第五品:赤马天子品显示巴利原文
5. Rohitassavaggo
1. 定修习经注释显示巴利原文
1. Samādhibhāvanāsuttavaṇṇanā
41 第五经的第一段中,「为证得智见」即是为证得天眼智见。「确立昼想」:他如此确立想:‘这是白天’。「如昼,夜亦然」:如同在白天作意光明想那样,在夜晚也如此作意。后一句道理相同。「有光辉」:即与天眼智光同有光辉。虽被修习为类似光明,但此处不应理解为那种光明,因为这里所指的正是天眼智光。显示巴利原文
41. Pañcamassa paṭhame ñāṇadassanappaṭilābhāyāti dibbacakkhuñāṇadassanassa paṭilābhāya. Divāsaññaṃ adhiṭṭhātīti divāti evaṃ saññaṃ adhiṭṭhāti. Yathā divā tathā rattinti yathā divā ālokasaññā manasi katā, tatheva taṃ rattimpi manasi karoti. Dutiyapadepi eseva nayo. Sappabhāsanti dibbacakkhuñāṇobhāsena sahobhāsaṃ. Kiñcāpi ālokasadisaṃ kataṃ, attho panettha na evaṃ sallakkhetabbo. Dibbacakkhuñāṇāloko hi idhādhippeto.
「被了知」(Viditā)意为变得明显。那么,受如何被清楚地了知而生起,被清楚地了知而逝去呢?在此,比丘把握了依处,把握了所缘。由于他已把握依处与所缘,那些受便以“如此生起、如此安住、如此灭去”的方式被清楚地了知:被清楚地了知而生起,被清楚地了知而安住,被清楚地了知而逝去。对于想和寻,也是如此。显示巴利原文
Viditāti pākaṭā hutvā. Kathaṃ pana vedanā viditā uppajjanti, viditā abbhatthaṃ gacchantīti? Idha bhikkhu vatthuṃ pariggaṇhāti, ārammaṇaṃ pariggaṇhāti. Tassa pariggahitavatthārammaṇatāya tā vedanā ‘‘evaṃ uppajjitvā evaṃ ṭhatvā evaṃ nirujjhantī’’ti viditā uppajjanti, viditā tiṭṭhanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti nāma. Saññāvitakkesupi eseva nayo.
「观生灭者」(Udayabbayānupassī)即观察生与灭。「这是色」(Iti rūpaṃ):如此是色,色只有这么多,没有超出于此的色。「这是色的集起」(Iti rūpassa samudayo):如此是色的生起。「坏灭」(Atthaṅgamo)则指坏灭。对于受等,也是如此。再者,比丘们,这段话是针对那而说的:比丘们,我在富那迦的问题中所说的‘经过计量,在世间上……’等,那是指这果等至而说,这就是它的义理。显示巴利原文
Udayabbayānupassīti udayañca vayañca passanto. Iti rūpanti evaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpaṃ na ito paraṃ rūpaṃ atthīti. Iti rūpassa samudayoti evaṃ rūpassa uppādo. Atthaṅgamoti pana bhedo adhippeto. Vedanādīsupi eseva nayo. Idañca pana metaṃ, bhikkhave, sandhāya bhāsitanti, bhikkhave, yaṃ mayā etaṃ puṇṇakapañhe ‘‘saṅkhāya lokasmi’’ntiādi bhāsitaṃ, taṃ idaṃ phalasamāpattiṃ sandhāya bhāsitanti attho.
此处,「经过计量」(saṅkhāya)指以智慧了知。「在世间上」(lokasmiṃ)指有情世间。「高下」(paroparāni)即殊胜与低劣。「动摇」(iñjitaṃ)即扰动。「在世间中任何地方都没有」(Natthi kuhiñci loke):在世间中,无论是任何一蕴、任何一处、任何一界、任何一所缘,都没有动摇。「寂静」(santo):因止息了敌对烦恼而寂静。「离烟」(vidhūmo):远离了嗔恚之烟,成为无烟者。如此,在此经中,先讲述了道的一境性,随后在偈颂中只讲述了果等至。显示巴利原文
Tattha saṅkhāyāti ñāṇena jānitvā. Lokasminti sattaloke. Paroparānīti uccāvacāni uttamādhamāni. Iñjitanti calitaṃ. Natthi kuhiñci loketi lokasmiṃ katthaci ekakkhandhepi ekāyatanepi ekadhātuyāpi ekārammaṇepi natthi. Santoti paccanīkakilesavūpasamena santo. Vidhūmoti kodhadhūmena vigatadhūmo. Evamettha suttante maggekaggatampi kathetvā gāthāya phalasamāpattiyeva kathitāti.
2. 问记经注释显示巴利原文
2. Pañhabyākaraṇasuttavaṇṇanā
42 在第二部经中:「若有人于这些问题,在各处了知随法之解答」——即能于种种情形下知道如何解答。「于四问善巧者」:人们称如此的比丘为善巧于四种问题的人。「难近、难胜」:不能被他人攻击或征服。「甚深」:如同七重山间的大海那样深邃。「难坏」:难以动摇,即无法使他舍弃已确立的见解。「于义与无义」:关于利益与非利益。「以义现观」:由于证得真实义。「坚慧者被称为贤者」:具有坚固智慧之人,便如此被称赞为“这位是贤者”。显示巴利原文
42. Dutiye yo ca tesaṃ tattha tattha, jānāti anudhammatanti yo etesaṃ pañhānaṃ tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne byākaraṇaṃ jānāti. Catupañhassa kusalo, āhu bhikkhuṃ tathāvidhanti tathāvidhaṃ bhikkhuṃ tesu catūsu pañhesu kusaloti evaṃ vadanti. Durāsado duppasahoti parehi ghaṭṭetuṃ vā abhibhavituṃ vā na sakkā. Gambhīroti sattasīdantaramahāsamuddo viya gambhīro. Duppadhaṃsiyoti dummocāpayo, gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetuṃ na sakkāti attho. Atthe anatthe cāti vaḍḍhiyañca avaḍḍhiyañca. Atthābhisamayāti atthasamāgamena. Dhīro paṇḍitoti pavuccatīti dhitisampanno puggalo ‘‘paṇḍito aya’’nti evaṃ pavuccati.
3-4. 《重嗔双经》的注释显示巴利原文
3-4. Kodhagarusuttadvayavaṇṇanā
43-44 在第三部经中,「尊重忿怒而不尊重正法」:即因恭敬而将忿怒奉为至重,却不尊重正法;由于不恭敬,反倒将正法视为低劣、微不足道。其余语句也依同理理解。显示巴利原文
43-44. Tatiye kodhagaru na saddhammagarūti kodhaṃ gāravena garuṃ katvā gaṇhāti, na saddhammaṃ, saddhammaṃ pana agāravena lāmakaṃ katvā gaṇhāti. Sesapadesupi eseva nayo.
「增长」意为增长,又或者说,对于已生根的信,能稳固安住,变得坚不可摧。在第四部经中,「于忿怒有恭敬」是指对忿怒心怀恭敬。此理于一切处皆同。显示巴利原文
Virūhantīti vaḍḍhanti, sañjātamūlāya vā saddhāya patiṭṭhahanti acalā bhavanti. Catutthe kodhagarutāti kodhamhi sagāravatā. Esa nayo sabbattha.
5. 《赤马天子经》的注释显示巴利原文
5. Rohitassasuttavaṇṇanā
45 在第五部经中,“yatthā”(在哪里)是指在这个轮围世界里的某处地面。“不死没也不转生”(Na cavati na upapajjati)这句话,是就相续不断的死亡与结生而言的。“以行走”(gamanena)指的是靠双脚一步步走。“世界的边际”(lokassa antaṃ):导师此处指的是行世界的边际。在“应知”(ñāteyya)等词中,意思是应该被了知、应该被看见、应该被证得。就这样,天子所问的是轮围世界空间的边际,而导师所答的却是行世界的边际。那位天子心想:“世尊的回答正与我所问相应!”因而心生欢喜,说出了“真是稀有”等赞叹的话。显示巴利原文
45. Pañcame yatthāti cakkavāḷalokassa ekokāse bhummaṃ. Na cavati na upapajjatīti idaṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhivasena gahitaṃ. Gamanenāti padagamanena. Lokassa antanti satthā saṅkhāralokassa antaṃ sandhāya vadati. Ñāteyyantiādīsu ñātabbaṃ daṭṭhabbaṃ pattabbanti attho. Iti devaputtena cakkavāḷalokassa anto pucchito, satthārā saṅkhāralokassa kathito . So pana ‘‘attano pañhena saddhiṃ satthu byākaraṇaṃ sametī’’ti saññāya sampahaṃsanto acchariyantiādimāha.
“有坚固弓者”(Daḷhadhammā)指持有坚固的弓,即装备了最上规格弓的人。“持弓者”(Dhanuggaho)即弓箭老师、弓箭大师。“已学”(sikkhito):指已学习十二年射箭技艺。“熟练手”(katahattho):指具备能射中一牛吼距离外毫毛尖端的能力,因而技巧纯熟。“已毕箭术者”(katūpāsano):指已完成学业、展示了全部技艺的弓箭手。“以箭”(asanena)即用箭矢。“超越”(atipāteyya)即射穿过去。他这话想表达的是:在箭射穿棕榈叶遮蔽物那样短暂的时间里,我就能跨越整个轮围世界。这是为了显示自己神足速行的成就。显示巴利原文
Daḷhadhammāti daḷhadhanu uttamappamāṇena dhanunā samannāgato. Dhanuggahoti dhanuācariyo. Sikkhitoti dvādasa vassāni dhanusippaṃ sikkhito. Katahatthoti usabhappamāṇepi vālaggaṃ vijjhituṃ samatthabhāvena katahattho. Katūpāsanoti katasarakkhepo dassitasippo. Asanenāti kaṇḍena. Atipāteyyāti atikkameyya. Yāvatā so tālacchādiṃ atikkameyya, tāvatā kālena ekaṃ cakkavāḷaṃ atikkamāmīti attano javasampattiṃ dasseti.
“从东海到西海”:他说,我的脚步一跨的距离,就如同东海到西海那样遥远。据说,他当时站在东方轮围山的山沿,伸出一只脚便越过了西方轮围山的山沿;再伸出第二只脚,又越过了另一座轮围山的山沿。“愿望所及”其实仅仅是个愿望而已。“但别处”:这话表示无戏论。据说,在乞食的时候,他会嚼一根龙蔓齿木,在阿那婆达多池洗过脸,到了适当的时候,就去北俱卢洲乞食,然后坐在轮围山的山沿用斋;在那里稍事休息,又继续飞奔。“寿百岁者”:那个时代是长寿的时代,而他是在寿命仅剩下最后一百年的时候,才开始了这趟奔跑。“活百岁”:即毫无障碍地活完那一百年。“中途命终”:指他尚未到达轮围世界的边际,便在半路上死去了。然而,他虽然在那里死去,却又投生回来,仍在这个轮围世界里结生。显示巴利原文
Puratthimā samuddā pacchimoti yathā puratthimā samuddā pacchimasamuddo dūre, evaṃ me dūre padavītihāro ahosīti vadati. So kira pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhito pādaṃ pasāretvā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ atikkamati, puna dutiyapādaṃ pasāretvā paracakkavāḷamukhavaṭṭiṃ atikkamati. Icchāgatanti icchā eva. Aññatrevāti nippapañcataṃ dasseti. Bhikkhācārakāle kiresa nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotatte mukhaṃ dhovitvā kāle sampatte uttarakurumhi piṇḍāya caritvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ nisinno bhattakiccaṃ karoti, tattha muhuttaṃ vissamitvā puna javati. Vassasatāyukoti tadā dīghāyukakālo hoti, ayaṃ pana vassasatāvasiṭṭhe āyumhi gamanaṃ ārabhi. Vassasatajīvīti taṃ vassasataṃ anantarāyena jīvanto. Antarāyeva kālaṅkatoti cakkavāḷalokassa antaṃ appatvā antarāva mato. So pana tattha kālaṃ katvāpi āgantvā imasmiṃyeva cakkavāḷe nibbatti.
「未达」:指未能达到行世界的边际。「苦的」:指轮回之苦。「作边际」:即为其作终结、究竟其边际。「于此身」:即在此五蕴和合之身中。「在此有想、有心意的」:指在这有想、有识之身中。「世间」:即苦谛。「世间集」:即集谛。「世间灭」:即灭谛。「行道」:即道谛。如此,乃是为了表明:‘贤友,我并非在草木、石砾等中施设此四圣谛,而唯独在这四大所成之身中施设它们。’「已止息罪恶者」:指已止息、灭除了罪恶之人。「不期望」:即不希求、不渴望。第六段之义浅显明了,故不再赘述。显示巴利原文
Appatvāti saṅkhāralokassa antaṃ appatvā. Dukkhassāti vaṭṭadukkhassa. Antakiriyanti pariyantakaraṇaṃ. Kaḷevareti attabhāve. Sasaññimhi samanaketi sasaññe sacittake. Lokanti dukkhasaccaṃ. Lokasamudayanti samudayasaccaṃ. Lokanirodhanti nirodhasaccaṃ. Paṭipadanti maggasaccaṃ. Iti ‘‘nāhaṃ, āvuso, imāni cattāri saccāni tiṇakaṭṭhādīsu paññapemi, imasmiṃ pana catumahābhūtike kāyasmiṃyeva paññapemī’’ti dasseti. Samitāvīti samitapāpo. Nāsīsatīti na pattheti. Chaṭṭhaṃ uttānatthamevāti.
第七经《甚远经》注释显示巴利原文
7. Suvidūrasuttavaṇṇanā
47 47. 在第七经中,「甚远、远」:指以某一角度而言,彼此毫不接近,故为极其遥远、极为远离。「比丘们,虚空与大地」:指天空与大地。虽然虚空之于大地并非真的遥远,有时仅相隔两指之宽,然就两者互不粘著这一意义而言,称为‘极远而远’。「照耀者」:指太阳。「比丘们,善人之法」:指四念处等三十七菩提分法。「不善人之法」:指含摄于六十二种恶见中的不善法。显示巴利原文
47. Sattame suvidūravidūrānīti kenaci pariyāyena anāsannāni hutvā suvidūrāneva vidūrāni. Nabhañca, bhikkhave, pathavī cāti ākāsañca mahāpathavī ca. Tattha kiñcāpi pathavito ākāsaṃ nāma na dūre, dvaṅgulamattepi hoti. Aññamaññaṃ alagganaṭṭhena pana ‘‘suvidūravidūre’’ti vuttaṃ. Verocanoti sūriyo. Satañca, bhikkhave, dhammoti catusatipaṭṭhānādibhedo sattatiṃsabodhipakkhiyadhammo. Asatañca dhammoti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhedo assaddhammo.
「作光明者」:指带来光明者。「是不散失的」:指具有不消失的性质。「善人的聚会」:指贤者们因友谊交往而有的集会。「如其住立之久」:指无论它能持续多久。「依然如是」:仍保持其本性,不失其质。「因迅速灭去」:指很快便消散、逝去。显示巴利原文
Pabhaṅkaroti ālokakaro. Abyāyiko hotīti avigacchanasabhāvo hoti. Sataṃ samāgamoti paṇḍitānaṃ mittasanthavavasena samāgamo. Yāvāpitiṭṭheyyāti yattakaṃ addhānaṃ tiṭṭheyya. Tatheva hotīti tādisova hoti, pakatiṃ na jahati. Khippaṃ hi vetīti sīghaṃ vigacchati.
第八经《毗舍佉经》注释显示巴利原文
8. Visākhasuttavaṇṇanā
48 48. 第八经:“般遮罗子”:即般遮罗婆罗门女之子。“圆满的言语”:指言辞完整的言语。“无滞碍”:指没有障碍。“无过失、无吞吐”:指没有过失、不吞吞吐吐,不遗漏音节与词句。“属涅槃”:指属于涅槃方面。“不依著”:指不依附轮回。这是说:完全以涅槃为依止而说法,不以轮回为依止而说法。显示巴利原文
48. Aṭṭhame pañcālaputtoti pañcālabrāhmaṇiyā putto. Poriyā vācāyāti paripuṇṇavācāya. Vissaṭṭhāyāti apalibuddhāya. Anelagalāyāti niddosāya ceva agaḷitāya ca apatitapadabyañjanāya. Pariyāpannāyāti vivaṭṭapariyāpannāya. Anissitāyāti vaṭṭaṃ anissitāya. Vivaṭṭanissitameva katvā katheti, vaṭṭanissitaṃ katvā na kathetīti ayamettha adhippāyo.
“Nābhāsamānaṃ”:指不说。“不死之句”:即涅槃之句。“使照亮”:令其放光。“使辉耀”:是其同义词。“高举诸仙之幢”:因有高举之义,故九种出世间法被称为诸仙之幢,意为应高举此幢,即高高擎举而宣说。以宣说九种出世间法的善说为幢者,名为“善说幢者”。“诸仙”:指佛陀等圣者。“法即是仙之幢”:如前所述,出世间法即谓诸仙之幢。显示巴利原文
Nābhāsamānanti na akathentaṃ. Amataṃ padanti nibbānapadaṃ. Bhāsayeti obhāseyya. Jotayeti tasseva vevacanaṃ. Paggaṇhe isinaṃ dhajanti abbhuggataṭṭhena navalokuttaradhammo isīnaṃ dhajo nāma vuccati, tameva paggaṇheyya ukkhipeyya, uccaṃ katvā katheyyāti attho. Navalokuttaradhammadīpakaṃ subhāsitaṃ dhajo etesanti subhāsitadhajā. Isayoti buddhādayo ariyā. Dhammo hi isinaṃ dhajoti heṭṭhā vuttanayeneva lokuttaradhammo isīnaṃ dhajo nāmāti.
第九经《颠倒经》注释显示巴利原文
9. Vipallāsasuttavaṇṇanā
49 49. 第九经:“想颠倒”:因想而颠倒,指四种颠倒想。其余两句同理。“比丘们,于无常中起常想,即是想的颠倒”:意为对无常的事物,生起“这是常”的想法,这种想即是想颠倒。依此类推,一切句义皆当如此理解。显示巴利原文
49. Navame saññāvipallāsāti saññāya vipallatthabhāvā, catasso viparītasaññāyoti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Anicce, bhikkhave, niccanti saññāvipallāsoti anicce vatthusmiṃ ‘‘niccaṃ ida’’nti evaṃ gahetvā uppajjanakasaññā, saññāvipallāsoti attho. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo.
「于无我中执我」:意思是在本无我的事物上,生起“这是我”的想法。「被邪见所害」:不单单是被这种想法所害,也是被与它一同生起的邪见所害。「散乱心者」:指具有与那些想法、邪见一同生起的散乱之心者。「无想者」仅是说法上的施设,实指具有颠倒想、颠倒心、颠倒见者。他们「被魔罗之轭所缚」:即称为系缚于魔罗之轭者。「未达安稳」:指尚未因脱离四种轭而证得安稳的涅槃。「众生」即补特伽罗。「佛陀」是了知四圣谛的觉者。此处的「此法」即是四圣谛法。「已得自心」:已得到了自己的心。「观见为无常」:以无常性而观见。「观见为不净」:以不净性而观见不净。「执取正见者」:已得正见者。「超越一切苦」:已完全超越整个轮回中的苦。显示巴利原文
Anattani ca attāti anattani ‘‘attā’’ti evaṃsaññinoti attho. Micchādiṭṭhihatāti na kevalaṃ saññinova, saññāya viya uppajjamānāya micchādiṭṭhiyāpi hatā. Khittacittāti te saññādiṭṭhiyo viya uppajjamānena khittena cittena samannāgatā. Visaññinoti desanāmattametaṃ, viparītasaññācittadiṭṭhinoti attho. Te yogayuttā mārassāti te mārassa yoge yuttā nāma honti. Ayogakkheminoti catūhi yogehi khemaṃ nibbānaṃ appattā. Sattāti puggalā. Buddhāti catusaccabuddhā. Imaṃ dhammanti catusaccadhammaṃ. Sacittaṃ paccaladdhāti sakaṃ cittaṃ paṭilabhitvā. Aniccato dakkhunti aniccabhāvena addasaṃsu. Asubhataddasunti asubhaṃ asubhatoyeva addasaṃsu. Sammādiṭṭhisamādānāti gahitasammādassanā. Sabbaṃ dukkhaṃ upaccagunti sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ samatikkantā.
10. 染污经注释显示巴利原文
10. Upakkilesasuttavaṇṇanā
50 在第十经中,「随烦恼」:由于不让其闪耀而成为染污的状态,故名随烦恼。「雾」即霜雪。「烟与尘」即烟与尘。「罗睺」:前三种是尚未现前的随烦恼,而罗睺则是依已现前的随烦恼而说,应如此理解。「沙门婆罗门不炽燃、不发光、不闪耀」:指不因功德威光而炽燃,不因功德光辉而发光,不因功德闪耀而闪耀。「未远离谷酒与果酒之饮」:指对五种谷酒与四种果酒的饮用未远离。显示巴利原文
50. Dasame upakkilesāti virocituṃ adatvā upakkiliṭṭhabhāvakaraṇena upakkilesā. Mahikāti himaṃ. Dhūmo rajoti dhūmo ca rajo ca. Rāhūti purimā tayo asampattaupakkilesā, rāhu pana sampattaupakkilesavasena kathitoti veditabbo. Samaṇabrāhmaṇā na tapanti na bhāsanti na virocantīti guṇappatāpena na tapanti, guṇobhāsena na bhāsanti, guṇavirocanena na virocanti. Surāmerayapānā appaṭiviratāti pañcavidhāya surāya catubbidhassa merayassa ca pānato aviratā.
「被无明所覆」:即被无明所遮障、覆盖。「喜爱可意相者」:指对可意相、悦意相感到欢喜、满足。「执取」即是执取。「无智者」即愚痴凡夫。「有网者」:即被渴爱之网所系缚者。「骷髅」指有身。「可怖」即粗恶。在此经及偈颂中,所说的亦唯是轮回。显示巴利原文
Avijjānivutāti avijjāya nivāritā pihitā. Piyarūpābhinandinoti piyarūpaṃ sātarūpaṃ abhinandamānā tussamānā. Sādiyantīti gaṇhanti. Aviddasūti andhabālā. Sanettikāti taṇhāyotteneva sayottā. Kaṭasinti attabhāvaṃ. Ghoranti kakkhaḷaṃ. Imasmiṃ suttepi gāthāsupi vaṭṭameva kathitanti.
第二·五十经篇显示巴利原文
2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ