第三 无上品显示巴利原文
3. Anuttariyavaggo
1-2. 沙摩经等的注释显示巴利原文
1-2. Sāmakasuttādivaṇṇanā
21-22 21-22. 第三经的第一经中,关于「kevalakappaṃ」:此处「kevala」一词是无余之意,「kappa」一词是周遍之意。因此,「kevalakappaṃ pokkharaṇiṃ」(周遍无余的池塘)应作如是理解:虽然那能够遍满无余的光明,也可能因某种缘由而只照耀部分区域,但为了表明此光明实是遍满一切,所以才取用表「周遍」之义的「kappa」一词。「以自己光明遍满」:即以由衣饰、庄严、身体所生的光明而遍满,犹如月亮一般,成为唯一的光明与照耀,即是此意。「samanuñño」(完全合意):即完全地随顺合意。故说「samānacitto」(同心),即同意愿之意。「dubbaco」(恶语者):此人容受难入耳之语,因此是恶语者;其行为是「dovacassa」(恶语),由于对此人不敬而生起的思,其状态或存在就是「dovacassatā」(恶语性)。或者说,恶语性本身就是恶语性。从实质上论,它即是行蕴;因为行蕴是以思为首的。或者可以说,这是对以不如理执取的方式而生起的四蕴的称呼。显示巴利原文
21-22. Tatiyassa paṭhame kevalakappanti ettha kevala-saddo anavasesattho, kappa-saddo samantabhāvattho. Tasmā kevalakappaṃ pokkharaṇiyanti evamattho daṭṭhabbo. Anavasesaṃ pharituṃ samatthassapi obhāsassa kenaci kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā, ayaṃ pana sabbasova pharatīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahito. Attano obhāsena pharitvāti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitena obhāsena pharitvā, candimā viya ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. Samanuññoti sammadeva katamanuñño. Tenāha ‘‘samānacitto’’ti, samānajjhāsayoti attho. Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco, tassa kammaṃ dovacassaṃ, tassa puggalassa anādariyavasena pavattā cetanā, tassa bhāvo atthitā dovacassatā. Atha vā dovacassameva dovacassatā. Sā atthato saṅkhārakkhandho hoti. Cetanāpadhāno hi saṅkhārakkhandho. Catunnaṃ vā khandhānaṃ apadakkhiṇaggāhitākārena pavattānaṃ etaṃ adhivacananti vadanti. Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā. Sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā. Yāya hi cetanāya puggalo pāpamitto pāpasampavaṅko nāma hoti, sā cetanā pāpamittatā. Cattāropi vā arūpino khandhā tadākārappavattā pāpamittatā. Dutiyaṃ uttānameva.
3. 怖畏经注释显示巴利原文
3. Bhayasuttavaṇṇanā
23 第三经中,「sambhavo」(生起):生与死由之而生,故名生起,即取(upādāna),故说「作为生与死生起之缘的取」。「anupādā」(不执取):即不执取,故说「不执取」。「jātimaraṇasaṅkhayo」(生死灭尽):生与死于此中正灭尽,故为生死灭尽,即涅槃,故说「于称作生死灭尽的涅槃中」。「超越一切苦」:即超越了整个轮回之苦,因为随着最后心识的灭尽,轮回之苦的残余亦不再生起。显示巴利原文
23. Tatiye sambhavati jātimaraṇaṃ etenāti sambhavo, upādānanti āha ‘‘jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte’’ti. Anupādāti anupādāya. Tenāha ‘‘anupādiyitvā’’ti. Jātimaraṇāni sammā khīyanti etthāti jātimaraṇasaṅkhayo, nibbānanti āha ‘‘jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne’’ti. Sabbadukkhaṃ upaccagunti sakalampi vaṭṭadukkhaṃ atikkantā carimacittanirodhena vaṭṭadukkhalesassapi asambhavato.
4. 《雪山经》注释显示巴利原文
4. Himavantasuttavaṇṇanā
24 第四经中,「samāpattikusalo hoti」(是等至善巧者):即善入等至,故说「善入」。其中,「ṭhiti」(住)一词含有‘因’的意思,故为‘善住’之意,故说「意为能安立定」。「能安立定」:即能令禅那安住七或八个刹那,由成就决意自在故。‘如所限定’:即按所限定的时间。能出定者,因成就出定自在故。「kallitaṃ」(适意):即适意已于彼中生起;于彼适意、适意状态中善巧者,为适意善巧,即能令笑、令喜、令极喜。「令适意」:通过远离定之障碍法,并努力修习资助之加行,令心于入等至时能堪任。于定之行境善巧:对于定中应成就之行境——即名为业处的活动范围,以及乞食之行境中,由与正念、正知相应而善巧、熟练。故说「排除于定不适宜、无利益的法」等。引出初禅等定:即引导、引出初禅等定,作殊胜分别。显示巴利原文
24. Catutthe samāpattikusalo hotīti samāpajjanakusalo hoti. Tenāha ‘‘samāpajjituṃ kusalo’’ti. Tattha antogatahetuattho ṭhiti-saddo, tasmā ṭhapanakusaloti atthoti āha ‘‘samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho’’ti. Tattha ṭhapetuṃ sakkotīti sattaṭṭhaaccharāmattaṃ khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ sakkoti adhiṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Yathāparicchedenāti yathāparicchinnakālena. Vuṭṭhātuṃ sakkoti vuṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Kallaṃ sañjātaṃ assāti kallitaṃ, tasmiṃ kallite kallitabhāve kusalo kallitakusalo. Hāsetuṃ tosetuṃ sampahaṃsetuṃ. Kallaṃ kātunti samādhānassa paṭipakkhadhammānaṃ dūrīkaraṇena sahakārīkāraṇānañca samappadhānena samāpajjane cittaṃ samatthaṃ kātuṃ. Samādhissa gocarakusaloti samādhismiṃ nipphādetabbe tassa gocare kammaṭṭhānasaññite pavattiṭṭhāne bhikkhācāragocare satisampajaññayogato kusalo cheko. Tenāha ‘‘samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā’’tiādi. Paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharitunti paṭhamajjhānādisamādhiṃ visesabhāgiyatāya abhinīharituṃ upanetuṃ.
5. 随念处经注释显示巴利原文
5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā
25 第五经中,「随念之因」:诸随念本身即是现法及来世等利益安乐的因,故称为因。「已出离」:即已脱离。「已解脱」:即已释放。「已起」:即已离去。这一切都是就镇伏(烦恼)而说的。「从贪欲中」:即从五种欲功德中。‘此亦’:指由佛随念力所获得的近行定。「作所缘」:即作缘,作所依。显示巴利原文
25. Pañcame anussatikāraṇānīti anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ hetubhāvato kāraṇāni. Nikkhantanti nissaṭaṃ. Muttanti vissaṭṭhaṃ. Vuṭṭhitanti apetaṃ. Sabbametaṃ vikkhambhanameva sandhāya vadati. Gedhamhāti pañcakāmaguṇato. Idampīti buddhānussativasena laddhaṃ upacārajjhānamāha. Ārammaṇaṃ karitvāti paccayaṃ karitvā, pādakaṃ katvāti attho.
6. 大迦旃延经注释显示巴利原文
6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā
26 26. 第六经中,「于拥挤处」:指在贪爱、杂染等逼迫与混杂的居家生活中。「被称为空间」:因是证得道果之乐的空间,故称空间。「空间之证得」:即为了证得出世间法而应证得的空间。「为清净」:为了远离贪等垢秽,以及贪欲、不正当的贪等,令被染污的心清净。当此心清净成就时,能令愁等永不复起,故说「为超越愁与悲叹」等。其中,愁:以亲属丧失等为因缘,心中生起苦恼、内热、内烧,是为愁;悲叹:以亲属丧失等为因缘,发出悲叹的话语,如‘我唯一的儿子在哪里?’等。超越:指为了断除,此处指未来不再生起。「为灭没苦与忧」:为了身体之苦与内心之忧二者的灭没,即灭尽之义。「理」:确定地趣向涅槃,或通过它而觉知、通达涅槃,故称为理,即圣道。不过,这里也包含前行部分而取圣道,所以说「为证得与观俱行之道」。「无余般涅槃」:指无余涅槃,即以缘的方式不再生起的无为、不死界。此中其余内容浅显易懂。显示巴利原文
26. Chaṭṭhe sambādheti vā taṇhāsaṃkilesādīnaṃ sampīḷe saṅkare gharāvāse. Okāsā vuccantīti maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato okāsāti vuccanti. Okāsādhigamoti lokuttaradhammassa adhigamāya adhigantabbaokāso. Visujjhanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkiliṭṭhacittānaṃ visuddhatthāya. Sā panāyaṃ cittassa visuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anupādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antotāpo antonijjhānaṃ soko, ñātibyasanādinimittameva socikatā. ‘‘Kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353-354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena lapanaṃ paridevo. Samatikkamanatthāyāti pahānāya. Āyatiṃ anuppajjanañhi idha samatikkamo. Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhati etenāti ñāyo, ariyamaggo. Idha pana saha pubbabhāgena ariyamaggo gahitoti āha ‘‘sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāyā’’ti. Apaccayaparinibbānassāti anupādisesanibbānaṃ sandhāya vadati. Paccayavasena anuppannaṃ asaṅkhataṃ amatadhātumeva. Sesamettha uttānameva.
第七《初时经》注释显示巴利原文
7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā
27 27. 第七经中,「增长」:指带来心转向厌离的增长。「应修习意」:又指通过意修习而应受尊敬者。当如此作意转向时,心便离盖。在此意义上,「应修习」一词依业成就,即尊重的意思。在说了「遣除昏沉睡眠的业处」之后,为展开说明,而提到「光明想」等。在「或发起精勤的所依等」一句中,以「等」字应知还包含了此处未直接说到的:过量取食的相、转换威仪、光明想作意、露天住、善知识、适当言论等。正如所说:「有六种法能助断昏沉睡眠:于过量食取相,转换威仪,光明想作意,露天住,善知识,适当言论。」此处,「障碍」一词的同义语是「内」(antara),故「无内」即无障碍。显示巴利原文
27. Sattame vaḍḍhetīti manaso vivaṭṭanissitaṃ vaḍḍhiṃ āvahati. Manobhāvanīyoti vā manasā bhāvito sambhāvito. Yañca āvajjato manasi karoto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti. Imasmiṃ pakkhe kammasādhano sambhāvanattho bhāvanīya-saddo. ‘‘Thinamiddhavinodanakammaṭṭhāna’’nti vatvā tadeva vibhāvento ‘‘ālokasaññaṃ vā’’tiādimāha. Vīriyārambhavatthuādīnaṃ vāti ettha ādi-saddena idha avuttānaṃ atibhojane nimittaggāhādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathā’’ti (itivu. aṭṭha. 111). Antarāyasaddapariyāyo idha antarā-saddoti āha ‘‘anantarāyenā’’ti.
第八《第二时经》注释显示巴利原文
8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā
28 28. 第八经中,「圆殿」(maṇḍalamāḷa),是指以圆形围栏简略建成的食堂,故说「在食堂中」。其余内容极易理解。显示巴利原文
28. Aṭṭhame maṇḍalasaṇṭhānamāḷasaṅkhepena katā bhojanasālā maṇḍalamāḷāti adhippetāti āha ‘‘bhojanasālāyā’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.
第九《优陀夷经》注释显示巴利原文
9. Udāyīsuttavaṇṇanā
29 第九经中,「现法」是指现量可见的自身,故说“即在此自身中”。「为安乐住」:因无烦恼,以无杂染的安乐住为目的。「作意光明想」:即对于日、月、灯、摩尼、火炬、闪电等的光明——无论白天或夜晚所获得的——随所得的方式作意彼光明,安立于心中。他如此作意彼光明,如同业处已善修习者的遍光,那光明能随心所欲、尽其所需地在夜晚显现。因此,他在那里安立了昼想,如同白昼般远离了昏沉睡眠。故说「如昼,夜亦尔」。「安立昼想」:即以所说的方法作意后,如同白昼般地生起想。如同他在白昼所获得的日光,于夜晚也同样以白昼所见的行相作意彼光明;如同他在夜晚所获得的月光,于白昼也同样以夜晚所见的行相作意彼光明,安立于心中。「以敞开的」:即不被昏沉睡眠所遮蔽,故称“以敞开的”。「以无覆盖的」:即不被遮盖。「带有光明」:即具有想之光明。「天眼智」因能见到色法中的天类等,所以在这里称为「智见」,故说“称为天眼的”等。显示巴利原文
29. Navame diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvoti āha ‘‘imasmiṃyeva attabhāve’’ti. Sukhavihāratthāyāti nikkilesatāya nirāmisena sukhena vihāratthāya. Ālokasaññaṃ manasi karotīti sūriyacandapajjotamaṇiukkāvijjuādīnaṃ āloko divā rattiñca upaladdho, yathāladdhavaseneva ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Tathā ca naṃ manasi karoti, yathāssa subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yathicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati. Yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeti, divāriva vigatathinamiddho hoti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Divāti saññaṃ ṭhapetīti vuttanayena manasi katvā divāriva saññaṃ uppādeti. Yathānena divā…pe… tatheva taṃ manasi karotīti yathānena divā upaladdho sūriyāloko, evaṃ rattimpi divā diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti. Yathā canena rattiṃ…pe… manasi karotīti yathā rattiyaṃ candāloko upaladdho, evaṃ divāpi rattiṃ diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Vivaṭenāti thinamiddhena apihitattā vivaṭena. Anonaddhenāti asañchāditena. Sahobhāsakanti saññāṇobhāsaṃ. Dibbacakkhuñāṇaṃ rūpagatassa dibbassa itarassa ca dassanaṭṭhena idha ñāṇadassananti adhippetanti āha ‘‘dibbacakkhusaṅkhātassā’’tiādi.
「上至命终」指寿命灭尽之后,也就是死亡之后。「已升起的」指已经浮现出来的。「因肿胀而」:指向上方、向上方地肿胀,故称为肿胀。由青、红交杂而被破坏、混合的青色,或由先前颜色变化而成的青色,称为「青瘀」;青瘀即是青瘀(vinīlaka),用 ka 音作词语扩展,含义并无差别,如说「黄色的、红色的」。「由于是可厌的」:指由于是可厌恶的。可恶的青瘀即是青瘀——这是为了显示此 ka 音具有可恶的意义,如说「邪恶的名声生起」一样。在破裂之处,被乌鸦、兀鹰等啄食。「正在流出的脓」指流淌出来的脓,遍流的脓,即此义。「那种状态」指正在流脓的状态。显示巴利原文
Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti uṭṭhitena. Dhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā . Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ, vinīlameva vinīlakanti ka-kārena padavaḍḍhanamāha anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti. Paṭikūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ vinīlaṃ vinīlakanti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213). Paribhinnaṭṭhānehi kākadhaṅkādīhi . Vissandamānaṃ pubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. Tathābhāvanti vissandamānapubbataṃ.
「那位比丘」指前面所说的“若见到被丢弃在坟场的身躯”的那位比丘。他进行「引向相似」的类比。「此身亦将如此」等,正是显示类比的方式。「寿」指色命根。而此处的非色命根则唯随识而转。「暖」指业生的火界。所谓「如是极腐烂的自性」是指:在寿命等消失之后,就这样变得极度腐烂,这是它的意图所在。因为它将会变成这样,所以被称为「如是性」,故说「同样地将成为肿胀等种种分解」。显示巴利原文
So bhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. Upasaṃharati sadisataṃ. Ayampi khotiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ. Arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. Usmāti kammajatejo. Evaṃpūtikasabhāvoti evaṃ ativiya pūtisabhāvo āyuādivigame viyāti adhippāyo. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti.
「拔取、拔取」意为拔出、拔除。「余留少许血肉相连」说明由于被完全啄食,各处仅残存极少量的血肉相连。「别处有手骨」泛指手的骨骼散乱各处的状态已得说明,为显示其毫无遗留地散乱,故说「乃至碎为六十四块等」。「经过多年的」指经过多年之后。由于它们度过了年岁,因此称为「已过年(atikkantasaṃvaccharāni)」。因陈旧而失去坚固、碎裂,在此便是腐烂的状态。为显示那种状态是何等情形,故说「在露天处」等。「种种界」指眼界等各类界,或者欲界等各类界。「为了念与智的利益」指为了通过「于前进、后退时,能具足正知而行」(《长部》1.214; 2.376; 《中部》1.109)等所说的七处念,以及与彼念相应的智的利益。显示巴利原文
Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā. Sesāvasesamaṃsalohitayuttanti sabbaso akkhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. Aññena hatthaṭṭhikanti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādimāha. Terovassikānīti tirovassagatāni. Tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvo. So yathā hoti, taṃ dassento ‘‘abbhokāse’’tiādimāha. Anekadhātūnanti cakkhudhātuādīnaṃ, kāmadhātuādīnaṃ vā. Satiyā ca ñāṇassa ca atthāyāti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.214; 2.376; ma. ni. 1.109) vuttāya sattaṭṭhānikāya satiyā ceva taṃsampayuttañāṇassa ca atthāya.
第十:《无上经》注释。显示巴利原文
10. Anuttariyasuttavaṇṇanā
30 第三十个。「低劣的」指卑劣的,或者杂染的。「属于俗家者」指属于愚者的。凡夫所有的,便是「凡俗的」。因此说「凡夫所属的」,即由凡夫们所应修习,故说这是属于他们的。「卑贱的(anariya)」指并非没有过失的。没有过失的意义即是圣的意义,因此说「非至上,非清净」。又或者是圣者们所不应亲近的,故称为卑贱。「与无义俱行的」指与现法利益、来世利益等种种广大的无义相伴随。那样的法不与义相应,因此说「非与义相应」。「不是为了于轮回中厌离」指因为没有四谛的业处,若于轮回中无厌离,那么离欲等便根本不可能存在,因此说「不是为了离欲」等。显示巴利原文
30. Dasame nihīnanti lāmakaṃ, kiliṭṭhaṃ vā. Gāmavāsikānanti bālānaṃ. Puthujjanānaṃ idanti pothujjanikaṃ. Tenāha ‘‘puthujjanānaṃ santaka’’nti, puthujjanehi sevitabbattā tesaṃ santakanti vuttaṃ hoti. Anariyanti na niddosaṃ. Niddosaṭṭho hi ariyaṭṭho. Tenāha ‘‘na uttamaṃ na parisuddha’’nti. Ariyehi vā na sevitabbanti anariyaṃ. Anatthasaṃhitanti diṭṭhadhammikasamparāyikādivividhavipulānatthasahitaṃ. Tādisañca atthasannissitaṃ na hotīti āha ‘‘na atthasannissita’’nti. Na vaṭṭe nibbindanatthāyāti catusaccakammaṭṭhānābhāvato. Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgādīnaṃ asambhavoyevāti āha ‘‘na virāgāyā’’tiādi.
所谓「无上、无上」,即是说「这是无上」。「hatthismiṃ」是以「相」的意义使用处格,故说「应学习象的特征」。由于以象为对象、依于象的缘故,象的技艺便被称为「象」,所以说「也在象中学习」。因此,此处应理解为学习关于象的技艺。其余文句道理相同。显示巴利原文
Anuttamaṃ anuttariyanti āha ‘‘etaṃ anuttara’’nti. Hatthisminti nimittatthe bhummanti āha ‘‘hatthinimittaṃ sikkhitabba’’nti. Hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ ‘‘hatthī’’ti gahetvā ‘‘hatthismimpi sikkhatī’’ti vuttaṃ. Tasmā hatthisippe sikkhatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesapadesupi eseva nayo.
所谓“通过性别特征辨别、通过语法变化而侍奉”,即是说“为了侍奉而出现”。其余此处容易了解。显示巴利原文
Liṅgabyattayena vibhattibyattayena pāricariyeti vuttanti āha ‘‘pāricariyāya paccupaṭṭhitā’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.