51. 大品义注巴利 (20) 5. Mahāvaggo
88 段
1. 《随流经》的注释巴利
1. Sotānugatasuttavaṇṇanā
191 191. 在第五篇的第一经里,“随入于耳”是指倾净信之耳,用智慧之耳来确定。“四种利益可以期待”,是指四种功德利益应当可以期待。而世尊是因为一个事缘才开始这段教示的。是因为什么事缘呢?是因为比丘们不来听法这件事。据说有五百位婆罗门出家者心想:“正自觉者说法时,无非是用性、词、格、文句这些我们早就知道的东西来讲,那些我们不知道的,他能讲出什么来?”所以他们不去听法。导师听说这件事后,把他们叫来,说:“你们为什么这样做呢?应当恭敬地听法。对于恭敬听法并且反复读诵的人来说,就有这些利益。”为了说明这一点,世尊开始了这段教示。巴利
191. Pañcamassa paṭhame sotānugatānanti pasādasotaṃ odahitvā ñāṇasotena vavatthapitānaṃ. Cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhāti cattāro guṇānisaṃsā pāṭikaṅkhitabbā. Idaṃ pana bhagavatā atthuppattivasena āraddhaṃ. Kataraatthuppattivasenāti? Bhikkhūnaṃ dhammassavanāya anupasaṅkamanaatthuppattivasena. Pañcasatā kira brāhmaṇapabbajitā ‘‘sammāsambuddho liṅgavacanavibhattipadabyañjanādīhi kathento amhehi ñātameva kathessati, aññātaṃ kiṃ kathessatī’’ti dhammassavanatthaṃ na gacchanti. Satthā taṃ pavattiṃ sutvā te pakkosāpetvā ‘‘kasmā evaṃ karotha, sakkaccaṃ dhammaṃ suṇātha, sakkaccaṃ dhammaṃ suṇantānañca sajjhāyantānañca ime ettakā ānisaṃsā’’ti dassento imaṃ desanaṃ ārabhi.
在这里,“学习法”是指研习属于导师教法的经典,也就是契经、重颂等九分教。“随顺于耳”是指到达耳根、进入耳中。“以意思察”是指用心去观察。“以见善通达”是指从意义和原因两方面,用智慧彻底通达,使之成为现前可见。“失念而死”这句话,并不是因为没有忆念佛语的念而说的,而是针对凡夫的死亡来说的。凡夫的死,就叫作失念而死。“往生”是指安住在清净戒中,投生到天界。“法句显现出来”是指对于投生到中有、失念的众生来说,那些过去因为反复读诵而熟悉、口中习惯了的佛语之法,全都像在明净的镜子中映出的影像一样显现出来,变得清楚可见。“比丘们,念的生起是缓慢的”,是指忆念佛语的念,它的生起缓慢而沉重。但那个众生却能很快成为趋向殊胜境界的人,成为趋向涅槃的人——这就是其中的含义。巴利
Tattha dhammaṃ pariyāpuṇātīti suttaṃ geyyantiādikaṃ navaṅgaṃ satthusāsanabhūtaṃ tantidhammaṃ vaḷañjeti. Sotānugatā hontīti sotaṃ anuppattā anupaviṭṭhā honti. Manasānupekkhitāti cittena olokitā. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti atthato ca kāraṇato ca paññāya suṭṭhu paṭividdhā paccakkhaṃ katā. Muṭṭhassati kālaṃ kurumānoti nayidaṃ buddhavacanaṃ anussaraṇasatiyā abhāvena vuttaṃ, puthujjanakālakiriyaṃ pana sandhāya vuttaṃ. Puthujjano hi muṭṭhassati kālaṃ karoti nāma. Upapajjatīti suddhasīle patiṭṭhito devaloke nibbattati. Dhammapadā plavantīti antarābhave nibbattamuṭṭhassatino, yepi pubbe sajjhāyamūlikā vācāparicitabuddhavacanadhammā, te sabbe pasanne ādāse chāyā viya plavanti, pākaṭā hutvā paññāyanti. Dandho, bhikkhave, satuppādoti buddhavacanānussaraṇasatiyā uppādo dandho garu. Atha so satto khippaṃyeva visesagāmī hoti, nibbānagāmī hotīti attho.
具足神通、达到心自在的人,就是神通成就、心得自在的漏已尽者。这里“这就是那个法与律”中的“vā”字,是表示说明的意思。“在其中”,是指在那个法与律中。“我曾经修习梵行”,就是曾经安住于梵行。“这些佛语也是我以前所奉持的”,这是依着忆念佛语而说的。“天子”,就像般遮罗旃陀罗、手长者大梵天王、常童子梵天神那样,是一位说法的天子。“化生提醒化生”,指先出生的天子提醒后出生的天子。“一起玩过泥土的朋友”,这表示他们长久以来结下交情的关系。“会聚”,指在讲堂里或树下相遇。“他会这样说”,指在讲堂里或树下,先坐下的人对后到的人这样说。这里剩下的内容,按照经文本身的方式就可以了解。巴利
Iddhimā cetovasippattoti iddhisampanno cittassa vasibhāvapatto khīṇāsavo. Ayaṃvā so dhammavinayoti ettha vibhāvanattho vā-saddo. Yatthāti yasmiṃ dhammavinaye. Brahmacariyaṃ acarinti brahmacariyavāsaṃ vasiṃ. Idampi buddhavacanaṃ mayā pubbe vaḷañjitanti buddhavacanānussaraṇavasenetaṃ vuttaṃ. Devaputtoti pañcālacaṇḍo viya hatthakamahābrahmā viya sanaṅkumārabrahmā viya ca eko dhammakathikadevaputto. Opapātiko opapātikaṃ sāretīti paṭhamaṃ uppanno devaputto pacchā uppannaṃ sāreti. Sahapaṃsukīḷikāti etena nesaṃ dīgharattaṃ kataparicayabhāvaṃ dasseti. Samāgaccheyyunti sālāya vā rukkhamūle vā sammukhībhāvaṃ gaccheyyuṃ. Evaṃ vadeyyāti sālāya vā rukkhamūle vā paṭhamataraṃ nisinno pacchā āgataṃ evaṃ vadeyya. Sesamettha pāḷinayeneva veditabbaṃ.
2. 《处经》的注释巴利
2. Ṭhānasuttavaṇṇanā
192 192. 第二经中,“处”指的是原因。“以处”就是以各种原因。“清净”就是纯净的状态。“共住”就是一起住。“不是恒常修习者”就是不做持续修习。“在戒上不是恒常活命者”意思是:不于一切时中恒常以戒为活命。“共语”就是交谈。“一人与另一人交涉”就是与一人单独交谈。“偏离”就是越过。前语与后语不相符,意思是:前语与后语、后语与前语互不相合。巴利
192. Dutiye ṭhānānīti kāraṇāni. Ṭhānehīti kāraṇehi. Soceyyanti sucibhāvo. Saṃvasamānoti ekato vasamāno. Na santatakārīti na satatakārī. Na santatavutti sīlesūti satataṃ sabbakālaṃ sīlajīvitaṃ na jīvatīti attho. Saṃvohāramānoti kathento. Ekena eko voharatīti ekena saddhiṃ eko hutvā katheti. Vokkamatīti okkamati. Purimavohārā pacchimavohāranti purimakathāya pacchimakathaṃ, purimakathāya ca pacchimakathā, pacchimakathāya ca purimakathā na sametīti attho.
在“亲属的灾祸”等说法里,亲属的灾祸就是亲属的毁灭,意思是亲属的消亡。第二个词也是一样的道理。但在“疾病的灾祸”中,疾病本身就是灾祸,因为它破坏健康,所以叫疾病的灾祸。“接连发生”就是跟随不断。“得到利益”等处应当这样理解:利益接连发生在一个人身上,而损失接连发生在另一个人身上。“进行讨论”就是以提问和回答的方式做讨论。“怎样”是指以什么方式。“思路”是指提问的思路。“运心”是指为了构思问题而让心运作。“发话”是指提问。“寂静的”是指以对治寂静而使之寂静,因此不说,这是其义。“殊胜的”是指无热恼的。“非寻思所及”是指如同以寻思、以推理所行之道可以把握那样,而如此不说,这是其义。“微细的”是指细密的。“智者所受知的”是指智者所应了知的。其余一切处都应依照已说而了知。巴利
Ñātibyasanenātiādīsu ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, ñātivināsoti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Rogabyasane pana rogoyeva ārogyavināsanato byasanaṃ rogabyasanaṃ. Anuparivattantīti anubandhanti. Lābho cātiādīsu ekaṃ attabhāvaṃ lābho anuparivattati, ekaṃ alābhoti evaṃ nayo netabbo. Sākacchāyamānoti pañhapucchanavissajjanavasena sākacchaṃ karonto. Yathāti yenākārena . Ummaggoti pañhummaggo. Abhinīhāroti pañhābhisaṅkharaṇavasena cittassa abhinīhāro. Samudāhāroti pañhapucchanaṃ. Santanti paccanīkasantatāya santaṃ katvā na kathetīti attho. Paṇītanti atappakaṃ. Atakkāvacaranti yathā takkena nayaggāhena gahetuṃ sakkā hoti, evaṃ na kathetīti attho. Nipuṇanti saṇhaṃ. Paṇḍitavedanīyanti paṇḍitehi jānitabbakaṃ. Sesaṃ sabbattha vuttānusāreneva veditabbaṃ.
3. 《跋迪亚经》的注释巴利
3. Bhaddiyasuttavaṇṇanā
193 193. 在第三经中,“前往”是指:吃完早餐后,拿着花、香和涂香,心想“我要去礼拜世尊”,于是就去了。“不要因为传闻”等句子里,意思是:不要因为传闻就接受我的话,应当这样理解。“强盛”是指以特别造作、增上为特征的强盛。无贪等,应当理解为贪等的对立面。“为成就善法”是指为了成就善法、为了获得善法,这样说。“跋迪亚,即使这些大娑罗树”:世尊指着站在前面的娑罗树这样说的。这里剩下的内容,因为和前面所说的一样,而且意思浅显,所以很容易明白。而当导师结束说法时,跋迪亚证得了入流果。巴利
193. Tatiye upasaṅkamīti bhuttapātarāso hutvā mālāgandhavilepanaṃ gahetvā bhagavantaṃ vandissāmīti upasaṅkami. Mā anussavenātiādīsu anussavavacanena mama kathaṃ mā gaṇhathāti iminā nayena attho veditabbo. Sārambhoti karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho. Alobhādayo lobhādipaṭipakkhavasena veditabbā. Kusaladhammūpasampadāyāti kusaladhammānaṃ sampādanatthāya, paṭilābhatthāyāti vuttaṃ hoti. Ime cepi, bhaddiya, mahāsālāti purato ṭhite sālarukkhe dassento evamāha. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthattā ca suviññeyyameva. Satthari pana desanaṃ vinivaṭṭente bhaddiyo sotāpanno jātoti.
《沙穆伽经》的注释巴利
4. Sāmugiyāsuttavaṇṇanā
194 第四经的注释中,“沙弥吉耶人”指的是住在沙弥吉耶集镇的人。“虎道的人们”是他招呼他们时这样说的。因为可乐城是砍了可乐树之后建成的,所以叫可乐城;又因为建在虎道上,所以叫虎道,这座城因此有两个名字。这些人的先人也曾住在那里,由于住在虎道,虎道的居民就被称为“虎道的人们”。他就是这样招呼他们的。“清净精勤支”是指为了清净而应当精勤努力的支分,也就是精勤之力的组成部分、部分。“戒清净精勤支”是为清净戒而精勤之力的名称。因为它是为了圆满戒清净而应当精勤的支分,所以叫“戒清净精勤支”。其余各项也是同样的道理。“于处处以慧摄护”是指在各个地方以观慧来摄护。“其中那种意欲”等句中,应当这样理解其含义:那种想要去摄护的意欲。“念与正知”在这里是为了建立念、以智决断之后策励精进而说的。“于可染法使心离染”:对于那些能引生贪的可意所缘,如此修习,使心离染。“于可解脱法使心解脱”:对于那些应当使心解脱的所缘,如此修习,使心解脱。“离染后”:在这里,道刹那称为“离染”,果刹那称为“已离染”。第二句也是同样的道理。“触证正解脱”是指以智触的方式,依因与方法之理触证阿拉汉果的解脱。巴利
194. Catutthe sāmugiyāti sāmuganigamavāsino. Byagghapajjāti te ālapanto evamāha. Kolanagarassa hi kolarukkhe hāretvā katattā kolanagaranti ca byagghapathe māpitattā byagghapajjanti ca dve nāmāni. Etesañca pubbapurisā tattha vasiṃsūti byagghapajjavāsitāya byagghapajjavāsino byagghapajjāti vuccanti. Te ālapanto evamāha. Pārisuddhipadhāniyaṅgānīti pārisuddhiatthāya padhāniyaṅgāni padahitabbavīriyassa aṅgāni, koṭṭhāsāti attho. Sīlapārisuddhipadhāniyaṅganti sīlaparisodhanavīriyassetaṃ nāmaṃ. Tañhi sīlapārisuddhiparipūraṇatthāya padhāniyaṅganti sīlapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ. Sesesupi eseva nayo. Tattha tattha paññāya anuggahessāmīti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne vipassanāpaññāya anuggahessāmi . Yo tattha chandotiādīsu yo tasmiṃ anuggaṇhane kattukāmatāchandoti iminā nayena attho veditabbo. Satisampajaññaṃ panettha satiṃ upaṭṭhapetvā ñāṇena paricchinditvā vīriyapaggahanatthaṃ vuttaṃ. Rajanīyesu dhammesu cittaṃ virājetīti rāgapaccayesu iṭṭhārammaṇesu yathā cittaṃ virajjati, evaṃ karoti. Vimocanīyesu dhammesu cittaṃ vimocetīti yehi ārammaṇehi cittaṃ vimocetabbaṃ, tesu yathā vimuccati, evaṃ karoti. Virājetvāti ettha maggakkhaṇe virājeti nāma, phalakkhaṇe virattaṃ nāma hoti. Dutiyapadepi eseva nayo. Sammāvimuttiṃ phusatīti hetunā nayena arahattaphalavimuttiṃ ñāṇaphassena phusatīti.
《瓦巴经》的注释巴利
5. Vappasuttavaṇṇanā
195 195. 在第五经中,“瓦巴”是指十力者的叔父,一位释迦族的王。“尼干陀的弟子”是指像毗舍离的师子将军、那烂陀的伍波离居士那样,是尼干陀·若提子的侍奉者。“以身防护”是指因为防护、关闭了身门,所以叫“以身防护”。其余两句也是同样的道理。“无明离染”是指无明的灭尽与离染。“明生起”是指道智的生起。“那处”是指那个原因。“未成熟的异熟”是指尚未获得成熟果报的业。“以此为缘”是指以那个为因、以那个为缘。“那些会带来苦受的诸漏便会流出”是指作为苦受之因缘的烦恼会流出,会在那个人身上生起,这是这句话的意思。“关于来世”是指在第二个生命形态中。“以身业为缘”是指以身业为缘。“诸漏”是指烦恼。“恼害与热恼”中,“恼害”是指苦,“热恼”是指身体和心里的灼热。以智触一再触碰后,令应由智断除的业灭尽;以异熟触一再触碰后,令应由异熟断除的业灭尽。“摧伏”是指令烦恼消尽的方法。其余各项也是同样的道理。站在这个立场上,应当把这位比丘教示为漏尽者,抽离四大种,显示四谛的安立,并为他解说业处,直到证得阿拉汉果。巴利
195. Pañcame vappoti dasabalassa cūḷapitā sakyarājā. Nigaṇṭhasāvakoti vesāliyaṃ sīhasenāpati viya nāḷandāyaṃ upāligahapati viya ca nigaṇṭhassa nāṭaputtassa upaṭṭhāko. Kāyena saṃvutoti kāyadvārassa saṃvutattā pihitattā kāyena saṃvuto nāma. Sesadvayepi eseva nayo. Avijjāvirāgāti avijjāya khayavirāgena. Vijjuppādāti maggavijjāya uppādena. Taṃ ṭhānanti taṃ kāraṇaṃ. Avipakkavipākanti aladdhavipākavāraṃ. Tatonidānanti taṃhetu tappaccayā. Dukkhavedaniyā āsavā assaveyyunti dukkhavedanāya paccayabhūtā kilesā assaveyyuṃ, tassa purisassa uppajjeyyunti attho. Abhisamparāyanti dutiye attabhāve. Kāyasamārambhapaccayāti kāyakammapaccayena. Āsavāti kilesā. Vighātapariḷāhāti ettha vighātoti dukkhaṃ. Pariḷāhoti kāyikacetasiko pariḷāho. Phussa phussa byantīkarotīti ñāṇavajjhaṃ kammaṃ ñāṇaphassena phusitvā phusitvā khayaṃ gameti, vipākavajjhaṃ kammaṃ vipākaphassena phusitvā phusitvā khayaṃ gameti. Nijjarāti kilesajīraṇakapaṭipadā. Sesavāresupi eseva nayo. Idha ṭhatvā ayaṃ bhikkhu khīṇāsavo kātabbo, cattāri mahābhūtāni nīharitvā catusaccavavatthānaṃ dassetvā yāva arahattaphalaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetabbaṃ.
现在,为了说明那位漏尽者恒常安住的境界,世尊说了“如此,以正确解脱之心”等话。其中,“以正确解脱之心”是指以正确的因、正确的理由而正确解脱。“恒常安住”是指持续不断的安住、不间断的安住。“不欢喜”是指对可意的所缘,不因贪而变得欢喜。“不忧愁”是指对不可意的所缘,不因嗔而变得忧愁。“安住于舍,具念、正知”是指以被念与正知所摄持的、以中舍为特征的舍,对那些所缘保持中舍、中立而安住。巴利
Idāni pana tassa khīṇāsavassa satatavihāre dassetuṃ evaṃ sammā vimuttacittassātiādimāha. Tattha sammā vimuttacittassāti hetunā kāraṇena sammā vimuttassa. Satatavihārāti niccavihārā nibaddhavihārā. Neva sumano hotīti iṭṭhārammaṇe rāgavasena na somanassajāto hoti. Na dummanoti aniṭṭhārammaṇe paṭighavasena na domanassajāto hoti. Upekkhako viharati sato sampajānoti satisampajaññapariggahitāya majjhattākāralakkhaṇāya upekkhāya tesu ārammaṇesu upekkhako majjhatto hutvā viharati.
“以色身为边际”是指以色身为界限、为色身所限定。意思是:只要五门的身活动还在持续,在这期间持续生起的,就是五门受。“以寿命为边际”是指以寿命为界限、为寿命所限定。意思是:只要寿命还在持续,在这期间持续生起的,就是意门受。在这两者当中,五门受是后来才生起,却先灭去;意门受是最先生起,却后灭去。因为意门受在结生的那一刹那,就已经依托在依处色上生起了。五门受则是在生命活动期间,依五门而运作:在二十岁的青年阶段,因为贪染、嗔怒、迷惑而变得特别强烈有力;到五十岁时还算稳定;从六十岁开始逐渐衰退;到八九十岁时就变得很微弱了。那时候,众生即使有人对他们说“我们长久以来一起坐、一起躺”,他们也会说“我不知道”。即使面对极其明显的色等所缘,他们也会说“看不见”,或者说“分不清是香是臭、是好是坏、是硬是软”。就这样,他们的五门受已经衰坏了,而意门受还在运作。这个意门受也逐渐衰退,到临死的时候,只依止在心基处运作。只要这个意门受还在运作,就说众生还活着。当它不再运作时,就说“已经死了,已经灭尽了”。巴利
Kāyapariyantikanti kāyantikaṃ kāyaparicchinnaṃ, yāva pañcadvārakāyo pavattati, tāva pavattaṃ pañcadvārikavedananti attho. Jīvitapariyantikanti jīvitantikaṃ jīvitaparicchinnaṃ, yāva jīvitaṃ pavattati, tāva pavattaṃ manodvārikavedananti attho. Tattha pañcadvārikavedanā pacchā uppajjitvā paṭhamaṃ nirujjhati, manodvārikavedanā paṭhamaṃ uppajjitvā pacchā nirujjhati. Sā hi paṭisandhikkhaṇe vatthurūpasmiṃyeva patiṭṭhāti. Pañcadvārikā pavatte pañcadvāravasena pavattamānā paṭhamavaye vīsativassakāle rajjanadussanamuyhanavasena adhimattā balavatī hoti, paṇṇāsavassakāle ṭhitā hoti, saṭṭhivassakālato paṭṭhāya parihāyamānā, asītinavutivassakāle mandā hoti. Tadā hi sattā ‘‘cirarattaṃ ekato nisīdimhā nipajjimhā’’ti vadantepi na jānāmāti vadanti. Adhimattānipi rūpādiārammaṇāni na passāma, sugandhaduggandhaṃ vā sāduasāduṃ vā thaddhamudukaṃ vāti na jānāmātipi vadanti. Iti nesaṃ pañcadvārikavedanā bhaggā hoti, manodvārikā pavattati. Sāpi anupubbena parihāyamānā maraṇasamaye hadayakoṭiṃyeva nissāya pavattati. Yāva panesā pavattati, tāva satto jīvatīti vuccati. Yadā nappavattati, tadā ‘‘mato niruddho’’ti vuccati.
这个意思可以用池塘的比喻来说明。就像有人挖了一个具备五条水道的池塘。最初下雨时,水从五条水道流进来,先把池塘里的坑洼填满。雨一再地下,水道被灌满后,水就漫开来,铺到大约半由旬那么广,从各处溢流而停在那里。后来打开排水管,在田里耕作时,水就流出去;到庄稼成熟的时候,水已经流掉、退减了,人们就会说“我们去抓鱼吧”。再过几天,水就只留在那些坑洼里了。只要那些坑洼里还有水,就可以说“大池塘里有水”。可是当那里的水也断了,就说“池塘里没有水了”。这个比喻应当这样理解。巴利
Svāyamattho vāpiyā dīpetabbo – yathā hi puriso pañcaudakamaggasampannaṃ vāpiṃ kareyya. Paṭhamaṃ deve vuṭṭhe pañcahi udakamaggehi udakaṃ pavisitvā antovāpiyaṃ āvāṭe pūreyya. Punappunaṃ deve vassante udakamagge pūretvā gāvutaḍḍhayojanamattaṃ ottharitvā udakaṃ tiṭṭheyya tato tato vissandamānaṃ. Atha niddhamanatumbe vivaritvā khettesu kamme kayiramāne udakaṃ nikkhamantaṃ, sassapākakāle udakaṃ nikkhantaṃ udakaṃ parihīnaṃ, ‘‘macche gaṇhāmā’’ti vattabbataṃ āpajjeyya. Tato katipāhena āvāṭesuyeva udakaṃ saṇṭhaheya. Yāva pana taṃ āvāṭesu hoti, tāva mahāvāpiyaṃ udakaṃ atthīti saṅkhaṃ gacchati. Yadā pana tattha chijjati, tadā ‘‘vāpiyaṃ udakaṃ natthī’’ti vuccati. Evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ.
就像最初下雨、水从五条水道流入、把洼坑填满的那段时间,这好比最初在结生刹那,意门受依止于依处色而安立的时期;反复下雨、五条水道都被灌满的那段时间,好比在生命相续中五门受的运转;水漫延到大约半由旬又四分之一由旬的范围,好比在人生的第一个阶段、二十岁时,那受因为贪染等而变得极其强盛有力;只要池塘里的水还没从排水口流出去、一直保持满池的状态,就好比在五十岁时那受的持续期;打开排水管、在田里干活、水往外流的时候,好比从六十岁开始那受的衰退;水已经退去、水道里只剩一点点水停留的时候,好比八十岁、九十岁时五门受变得微弱;水只留在洼坑里的状态,好比意门受依托心所依处而生起的状态;只要洼坑里还有一点点水,就可以说“池塘里有水”,同样,只要那受还在运转,就说“有情还活着”。可是,就像洼坑里的水断了以后,就说“池塘里没有水了”,同样,当意门受不再运转时,有情就被称为死了。针对这种受,才说:“他感受着命边际的受。”巴利
Paṭhamaṃ deve vassante pañcahi maggehi udake pavisante āvāṭānaṃ pūraṇakālo viya hi paṭhamameva paṭisandhikkhaṇe manodvārikavedanāya vatthurūpe patiṭṭhitakālo, punappunaṃ deve vassante pañcamaggānaṃ pūraṇakālo viya pavatte pañcadvārikavedanāya pavatti, gāvutaḍḍhayojanamattaṃ ajjhottharaṇaṃ viya paṭhamavaye vīsativassakāle rajjanādivasena tassa adhimattabalavabhāvo, yāva vāpito udakaṃ na niggacchati, tāva pūrāya vāpiyā ṭhitakālo viya paññāsavassakāle tassa ṭhitakālo, niddhamanatumbesu vivaṭesu kamme kayiramāne udakassa nikkhamanakālo viya saṭṭhivassakālato paṭṭhāya tassa parihāni, udake bhaṭṭhe udakamaggesu parittaudakassa ṭhitakālo viya asītinavutikāle pañcadvārikavedanāya mandakālo, āvāṭesuyeva udakassa patiṭṭhitakālo viya hadayavatthukoṭiṃ nissāya manodvāre vedanāya pavattikālo, āvāṭesu parittepi udake sati ‘‘vāpiyaṃ udakaṃ atthī’’ti vattabbakālo viya yāva sā pavattati, tāva ‘‘satto jīvatī’’ti vuccati. Yathā pana āvāṭesu udake chinne ‘‘natthi vāpiyaṃ udaka’’nti vuccati, evaṃ manodvārikavedanāya appavattamānāya satto matoti vuccati. Imaṃ vedanaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vediyamāno’’ti.
身体毁坏,就是身体崩解。寿命耗尽之后,就是从寿命终结以后。就在这里,就是不藉由结生前往别处,就在此处。将会清凉,就是:远离生命活动中挣扎与热恼,成为清凉,成为不再生起的法。巴利
Kāyassa bhedāti kāyassa bhedena. Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato uddhaṃ. Idhevāti paṭisandhivasena parato agantvā idheva. Sītībhavissantīti pavattivipphandanadaratharahitāni sītāni appavattanadhammāni bhavissanti.
依靠树桩,就是依靠树木。拿起锄头和篮子,意思是拿着锄头、镐和筐。不过这里的开示只以锄头来代表而说。会从根上砍断,就是用锄头从根部砍断。遍掘,就是用镐在四周挖掘。巴利
Thūṇaṃ paṭiccāti rukkhaṃ paṭicca. Kuddālapiṭakaṃ ādāyāti kuddālañca khaṇittiñca pacchiñca gahetvāti attho. Desanā pana kuddālavaseneva katā. Mūle chindeyyāti mūlamhi kuddālena chindeyya. Palikhaṇeyyāti khaṇittiyā samantā khaṇeyya.
“同样地”在这里,这个譬喻的对应关系是这样的:应当把有身看成树,依树而有的影子就像善业和不善业,想让影子不再出现的人就像修行者,锄头就像慧,篮子就像定,镐就像观;用镐挖树根的阶段,就像用阿拉汉道断除无明的阶段;切成碎块的阶段,就像从蕴的角度观察的阶段;劈开的阶段,就像从处的角度观察的阶段;弄成碎末的阶段,就像从界的角度观察的阶段;被风吹日晒弄干的阶段,就像发起身心精进的阶段;用火烧的阶段,就像用智慧烧尽烦恼的阶段;变成灰烬的阶段,就像当前五蕴存在的阶段;被大风吹散、被河流冲走的阶段,就像已断根的五蕴不再结生而灭尽的阶段。应当知道,由于被吹散和冲走而归于无可施设的状态,未来有的异熟蕴不再生起,因此也归于无可施设的状态。巴利
Evamevakhoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – rukkho viya hi attabhāvo daṭṭhabbo, rukkhaṃ paṭicca chāyā viya kusalākusalaṃ kammaṃ, chāyaṃ appavattaṃ kātukāmo puriso viya yogāvacaro, kuddālo viya paññā, piṭakaṃ viya samādhi, khaṇitti viya vipassanā, khaṇittiyā mūlānaṃ palikhaṇanakālo viya arahattamaggena avijjāya chedanakālo, khaṇḍākhaṇḍaṃ karaṇakālo viya khandhavasena diṭṭhakālo, phālanakālo viya āyatanavasena diṭṭhakālo, sakalīkaraṇakālo viya dhātuvasena diṭṭhakālo, vātātapena visosanakālo viya kāyikacetasikassa vīriyassa karaṇakālo, agginā ḍahanakālo viya ñāṇena kilesānaṃ ḍahanakālo, masikaraṇakālo viya vattamānaka-pañcakkhandhakālo, mahāvāte ophunanakālo viya nadīsote pavāhanakālo viya ca chinnamūlakānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ appaṭisandhikanirodho, ophunanappavāhanehi apaññattikabhāvūpagamo viya punabbhave vipākakkhandhānaṃ anuppādena apaṇṇattikabhāvo veditabbo.
对世尊这样说是指:当导师停止开示时,他〔听法者〕证得了入流果,然后说出“尊者,譬如……”等话。其中,“想要增长的人”就是想要获利增长的人。“如果饲养作为商品的马”是说:有人买了五百匹小马,想着“以后再把它们卖掉”而饲养。为一匹价值千金的马,光是香花等装饰和饲养的费用就花掉了大约五百。后来他〔买马者〕的那些马可能在一天之内染上病,全部死去——他〔听法者〕就是带着这个意思这样说的。“增长既没有得到”是指:既没有得到利润增长,也没有从家里拿回本钱。“我曾亲近侍奉”是指:我曾以四种资具供养。“我既没有得到增长”是指:我既没有得到增长,也没有拿回从家中拿出的钱财,表明我成了一个饲养商马的人。这里其余的内容容易理解。巴利
Bhagavantaṃ etadavocāti satthari desanaṃ vinivaṭṭente sotāpattiphalaṃ patvā etaṃ ‘‘seyyathāpi, bhante’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha udayatthikoti vaḍḍhiatthiko. Assapaṇiyaṃ poseyyāti pañca assapotasatāni kiṇitvā pacchā vikkiṇissāmīti poseyya. Sahassagghanakassa assassa pañcasatamattaṃ upakaraṇaṃ gandhamālādivasena posāvanikaṃyeva agamāsi. Athassa te assā ekadivaseneva rogaṃ phusitvā sabbe jīvitakkhayaṃ pāpuṇeyyunti iminā adhippāyena evamāha. Udayañceva nādhigaccheyyāti vaḍḍhiñca gehato nīharitvā dinnamūlañca kiñci na labheyya. Payirupāsinti catūhi paccayehi upaṭṭhahiṃ. Svāhaṃ udayañceva nādhigacchinti so ahaṃ neva udayaṃ na gehato dinnadhanaṃ adhigacchiṃ, paṇiyaassajagganako nāma jātosmīti dasseti. Sesamettha uttānamevāti.
6. 萨哈经的注释巴利
6. Sāḷhasuttavaṇṇanā
196 第六项中,“以两方面”是指以两个部分。“渡越暴流”是指渡过四种暴流。“以苦行厌离为因”是指以被称为难行苦行的苦行作为厌离罪恶的原因。“某一种沙门性”是指沙门法的一个部分。在“身行不清净”等句中,前三句显示身、语、意戒不清净,最后一句显示活命不清净。“为了智见”是为了被称为道智的见。“为了无上正等觉”是为了阿拉汉果,也就是说,不能以阿拉汉智的接触而触证。萨拉树是指沙罗树。幼嫩是指年轻。无后悔而生是指不应生起“会有吗?不会吗?”这种后悔。用削笔刀削是指只用刮削的动作去削。洗是指摩擦。内部不清净是指内部不净,已经去除了实质。巴利
196. Chaṭṭhe dvayenāti dvīhi koṭṭhāsehi. Oghassanittharaṇanti caturoghanittharaṇaṃ. Tapojigucchāhetūti dukkarakārikasaṅkhātena tapena pāpajigucchanahetu . Aññataraṃ sāmaññaṅganti ekaṃ samaṇadhammakoṭṭhāsaṃ. Aparisuddhakāyasamācārātiādīsu purimehi tīhi padehi kāyikavācasikacetasikasīlānaṃ aparisuddhataṃ dassetvā pacchimena padena aparisuddhājīvataṃ dasseti. Ñāṇadassanāyāti maggañāṇasaṅkhātāya dassanāya. Anuttarāya sambodhāyāti arahattāya, arahattañāṇaphassena phusituṃ abhabbāti vuttaṃ hoti. Sālalaṭṭhinti sālarukkhaṃ. Navanti taruṇaṃ. Akukkuccakajātanti ‘‘bhaveyya nu kho, na bhaveyyā’’ti ajanetabbakukkuccaṃ. Lekhaṇiyā likheyyāti avalekhanamattakena avalikheyya. Dhoveyyāti ghaṃseyya. Anto avisuddhāti abbhantare asuddhā apanītasārā.
同样地,在这里,这是譬喻的对应说明:有身应当看作萨拉拉树;轮回之流应当看作河流的水流;执取六十二种见解而站住的人,应当看作想渡到对岸的人;在外严厉修苦行并执取的时候,应当看作从外面把萨拉拉树好好加工的时候;内在的戒不清净的时候,应当看作内部不清净的时候;执取那种见解的人在轮回之流中沉没,应当看作萨拉拉树沉没并向下漂去。应当这样了知。巴利
Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – sālalaṭṭhi viya hi attabhāvo daṭṭhabbo, nadīsotaṃ viya saṃsārasotaṃ, pāraṃ gantukāmapuriso viya dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo gahetvā ṭhitapuriso, sālalaṭṭhiyā bahiddhā suparikammakatakālo viya bahiddhā tapacaraṇaṃ gāḷhaṃ katvā gahitakālo, anto asuddhakālo viya abbhantare sīlānaṃ aparisuddhakālo, sālalaṭṭhiyā saṃsīditvā adhogamanaṃ viya diṭṭhigatikassa saṃsārasote saṃsīdanaṃ veditabbaṃ.
把桨和舵装上去,意思是把桨和舵都配备好。同样的道理,这里也有一个譬喻的对应说明:应当知道,萨拉拉树的树干好比这个身体,河流的水流好比轮回的流转,想要到达对岸的人好比修行者,在外部把树干好好加工处理的时候,好比在六个根门上现起守护的时候,内部非常清净的状态,好比内在戒律清净的状态,装上桨和舵,好比发起身体和心方面的精进,安全到达对岸,则应当理解为:依次第圆满戒、圆满定、圆满慧,从而到达涅槃。巴利
Phiyārittaṃ bandheyyāti phiyañca arittañca yojeyya. Evamevāti etthāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – sālalaṭṭhi viya attabhāvo, nadīsotaṃ viya saṃsārasotaṃ, pāraṃ gantukāmapuriso viya yogāvacaro, bahiddhā suparikammakatakālo viya chasu dvāresu saṃvarassa paccupaṭṭhitakālo, anto suvisodhitabhāvo viya abbhantare parisuddhasīlabhāvo, phiyārittabandhanaṃ viya kāyikacetasikavīriyakaraṇaṃ, sotthinā pārimatīragamanaṃ viya anupubbena sīlaṃ pūretvā samādhiṃ pūretvā paññaṃ pūretvā nibbānagamanaṃ daṭṭhabbaṃ.
“种种箭艺”是指:用箭杆、箭索、箭楼、箭杖、箭池、箭莲等做成的种种箭艺花式。至于“他以三项条件”,意思是:他即使懂得这么多箭艺花式,也还不能因此就配得上国王;只有具备三项条件,才配得上。“成为正定”的意思是:以道定和果定而入住于定。“正见”是指:具备道正见。“这是苦”等四句,是以四圣谛说明了四种道和三种果。应当知道,这个人就是依着道而准确射中的。“正解脱”是指:具备阿拉汉果的解脱。“击破无明蕴”是:以阿拉汉道击破,故称击破。因为此前已由阿拉汉道击破无明蕴,这里依据已击破而说“击破”是合理的。巴利
Kaṇḍacitrakānīti saralaṭṭhisararajjusarapāsādasarasāṇisarapokkharaṇisarapadumānīti anekāni kaṇḍehi kattabbacitrāni. Atha kho so tīhi ṭhānehīti so evaṃ bahūni kaṇḍacitrakāni jānantopi na rājāraho hoti, tīhiyeva pana ṭhānehi hotīti attho. Sammāsamādhihotīti maggasamādhinā ca phalasamādhinā ca samāhito hotīti ayamettha attho. Sammādiṭṭhīti maggasammādiṭṭhiyā samannāgato. Idaṃ dukkhantiādīhi catūhi saccehi cattāro maggā tīṇi ca phalāni kathitāni. Ayaṃ pana maggeneva avirādhitaṃ vijjhati nāmāti veditabbo. Sammāvimuttīti arahattaphalavimuttiyā samannāgato. Avijjākkhandhaṃ padāletīti arahattamaggena padāleti nāmāti vuccati. Iminā hi heṭṭhā arahattamaggena avijjākkhandho padālito , idha pana padālitaṃ upādāya padāletīti vattuṃ vaṭṭatīti.
7. 《玛离咖夫人经》的注释巴利
7. Mallikādevīsuttavaṇṇanā
197 197. 在第七项中,“玛离咖夫人”就是波斯匿王的王后。“于此世间某些女子”指的是世间某一类女人。“容貌丑陋”就是肤色难看。“身材不好”就是体形不端正。“极为恶貌”就是非常丑恶、非常低劣。“可看”就是值得去看。“贫穷”就是财物匮乏。“少资具”就是没有自己的财产。“少受用”就是缺少享用和物资。“少侍从”就是随从很少。“富有”就是自在富足。“大财”就是拥有大量流通的财富。“大受用”就是享用和物资都很丰足。“大侍从”就是随从众多。“美丽”就是容貌殊胜。“善观”就是值得观看。“令人欢喜”就是看上去让人欢喜。“具肤色之美”就是肤色和身体形态都美。巴利
197. Sattame mallikā devīti pasenadirañño devī. Yena midhekacco mātugāmoti yena idhekaccā itthī. Dubbaṇṇāti bībhacchavaṇṇā. Durūpāti dussaṇṭhitā. Supāpikāti suṭṭhu pāpikā suṭṭhu lāmikā. Dassanāyāti passituṃ. Daliddāti dhanadaliddā. Appassakāti sakena dhanena rahitā. Appabhogāti upabhogaparibhogabhaṇḍakarahitā. Appesakkhāti appaparivārā. Aḍḍhāti issarā. Mahaddhanāti vaḷañjanakadhanena mahaddhanā. Mahābhogāti upabhogaparibhogabhaṇḍabhogena mahābhogā. Mahesakkhāti mahāparivārā. Abhirūpāti uttamarūpā. Dassanīyāti dassanayuttā. Pāsādikāti dassanena pāsādikā. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānena ca.
“执著”是指黏着。“恼怒”是指舍弃常态。“固执”是指因忿怒而变得消沉僵硬。“不施与”是指不是女施主,也就是不是布施者。在“床座、住处、灯明”中,“床座”指床、椅等卧具;“住处”指客舍;“灯明”指调制灯芯、油等造灯所需之物。“有嫉妒心”是指与嫉妒相应的心。依照这个方法,应当了知一切处的含义。“曾是易怒者”是指曾是有瞋心的人。“曾无嫉妒心”是指曾是无嫉妒心的人。这里其余的文句意义都很明了。巴利
Abhisajjatīti laggati. Byāpajjatīti pakatiṃ pajahati. Patitthīyatīti kodhavasena thinabhāvaṃ thaddhabhāvaṃ āpajjati. Nadātā hotīti na dāyikā hoti. Seyyāvasathapadīpeyyanti ettha seyyāti mañcapallaṅkādisayanaṃ. Āvasathoti āvasathāgāraṃ. Padīpeyyaṃ vuccati vaṭṭitelādipadīpūpakaraṇaṃ. Issāmanikāti issāya sampayuttacittā. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo . Kodhanā ahosinti kodhamanā ahosiṃ. Anissāmanikā ahosinti issāvirahitacittā ahosiṃ. Sesamettha uttānatthamevāti.
8. 《自苦经》注释巴利
8. Attantapasuttavaṇṇanā
198 第八项中,关于“折磨自己者”等词:折磨自己、让自己受苦,所以叫折磨自己者;致力于折磨自己,就是折磨自己的修行。折磨他人,所以叫折磨他人者;致力于折磨他人,就是折磨他人的修行。“于现法”:就是在这同一生中。“无渴者”:渴爱叫做“渴”,他没有这个,所以叫无渴者。因为一切烦恼都已寂灭,所以叫寂灭者。因为内心折磨人的烦恼不存在,所以清凉,成为清凉者。体验禅那、道、果和涅槃的快乐,所以叫体验乐者。“以成为梵之我”:以成为最胜之我巴利
198. Aṭṭhame attantapādīsu attānaṃ tapati dukkhāpetīti attantapo. Attano paritāpanānuyogaṃ attaparitāpanānuyogaṃ. Paraṃ tapatīti parantapo. Paresaṃ paritāpanānuyogaṃ paraparitāpanānuyogaṃ. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Nicchātoti chātaṃ vuccati taṇhā, sā assa natthīti nicchāto. Sabbakilesānaṃ nibbutattā nibbuto. Anto tāpanakilesānaṃ abhāvā sītalo jātoti sītībhūto. Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṃvedetīti sukhappaṭisaṃvedī. Brahmabhūtena attanāti seṭṭhabhūtena attanā.
裸行者等的说法,前面已经解释过了。关于杀羊者等词:羊就叫eḷakā,杀羊的人就是杀羊者。杀猪者等词也是同样的道理。残酷者,就是凶恶、粗暴的人。杀鱼者,就是捕鱼的人、渔夫。守牢狱者,就是看守牢狱的人。粗暴业者,就是从事凶残行业的人。巴利
Acelakotiādīni vuttatthāneva. Orabbhikādīsu urabbhā vuccanti eḷakā, urabbhe hanatīti orabbhiko. Sūkarikādīsupi eseva nayo. Luddoti dāruṇo kakkhaḷo. Macchaghātakoti macchabandho kevaṭṭo. Bandhanāgārikoti bandhanāgāragopako. Kurūrakammantāti dāruṇakammantā.
“已灌顶者”:就是通过刹帝利灌顶仪式,在头顶上受过灌顶的人。“在城东”:就是从城向东的方向。“集会堂”:就是祭祀堂。“穿粗兽皮”:就是穿上带蹄爪的兽皮。“以酥油”:就是酥和油。因为除了酥以外,剩下无论哪种油脂,都叫作油。“为搔痒”:因为指甲已经剪掉,需要搔痒的时候,就用它来搔痒。“无间隔”:就是没有铺盖。“同色小牛”:就是毛色相似的小牛。如果母牛是白色,小牛也是白色;如果母牛是黄褐色或红色,小牛也是那样,这就是“同色小牛”。“他这样说”是指:那位国王这样说。“小公牛”:已度过牛犊阶段、变得强壮的公牛。对于“小母牛”也是同样的道理。“为了吉祥草”:为了制作围栏,以及铺设在祭祀场地之用。巴利
Muddhāvasittoti khattiyābhisekena muddhani abhisitto. Puratthimena nagarassāti nagarato puratthimāya disāya. Santhāgāranti yaññasālaṃ. Kharājinaṃ nivāsetvāti sakhuraṃ ajinacammaṃ nivāsetvā. Sappitelenāti sappinā ceva telena ca. Ṭhapetvā hi sappiṃ avaseso yo koci sneho telanti vuccati. Kaṇḍuvamānoti nakhānaṃ chinnattā kaṇḍuvitabbakāle tena kaṇḍuvamāno. Anantarahitāyāti asanthatāya. Sarūpavacchāyāti sadisavacchāya. Sace gāvī setā hoti, vacchopi setakova. Sace kapilā vā rattā vā, vacchakopi tādisovāti evaṃ sarūpavacchāya. So evamāhāti so rājā evaṃ vadeti. Vacchatarāti taruṇavacchakabhāvaṃ atikkantā balavavacchā. Vacchatarīsupi eseva nayo. Barihisatthāyāti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṃ attharaṇatthāya ca.
为了说明第四种人是从佛陀出世开始算起的,世尊在这里说:“诸比丘,于此,如来……”等等。其中“如来”等词的含义已经讲过了。“那个法”:就是指前面所说的那种具足成就的法。“他听闻,居士”:为什么先指出居士呢?因为居士已经摧伏了慢心,而且人数众多。一般来说,从刹帝利家族出家的人,会依靠出身而生起慢心;从婆罗门家族出家的人,会依靠咒术而生起慢心;从低贱种姓家族出家的人,则因为自己出身低微而站不稳脚跟。可是居士子弟们,汗水从腋下流淌,盐霜像花一样在背上绽开,他们耕田种地,没有那种慢心,所以慢与骄都被摧伏了。他们出家以后,不生慢心也不生骄心,尽自己所能学习佛语,修习观行,能够证得阿拉汉果并稳稳地安住。而从其他家族出家的人并不多,从居士家族出家的却很多。因此,由于已经摧伏慢心而且人数众多,所以先指出居士。巴利
Catutthapuggalaṃ buddhuppādato paṭṭhāya dassetuṃ idha, bhikkhave, tathāgatotiādimāha. Tattha tathāgatotiādīni vuttatthāneva. Taṃ dhammanti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. Suṇāti, gahapati, vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisati? Nihatamānattā ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti, hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā na bahukā, gahapatikāva bahukā. Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.
“或在其他某个家族中”,意思是:在其他某些家族中的某一个。“出生”就是出生。“对如来获得信心”,意思是:听闻了清净的法之后,对法主如来生起信心——“世尊确实是正自觉者”。“他这样思惟”,意思是他这样省察。“居家是拥挤的”:即使一对夫妇住在六十肘宽的房子里,或者相隔一百由旬之远,只要他们还有“这是我的”这种牵绊和障碍,居家就仍然是拥挤的。“尘路”,据《大注》解释,是贪欲等烦恼之尘生起的地方;也可以叫“来路”。因为没有执着的缘故,就像露天一样,所以叫“露天”。出家之人即使住在尖顶楼阁、宝殿、天宫等门窗紧闭、遮蔽严实的地方,内心也不黏着、不困住、不被束缚。因此说“出家是露天的”。再者,居家是拥挤的,因为对于行善来说,没有随心所欲的空间;尘路,就像没有遮盖的垃圾堆一样,是尘垢、是烦恼之尘聚集的地方;而出家是露天的,因为对于行善来说,完全有随心所欲的空间。巴利
Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. Paccājātoti patijāto. Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā dhammasāmimhi tathāgate ‘‘sammāsambuddho vata bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhova. Rajāpathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vaṭṭati. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati na sajjati na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Apica sambādho gharāvāso kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsābhāvato, rajāpatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ, kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato.
这并不容易……乃至……我应当出家。这里作一个简要说明:所谓三学梵行,即使只修一天,也要保持不破损,直到临终最后一念都能达到绝对圆满;即使只修一天,也要不被烦恼垢染,直到临终最后一念都能达到绝对清净;应当修得像被贝壳刮净、洗净的螺贝那样洁白纯净。对住在家里、生活在家庭中的人来说,要这样绝对圆满地……乃至……实行,实在不容易。不如我剃掉头发和胡须,穿上用黄褐色染料染过、适合修梵行者穿的衣服,离开家,出家去过没有家的生活。这里,有助于家宅的农耕、经商等工作称为在家业,而出家生活中没有这些,所以出家应理解为没有家,即没有家的生活。我应当出家,意思是我应当去实行。巴利
Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ, ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ, saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivaṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ.
“少”是指:一千以下的财富聚集,就叫作少;从一千开始,才算多。从系缚的意义来说,亲属就是亲属圈。亲属在二十人以下,就叫作少;从二十人开始,才算多。“入比丘之学与共住”:所谓比丘的“学”,就是被称为增上戒的修学;而“共住”,是指他们共同生活、同过一种生活、行为方式一致,也就是世尊所制定的学处。这里说“入比丘之学与共住”,就是通过修学而进入这两者。“入”的意思是:圆满修学、不违越共住,成就这两方面。巴利
Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Ābandhanaṭṭhena ñātiyeva ñātiparivaṭṭo. So vīsatiyā heṭṭhā appo nāma hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā. Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā, tañca, yattha cete saha jīvanti, ekajīvikā sabhāgavuttino honti, taṃ bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno. Samāpannoti sikkhaṃ paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho.
“离杀生”等,前面已经解释过了。“为了他们的分裂”:就是为了那些从“由此”所说的人那里听闻的人之间的分裂。“令破裂者和合的人”:当两位朋友,或者同一位亲教师等关系的人,因为某种原因破裂之后,他一个一个地前去拜访,说“你们出生在这样的家族,又这么博学多闻,这样做实在不合适”等等,从而做和合工作的人。“帮助和合的人”:就是支持和合的人,看到两个人在一起和合,就说“你们出生在这样的家族,具备这样的功德,这样做才合适”等等,以此来巩固和合的人。意思是:哪里有和合,他就乐于住在那里;哪里没有和合,他就不想住在那里。“以和合为园地者”:巴利本亦作samaggarāmo,也是同样的含义。“以和合为乐者”:在和合的人群中感到欢喜,不愿离开他们去别处。“见和合、闻和合而欢喜者”:见到或听到和合就心生欢喜的人。“说和合语者”:说那种能让众生和合的话,说的就是能彰显和合功德的话,而不是相反的话。巴利
Pāṇātipātaṃ pahāyātiādīni vuttatthāneva. Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ, tesaṃ bhedāya. Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā, dve jane samagge disvā ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. Samaggarāmotipi pāḷi, ayameva attho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññattha gantuṃ na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī. Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpikameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.
所谓“无过”,是说“过”指嗔害,它没有这种过,所以叫“无过”,意思就是没有过失,就像《优陀那》里说的“无过者,白盖者”中的“无过”一样。“悦耳”是说因为音韵甜美,让耳朵听着舒服,不会像针刺那样造成耳痛。因为义理甜美,不会让全身生起恼怒,反而生起喜爱,所以叫“可爱”。毫无阻碍地进入心脏,愉快地进入内心,所以叫“入于心”。因为功德圆满,所以是来自城市的话语;也像在城市中长大、教养良好的女子那样柔和,所以叫“城市语”;也可以说这是属于城市的,也就是城市居民的说法。城市居民说话很得体,对父亲就只称父亲,对兄长就只称兄长。这样的话为众人所喜爱,所以叫“众人喜爱”。正因为可爱,所以令众人满意、令心增长,因此叫“众人可意”。巴利
Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho ‘‘nelaṅgo setapacchādo’’ti (udā. 65) ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī. Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī, nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti, pitimattaṃ pitāti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahujanassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā.
“适时而说”就是只在合适的时候说,意思是先看清该说话的时机再开口。“实说者”就是只说真实、如实、事物本来的样子。“义说者”就是只依据现世和来世的利益来说。“法说者”就是依据九种出世间法来说。“律说者”就是依据防护律和断除律来说。“nidhāna”叫做安放处,有安放处的话语就是“有价值之语”。意思是:他说的是适合珍藏在心里的话。“适时”是说:即使说这样有价值的话,他也不会在不合适的时候说,而是先看清合适的时间才说,这就是它的含义。“有譬喻的”就是带有譬喻、带有理由,这是它的含义。“有边际的”就是说话时显示出界限:他这样说,使话的范围清楚明了,这是它的含义。“义成就的”是说:他用种种方式分析,因为无法穷尽,所以说的是具足义理的话。或者,那位义说者所说的义,因为与那义相应,所以说的是与义相应的话,而不是抛开一个义又说另一个义。巴利
Kāle vadatīti kālavādī, vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikaatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī. Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī. Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī. Hadaye nidhetabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana avekkhitvāva bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā, yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena saṃhitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.
所谓“远离伤害种子类和植物类”,意思是:对于五种种子类,也就是根种子、茎种子、节种子、芽种子和种子种子,以及对于任何青草、树木等植物类,他不以切割、劈裂、煮烧等方式加以毁坏,即完全远离。巴利
Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho.
“日中一食”是指早餐和晚餐这两餐。其中,早餐以正午之前为界限,另一餐则在正午之后到天亮之前。所以,即使有人在正午之前吃十次,也仍然算是日中一食。就是针对这个意思才说“日中一食”。夜间进食叫夜食,从那里停止下来,就叫离夜食。正午过后直到日落之间的进食,叫做非时食;因为远离了它,所以叫远离非时食。巴利
Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni. Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ekabhattiko’’ti. Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti rattūparato. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma, tato viratattā virato vikālabhojanā.
“金”是指黄金。“银”是指金币、铜钱、胶钱、木钱等那些在交易中流通使用的东西。对于这两种,他都远离接受:自己不拿,也不让别人拿,别人放在旁边他也不接受,这就是这里的意思。巴利
Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo lohamāsako jatumāsako dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti. Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva taṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho.
接受生谷,是指接受七类生谷:稻、粳稻、大麦、小麦、粟、黍和稗子。比丘不但不许接受这些,连触摸也不允许。接受生肉,在这里是指:除了特意允许的情况之外,比丘接受生肉和生鱼是不允许的,但仅仅碰触则不算犯。巴利
Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassapi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasananti.
关于“接受女人和女孩”:这里,“女人”指已经和男人有过关系的女性,其他的则叫“女孩”。接受她们或触碰她们,都是不允许的。关于“接受奴婢”:这里,如果只是以奴婢的身份来接受,那是不允许的;但如果对方这样说:“我布施给你作净人”“我布施给你作园民”,这样就允许。至于山羊、绵羊等,以及田地、地基等,哪些允许、哪些不允许,应当依据律藏来审查。其中,“田地”指能生长谷物类作物的地方。“地基”指能生长豆类等作物的地方。或者,两种作物都能生长的地方,就叫田地。为了那个目的而尚未开垦的土地部分,叫地基。在这里,以田地和地基为首,池塘、湖泊等也都包括在内。巴利
Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma, tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva. Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati, ‘‘kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati. Ajeḷakādīsupi khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpi-taḷākādīnipi saṅgahitāneva.
所谓“使节业”,就是替在家人送信或传话,拿着书信或口信到处跑。所谓“受派遣而行”,就是被从一家派到另一家去办点小差事。“从事”就是指做这两种事情。所以这里的意思应该理解为:从事使节和受派遣而行这两类行为。“买卖”就是买和卖。在“秤上作弊”等说法里,“作弊”就是欺骗。其中,秤上作弊有四种:改外形作弊、改部位作弊、改握法作弊、暗藏作弊。所谓改外形作弊,就是把两杆秤做成一模一样的外形,收进时用大秤,付出时用小秤。所谓改部位作弊,就是收进时用手压秤的后端,付出时压前端。所谓改握法作弊,就是收进时握秤绳的根部,付出时握绳的顶端。所谓暗藏作弊,就是把秤杆掏空,里面灌进铁粉,收进时让铁粉流到后方,付出时让铁粉流到前方。巴利
Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā duteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogoti evamettha attho veditabbo. Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ tāva rūpakūṭaṃ, aṅgakūṭaṃ, gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti , dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.
所谓“铜钵”,其实是指金碗;用金碗来行骗,就叫铜钵骗局。怎么操作呢?先做一只金碗,再把另外两三只铜碗弄成金色。然后跑到乡下,走进一户有钱人家,说:“你们要买金器吗?”对方问价时,他就想报得比市价便宜些。买家接着问:“怎么知道这些是金的?”他就说:“你们先验一验再买。”于是拿出那只金碗在石头上磨给他们看,然后把所有碗都交出去,自己走人。巴利
Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karoti. Tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhakulaṃ pavisitvā ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbapātiyo datvā gacchati.
斗秤欺诈有三种:在底部做手脚、在尖顶做手脚、在绳尺上做手脚。
其中,在底部做手脚,出现在量酥油、油等东西的时候。收进来时,他用底部有洞的斗,一边说“慢慢倒”,一边让大量油流进自己的容器;给出去时,他堵住洞口,迅速灌满再交给对方。
在尖顶做手脚,出现在量芝麻、米等东西的时候。收进来时,他慢慢把尖顶堆得高高的;给出去时,他快速装满,然后把尖顶刮平。
在绳尺上做手脚,出现在丈量田地、地基的时候。对不给贿赂的人,即使田地不大,他也用尺绳把它量成很大。巴利
Mānakūṭaṃ nāma hadayabheda-sikhābheda-rajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā attano bhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti. Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti. Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.
在敲诈等条目中,敲诈是指为了把有主之物变成无主之物而收受贿赂。欺骗是指用各种手段去骗别人。这里有一个事例:据说有个猎人抓了一头鹿和一只小鹿,正往回走。一个骗子问他:“喂,这头鹿值多少钱?这只小鹿值多少钱?”猎人回答说:“鹿值两个咖哈巴那,小鹿值一个咖哈巴那。”于是骗子付了一个咖哈巴那,拿走小鹿,走了一小段路又折回来说:“喂,我不要小鹿了,把鹿给我。”猎人说:“那你得给两个咖哈巴那。”骗子说:“我刚才不是已经给了你一个咖哈巴那吗?”猎人答:“是,你给了。”骗子说:“你把这只小鹿收回去,这样一来,那一个咖哈巴那,再加上这只值一个咖哈巴那的小鹿,不就是两个咖哈巴那了吗?”猎人觉得“他说得有道理”,就收下小鹿,把鹿给了他。诈欺是指通过咒术或幻术,把不是装饰品的说成装饰品,把不是宝珠的说成宝珠,把不是金的说成金,用伪造的东西来骗人。作孽的邪行就是歪曲不正的行为。这些本身就是敲诈等的别名。所以,这里应当这样理解:敲诈的邪行、欺骗的邪行、诈欺的邪行。有些人说,把一样东西展示给人看,然后偷换成另一样东西,这叫邪行,但这其实已经包含在欺骗里面了。巴利
Ukkoṭanādīsu ukkoṭananti sāmike assāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati. Tameko dhutto ‘‘kiṃ bho migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto ‘‘na me bho migapotakenattho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi dve kahāpaṇe dehīti. So āha – ‘‘nanu te bho mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti? Āma dinnoti. Imampi migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghanako migapotako’’ti dve kahāpaṇā bhavissantīti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti. Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo. Etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti, taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ.
在“砍断等”当中,“砍断”是指砍手等。“杀害”就是杀死。“捆绑”是用绳子等绑住。“掠夺”有两种:雪中掠夺和丛中掠夺。下雪的时候,靠着雪覆盖藏身,抢劫走在路上的人,这就是雪中掠夺。藏在草丛等地方抢劫,这就是丛中掠夺。“洗劫”说的是对村庄、城镇等进行劫掠。“暴行”是暴力行为,就是闯进别人家里,把刀架在人胸口上,强取想要的东西。这样,他就远离了砍断……乃至暴行。巴利
Chedanādīsu chedananti hatthacchedanādi. Vadhoti māraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasikakiriyā, gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato hoti.
“他知足”:这位比丘以如上所述的十二种方式,在四种资具上都能随所得而知足。具足这十二种随所得知足的比丘,拥有八种资具——三衣、钵、切齿木用的小刀、一根针、腰带、滤水囊。这也正是下面所说的:巴利
So santuṭṭho hotīti svāyaṃ bhikkhu heṭṭhā vuttena catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti. Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti – tīṇi cīvarāni, patto, dantakaṭṭhacchedanavāsi, ekā sūci, kāyabandhanaṃ parissāvananti. Vuttampi cetaṃ –
“ 三衣与钵、刀针及带,连同滤水囊共成此八物;
勤修瑜伽之比丘,如是资具应当具足。”巴利
‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ; Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti.
这些全都既能护身,也能护腹。怎么讲呢?先说三衣:穿好三衣、披好三衣四处行走的时候,他护持身体、滋养身体,所以是护身的。用衣角滤水来喝的时候,或者拿取可吃的果实时,他护持肚子、滋养肚子,所以是护腹的。钵也是这样:用它取水沐浴的时候,以及整理小屋的时候,是护身的;盛了食物吃的时候,是护腹的。小刀在削齿木的时候,以及在整理床、椅、袈裟、屋柱等的时候,是护身的;在削甘蔗、剥椰子等的时候,是护腹的。针在缝袈裟的时候,是护身的;在穿饼或水果来吃的时候,是护腹的。腰带系着行走的时候,是护身的;捆扎甘蔗等拿取的时候,是护腹的。滤水囊用它滤水沐浴的时候,以及整理坐卧处用具的时候,是护身的;在过滤饮用水的时候,以及用它拿取芝麻、米、炒米等来吃的时候,是护腹的。这就是一位持八种资具的比丘所拥有的资具数量。巴利
Te sabbe kāyaparihārikāpi honti, kucchiparihārikāpi. Kathaṃ? Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati posetīti kāyaparihārikaṃ hoti. Cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā pivanakāle, khāditabbaphalāphalaṃ gahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati posetīti kucchiparihārikaṃ hoti. Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nhānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti, āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko. Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti, ucchucchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā. Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti, pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā. Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ, ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ. Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nhānakāle senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ, pānīyapānakaparissāvanakāle teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihārikaṃ. Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā.
不过,对于只有九种资具的比丘,进入住处时,用那里的临时敷具或钥匙都可以。只有十种资具的比丘,用坐具或一块皮革都可以。只有十一种资具的比丘,用手杖或油筒都可以。只有十二种资具的比丘,用伞或鞋都可以。但不能因此就说:在这几种比丘里,只有持八种资具的人才知足,其余的人都不知足、多欲、负担沉重。他们同样都是少欲、知足、容易养活、生活轻便的人。不过,世尊讲这部经,并不是以他们为依据来讲的,而是以持八种资具的比丘为依据来讲的。因为那位比丘把小刀和针放进滤水囊,再把滤水囊放进钵里,把钵挂在肩上,三衣系在身上,就能随心所欲、轻松自在地离开,没有什么需要折返回去取的东西。世尊为了显示这位比丘生活轻便,才说了“他知足,以护身的袈裟……”等话。巴利
Navaparikkhārikassa pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati. Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati. Ekādasaparikkhārikassa kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati. Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanaṃ vā vaṭṭati. Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho, itare asantuṭṭhā mahicchā mahābhārāti na vattabbā. Etepi appicchāva santuṭṭhāva subharāva sallahukavuttinova. Bhagavā pana na imaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi, aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi. So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyappaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati, paṭinivattitvā gahetabbaṃ nāmassa na hoti. Iti imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenātiādimāha.
这里,“护身的”是指仅够维持身体的那一点分量。“护腹的”是指仅够维持肚子的那一点分量。“拿了就走”是指他把全部八种资具拿起来,系在身上就走;心里没有“这是我的精舍、我的院落、我的侍者”这样的执著或束缚。他像离弦之箭,又像离开象群的醉象,随自己的意愿受用任何坐卧处、丛林、树下、山洞,独自站着,独自坐着,在一切举止中都是独自一人,没有同伴。巴利
Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena. Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena. Samādāyeva pakkamatīti taṃ aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyappaṭibaddhaṃ katvāva gacchati, ‘‘mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’tissa saṅgo vā bandho vā na hoti. So jiyā mutto saro viya, yūthā apakkanto mattahatthī viya icchiticchitaṃ senāsanaṃ, vanasaṇḍaṃ, rukkhamūlaṃ, navaṃ pabbhāraṃ paribhuñjanto eko tiṭṭhati, eko nisīdati, sabbiriyāpathesu eko adutiyo.
“ 他四处游方,心中没有怨恨。
无论得到什么都感到满足;
能忍受各种危险,毫不畏惧,
独自而行,像犀牛角一样。”巴利
‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti, Santussamāno itarītarena; Parissayānaṃ sahitā achambhī, Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddeso 128) –
他就达到了这样被称赞的犀牛角状态。巴利
Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati.
现在,为了用譬喻说明这个道理,说了“就像……”等等。其中,“有翅膀的”就是指长着翅膀的鸟。“飞”就是往上飞。这里的简要意思是:所谓鸟,就是知道“在某处有棵树的果实熟了”,于是从四面八方飞来,用爪子、翅膀、嘴等啄击、摇落那些果实来吃,它们不会想“这份今天吃,这份明天吃”。可是等果实吃完了,它们既不会为树设守护,也不会把翅膀、羽毛、爪子或嘴留在那里,而是对那棵树毫无牵挂,各自想往哪个方向飞,就带着自己的羽毛飞走了。同样,这位比丘也是无所执著、毫无牵挂地离去,仅携带[衣钵等资具]而离去。“圣”指没有过失。“内”指在自己的身体里。“无过失之乐”指没有过失的快乐。巴利
Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpītiādimāha. Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ḍetīti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti, ‘‘idaṃ ajjatanāya, idaṃ svātanāya bhavissatī’’ti nesaṃ na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pakkhaṃ vā pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti, atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkhā hutvā yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati. Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkhoyeva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Ariyenāti niddosena. Ajjhattanti sake attabhāve. Anavajjasukhanti niddosasukhaṃ.
“他以眼见色”的意思是:这位具足了圣戒蕴的比丘,以眼识看见色。其余部分凡有应说者,在《清净道论》里都已经讲过了。“不混杂之乐”是指不被烦恼所沾染的快乐,也叫做“不散乱之乐”。因为根律仪的快乐,是在所见等对象上以“只是所见”这样的方式生起,所以是不散乱的。巴利
So cakkhunā rūpaṃ disvāti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvāti attho. Sesapadesupi yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.15) vuttaṃ. Abyāsekasukhanti kilesehi anāsittasukhaṃ, avikiṇṇasukhantipi vuttaṃ. Indriyasaṃvarasukhaṃ hi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṃ hoti.
这位比丘具备了以守护六根(包括意根在内)为内容的防护,在前进、返回等七种情形中,依靠念与正知,成为正知而行的人。其中,“前进”是指向前走,“返回”是指向后走。巴利
So abhikkante paṭikkanteti so manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti. Tattha abhikkantanti purato gamanaṃ. Paṭikkantanti pacchāgamanaṃ.
“以正知而行”是指:依靠有益正知、适宜正知、行处正知、无痴正知这四种与念相应的正知,先建立起念,再用智慧去辨别、确认之后,才做前进、返回等动作。其余句子也是同样的道理。这里是简略的说明;如果想要详细内容,可以从《长部·沙门果经》的注释或《中部·念处经》的注释中获取。巴利
Sampajānakārīhotīti sātthakasampajaññaṃ, sappāyasampajaññaṃ, gocarasampajaññaṃ, asammohasampajaññanti imesaṃ catunnaṃ satisampayuttānaṃ sampajaññānaṃ vasena satiṃ upaṭṭhapetvā ñāṇena paricchinditvāyeva tāni abhikkantapaṭikkantāni karoti. Sesapadesupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana icchantena dīghanikāye sāmaññaphalavaṇṇanāto vā majjhimanikāye satipaṭṭhānavaṇṇanāto vā gahetabbo.
那么,通过“他依此”等语句,到底要说明什么?是要说明林居生活所需条件的具足。因为,如果一个人不具备这四种条件,他的林居生活就不会成功,反而会落到与畜生或山林野人共住的地步。住在林中的天神会发出可怕的声音:“像这样恶劣的比丘,住在林里有什么用?”还会用手拍打他的头,做出要逃跑的样子。恶名也会传开:“某某比丘进了森林之后,做了这样那样的恶业。”但是,如果一个人具备这四种条件,他的林居生活就能成就。他回顾自己的戒行,看不到任何黑点或污斑,于是生起喜悦;再从坏灭、消散的角度去观照,就能进入圣者的境界。住在林中的天神也会满心欢喜,称赞他的德行。这样一来,他的好名声就像滴入水中的油滴一样,广泛地扩散开来。巴利
So iminā cātiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati, tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vatthabbataṃ āpajjati. Araññe adhivatthā devatā ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravasaddaṃ sāventi, hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammamakāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati. So hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati. Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhāsanti. Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti.
这里,“远离的”意思是空的、声音少的、没有喧闹的。正是针对这一点,《分别论》中说:“‘远离的’是指即使住处就在附近,只要没有被在家众和出家众所挤满,因此就说它是远离的。”《分别论》中这样说。所谓坐卧处,就是在这里躺卧和安坐,这是床和椅等的同义词。因此说:“坐卧处:床是坐卧处,椅子也是,褥子、枕头、精舍、半圆屋、殿堂、楼房、石窟、瞭望台、圆蓬、山洞、竹丛、树下、帐篷,都是坐卧处;总之,凡是比丘们所居止的地方,这一切都算作坐卧处。”另外,精舍、半圆屋、殿堂、楼房、石窟,这叫做精舍坐卧处;床、椅、褥子、枕头,这叫做床椅坐卧处;地毯、皮革片、草席、叶席,这叫做铺设坐卧处;而“凡是比丘们所居止的地方”,这叫做处所坐卧处。这样,坐卧处共有四种。这一切都包含在“坐卧处”这个说法之中了。巴利
Tattha vivittanti suññaṃ, appasaddaṃ, appanigghosanti attho. Etadeva hi sandhāya vibhaṅge ‘‘vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti, tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi, tena taṃ vivitta’’nti (vibha. 526) vuttaṃ. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ. Mañcapīṭhānametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – ‘‘senāsananti mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi, bhisipi, bimbohanampi, vihāropi, aḍḍhayogopi, pāsādopi, hammiyampi, guhāpi, aṭṭopi, māḷopi, leṇampi, veḷugumbopi, rukkhamūlampi, maṇḍapopi senāsanaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ senāsana’’nti (vibha. 527). Apica vihāro, aḍḍhayogo, pāsādo, hammiyaṃ, guhāti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma. Mañco, pīṭhaṃ, bhisi, bimbohananti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma. Cimilikā, cammakhaṇḍo, tiṇasanthāro, paṇṇasanthāroti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma. Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti etaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti. Taṃ sabbampi senāsanaggahaṇena gahitameva.
接着,为了说明什么样的住处才适合这位像鸟一样、四方游行的比丘,世尊说了“阿兰若、树下”等话。其中,“阿兰若”是指:按照为比丘尼们所说的标准,“走出门槛之外,外面的一切都算阿兰若”;而“名为阿兰若的住处,最低限度为五百弓”,这才是适合这位比丘的。它的特征在《清净道论》的“头陀支解说”中已经讲过。“树下”是指任何一处有凉荫、远离喧嚣的树根处。“山”是指岩石山。因为在那种地方,先在水潭边洗漱完毕,然后坐在清凉的树荫下,四方开阔,凉风吹拂,心就容易专一。“山洞”:“ka”是水的意思,被水冲刷裂开的山体部分,也叫山腹或河湾。那里有像银板一样的沙地,头顶上的密林像珠宝做的华盖,水流像宝石一样清澈。进入这样的山洞,喝了水让身体清凉,铺开沙土,敷上粪扫衣,坐下来修习沙门法,心就容易专一。“岩窟”是指两座山之间的地方,或者一座山里像隧道一样的大空洞。坟场的特征在《清净道论》中已经讲过。“林野”是指越过村庄范围、人们不会去的地方,那里不耕种也不播种。所以经中说:“‘林野’是那些偏远住处的同义词”等等。“露地”是指没有遮盖的地方。不过,如果有人想要,也可以在那里搭个草棚住。“草堆”是指一堆稻草。人们从大草堆里抽出草来,搭成像山洞或岩穴一样的住处;也有在灌木丛上面铺草,然后坐在下面修习沙门法的。这段话就是针对这种情况说的。巴利
Imassa pana sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlantiādimāha. Tattha araññanti ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) ‘‘idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ araññaṃ. ‘‘Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ. Tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ. Rukkhamūlanti yaṃkiñci sītacchāyaṃ vivittaṃ rukkhamūlaṃ. Pabbatanti selaṃ. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kandaranti kaṃ vuccati udakaṃ, tena dāritaṃ udakabhinnaṃ pabbatapadesaṃ, yaṃ nitambantipi nadīnikuñjantipi vadanti. Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā hoti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ, maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati. Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññāpetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti. Giriguhanti dvinnaṃ pabbatānaṃ antaraṃ, ekasmiṃyeva vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ. Susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.34) vuttaṃ. Vanapatthanti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasanti na vapanti. Tenevāha – ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’ntiādi. Abbhokāsanti acchannaṃ. Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati. Palālapuñjanti palālarāsiṃ . Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
“午后”是指吃完饭之后。“从团食处返回”是指从乞食的地方回来。“结跏趺坐”是把双腿盘起来的坐姿。“盘好”就是绑好、盘紧。“把身体端正挺直”是把上半身竖直,让十八节脊椎骨一节对一节地接正。这样坐着的时候,皮肤、肌肉和筋腱都不会弯曲。那些因为弯曲而可能每一刹那生起的受,就不会生起。这些受不生起时,心就专一,业处不会崩塌,会增长、兴旺。“把念安立在面前”:就是把念安放在业处前面,或者放在嘴的附近。所以《分别论》里说:“这念安立在鼻端或面部标记上,善巧地安立,因此称为‘把念安立在面前’。”另一种解释,按照《无碍解道》的说法,这里的意思应当这样理解:“pari”是摄受的意思,“mukha”是出离的意思,“sati”是安立的意思,所以合起来叫“parimukha sati”(摄受出离的念)。这里的简要意思是:建立了摄受出离的念。巴利
Pacchābhattanti bhattassa pacchato. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto. Pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā na uppajjanti. Tāsu na uppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuddhiṃ phātiṃ upagacchati. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā, mukhasamīpe vā katvāti attho. Teneva vibhaṅge vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā. Tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537). Atha vā ‘‘parīti pariggahaṭṭho. Mukhanti niyyānaṭṭho. Satīti upaṭṭhānaṭṭho. Tena vuccati – ‘parimukhaṃ sati’’’nti evaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.164) vuttanayena panettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo ‘‘pariggahitaniyyānaṃ satiṃ katvā’’ti.
在“对世间的贪欲”这一句里,以坏灭、崩坏之义来说,五取蕴就是“世间”。因此,这里的含义是:在五取蕴中舍断贪染,镇伏欲贪。“已离贪欲”是说,因为以镇伏之力断除了贪欲,所以是已离贪欲,并不是像眼识那样的意思。“从贪欲令心清净”是说,令心从贪欲中解脱出来,使那贪欲放舍此心,放舍之后不再重新抓取,就是这样去做。“舍断嗔恚与过恶”等句中,道理也与此相同。令心败坏,就像腐粥等物令心舍弃原本的状态一样,所以叫嗔恚。因为变异而自败坏,或者令他人败坏、毁灭,所以叫过恶。这两者都是嗔怒的别名。惛沉是心的病,睡眠是心所的病。惛沉与睡眠合起来就是惛沉睡眠。“具光明想”是说,无论夜里还是白天,都具足能辨认所见光明的、已远离诸盖而清净的想。“具念正知”是说,具足念与智。说出这两者,是因为它们对光明想有帮助。掉举与恶作合起来就是掉举恶作。“已度疑”是说,超越、度过了疑惑而安住。不再生起“这是怎么回事,这是怎么回事”这样的念头,所以叫无犹豫者。“于诸善法”是说,于无过失的诸法。意思是:不会这样疑惑、犹豫——“这些确实是善吗?这些怎么是善呢?”这里是简略的说明。至于这些盖,依词义、特相等差别应当说的内容,已在《清净道论》中说过。“令慧羸弱”是说,因为这五盖生起时,令尚未生起的世间与出世间慧无法生起,已生起的八等至或五神通也被切断、退失。所以被称为令慧羸弱。“已离诸欲”等句,已在《清净道论》中广说。巴利
Abhijjhaṃ loketi ettha lujjana-palujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko. Tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayamettha attho. Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena, na cakkhuviññāṇasadisenāti attho. Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti, yathā naṃ sā muñcati ceva muñcitvā ca na puna gaṇhāti, evaṃ karotīti attho. Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo. Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ pajahatīti byāpādo. Vikārappattiyā padussati, paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso. Ubhayampetaṃ kodhasseva adhivacanaṃ . Thinaṃ cittagelaññaṃ, middhaṃ cetasikagelaññaṃ. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Ālokasaññīti rattimpi divāpi diṭṭhaālokasañjānanasamatthāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato . Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato. Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārakattā vuttaṃ. Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ. Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī. Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu. ‘‘Ime nu kho kusalā, kathamime kusalā’’ti evaṃ na vicikicchati na kaṅkhatīti attho. Ayamettha saṅkhepo. Imesu pana nīvaraṇesu vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.71-72) vuttaṃ. Paññāya dubbalīkaraṇeti yasmā ime pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannāpi aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā ucchinditvā pātenti. Tasmā paññāya dubbalīkaraṇāti vuccanti. Vivicceva kāmehītiādīni visuddhimagge vitthāritāni.
“这些是漏”等等,是以另一种方式来说明四圣谛。以“了知不再有这样的状态”为终点,到这里为止,先用三个方面显示了外道毫无成果,再用第四个方面显示了自身教法的深奥,说法便以阿拉汉果达到了顶点。现在,在收束说法时,说了“正是如此,诸比丘”等。巴利
Ime āsavātiādi aparenāpi pariyāyena catusaccappakāsanatthaṃ vuttaṃ. Nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti ettāvatā heṭṭhā tīhi aṅgehi bāhirasamayassa nipphalabhāvaṃ dassetvā catutthena aṅgena attano sāsanassa gambhīrabhāvaṃ pakāsetvā desanāya arahattena kūṭaṃ gaṇhi. Idāni desanaṃ appento evaṃ kho, bhikkhavetiādimāha.
第9经《渴爱经》的注释巴利
9. Taṇhāsuttavaṇṇanā
199 第九经中,“有网”指像网一样。就像网从四面八方交织在一起,乱成一团,渴爱也是如此,因为和网相似,所以叫“有网”。或者说,它覆盖三有而安住,在各处都有属于自己的网,所以也叫“有网”。“有流”指在各处流动、回旋而住。“扩散”指铺展开来、散布出去。“粘着”指在各处粘住、附着、黏着。另外,按照“以毒为根故为粘着,以毒为果故为粘着”等说法,这里的含义也应这样理解。“向上缠缚”指从上方被搅乱。“周遍裹覆”指从四面被缠绕。“如乱丝所生”指像乱丝一样生起。就像织工没有放好、被老鼠咬断的线,到处乱成一团,想以“这是头、这是根”把头对头、根对根接起来,非常困难;同样,众生被这渴爱缠裹,乱成一团,无法把自己出离的道路理直。“如小鸟巢所生”中,“小鸟巢”指织工用的米浆线。又说“gulā”是一种小鸟,有人也说那是它的巢。这两种东西都乱成一团,想以“这是头、这是根”把头对头、根对根接起来,同样非常困难,应按照前面同样的方式理解。“如芒草、灯心草所成”指像芒草、灯心草一样,变成那样。就像那些草被捣碎后搓成绳子,老旧时掉在某处,拿起来后,想以“这是头、这是根”把头对头、根对根接起来,非常困难。不过,如果靠个人的努力,或许还能把它理直;但是除了菩萨以外,其他众生能靠自己的本性撕破渴爱之网、把自己出离的道路理直的,根本不存在。就这样,这个世间被渴爱之网缠裹,无法超越恶趣、苦趣、堕处和轮回。其中,“恶趣”指地狱、畜生、饿鬼、阿修罗身。它们全都因为没有称为增长的寿命,所以叫“恶趣”。同样,因为是苦的去处,所以叫“苦趣”。因为从乐的积聚处堕落,所以叫“堕处”。其余的则——巴利
199. Navame jālininti jālasadisaṃ. Yathā hi jālaṃ samantato saṃsibbitaṃ ākulabyākulaṃ, evaṃ taṇhāpīti jālasadisattā jālinīti vuttā. Tayo vā bhave ajjhottharitvā ṭhitāya etissā tattha tattha attano koṭṭhāsabhūtaṃ jālaṃ atthītipi jālinī. Saritanti tattha tattha saritvā saṃsaritvā ṭhitaṃ. Visaṭanti patthaṭaṃ vikkhittaṃ. Visattikanti tattha tattha visattaṃ laggaṃ lagitaṃ. Apica ‘‘visamūlāti visattikā. Visaphalāti visattikā’’tiādināpi (mahāni. 3; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddeso 22) nayenettha attho daṭṭhabbo. Uddhastoti upari dhaṃsito. Pariyonaddhoti samantā veṭhito. Tantākulakajātoti tantaṃ viya ākulajāto. Yathā nāma dunnikkhittaṃ mūsikacchinnaṃ pesakārānaṃ tantaṃ tahiṃ tahiṃ ākulaṃ hoti, ‘‘idaṃ aggaṃ idaṃ mūla’’nti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ hoti, evaṃ sattā imāya taṇhāya pariyonaddhā ākulabyākulā na sakkonti attano nissaraṇamaggaṃ ujuṃ kātuṃ. Gulāguṇṭhikajātoti gulāguṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttaṃ. Gulā nāma sakuṇikā, tassā kulāvakotipi eke. Yathā tadubhayampi ākulaṃ aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṃ. Muñjapabbajabhūtoti muñjatiṇaṃ viya pabbajatiṇaṃ viya ca bhūto, tādiso jāto. Yathā tāni tiṇāni koṭṭetvā katarajjuṃ jiṇṇakāle katthaci patitaṃ gahetvā tesaṃ tiṇānaṃ ‘‘idaṃ aggaṃ idaṃ mūla’’nti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ. Tampi ca paccattapurisakāre ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana bodhisatte añño satto attano dhammatāya taṇhājālaṃ padāletvā attano nissaraṇamaggaṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi. Evamayaṃ loko taṇhājālena pariyonaddho apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati. Tattha apāyoti niraya-tiracchānayoni-pettivisaya-asurakāyā. Sabbepi hi te vaḍḍhisaṅkhātassa āyassa abhāvato apāyāti vuccanti. Tathā dukkhassa gatibhāvato duggati. Sukhasamussayato vinipatitattā vinipāto. Itaro pana –
诸蕴的次第,以及界与处的次第;
不断流转而从未中断,这就叫作轮回。巴利
‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccati.
这一切都无法超越、无法越过。众生只是从死亡到结生、从结生到死亡,就这样一次又一次地抓取死亡与结生,在三有、四生、五趣、七识住、九有情居中,像大海里被风吹来吹去的船,又像被套在轭上的牛一样,不停地轮转。巴利
Taṃ sabbaṃ nātivattati nātikkamati, atha kho cutito paṭisandhiṃ paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhamāno tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātakkhittanāvā viya yante yuttagoṇo viya ca paribbhamatiyeva.
依于内的:就是依于内的五蕴。这里的属格是受格用法。依于外的:就是依于外的五蕴,这里的属格也是受格用法。诸比丘,当有“我是”时:诸比丘,依于这内的五蕴,以渴爱、慢、见的整体执取方式而生起“我是”,当这个存在时,就是这个意思。而在“我是此”等说法中,当这样从整体上执取为“我”时,就有两种执取方式:不作比较的执取和作比较的执取。其中,不作比较的执取,是不取其他特征,只以自身状态为所缘,而生起“我是此”的,也就是不依其他特征,唯以自性为所缘而生起“我是如此”的想法,例如在刹帝利等人中,生起“我正是这种类型”的想法,这是以渴爱、慢、见为基础。这就是不作比较的执取。作比较的执取则有两种:同等比较和不同等比较。为了说明这一点,而说“我是这样”和“我是别样”。其中,“我是这样”是同等比较的执取,意思是:如同这位刹帝利,如同这位婆罗门,我也是这样。“我是别样”则是不同等比较的执取,意思是:不同于这位刹帝利,不同于这位婆罗门,我是别样的,是低劣的或优越的。以上这些就是依现在世而说的四种渴爱行相。巴利
Ajjhattikassa upādāyāti ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya. Idañhi upayogatthe sāmivacanaṃ. Bāhirassa upādāyāti bāhiraṃ khandhapañcakaṃ upādāya, idampi upayogatthe sāmivacanaṃ. Asmīti, bhikkhave, satīti, bhikkhave, yadetaṃ ajjhattaṃ khandhapañcakaṃ upādāya taṇhāmānadiṭṭhivasena samūhaggāhato asmīti hoti, tasmiṃ satīti attho. Itthasmīti hotītiādīsu pana evaṃ samūhato ahanti gahaṇe sati tato anupanidhāya ca upanidhāya cāti dvidhā gahaṇaṃ hoti. Tattha anupanidhāyāti aññaṃ ākāraṃ anupagamma sakabhāvameva ārammaṇaṃ katvā itthasmīti hoti, khattiyādīsu idaṃpakāro ahanti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena hotīti attho. Idaṃ tāva anupanidhāya gahaṇaṃ. Upanidhāya gahaṇaṃ pana duvidhaṃ hoti samato ca asamato ca. Taṃ dassetuṃ evaṃsmīti aññathāsmīti ca vuttaṃ. Tattha evaṃsmīti idaṃ samato upanidhāya gahaṇaṃ, yathāyaṃ khattiyo yathāyaṃ brāhmaṇo, evamahampīti attho. Aññathāsmīti idaṃ pana asamato gahaṇaṃ, yathāyaṃ khattiyo yathāyaṃ brāhmaṇo, tato aññathā ahaṃ, hīno vā adhiko vāti attho. Imāni tāva paccuppannavasena cattāri taṇhāvicaritāni.
“我是常存的”和“我是断灭的”这两句:因为“存在”就叫“asaṃ”,这是“常”的别名;因为“毁坏”就叫“sataṃ”,这是“无常”的别名。所以应当知道,这两句是依常见和断灭见而说的。接下来的“有我”等四句,是依怀疑和寻思而说的。在“有我存在”等句中,应当理解为“我是否存在”,这里的具体含义要按前面第一组四句的方式去把握。再往后的“但愿有我”等四句,是依“但愿我能存在”这样的期盼和设想而说的,这些也应当按第一组四句的方式去理解。而“我将有”等四句,是依未来而说的,它们的含义同样应当按第一组四句的方式去理解。如此,这些便构成了……巴利
Asasmīti satasmīti imāni pana dve yasmā atthīti asaṃ, niccassetaṃ adhivacanaṃ. Sīdatīti sataṃ, aniccassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā sassatucchedavasena vuttānīti veditabbāni. Ito parāni santi evamādīni cattāri saṃsayaparivitakkavasena vuttāni. Santi hotīti evamādīsu ahaṃ siyanti hotīti evamattho veditabbo. Adhippāyo panettha purimacatukke vuttanayeneva gahetabbo. Apihaṃ santiādīni pana cattāri api nāma ahaṃ bhaveyyanti evaṃ patthanākappanavasena vuttāni. Tānipi purimacatukke vuttanayeneva veditabbāni. Bhavissantiādīni pana cattāri anāgatavasena vuttāni. Tesampi purimacatukke vuttanayeneva attho veditabbo. Evamete –
两种以见为头,四种以头为根;
这三组三,应当理解为十八种。巴利
‘‘Dve diṭṭhisīsā sīsaññe, cattāro sīsamūlakā; Tayo tayoti etāni, aṭṭhārasa vibhāvaye.
在这些当中,asasmi 和 satasmi 这两种叫作“见头”。asmi、santi、apihaṃ santi、bhavissanti 这四种则是纯粹的“头”。Itthasmīti 等三组三类,就是十二种,叫作“以头为根”。这样,应当知道:两种见头、四种纯粹头、十二种以头为根,共十八种渴爱行境法。以上是先就内在而说的十八种渴爱行境。就外在而说的渴爱行境,道理也一样。所谓“以此”,就是以此色……乃至以此识,应当知道这就是差别所在。其余部分完全相同。巴利
Etesu hi asasmi, satasmīti ete dve diṭṭhisīsā nāma. Asmi, santi, apihaṃ santi, bhavissanti ete cattāro suddhasīsā eva. Itthasmītiādayo tayo tayoti dvādasa sīsamūlakā nāmāti evamete dve diṭṭhisīsā cattāro suddhasīsā dvādasa sīsamūlakāti aṭṭhārasa taṇhāvicaritadhammā veditabbā. Imāni tāva ajjhattikassa upādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni. Bāhirassa upādāya taṇhāvicaritesupi eseva nayo. Imināti iminā rūpena vā…pe… viññāṇena vāti esa viseso veditabbo. Sesaṃ tādisameva.
就这样,过去有三十六种——对每一个众生来说,在过去世有三十六种。未来有三十六种——对同一个众生来说,在未来世有三十六种。现在有三十六种——不论是对一个众生,随其实际情况,还是对许多众生,在现在世都正好是三十六种。而对一切众生来说,则必定在过去世有三十六种,在未来世有三十六种,在现在世有三十六种。因为众生无边,他们的渴爱、慢、见的差别各不相同。所谓“有一百零八种渴爱行境”,这里应当理解为:以一百零八种来计数的渴爱行境。巴利
Iti evarūpāni atītāni chattiṃsāti ekamekassa puggalassa atīte addhani chattiṃsa. Anāgatānichattiṃsāti ekamekasseva puggalassa ca anāgate addhani chattiṃsa. Paccuppannāni chattiṃsāti ekassa vā puggalassa yathāsambhavato bahūnaṃ vā paccuppanne addhani chattiṃsāva. Sabbasattānaṃ pana niyameneva atīte addhani chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsa. Anantā hi asadisataṇhāmānadiṭṭhibhedā sattā. Aṭṭhasataṃtaṇhāvicaritaṃ hontīti ettha pana aṭṭhasatasaṅkhātaṃ taṇhāvicaritaṃ hotīti evamattho daṭṭhabbo.
10. 爱经的注释巴利
10. Pemasuttavaṇṇanā
200 第十经的注释:不抬高,是指不因为见解而把自己抬起来。不反对,是指成为对立者之后,不因为争吵斗嘴而把自己抬起来。不冒烟,是指不以内六处为因,不随着渴爱的心思活动而冒烟。不燃烧,是指不以外六处为因,不随着渴爱的心思活动而燃烧。不闷烧,是指不因为我慢而闷烧。其余内容应当依照经文本身来理解。这部经里讲的是流转与还灭。巴利
200. Dasame na ussenetīti diṭṭhivasena na ukkhipati. Na paṭisenetīti paṭiviruddho hutvā kalahabhaṇḍanavasena na ukkhipati. Na dhūpāyatīti ajjhattikassa upādāya taṇhāvicaritavasena na dhūpāyati. Na pajjalatīti bāhirassa upādāya taṇhāvicaritavasena na pajjalati. Na sampajjhāyatīti asmimānavasena na sampajjhāyati. Sesaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.
5. 第五组五十经巴利
5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ