(14) 4. 王品
(14) 4. Rājavaggo
1. 《第一转法轮经》注释
1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā
131在第四品第一经中,「知义者」即知利益者。此处“义”字意为利益,正如“自利”“他利”等词中的用法(《大义释》69;《小义释·摩伽罗阇童子问经注》85;《无碍解道》3.5)。这位人王因为了知何事对他人有利益,能让别人对自己生起欢喜,故称「知如何令人欢喜者」。「杖罚」指依过失轻重而施相应的惩罚。「兵众」指武装部队。「五种利益」即自利、他利、自他两利、现法利益、后世利益,如此分为五种利益。「四种法」指四圣谛法,或说指欲界、色界、无色界及出世间的四种法。他凭借知道受用和使用的适度,也就包括了知道乞求与布施的适度,因此只说「他知道受用和使用的适度」。
131. Catutthassa paṭhame atthaññūti hitaññū. Hitapariyāyo hettha attha-saddo ‘‘attattho parattho’’tiādīsu (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi. ma. 3.5) viya. Yasmā cesa paresaṃ hitaṃ jānanto te attani rañjeti, tasmā vuttaṃ ‘‘rañjituṃ jānātī’’ti. Daṇḍeti aparādhānurūpe daṇḍane. Balamhīti balakāye. Pañca attheti attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko atthoti evaṃ pañcappabhede atthe. Cattāro dhammeti catusaccadhamme, kāmarūpārūpalokuttarabhede vā cattāro dhamme. Paṭiggahaṇaparibhogamattaññutāya eva pariyesanavissajjanamattaññutāpi bodhitā hontīti ‘‘paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti’’icceva vuttaṃ.
「无上」:超出、超越,或说最殊胜,无有更高者,无与伦比,无可匹敌。世尊在数百千次中,为令种种天、人众生证悟圣谛而转动的教法,即是法轮。此外,最初以阿若憍陈如为首的十八位眷属,连同梵天,使他们证悟四圣谛的那个教法,才获得殊胜的“法轮”之称。其中,念处等法本身因具有“转起”之义而称为轮,故名法轮。或者说,“轮”指命令,此命令不离于法,法即是轮,故为法轮。又或者说,依法、依正理而运转,故为法轮。正如所说:“它既转动法又是轮,故为法轮;既是轮又转动法,故为法轮;以法来转动,故为法轮”等(《无碍解道》2.40-41)。「不退转」:因法主、世尊、正自觉者的法轮是无上的,所以不可遮止、无法阻挡。那么被何者所不能遮止呢?答复说:“沙门或……”等。此处,“沙门”指出家修行者,“婆罗门”指婆罗门种姓者。因为依止教法究竟义的沙门、婆罗门,根本不会生起违逆之心。“天神”指欲界天神。“任何其他人”指其余任何一类会众。应知,如此八种会众已全然无遗地包含在内。「于
Uttarati atikkamati, abhibhavatīti vā uttaraṃ, natthi ettha uttaranti anuttaraṃ. Anatisayaṃ, appaṭibhāgaṃ vā anekāsu devamanussaparisāsu anekasatakkhattuṃ tesaṃ ariyasaccappaṭivedhasampādanavasena pavattā bhagavato dhammadesanā dhammacakkaṃ. Apica sabbapaṭhamaṃ aññātakoṇḍaññappamukhāya aṭṭhārasaparisagaṇāya brahmakoṭiyā catusaccassa paṭivedhavidhāyinī yā dhammadesanā, tassā sātisayā dhammacakkasamaññā. Tattha satipaṭṭhānātidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Cakkanti vā āṇā dhammato anapetattā, dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ. Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40-41). Appaṭivattiyanti dhammissarassa bhagavato sammāsambuddhassa dhammacakkassa anuttarabhāvato appaṭisedhanīyaṃ. Kehi pana appaṭivattiyanti āha – ‘‘samaṇena vā’’tiādi. Tattha samaṇenāti pabbajjaṃ upagatena. Brāhmaṇenāti jātibrāhmaṇena. Sāsanaparamatthasamaṇabrāhmaṇānañhi paṭilomacittaṃyeva natthi. Devenāti kāmāvacaradevena. Kenacīti yena kenaci avasiṭṭhapārisajjena. Ettāvatā aṭṭhannampi parisānaṃ anavasesapariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ. Lokasminti sattaloke.
2. 《第二转法轮经》注释
2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā
132在第二经中,「转轮王之行」指能带来转轮王果报的十种或十二种行持。其中:对内宫人员和武装部队如法安排守护、防卫与保护;对刹帝利、随从、婆罗门居士、城镇与乡村的民众、沙门与婆罗门、鹿与鸟等施以庇护;遮止不如法之事;给予贫穷者财物;前往沙门和婆罗门处请问问题——这便是十种转轮王之行。若将居士和鸟类各别单列,则成十二种。「随转父王所转动者」意思是:圆满奉行十种或十二种转轮王之行后,安坐的太子便会有另外的轮宝出现,他便转动它。或者,因为轮宝是宝物所成,以相似义而说“就是那个”,故说“父王已转动”。又或者,因他对父王说:“大王!您少操劳吧,我将治理天下”,所以对于父王已转动的命令之轮,他继续随转,应如此理解此处的含义。实际上,由自己福德威力所成就的轮宝,直接来说,是由父王所转动,而非其他,此是第一种解释。因为所随转的是已经被转动者,而第一种解释是依相似性假名安立,故不采取它,而说第二种解释。
132. Dutiye cakkavattivattanti dasavidhaṃ, dvādasavidhaṃ vā cakkavattibhāvāvahaṃ vattaṃ. Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikāyeva rakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu, anuyantesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, adhammikapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ. Idameva ca gahapatike pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhaṃ. Pitarā pavattitameva anuppavattetīti dasavidhaṃ vā dvādasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ pūretvā nisinnassa puttassa aññaṃ pātubhavati, so taṃ pavatteti. Ratanamayattā pana sadisaṭṭhena tadevetanti katvā ‘‘pitarā pavattita’’nti vuttaṃ. Yasmā vā so ‘‘appossukko, tvaṃ deva, hohi, ahamanusāsissāmī’’ti āha. Tasmā pitarā pavattitaṃ āṇācakkaṃ anuppavatteti nāmāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yañhi attano puññānubhāvasiddhaṃ cakkaratanaṃ, taṃ nippariyāyato tena pavattitaṃ nāma, netaranti paṭhamanayo vutto. Yasmā pavattitasseva anuvattanaṃ, paṭhamanayo ca taṃsadise tabbohāravasena vuttoti taṃ anādiyitvā dutiyanayo vutto.
4. 《如是如何经》注释
4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā
134第四经中,若仅说「于两方皆善生」,则可由任意两方面来安立善生之义。而「善生」一词,在「善生、容貌端庄」等经文中,乃是体态完美的同义词。为显示凭出身而来的善生,故说「从母方及父方」。世间亦有依非亲生子而称母、父的情形,但此处是就亲生而言;为表明此义,经文说「具清净母胎」。能执持、孕育胎儿之处,名为「执持者」,即所谓胎藏的部位,故经文说「具足清净的母胎」。再者,能消化所食并将其排出的功能,也称为「执持者」,即指火界。父与母合称「父母」。父之父名为祖父。这些祖父辈的对偶,称为「祖父双」,因此这里的意思是:往上推至第七代的祖父双,也就是祖父一辈的对偶。如此,因「祖父」一词已涵括外祖父,注释中便不再另举。而这里「双」之一词,乃以省略一方的方式来表示。
134. Catutthe ‘‘ubhato sujāto’’ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā paññāpeyya, sujāta-saddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553; theragā. 818) ārohasampattipariyāyoti jātivasena sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha pana sā orasaputtavasena icchitāti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhaggahaṇiko’’ti vuttaṃ. Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī, gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso. Tenāha ‘‘saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato’’ti. Yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī, tejodhātu. Pitā ca mātā ca pitaro. Pitūnaṃ pitaro pitāmahā. Tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugā, pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti so aṭṭhakathāyaṃ visuṃ na uddhato. Yuga-saddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugo’’ti. Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti. Tenāha ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti.
「不被指责」指未遭责难。「未被舍弃」指在遇到争论等时,不被抛弃、不遭丢弃。「以出身说」是表示原因的具格用法,故说「以什么原因」等。在这里,通过「两边……乃至祖父辈」这一表述,显示出刹帝利在出身方面无有胎藏过失,表明具足清净母胎。而「不被指责」这一表述,则显示无行为之过失,因为众生会因行为过失而被放逐。「不被谴责」显示无有邪行,因为众生会因邪行而遭受辱骂。
Akkhittoti appattakkhepo. Anavakkhittoti sampattavivādādīsu na avakkhitto na chaḍḍito. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ubhato…pe… pitāmahayugā’’ti etena khattiyassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhaggahaṇikabhāvakittanato. ‘‘Akkhitto’’ti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. ‘‘Anupakkuṭṭho’’ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti.
「富有」指拥有财产,这是依各种标准而说的,故有「无论何人,凭自有财产而成为富有」之语。「大富」也是如此,为显示其最极之处,故说「拥有大量、不可计数的财富」。由于这些欲乐可被特别享用、受用,故名为「诸欲」或「受用物」,因此经中说「以五欲功德」。「库藏」指存放谷物之处,以此库藏为功用的房屋即是「仓库」,故有「谷物充满的仓库」之语。如是,储藏珍宝之处名为「宝藏」,存放谷物之处名为「仓库」。现在为显明其他含义,又说「或」等。犹如能保持剑锋利的套子称为「鞘」,同样,能护持国王威势的四支军队也称为「库藏」,故说「四种库藏:象兵、马兵、车兵、步兵」。由于在提到衣物仓库时,即已含摄一切物品存放处,故说「三种仓库」。
Aḍḍhatā nāma vibhavasampannatā, sā taṃ taṃ upādāyupādāya vuccatīti āha ‘‘yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hotī’’ti. Tathā mahaddhanatāpīti taṃ ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgato’’ti vuttaṃ. Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogā nāmāti āha ‘‘pañcakāmaguṇavasenā’’ti. Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āvasanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ. Tenāha ‘‘dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāro’’ti. Evaṃ sāragabbhaṃ koso, dhaññapariṭṭhapanaṭṭhānañca koṭṭhāgāranti dassetvā idāni tato aññathā taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā asino tikkhabhāvaparihārako paṭicchado ‘‘koso’’ti vuccati. Evaṃ rañño tikkhabhāvaparihāraṃ katvā caturaṅginī senā kosoti āha ‘‘catubbidho koso hatthī assā rathā pattī’’ti. Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassapi bhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā ‘‘tividhaṃ koṭṭhāgāra’’nti vuttaṃ.
一个人依凭这种智慧而被称作“智者”(paṇḍita),这种智慧即是“慧”(paṇḍicca),因此说“具足慧”(paṇḍiccena samannāgato)。对于种种应做之事所表现出的熟练与通透,称为“聪明”(veyyattiya)。能摧破、驱散迷乱的,是为“慧”(medhā),具此慧者名为“有智慧者”(medhāvī)。能在种种情况下(ṭhāne ṭhāne)生起的智慧,名为“处生智”(ṭhānuppatti),即随事而生的智慧。‘增长义’是指在增长意义上的理解。
Yassā paññāya vasena puriso ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha ‘‘paṇḍiccena samannāgato’’ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ. Sammohaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti medhāvī. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppatti, ṭhānaso uppajjanapaññā. Vaḍḍhiattheti vaḍḍhisaṅkhāte atthe.
5-9. 《欲愿经》等注释
5-9. Patthanāsuttādivaṇṇanā
135-9第五经中,“象技”(hatthismiṃ)是指关于象的技能。所谓“象”(hatthī),因以象为对象、依于象而成立该技能,故称象技。其余词句,亦同此理。“能持者”(vaya)是指熟练的人,于善巧之处能不退失、不迷惑而掌握那些技能,这就是它的意思。“不能持者”(avaya)是指不能从义理与词句两方面掌握它们。“非不能持者”(anavayo)即不是不能持者,也就是有能力者。两个否定词叠加即恢复肯定本意,故注释说“anavayo即有能者”。第六经以下的意义都很明显。
135-9. Pañcame hatthisminti hatthisippe. Hatthīti hi hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ gahitaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Vayatīti vayo, sobhanesu katthaci apakkhalanto avitthāyanto tāni sandhāretuṃ sakkotīti attho. Na vayo avayo, tāni atthato saddato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Avayo na hotīti anavayo. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti āha ‘‘anavayoti samattho’’ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.
第十部《流经》的注释
10. Sotasuttavaṇṇanā
140第十部中,「激烈」指锐利的、厉害的。「粗糙」指粗涩的、不柔滑的。「辛辣」指粗暴的、粗暴难忍的。「不可意」指不愉悦、不可爱的。在那些感受上,心不能投入,不能使心增长、滋养,所以称为「不可意」。
140. Dasame tibbānanti tikkhānaṃ. Kharānanti kakkasānaṃ. Kaṭukānanti dāruṇānaṃ. Asātānanti nasātānaṃ appiyānaṃ. Na tāsu mano appeti, na tā manaṃ appāyanti vaḍḍhentīti amanāpā.