ nāma puna tādisassa anuppādanaṃ. Taṃ panassa pahānaṃ vinodanaṃ byantikaraṇaṃ anabhāvagamananti ca vattuṃ vaṭṭatīti pāḷiyaṃ – ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti vatvā ‘‘pajahatī’’tiādi vuttanti tamatthaṃ dassento ‘‘anadhivāsento kiṃ karotī’’tiādimāha. Pahānañcettha vikkhambhanameva, na samucchedoti dassetuṃ ‘‘vinodetī’’tiādi vuttanti vikkhambhanavaseneva attho dassito. Uppannuppanneti tesaṃ pāpavitakkānaṃ uppādāvatthāgahaṇaṃ vā kataṃ siyā anavasesaggahaṇaṃ vā. Tesu paṭhamaṃ sandhāyāha ‘‘uppannamatte’’ti, sampatijāteti attho. Anavasesaggahaṇaṃ byāpanicchāyaṃ hotīti dassetuṃ ‘‘satakkhattumpi uppannuppanne’’ti vuttaṃ.
“亲族寻”:由于对家居的爱执,缘于亲属而生起的寻,如心想“我的亲属生活安乐、具足成就”等。“国土寻”:由于对家居的爱执,缘于地方而生起的寻,如心想“我的地方食物丰足、收成圆满、令人愉悦”等。“不死寻”:以蹲踞等苦行折磨自身后,认为有情死后快乐不死,由此与难行相关的寻;或者缘此,带有不死矫乱见的寻。它既是“不死”又是“寻”,故称不死寻。“与怜悯相应”:对他人,如侍者等,示现随喜等相,实际上是与世俗爱执相应的寻,看似怜悯。“与利养、恭敬、名声相应”:以衣服等利养、恭敬及称誉之声为所缘而相应的寻。“与不愿被轻蔑相应”:心想“啊,但愿别人不轻视我、不轻贱我,像尊重伞盖那样尊重我”而生起的寻。显示巴利原文
Ñātivitakkoti ‘‘amhākaṃ ñātayo sukhajīvino sampattiyuttā’’tiādinā gehassitapemavasena ñātake ārabbha uppannavitakko. Janapadavitakkoti ‘‘amhākaṃ janapado subhikkho sampannasasso ramaṇīyo’’tiādinā gehassitapemavasena janapadaṃ ārabbha uppannavitakko. Ukkuṭikappadhānādīhi dukkhe nijjiṇṇe samparāye sattā sukhī honti amarāti dukkarakārikāya paṭisaṃyutto amaratthāya vitakko. Taṃ vā ārabbha amarāvikkhepadiṭṭhisahagato amaro ca so vitakko cāti amarāvitakko. Parānuddayatāpaṭisaṃyuttoti paresu upaṭṭhākādīsu sahananditādivasena pavatto anuddayatāpatirūpako gehassitapemappaṭisaṃyutto vitakko. Lābhasakkārasilokappaṭisaṃyuttoti cīvarādilābhena ca sakkārena ca kittisaddena ca ārammaṇakaraṇavasena paṭisaṃyutto. Anavaññattippaṭisaṃyuttoti ‘‘aho vata maṃ pare na avajāneyyuṃ, na heṭṭhā katvā maññeyyuṃ, pāsāṇacchattaṃ viya garuṃ kareyyu’’nti uppannavitakko.
“然而在此,欲寻是欲漏”:因为欲寻本性即是欲思惟,且能殊胜地达成欲漏。“其特殊者”:指欲漏中的特殊部分,因其是有(存在)的本质。驱除欲寻等:以此驱除,即从自相续中除去欲寻,故名驱除,也就是精进。因此说“以名为精进律仪的驱除”。显示巴利原文
Kāmavitakko kāmasaṅkappanasabhāvato kāmāsavappattiyā sātisayattā ca kāmanākāroti āha ‘‘kāmavitakko panettha kāmāsavo’’ti. Tabbisesoti kāmāsavaviseso bhavasabhāvattāti adhippāyo. Kāmavitakkādike vinodeti attano santānato nīharati etenāti vinodanaṃ, vīriyanti āha ‘‘vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanenā’’ti.
依据“修习并多作七觉支,能圆满明解脱”这句话,未能证得明解脱,并因此未能超越一切轮回之苦,这便是未加修习的过患。反之,应知修习所带来的利益,如成为世尊的亲生子等。「称赞」:因为断除诸漏是艰难之事,他们便以这种难行来称赞他。「仅以律仪而断除」:即只依律仪而断除,因此说:“他们并非在未断除时便生起已断除之想。”显示巴利原文
‘‘Satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiyo paripūrentī’’ti vacanato vijjāvimuttīnaṃ anadhigamo tato ca sakalavaṭṭadukkhānativatti abhāvanāya ādīnavo. Vuttavipariyāyena bhagavato orasaputtabhāvādivasena ca bhāvanāya ānisaṃso veditabbo. Thomentoti āsavapahānassa dukkarattā tāya eva dukkarakiriyāya taṃ abhitthavanto. Saṃvareneva pahīnāti saṃvarena pahīnā eva. Tena vuttaṃ ‘‘na appahīnesuyeva pahīnasaññī’’ti.
第五 木工经注疏显示巴利原文
5. Dārukammikasuttavaṇṇanā
59 第五:「被儿子拥挤的卧床」:即被儿子们挤满的卧处。这里以“儿子”为首,实指对妻子的执取,犹如在儿女与妻子间心潮起伏。藉此显示由于他们的病痛等因以及被忧愁所压倒,心变得杂染。而“受用欲乐者”则显示被贪欲所压倒。这两者皆表明心之散乱。“迦尸栴檀”:即迦尸衣与栴檀。据说该栴檀色泽格外明亮、光辉,正是为此,人们将它制作得更加细滑。所以经中说“细滑的栴檀”,意为迦尸布和栴檀。“花鬘、香、涂香”:持花鬘为了色泽与芳香,用香为了芳香,用涂香为了涂饰肤色与美观。“金银”:即接受金及余等财富。所有这些都显示了在诸欲中的极度染着。显示巴利原文
59. Pañcame puttasambādhasayananti puttehi sambādhasayanaṃ. Ettha puttasīsena dārapariggahaṃ puttadāresu uppilo viya. Tena tesaṃ rogādihetu sokābhibhavena ca cittassa saṃkiliṭṭhataṃ dasseti. Kāmabhogināti iminā pana rāgābhibhavanti. Ubhayenapi vikkhittacittataṃ dasseti. Kāsikacandananti ujjalacandanaṃ. Taṃ kira vaṇṇavisesasamujjalaṃ hoti pabhassaraṃ, tadatthameva naṃ saṇhataraṃ karonti. Tenevāha ‘‘saṇhacandana’’nti , kāsikavatthañca candanañcāti attho. Mālāgandhavilepananti vaṇṇasobhatthañceva sugandhabhāvatthañca mālaṃ, sugandhabhāvatthāya gandhaṃ, chavirāgakaraṇatthañceva subhatthañca vilepanaṃ dhārentena. Jātarūparajatanti suvaṇṇañceva avasiṭṭhadhanañca sādiyantena. Sabbenapi kāmesu abhigiddhabhāvameva pakāseti.
第六 《象师子经》注疏显示巴利原文
6. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā
60 第六:「驱象者(hatthisārī)」即赶象的人,他的儿子便是“象师子”。据说他是舍卫城一位驯象师之子,在世尊座下出家,学习三藏后,对蕴、界、处等微细法义的差别极为善巧。因此说:“长老比丘们宣说阿毗达摩时,他时常插话介入。”这里“插话介入”的意思是指在长老们连贯说法时,屡屡插入自己的话。“以五种交际”:即听闻交际、见面交际、交谈交际、共享交际、身体交际这五种交际。“吃谷者”:因谷物生长之处生出庄稼,故以因(谷物生长处)代果的修辞方式,把庄稼本身称为谷物。“Sippiyo”即贝类,“Sambukā”指螺贝。显示巴利原文
60. Chaṭṭhe hatthiṃ sāretīti hatthisārī, tassa puttoti hatthisāriputto. So kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu khandhadhātuāyatanādīsu atthantaresu kusalo ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātetī’’ti. Tattha antarantarā kathaṃ opātetīti therehi vuccamānassa kathāpabandhassa antare antare attano kathaṃ pavesetīti attho. Pañcahi saṃsaggehīti savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggoti imehi pañcahi saṃsaggehi. Kiṭṭhakhādakoti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassañhi kiṭṭhanti vuttaṃ kāraṇūpacārena. Sippiyo suttiyo. Sambukāti saṅkhamāha.
“称赞在家生活”(参见《长部注》1.422):据说,在迦叶正自觉者的教法中,有两位朋友,彼此和睦,常在一起诵习。其中一人生起不满足之心,向往在家生活,便告诉了另一人。另一人向他指出在家的过患与出家的功德而加以劝诫。他听后感到欢喜,之后又有一天再起类似心念时,便对那位朋友说:“贤友,我生起了这样的心念,想把这只钵与这套衣送给你。”那位朋友出于对钵与衣的贪求,反而向他称赞在家的功德并述说出家的过患。他一听这话,便从在家生活的心念退转,唯独安住于出家之中。就这样,由于当时那位持戒比丘称赞在家功德的话语,如今他六度还俗,在第七次出家时,又在大目犍连和大拘絺罗长老宣说阿毗达摩时随意插话。大拘絺罗长老呵责了他。他无法安住于大弟子所宣说之法,便还俗成为在家者。此人正是布咤婆楼的在家朋友,因此还俗后一两天便去了布咤婆楼那里。布咤婆楼见到他后说:“朋友,你做了什么?你竟从如此大师的教法中退失。来吧,你现在正适合出家。”于是带他到世尊跟前。他在那里出家,证得了阿拉汉果。因此说:“第七次出家,证得阿拉汉果。”显示巴利原文
Gihibhāve vaṇṇaṃ kathesīti (dī. ni. aṭṭha. 1.422) kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ, pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā puna ekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ, āvuso, evarūpaṃ cittaṃ uppajjati, imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’’ti. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Tassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ nivattetvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattamavāre pabbajitvā mahāmoggallānassa mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātesi. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādesi. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako ahosi, tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā – ‘‘samma, kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ dāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tasmiṃ ṭhāne pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ ‘‘sattame vāre pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇī’’ti.
第七 《中经》注疏显示巴利原文
7. Majjhesuttavaṇṇanā
61 第七颂中,“mantā”是省略 ya 音后的表述,或是表示工具格的独立主格形式。因此说“以彼慧了知两端故”。“以触为缘而生起”的意思是:在对立双方相互成就的关系中,依彼此相互接触为缘而生起,即依据“触缘爱,爱缘取,取缘有,有缘生”的次第,此身体以触为起源,故说以触为缘而生起。“一端(eko anto)”:此处,anta 一词可见于“边际、内部、界限、卑劣、无有、部分、填充虚词、附近”等义。例如,在“腹内盈满”(《经集》197)等句中,作“内、里面”义;在“诸人游行世间,眷属环绕,内不净,外庄严”(《相应部》1.122)等句中,作“内部”义;在“腰带之边际已旧”(《小品》278)、“或绿边,或道边,或岩边,或水边”(《中部》1.304)等句中,作“界限”义;在“比丘们,这是生活之最卑”(《相应部》3.80;《如是语》91)等句中,作“卑劣”义;在“此是苦之边际”(《中部》3.393;《相应部》2.51)等句中,是显示巴利原文
61. Sattame mantāti ya-kāralopena niddeso, karaṇatthe vā etaṃ paccattavacanaṃ. Tenāha ‘‘tāya ubho ante viditvā’’ti. Phassavasena nibbattattāti dvayadvayasamāpattiyaṃ aññamaññaṃ samphassavasena nibbattattā, ‘‘phassapaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo , bhavapaccayā jātī’’ti iminā cānukkamena phassasamuṭṭhānattā imassa kāyassa phassavasena nibbattattāti vuttaṃ. Eko antoti ettha ayaṃ anta-saddo antaabbhantaramariyādalāmakaabhāvakoṭṭhāsapadapūraṇasamīpādīsu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu (su. ni. 197) hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā, bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278) sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80; itivu. 91) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 3.393; saṃ. ni. 2.51) abhāve. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa abhāvo koṭītipi vuccati. ‘‘Tayo antā’’tiādīsu (dī. ni. 3.305) koṭṭhāse. ‘‘Iṅgha tāva suttantaṃ vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, suttante okāsaṃ kārāpetvā’’ti (pāci. 442) ca ādīsu padapūraṇe. ‘‘Gāmantaṃ vā osaṭo (pārā. 409-410; cūḷava. 343) gāmantasenāsana’’ntiādīsu (pārā. aṭṭha. 2.410) samīpe. Svāyamidha koṭṭhāse vattatīti ayameko koṭṭhāsoti.
在究竟意义上,真实存在的法的集合称为“身”(sakkāya),也就是五取蕴。因此说“三有之轮回”。其余内容容易理解。显示巴利原文
Santo paramatthato vijjamāno dhammasamūhoti sakkāyo, pañcupādānakkhandhā. Tenāha ‘‘tebhūmakavaṭṭa’’nti. Sesamettha suviññeyyameva.
第八、《男性根智经》的注疏。显示巴利原文
8. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā
62 第八经中,以投生地狱的业力,或以能令堕入恶趣的业力而决定生于恶趣者,名为‘恶趣者’(āpāyiko)、‘地狱者’(nerayiko),此处义同。若投生无间地狱,并在其中住满一个名为‘寿量劫’的中间劫,则称为‘住劫者’(kappaṭṭho)。由于具有令地狱生起的业力而不可救治,故称‘不可治疗者’(atekiccho)。‘无破损’(akhaṇḍāni):指种子连边角都未破损。一旦破损,便不能再用于播种。‘无腐烂’(apūtīni):指未被水浸泡而腐烂。腐烂的种子不能用来播种。‘未遭风吹日晒’(avātātapahatāni):即未被风、日所伤而失去生机的种子。失去生机、味涩的种子不能用来播种。应读作‘取精华者’(sārādānī),但在圣典中,由于长音ā被缩短,读成了‘sāradānī’,故此处指明应为‘sārādānī’。因它提取了米粒的精华,故称取精华者,即已取得精华、令精华稳固的种子。被提取了精华显示巴利原文
62. Aṭṭhame nibbattivasena apāyasaṃvattaniyena vā kammunā apāyesu niyuttoti āpāyiko nerayikoti etthāpi eseva nayo. Avīcimhi uppajjitvā tattha āyukappasaññitaṃ antarakappaṃ tiṭṭhatīti kappaṭṭho. Nirayūpapattipariharaṇavasena tikicchituṃ asakkuṇeyyoti atekiccho. Akhaṇḍānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bhinnakālato paṭṭhāya bījaṃ bījatthāya na upakappati. Apūtīnīti udakatemanena apūtikāni. Pūtikañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Avātātapahatānīti vātena ca ātapena ca na hatāni nirojataṃ na pāpitāni. Nirojañhi kasaṭaṃ bījaṃ bījatthāya na upakappati. ‘‘Sārādānī’’ti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā pāḷiyaṃ ‘‘sāradānī’’ti vuttanti āha ‘‘sārādānī’’ti. Taṇḍulasārassa ādānato sārādāni, gahitasārāni patiṭṭhitasārāni. Nissarañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Sukhasayitānīti cattāro māse koṭṭhe pakkhittaniyāmeneva sukhasayitāni suṭṭhu sannicitāni. Maṇḍakhetteti ūsakhārādidosehi aviddhaste sārakkhette. Abhidoti abhi-saddena samānatthanipātapadanti āha ‘‘abhiaḍḍharatta’’nti. Natthi etassa bhidāti vā abhido. ‘‘Abhidaṃ aḍḍharatta’’nti vattabbe upayogatthe paccattavacanaṃ. Aḍḍharattanti ca accantasaṃyogavacanaṃ, bhummatthe vā. Tasmā abhido aḍḍharattanti abhinne aḍḍharattasamayeti attho. Puṇṇamāsiyañhi gaganamajjhassa purato vā pacchato vā cande ṭhite aḍḍharattasamayo bhinno nāma hoti, majjhe eva pana ṭhite abhinno nāma.
此处以善觉(Suppabuddha)与善星(Sunakkhatta)等人为例(参见《法句经注》2.127“善觉释迦事”)。据说,释迦族的善觉因两个原因对世尊心怀怨恨:“他抛弃我的女儿出家,又度我的儿子出家,如同站在他们的仇敌一方。”一日,他说:“今日我不让他到我受邀用餐之处进食。”于是便堵住道路,在巷间坐下饮酒。当时有人告诉他:“世尊来了,由比丘僧团围绕,已到近前。”他说:“去告诉他:‘您且往前走吧;我并不比你年长,不会为他让路。’”虽经一再劝说,他仍坐着不动。世尊见舅父不让路,便从那里转身返回。善觉又派一名探子:“去听听他说了什么,然后回来。”世尊返回时面露微笑,阿难长老问道:“尊者,是何因缘令您展露微笑?”世尊说:“阿难,你看见善觉了吗?”“看见了,尊者。”“他对像我这样一位佛陀不让路,造作了极重的业。从今日算起第七天,他将在高楼下的楼基处没入大地之中。”世尊如是说。显示巴利原文
Suppabuddhasunakkhattādayoti ettha (dha. pa. aṭṭha. 2.127 suppabuddhasakyavatthu) suppabuddho kira sākiyo ‘‘mama dhītaraṃ chaḍḍetvā nikkhanto, mama puttaṃ pabbājetvā tassa veriṭṭhāne ṭhito cā’’ti imehi dvīhi kāraṇehi satthari āghātaṃ bandhitvā ekadivasaṃ ‘‘na dāni nimantitaṭṭhānaṃ gantvā bhuñjituṃ dassāmī’’ti gamanamaggaṃ pidahitvā antaravīthiyaṃ suraṃ pivanto nisīdi. Athassa satthari bhikkhusaṅghaparivute taṃ ṭhānaṃ āgate ‘‘satthā āgato’’ti ārocesuṃ. So āha – ‘‘purato gacchāti tassa vadetha, nāyaṃ mayā mahallakataro, nāssa maggaṃ dassāmī’’ti. Punappunaṃ vuccamānopi tatheva nisīdi. Satthā mātulassa santikā maggaṃ alabhitvā tatova nivatti. Sopi carapurisaṃ pesesi – ‘‘gaccha tassa kathaṃ sutvā ehī’’ti. Satthāpi nivattanto sitaṃ katvā ānandattherena – ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukamme paccayo’’ti puṭṭho āha – ‘‘passasi, ānanda, suppabuddha’’nti. Passāmi, bhante. Bhāriyaṃ tena kammaṃ kataṃ mādisassa buddhassa maggaṃ adentena, ito sattame divase heṭṭhāpāsāde pāsādamūle pathaviyā pavisissatī’’ti ācikkhi.
善星(Sunakkhatta)亦然(《中部》注疏1.147):他先前曾亲近世尊,请问修习天眼的方法。世尊便为他开示。他修成天眼后,放大光明观察,在天界的欢喜园、杂色蔓园、多罗果园、杂林园中,见到正在享受天界胜乐的天子与天女,便心想:‘这些安住于如此有身成就中的天人,想必能听闻甜美之声吧?’于是渴望听闻声音,便去亲近十力者,请问修习天耳界的方法。然而世尊知道‘他没有天耳界的亲依止缘’,便未为他开示修习之法。因为诸佛不会为未发生之事开示修习法。于是他心中对世尊生起愤怒,思惟道:‘我先前向沙门乔达摩请问修习天眼的方法,他对我说“成就也好,不成就也行”,便予开示。如今我凭自身努力修成之后,再请问他修习天耳界的方法,他却不予开示。必定如此:这个出身王族的出家人,修成了天眼智、天耳智、他心智、漏尽智之后,因嫉妒悭吝,心想“他将与我等同”,故不给我开示。’他由此更加恼怒,便丢弃袈裟,还归在家身份,且并未沉默不语。他以不实、虚妄之言来诬谤十力者。显示巴利原文
Sunakkhattopi (ma. ni. aṭṭha. 1.147) pubbe bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ pucchi. Athassa bhagavā kathesi. So dibbacakkhuṃ nibbattetvā ālokaṃ vaḍḍhetvā olokento devaloke nandanavanacittalatāvanaphārusakavanamissakavanesu dibbasampattiṃ anubhavamāne devaputte ca devadhītaro ca disvā – ‘‘etesaṃ evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṃ kira madhuro nu kho saddo bhavissatī’’ti saddaṃ sotukāmo hutvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchi. Bhagavā panassa – ‘‘dibbasotadhātussa upanissayo natthī’’ti ñatvā parikammaṃ na kathesi. Na hi buddhā yaṃ na bhavissati, tassa parikammaṃ kathenti. So bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ paṭhamaṃ dibbacakkhuparikammaṃ pucchiṃ, so mayhaṃ ‘sampajjatu vā mā vā sampajjatū’ti kathesi. Ahaṃ pana paccattapurisakārena taṃ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchiṃ, taṃ me na kathesi. Addhā evaṃ hoti ‘ayaṃ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṃ nibbattetvā, dibbasotañāṇaṃ nibbattetvā, cetopariyakammañāṇaṃ nibbattetvā, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ nibbattetvā, mayā samasamo bhavissatī’ti issāmacchariyavasena mayhaṃ na kathetī’’ti bhiyyoso āghātaṃ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṃ patvāpi na tuṇhībhūto vihāsi. Dasabalaṃ pana asatā tucchena abbhācikkhitvā apāyūpago ahosi. Tampi bhagavā byākāsi. Vuttañhetaṃ – ‘‘evampi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṃ āpāyiko’’ti (dī. ni. 3.6). Tena vuttaṃ ‘‘aparepi suppabuddhasunakkhattādayo bhagavatā ñātāvā’’ti. Ādi-saddena kokālikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.
名为须深的游方者(Susīmo paribbājako,见《相应部注》2.2.70):是一位精通吠陀支分、有智慧的游方者。那时,其他外道因利养、恭敬与名誉匮乏,便这样思惟:‘沙门乔达摩并非靠出身、种姓等而成为最上利养的获得者,但他是一位诗王,以最殊胜的诗偈为弟子们编成偈颂授予他们。他们学得后,便为信众说法、随喜、歌咏。信众因此生起净信,便向他们供养利养。如果我们能了解一些沙门乔达摩所知的法,再将自己的宗义掺入其中,那我们也能为信众说法,从而也成为利养的获得者。谁能到沙门乔达摩那里出家后,迅速学会这些呢?’他们这样考虑后,看到‘须深有此能力’,便前去对他说:‘来吧,贤友须深,你到沙门乔达摩座下修习梵行吧。你遍学此法后,回来教我们;我们学通此法后,便去向在家众宣讲。这样,我们也会受到恭敬、尊重、崇敬、供养,成为衣服、团食、坐卧具、病缘药及资具的利养获得者。’显示巴利原文
Susīmo paribbājakoti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.70) evaṃnāmako vedaṅgesu kusalo paṇḍito paribbājako. Aññatitthiyā hi parihīnalābhasakkārasilokā ‘‘samaṇo gotamo na jātigottādīni ārabbha lābhaggappatto jāto, kaviseṭṭho panesa uttamakavitāya sāvakānaṃ bandhaṃ bandhitvā deti. Te taṃ uggaṇhitvā upaṭṭhākānaṃ upanisinnakathampi anumodanampi sarabhaññampīti evamādīni kathenti. Te tesaṃ pasannānaṃ lābhaṃ upasaṃharanti. Sace mayaṃ yaṃ samaṇo gotamā jānāti, tato thokaṃ jāneyyāma, attano samayaṃ tattha pakkhipitvā mayampi upaṭṭhākānaṃ katheyyāma. Tato etehi lābhitarā bhaveyyāma. Ko nu kho samaṇassa gotamassa santike pabbajitvā khippameva uggaṇhituṃ sakkhissatī’’ti evaṃ cintetvā ‘‘susimo paṭibalo’’ti disvā upasaṅkamitvā evamāhaṃsu ‘‘ehi tvaṃ, āvuso susīma, samaṇe gotame brahmacariyaṃ cara, tvaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā amhe vāceyyāsi, taṃ mayaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā gihīnaṃ bhāsissāma, evaṃ mayampi sakkatā bhavissāma garukatā mānitā pūjitā lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti (saṃ. ni. 2.70).
于是,须深游方者接受了他们的话,前往阿难尊者处,顶礼后乞求出家。长老便带他去见世尊,将此事禀报。世尊则思惟道:‘此游方者在外道时期曾宣称“我是特出的导师”而游行,现在却说要“就在这里修习道与梵行”。他到底是对我本人有净信,还是对我或我弟子们的说法有净信呢?’随后,世尊了知他于任何一处都无净信,心想:‘此人是为了在我的教法中“偷法”而来出家的,因此他的到来并不清净。然而,他的最终成就会如何?’观察之后,世尊了知:‘他虽然是为了“偷法”而出家,但不久便会精勤修习,证得阿拉汉果。’于是便说:‘那么,阿难,你们就让须深出家吧。’正是由于这个因缘,才有了这样的提问:‘世尊如此了知的人是谁?是须深游方者。’显示巴利原文
Atha susīmo paribbājako tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā yenānando tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Thero ca taṃ ādāya bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. Bhagavā pana cintesi ‘‘ayaṃ paribbājako titthiyasamaye ‘ahaṃ pāṭiekko satthā’ti paṭijānamāno carati, ‘idheva maggabrahmacariyaṃ carituṃ icchāmī’ti kira vadati, kiṃ nu kho mayi pasanno, udāhu mayhaṃ vā mama sāvakānaṃ dhammakathāya pasanno’’ti. Athassa ekaṭṭhānepi pasādābhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ mama sāsane ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, itissa āgamanaṃ aparisuddhaṃ, nipphatti nu kho kīdisā’’ti olokento ‘‘kiñcāpi ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, katipāheneva pana ghaṭetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti ñatvā ‘‘tenahānanda, susīmaṃ pabbājethā’’ti āha. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ bhagavatā ko ñāto? Susīmo paribbājako’’ti.
散达帝大臣(Santatimahāmatta,见《法句经注》2.141“散达帝大臣事”):据说,有一次他为波斯匿王平定了边境的叛乱后归来。国王大喜,将王位交给他掌管七天,并赐他一位善于歌舞的女子。他连续七日沉湎于酒,到了第七天,全身佩戴种种庄严饰品,乘着最上等的象肩,前往浴场。在城门之间,他看见世尊正要入城乞食,便坐在象肩上摇头表示礼敬。世尊面露微笑,阿难长老问道:‘尊者,是什么因缘让您展露微笑?’世尊说明微笑的因缘时说道:‘阿难,你看见散达帝大臣了吗?就在今天,他身戴全副庄严来到我面前,将在一首四句偈的结尾证得阿拉汉果,随后般涅槃。’因此才有这样的说法:‘世尊如此了知的人是谁?是散达帝大臣。’显示巴利原文
Santatimahāmattoti (dha. pa. aṭṭha. 2.141 santatimahāmattavatthu) so kira ekasmiṃ kāle rañño pasenadissa paccantaṃ kupitaṃ vūpasametvā āgato. Athassa rājā tuṭṭho satta divasāni rajjaṃ datvā ekaṃ naccagītakusalaṃ itthiṃ adāsi. So satta divasāni surāmadamatto hutvā sattame divase sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito hatthikkhandhavaragato nahānatitthaṃ gacchanto satthāraṃ piṇḍāya pavisantaṃ dvārantare disvā hatthikkhandhavaragatova sīsaṃ cāletvā vandi. Satthā sitaṃ katvā ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukaraṇe hetū’’ti ānandattherena puṭṭho sitakāraṇaṃ ācikkhanto āha – ‘‘passasi, ānanda, santatimahāmattaṃ, ajjeva sabbābharaṇappaṭimaṇḍito mama santikaṃ āgantvā cātuppadikagāthāvasāne arahattaṃ patvā parinibbāyissatī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ ko ñāto bhagavatāti? Santatimahāmatto’’ti.
9. 《决择经》的义释显示巴利原文
9. Nibbedhikasuttavaṇṇanā
63 在第九经中,pariyāyati(转起)是指执取自己的果报后继续转起,或作为其果报的因,故称pariyāya(因)。此处所说正是其因,因此说为“穿透之因”。显示巴利原文
63. Navame parihāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattati, tassa vā kāraṇabhāvaṃ upagacchatīti pariyāyoti idha kāraṇaṃ vuttanti āha ‘‘nibbijjhanakāraṇa’’nti.
即在“诸比丘,我允许将未破损之衣做成两层的僧伽梨”中,guṇa是“层”义。在“时光流逝,黑夜疾驰,生命的聚合渐次弃舍”(《相应部》1.4)中,guṇa是“聚”义。在“当期待百倍的功德果报”(《中部》3.379)中,它是“功德”义。在“肠端、肠间膜”(《长部》2.377;《中部》1.110;《小诵》3.三十二分身)以及“应造众多花鬘”(《法句经》53)中,guṇa是“束缚”义。此处亦取此义,故说“以束缚义而称为欲”。由于作为欲贪结缚的缘,在诸所依欲中,亦应见到具束缚义或聚集义的guṇa义。所谓“眼所识”,即能被眼识及以眼为门的诸识所了知。对于耳所识等,理亦同此。“成为可意所缘”,指其自身本来就是可意所缘,或已臻于可意所缘的状态。“可欲”指值得被贪求。“令意增长”指令心愉悦。此语亦涵盖了藉由想象而成为可意所缘的情形。“可爱之类”指其本性应被喜爱。“与欲相连”指被欲贪所亲近、应被连结、应被关联。因此说“作为所缘……”等。而所谓“思惟之贪”,是说对于那些由净相等方式思惟……显示巴利原文
‘‘Anujānāmi , bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāro), kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi esova adhippetoti āha ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Kāmarāgassa saṃyojanassa paccayabhāvena vatthukāmesupi bandhanaṭṭho rāsaṭṭho vā guṇaṭṭho daṭṭhabbo. Cakkhuviññeyyāti vā cakkhuviññāṇataṃdvārikaviññāṇehi jānitabbā. Sotaviññeyyātiādīsupi eseva nayo. Iṭṭhārammaṇabhūtāti sabhāveneva iṭṭhārammaṇajātikā, iṭṭhārammaṇabhāvaṃ vā pattā. Kamanīyāti kāmetabbā. Manavaḍḍhanakāti manoharā. Etena parikappanatopi iṭṭhārammaṇabhāvaṃ saṅgaṇhāti. Piyajātikāti piyāyitabbasabhāvā. Kāmūpasañhitāti kāmarāgena upecca sambandhanīyā sambandhā kātabbā. Tenāha ‘‘ārammaṇaṃ katvā’’tiādi. Saṅkapparāgoti vā subhādivasena saṅkappitavutthamhi uppannarāgo. Evamettha vatthukāmaṃ paṭikkhipitvā kilesakāmo vutto tasseva vasena tesampi kāmabhāvasiddhito, kilesakāmassapi iṭṭhavedanā diṭṭhādisampayogabhedena pavattiākārabhedena ca atthi vicittakāti tato visesetuṃ ‘‘citravicitrārammaṇānī’’ti āha, nānappakārāni rūpādiārammaṇānīti attho.
此处“诸智者于此调伏欲贪”,意即:对于这些所缘,那些具足坚稳智慧的智者,能调伏其中的欲贪。显示巴利原文
Athettha dhīrā vinayanti chandanti atha etesu ārammaṇesu dhitisampannā paṇḍitā chandarāgaṃ vinayanti.
“彼种类”指其自性,而就义理而言,则是说随顺那种欲的。福的部分即“福分”,也就是福报的一部分。由彼所生、或生于彼处的,便是“福所分者”。对“非福所分者”也依同一理趣。异熟本身就是果报,故说“惯称的异熟”。显示巴利原文
Tajjātikanti taṃsabhāvaṃ, atthato pana tassa kāmassa anurūpanti vuttaṃ hoti. Puññassa bhāgo puññabhāgo, puññakoṭṭhāso. Tena nibbatto, tattha vā bhavoti puññabhāgiyo. Apuññabhāgiyoti etthāpi eseva nayo. Vipākoyeva vepakkanti āha ‘‘vohāravipāka’’nti.
“摄一切者”指通于善与不善者。“造作思”指具有在相应法中造作、协调特相的思。“捶胸”即捶打胸膛。“一句”指一句咒语。因此说“或一句咒语”等。显示巴利原文
Sabbasaṅgāhikāti kusalākusalasādhāraṇā. Saṃvidahanacetanāti sampayuttadhammesu saṃvidahanalakkhaṇā cetanā. Urattāḷinti uraṃ tāḷetvā . Ekapadanti ekapadacitaṃ mantaṃ. Tenāha ‘‘ekapadamantaṃ vā’’tiādi.
《狮子吼经》注疏显示巴利原文
10. Sīhanādasuttavaṇṇanā
64 第十经中,“如来的力”指不与其他修行者共有、唯独如来所具备的力。难道这些力中有一部分不会在声闻弟子身上生起吗?确实会生起,然而诸佛对处非处智等所具的力,是其他人在任何时候都不会生起的,因此不与其他修行者共有。正是着眼于这一层微细差别,从有共通的部分来说“不共”之名,才在知根性、知随眠等智上得以确立。又或者,如同过去诸佛的力是通过圆满福德而成就,如此成就而来的力,便称为“如来的力”。“牛王的”指属于牛王的,即最殊胜的地位。“狮子吼”指最殊胜的吼声。在此,证悟智与教说智之中,由般若所成就、能让自己获得圣果的,是证悟智;由悲心所成就、能让声闻弟子获得圣果的,是教说智。其中,证悟智有正在生起与已经生起两种。从出离俗家一直到阿拉汉道,为正在生起;在果的刹那,称为已经生起。从兜率天一直到在大菩提座证得阿拉汉道,为正在生起;在果的刹那,称为已经生起。从燃灯佛授记之时开始一直到阿拉汉道,为正在生起;在果的刹那,称为已经生起。教说智也有正在转起与已经转起两种。一直到阿若憍陈如的入流道,为正在转起;在显示巴利原文
64. Dasame tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Nanu cetāni sāvakānampi ekaccāni uppajjantīti? Kāmaṃ uppajjanti, yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni, na tādisāni tadaññesaṃ kadāci uppajjantīti aññehi asādhāraṇāni. Imameva hi yathāvuttaṃ lesaṃ apekkhitvā sādhāraṇabhāvato āsayānusayañāṇādīsu eva asādhāraṇasamaññā niruḷhā. Yathā pubbabuddhānaṃ balāni puññassa sampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānīti vā tathāgatabalāni. Usabhassa idaṃ āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Pamukhanādanti seṭṭhanādaṃ . Paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañcāti ettha paññāya pabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ. Karuṇāya pabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaññeva orasañāṇaṃ.
“以处而知处”意为:以因而了知因。因为果安住于彼,依彼而生、依彼而转,故称为“处”。世尊如是了知:“凡某些法作为另一些法的因、缘而生起者,此即是处;凡某些法并非另一些法的因、缘而生起者,此即非处。”他如实了知处与非处。显示巴利原文
Ṭhānañca ṭhānato pajānātīti kāraṇañca kāraṇato pajānāti. Yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ, ye ye dhammā yeyaṃ yeyaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānato aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti.
“受持”即执取,但这些是在受持之后才作的,故说“受持而作”。或者,“业受持”即是业本身,以此显示“受持”一词并非没有前导词(业)的含义,正如“已排泄”一词中“已去”的词根并不具有独立含义那样。“趣”指地狱等趣。“依”指自身(五蕴有身)。“时”指业堪受异熟之时。“加行”指作为果报生起之缘的造作。显示巴利原文
Samādiyantīti samādānāni, tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha ‘‘samādiyitvā katāna’’nti. Kammameva vā kammasamādānanti etena ‘‘samādāna’’nti saddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagatasadde gatasaddassa viya. Gatīti nirayādigatiyo. Upadhīti attabhāvo. Kāloti kammassa vipaccanārahakālo. Payogoti vipākuppattiyā paccayabhūtā kiriyā.
“四禅”指依镇伏违逆品之义及依所缘审虑之义而说的四种色界禅那,这是以四法门而说。“八解脱”指“内有色想观外色”等八种解脱。“三定”指有寻有伺定等三种定。“九次第定”指初禅等至等九种次第定。于此,按次第,前八种既有“定”之名,亦有“等至”之名,以其皆有心一境性之自性故;灭尽定则因无心一境性,故无“定”之名。“退分法”指从不善巧的初禅等出定者,其想与作意倾向于欲等。“胜分法”指从善巧的初禅等出定者,其想与作意倾向于第二禅等。如是,想与作意倾向于欲等及第二禅等,即被显示为退分法与胜分法。而由于他们禅那具有退分或胜分之自性,故以“法”称之。以此义为因,故我们回溯而说。“清净”指名熟练之清净,以从初禅等出定后,为证得第二禅等之缘,故说为“出起”。若有谓“从灭尽定出起至果等至,无此圣典依据”者,当以此圣典文句破之:“从灭尽定出起者,非想非非想处对果等至以无间缘为缘。”显示巴利原文
Catunnaṃ jhānānanti paccanīkajjhāpanaṭṭhena ārammaṇūpanijjhānaṭṭhena ca catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ. Catukkanayena hetaṃ vuttaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209) aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ. Tiṇṇaṃ samādhīnanti savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ. Navannaṃ anupubbasamāpattīnanti paṭhamajjhānasamāpattiādīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Ettha ca paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samādhītipi nāmaṃ, samāpattītipi cittekaggatāsabbhāvato, nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na samādhīti nāmaṃ. Hānabhāgiyaṃ dhammanti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādipakkhandanaṃ. Visesabhāgiyaṃ dhammanti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādipakkhandanaṃ. Iti saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni hānabhāgiyavisesabhāgiyadhammāti dassitāni. Tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā dhammasaddena vuttā. Tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Vodānanti paguṇatāsaṅkhātaṃ vodānaṃ. Tañhi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamassa paccayattā ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Ye pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānanti pāḷi natthī’’ti vadanti. Te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti imāya pāḷiyaṃ (paṭṭhā. 1.1.417) paṭisedhetabbā.