14. 王品复注
(14) 4. Rājavaggo
21 段
《第一转轮经》的注释
1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā
131131. 在第四品的第一经中,“知义者”就是知道利益的人。这里“义”这个词是“利益”的意思,就像在“自利”“他利”等说法中那样(mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi. ma. 3.5)。因为他知道了什么对他人有利益,就能让那些人对自已生起欢喜,所以说“知道如何令人欢喜”。“杖罚”是指按照罪过的轻重来施加相应的惩罚。“兵众”就是指武装部队。“五种利益”就是自利、他利、自他两利、现世的利益、后世的利益,这样分成五种利益。“四种法”是指四圣谛法,或者是指欲界、色界、无色界、出世间这四种法。因为知道领受和受用的适度,也就包含了知道乞求和布施的适度,所以只说“他知道领受和受用的适度”。
131. Catutthassa paṭhame atthaññūti hitaññū. Hitapariyāyo hettha attha-saddo ‘‘attattho parattho’’tiādīsu (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi. ma. 3.5) viya. Yasmā cesa paresaṃ hitaṃ jānanto te attani rañjeti, tasmā vuttaṃ ‘‘rañjituṃ jānātī’’ti. Daṇḍeti aparādhānurūpe daṇḍane. Balamhīti balakāye. Pañca attheti attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko atthoti evaṃ pañcappabhede atthe. Cattāro dhammeti catusaccadhamme, kāmarūpārūpalokuttarabhede vā cattāro dhamme. Paṭiggahaṇaparibhogamattaññutāya eva pariyesanavissajjanamattaññutāpi bodhitā hontīti ‘‘paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti’’icceva vuttaṃ.
所谓“无上”,就是超越、越过,或者说是最殊胜,在这里没有比它更高的,所以叫无上。它无可比拟,也没有能与之匹敌的。世尊在众多天众和人群当中,无数次为了让人们证得圣谛而宣说的教法,就是法轮。再者,最初以孔丹尼亚为首、连同十八种眷属众和梵天大众一起,能让人证悟四圣谛的那次说法,才特别得到“法轮”这个名称。在这里,念处等法本身因为具有运转的意义,所以叫“轮”,因此叫法轮。或者,“轮”是指命令,因为不离于法,法和轮合在一起,所以叫法轮。又或者,依法、依正理而运转,所以叫法轮。正如《无碍解道》所说:“既转动法又是轮,所以叫法轮;既是轮又转动法,所以叫法轮;以法来转动,所以叫法轮。”等等。“不退转”是说,法主、世尊、正自觉者的法轮是无上的,所以无法阻挡、无法推翻。那么,是被谁不能阻挡呢?回答说:“沙门或……”等等。这里,“沙门”是指出家修行的人;“婆罗门”是指出身婆罗门种姓的人。因为对教法究竟义上的沙门、婆罗门来说,根本不会生起违逆之心。“天神”是指欲界天神。“任何人”是指其余任何一类会众。到这里,应当知道八种会众已经全部包括无遗了。“于世间”是指有情世间。
Uttarati atikkamati, abhibhavatīti vā uttaraṃ, natthi ettha uttaranti anuttaraṃ. Anatisayaṃ, appaṭibhāgaṃ vā anekāsu devamanussaparisāsu anekasatakkhattuṃ tesaṃ ariyasaccappaṭivedhasampādanavasena pavattā bhagavato dhammadesanā dhammacakkaṃ. Apica sabbapaṭhamaṃ aññātakoṇḍaññappamukhāya aṭṭhārasaparisagaṇāya brahmakoṭiyā catusaccassa paṭivedhavidhāyinī yā dhammadesanā, tassā sātisayā dhammacakkasamaññā. Tattha satipaṭṭhānātidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Cakkanti vā āṇā dhammato anapetattā, dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ. Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40-41). Appaṭivattiyanti dhammissarassa bhagavato sammāsambuddhassa dhammacakkassa anuttarabhāvato appaṭisedhanīyaṃ. Kehi pana appaṭivattiyanti āha – ‘‘samaṇena vā’’tiādi. Tattha samaṇenāti pabbajjaṃ upagatena. Brāhmaṇenāti jātibrāhmaṇena. Sāsanaparamatthasamaṇabrāhmaṇānañhi paṭilomacittaṃyeva natthi. Devenāti kāmāvacaradevena. Kenacīti yena kenaci avasiṭṭhapārisajjena. Ettāvatā aṭṭhannampi parisānaṃ anavasesapariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ. Lokasminti sattaloke.
2. 第二转轮经的注释
2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā
132132. 在第二部经中,“转轮王之行”指的是能带来转轮王身份的十种或十二种行为。其中:对内宫中的妻儿等众人和四军,如法地安排守护、防卫与保护;对刹帝利、随从、婆罗门与居士、城镇居民与乡村民众、沙门与婆罗门、野兽与飞鸟,遮止不如法之事;给没有财物的人布施财物;前往沙门和婆罗门那里请教问题——这就是十种转轮王之行。如果把居士和飞鸟各自单独列出,按分别列举的方式,就成了十二种。“随转父王所转动的”——意思是:圆满实行了十种或十二种转轮王之行后,安坐的太子会有另一个轮宝出现,他就转动它。又因为轮宝是宝物所成,以相似的意义说“就是那一个”,所以说“父王已转动”。或者,因为他对父王说:“大王,您不必操劳了,我来治理。”所以对于父王已转动的命令之轮,他继续随转,应当这样理解这里的含义。也就是说,由自己福德威力所成就的轮宝,直接来说,是由他转动的,而不是别的——这是第一种解释。因为随转的对象是已经被转动的东西,而第一种解释是依据相似性假立名称而说的,所以不采用它,而说第二种解释。
132. Dutiye cakkavattivattanti dasavidhaṃ, dvādasavidhaṃ vā cakkavattibhāvāvahaṃ vattaṃ. Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikāyeva rakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu, anuyantesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, adhammikapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ. Idameva ca gahapatike pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhaṃ. Pitarā pavattitameva anuppavattetīti dasavidhaṃ vā dvādasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ pūretvā nisinnassa puttassa aññaṃ pātubhavati, so taṃ pavatteti. Ratanamayattā pana sadisaṭṭhena tadevetanti katvā ‘‘pitarā pavattita’’nti vuttaṃ. Yasmā vā so ‘‘appossukko, tvaṃ deva, hohi, ahamanusāsissāmī’’ti āha. Tasmā pitarā pavattitaṃ āṇācakkaṃ anuppavatteti nāmāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yañhi attano puññānubhāvasiddhaṃ cakkaratanaṃ, taṃ nippariyāyato tena pavattitaṃ nāma, netaranti paṭhamanayo vutto. Yasmā pavattitasseva anuvattanaṃ, paṭhamanayo ca taṃsadise tabbohāravasena vuttoti taṃ anādiyitvā dutiyanayo vutto.
4. 《随方经》的注释
4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā
134在第四经的注释里,当经文只说到“从两边都善生”这么一句时,其实可以从任何两个方面来说明“善生”。而“善生”这个词,在“善生、相貌端正”等经文里,是身体形态圆满的同义词。为了说明以出身而论善生,所以经文说“从母方和父方”。在世间,也有依据非亲生的孩子而称母亲、父亲的,但这里是指亲生孩子,为了表明这一点,所以说“具有清净的母胎”。“执持者”是指能执持、孕育胎儿的部位,也就是称为胎藏的母亲子宫处。因此说“具有清净的母胎”。另外,从消化所吃食物的作用来说,能摄取而不丢弃,也称为“执持者”,也就是火界。父亲和母亲合称“父母”。父亲的父亲是祖父。这些祖父辈的一对一对,叫“祖父对”,所以这里的意思是:一直到第七代的祖父对,也就是祖父辈的双方。这样,因为“祖父”一词就已经包含了外祖父,所以注释里没有另外列出。这里的“对”这个词,应当按省略一方的用法来理解,即“一对又一对又一对”。这样,各处所说的两者就都被包含了。因此注释说:“从此以上,所有祖先都由‘祖父’一词所包含。”而这里说“人”,应当理解为就最胜者而言。这样,“从母方”这一经文用语就得到了成立。
134. Catutthe ‘‘ubhato sujāto’’ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā paññāpeyya, sujāta-saddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553; theragā. 818) ārohasampattipariyāyoti jātivasena sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha pana sā orasaputtavasena icchitāti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhaggahaṇiko’’ti vuttaṃ. Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī, gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso. Tenāha ‘‘saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato’’ti. Yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī, tejodhātu. Pitā ca mātā ca pitaro. Pitūnaṃ pitaro pitāmahā. Tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugā, pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti so aṭṭhakathāyaṃ visuṃ na uddhato. Yuga-saddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugo’’ti. Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti. Tenāha ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti.
不被呵责,是指还没有招来呵责。不被抛弃,是指在遇到争论等情况时,没有被抛弃、没有被丢掉。“以出身说”这一表达,是为了显示此处用的是表原因的具格,所以才说“以什么原因”等话。这里,借着“两边……乃至祖父辈”这一说法,说明这位刹帝利在出身上没有胎藏的过失,因为文中所说,是他具有清净母胎。用“不被呵责”一语,说明他没有行为上的过失;众生正是因为行为上的过失才遭到放逐。用“不被谴责”一语,说明他没有不正当的交往;众生正是因为不正当的交往才遭到辱骂。
Akkhittoti appattakkhepo. Anavakkhittoti sampattavivādādīsu na avakkhitto na chaḍḍito. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ubhato…pe… pitāmahayugā’’ti etena khattiyassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhaggahaṇikabhāvakittanato. ‘‘Akkhitto’’ti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. ‘‘Anupakkuṭṭho’’ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti.
所谓“富有”,就是指财产丰足;这是根据各种具体情况来说的,所以注释里说“无论什么人,凭自己所有的财产而成为富有”。同样,“大富”也是为了显示财富达到最高程度,所以说“拥有大量、不可计数的财富”。因为欲乐是可以享用、可以受用的,所以特别把欲乐叫做“受用物”,因此说“以五种欲乐对象来说”。所谓“库”,是指存放谷物的处所;作为库来使用的房子就是“仓库”。因此说“谷物充满的仓库”。像这样,储藏珍宝的地方是“宝藏”,存放谷物的处所是“仓库”;这样说明之后,现在为了显示另一种含义,又说“或者”等等。其中,就像能保护剑的锋利、作为剑的护套的东西叫做“鞘”一样,能保护国王的威势、作为国王威势之护持的四支军队也叫做“库”,所以说“四种库:象兵、马兵、车兵、步兵”。由于提到衣物仓库时,就已经包含了一切物品的存放处,所以说“三种仓库”。
Aḍḍhatā nāma vibhavasampannatā, sā taṃ taṃ upādāyupādāya vuccatīti āha ‘‘yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hotī’’ti. Tathā mahaddhanatāpīti taṃ ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgato’’ti vuttaṃ. Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogā nāmāti āha ‘‘pañcakāmaguṇavasenā’’ti. Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āvasanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ. Tenāha ‘‘dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāro’’ti. Evaṃ sāragabbhaṃ koso, dhaññapariṭṭhapanaṭṭhānañca koṭṭhāgāranti dassetvā idāni tato aññathā taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā asino tikkhabhāvaparihārako paṭicchado ‘‘koso’’ti vuccati. Evaṃ rañño tikkhabhāvaparihāraṃ katvā caturaṅginī senā kosoti āha ‘‘catubbidho koso hatthī assā rathā pattī’’ti. Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassapi bhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā ‘‘tividhaṃ koṭṭhāgāra’’nti vuttaṃ.
一个人凭借这种智慧而被称为“智者”,这种智慧就是“慧”,所以说“具足慧”。在各种应当做的事情上表现得熟练、通透,这叫“聪明”。能摧毁、驱散迷乱的,就是“慧”,具备这种慧的人就叫“有智慧者”。这种智慧能在各种场合生起,就叫“处生智”,也就是随事而生的智慧。“增长义”是指在增长这个意义上的理解。
Yassā paññāya vasena puriso ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha ‘‘paṇḍiccena samannāgato’’ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ. Sammohaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti medhāvī. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppatti, ṭhānaso uppajjanapaññā. Vaḍḍhiattheti vaḍḍhisaṅkhāte atthe.
5-9. 《愿经》等经的注释
5-9. Patthanāsuttādivaṇṇanā
135-9135-9. 在第五经中,“象技”(hatthismiṃ)指的是关于象的技艺。之所以叫“象”(hatthī),是因为这项技艺以象为对象、依附于象,所以就被称为象技。其余几个词也是同样的道理。“能持者”(vaya)就是熟练的人,意思是他在各种善巧之事中,无论走到哪里都不退失、不迷惑,能够掌握那些技艺。“不能持者”(avaya)就是无法从义理和词句两方面掌握它们。“非不能持者”(anavayo)就是不是不能持者。两个否定合在一起就回到了肯定的意思,所以注释说“anavayo就是有能力的人”。第六经以下的意思都很浅显易懂。
135-9. Pañcame hatthisminti hatthisippe. Hatthīti hi hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ gahitaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Vayatīti vayo, sobhanesu katthaci apakkhalanto avitthāyanto tāni sandhāretuṃ sakkotīti attho. Na vayo avayo, tāni atthato saddato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Avayo na hotīti anavayo. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti āha ‘‘anavayoti samattho’’ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.
10. 《流经》的注释
10. Sotasuttavaṇṇanā
140第十部中,“剧烈”指锐利的。“粗硬”指粗糙的。“辛辣”指苦辣的。“不可爱”指不可悦意的、不悦意的。心不能投入那些感受,那些感受也不能使心欢喜增长,所以叫“不可意”。
140. Dasame tibbānanti tikkhānaṃ. Kharānanti kakkasānaṃ. Kaṭukānanti dāruṇānaṃ. Asātānanti nasātānaṃ appiyānaṃ. Na tāsu mano appeti, na tā manaṃ appāyanti vaḍḍhentīti amanāpā.