《轮经》的注释巴利
1. Cakkasuttavaṇṇanā
31 31. 第四品第一经中,“轮”指成就。“四轮运转”,意思是四种成就之轮在运转、在持续不断地运作。“住在合适的地方”,指住在能见到四众的适宜之处。“亲近善士”,指依靠、亲近、结交佛陀等善士,而不是国王。“自身正愿”,指正确地安顿自己:如果过去具有无信等品质,就舍弃它们,安立于信等品质中。“往昔曾作福”,指过去累积的善业。在这里,这一点本身就是标准。因为以与智相应的心所造的善业,会引导那个人到合适的地方,使他亲近善士,而这个人也能正确地安顿自己。“作福者”,就是已造作福德的人。“这种快乐会追随他”,意思是这种快乐会跟随、遍及这个人。巴利
31. Catutthassa paṭhame cakkānīti sampattiyo. Catucakkaṃ vattatīti cattāri sampatticakkāni vattanti ghaṭiyantiyevāti attho. Patirūpadesavāsoti yattha catasso parisā sandissanti, evarūpe anucchavike dese vāso. Sappurisāvassayoti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ avassayanaṃ sevanaṃ bhajanaṃ, na rājānaṃ. Attasammāpaṇidhīti attano sammā ṭhapanaṃ, sace pubbe assaddhādīhi samannāgato hoti, tāni pahāya saddhādīsu patiṭṭhāpanaṃ. Pubbe ca katapuññatāti pubbe upacitakusalatā. Idameva cettha pamāṇaṃ. Yena hi ñāṇasampayuttacittena kusalakammaṃ kataṃ hoti, tadeva kusalaṃ taṃ purisaṃ patirūpadese upaneti, sappurise bhajāpeti, so eva ca puggalo attānaṃ sammā ṭhapeti. Puññakatoti katapuñño. Sukhañcetaṃdhivattatīti sukhañca etaṃ puggalaṃ adhivattati, avattharatīti attho.
《摄经》的注释巴利
2. Saṅgahasuttavaṇṇanā
32 32. 在第二经中,“摄事”是指摄受他人的依据和方法。在“布施”等条目里:有些人只能通过布施来摄受,对他就应该布施。“爱语”就是亲切的话语。有些人会这样说:“这个人虽然肯给东西,但每说一句话就把一切都抹黑毁掉了,他给的东西有什么用?”也有人这样说:“这个人虽然不给东西,但他说话时就像涂了油一样让人舒服。他给不给都无所谓,单凭他说的那句话就值一千金。”像这样的人不期待布施,只期待爱语,对他就应该说爱语。“利行”是指能增长利益的谈话。有些人既不期待布施,也不期待爱语,只期待对自己有利益、能让自己进步的谈话。对这样的人,就应该说利行的话,比如:“这件事你该做,这件事你不该做;这样的人可以亲近,那样的人不可以亲近。”“同事”是指同甘共苦。有些人对于布施等什么都不期待,只期待同坐一处、同卧一榻、同吃一处的这种同甘共苦。如果他是在家人,就在种姓上与自己相当;如果是出家人,就在戒行上与自己相当——对这样的人,就应该行同事。所谓“在各处都恰如其分”,意思是说在各种情形中,按照相应的情况来行同事,这就是它的含义。“如车之辖”:就像行驶中的车,那个辖(车轴钉)起到摄持的作用,它摄持着车;同样,这些摄事也摄持着世间。“若非母亲”:意思是说,如果母亲不对儿子行这四种摄事,就不会因为儿子的缘故而得到尊重或供养。“摄事”是依业格意义而说;也可以读作“在这些摄事中”。“观察”:就是正确地观察。“成为应受称赞的”:就是成为值得称赞的。巴利
32. Dutiye saṅgahavatthūnīti saṅgaṇhanakāraṇāni. Dānañcātiādīsu ekacco hi dāneneva saṅgaṇhitabbo hoti, tassa dānameva dātabbaṃ. Peyyavajjanti piyavacanaṃ. Ekacco hi ‘‘ayaṃ dātabbaṃ nāma deti, ekekena pana vacanena sabbaṃ makkhetvā nāseti, kiṃ tassa dāna’’nti vattā hoti. Ekacco ‘‘ayaṃ kiñcāpi dānaṃ na deti, kathento pana telena viya makkheti. Esa detu vā mā vā, vacanamevassa sahassaṃ agghatī’’ti vattā hoti. Evarūpo puggalo dānaṃ na paccāsīsati, piyavacanameva paccāsīsati. Tassa piyavacanameva vattabbaṃ. Atthacariyāti atthavaḍḍhanakathā. Ekacco hi neva dānaṃ, na piyavacanaṃ paccāsīsati, attano hitakathaṃ vaḍḍhikathameva paccāsīsati. Evarūpassa puggalassa ‘‘idaṃ te kātabbaṃ, idaṃ na kātabbaṃ, evarūpo puggalo sevitabbo, evarūpo na sevitabbo’’ti evaṃ atthacariyakathāva kathetabbā. Samānattatāti samānasukhadukkhabhāvo. Ekacco hi dānādīsu ekampi na paccāsīsati , ekāsane nisajjaṃ, ekapallaṅke sayanaṃ, ekato bhojananti evaṃ samānasukhadukkhataṃ paccāsīsati. So sace gahaṭṭhassa jātiyā pabbajitassa sīlena sadiso hoti, tassāyaṃ samānattatā kātabbā. Tattha tattha yathārahanti tesu tesu dhammesu yathānucchavikaṃ samānattatāti attho. Rathassāṇīva yāyatoti yathā rathassa gacchato āṇi saṅgaho nāma hoti, sā rathaṃ saṅgaṇhāti, evamime saṅgahā lokaṃ saṅgaṇhanti. Na mātā puttakāraṇāti yadi mātā ete saṅgahe puttassa na kareyya, puttakāraṇā mānaṃ vā pūjaṃ vā na labheyya. Saṅgahāeteti upayogavacane paccattaṃ. Saṅgahe eteti vā pāṭho. Samavekkhantīti sammā pekkhanti. Pāsaṃsā ca bhavantīti pasaṃsanīyā ca bhavanti.
第3篇 狮子经的注释巴利
3. Sīhasuttavaṇṇanā
33 第三经里说的“狮子”,一共有四种:草狮、黑狮、黄狮、鬃狮。这四种当中,草狮的毛色像鸽色的牛,也是吃草的。黑狮的毛色像黑牛,同样只吃草。黄狮的毛色像黄叶色的牛,是吃肉的。鬃狮的脸就像用虫胶打磨过一样,尾尖和四只脚的边缘也都带着光泽;从头顶开始,有三道像用虫胶画出来的纹路,沿着背脊中间往下走,到大腿内侧向右旋绕而止。它的肩膀上披着一团鬃毛,就像价值十万金的毛毯围裹一样;身体其余部分则像纯净米团和螺粉团那样的颜色。在这四种狮子当中,这里指的是鬃狮。巴利
33. Tatiye sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho, kāḷasīho, paṇḍusīho, kesarasīhoti. Tesu tiṇasīho kapotavaṇṇagāvisadiso tiṇabhakkho ca hoti. Kāḷasīho kāḷagāvisadiso tiṇabhakkhoyeva. Paṇḍusīho paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso maṃsabhakkho. Kesarasīho lākhāparikammakateneva mukhena agganaṅguṭṭhena catūhi ca pādapariyantehi samannāgato, matthakatopissa paṭṭhāya lākhātūlikāya katā viya tisso rājiyo piṭṭhimajjhena gantvā antarasatthimhi dakkhiṇāvattā hutvā ṭhitā. Khandhe panassa satasahassagghanikakambalaparikkhepo viya kesarabhāro hoti, avasesaṭṭhānaṃ parisuddhasālipiṇḍasaṅkhacuṇṇapiṇḍavaṇṇaṃ hoti. Imesu catūsu sīhesu ayaṃ kesarasīho idha adhippeto.
“兽王”就是一切兽群之王。说“从住处”,是指从它居住的地方,也就是从金窟,或者从银窟、宝石窟、水晶窟、赭石窟里出来。不过,它出来有四种原因:或者被黑暗逼迫,为了找光明;或者被大小便逼迫,为了排泄;或者被饥饿逼迫,为了觅食;或者被交配的欲望逼迫,为了做不合正法的事。这里说的,是指为了觅食而出来的情况。巴利
Migarājāti sabbamigagaṇassa rājā. Āsayāti vasanaṭṭhānato, suvaṇṇaguhato vā rajatamaṇiphalikamanosilāguhato vā nikkhamatīti vuttaṃ hoti. Nikkhamamāno panesa catūhi kāraṇehi nikkhamati andhakārapīḷito vā ālokatthāya, uccārapassāvapīḷito vā tesaṃ vissajjanatthāya, jighacchāpīḷito vā gocaratthāya, sambhavapīḷito vā assaddhammapaṭisevanatthāya. Idha pana gocaratthāya nikkhamanto adhippeto.
它伸展身体:它站在金地、银地、宝石地、水晶地或赭石地中的任意一处,先把两只后脚平稳地站好,再把前脚向前伸出去,把身体的后半部往后拉,前半部往前送,弯下脊背,抬起脖子,像在发出雷声一样拍打鼻翼,抖掉粘在身上的尘土,这就是伸展身体。然后,在它伸展身体的那片地方,它像小牛犊一样来回不停地奔跑;奔跑的时候,它的身体在黑暗中看上去,就像一支旋转的火把。巴利
Vijambhatīti suvaṇṇatale vā rajatamaṇiphalikamanosilātalānaṃ vā aññatarasmiṃ dve pacchimapāde samaṃ patiṭṭhāpetvā purimapāde purato pasāretvā sarīrassa pacchābhāgaṃ ākaḍḍhitvā purimabhāgaṃ abhiharitvā piṭṭhiṃ nāmetvā gīvaṃ ukkhipitvā asanisaddaṃ karonto viya nāsapuṭāni pothetvā sarīralaggaṃ rajaṃ vidhunanto vijambhati. Vijambhanabhūmiyañca pana taruṇavacchako viya aparāparaṃ javati, javato panassa sarīraṃ andhakāre paribbhamantaṃ alātaṃ viya khāyati.
环视:为什么要环视呢?是出于对众生的悲悯。据说,当它发出狮子吼时,那些在悬崖、深坑等险峻不平的地方走动的象、野牛、水牛等众生,会掉下悬崖,跌进深坑。它是出于对这些众生的悲悯,才环视四周。那么,像它这样凶残、以鲜肉为食的,难道真有所谓的悲悯吗?是的,确实有。因为它这样想:“我杀死那么多,有什么用呢?”所以它即使为了觅食,也不去捕杀那些弱小的众生。它就是这样行悲悯的。经里也这样说过:“愿我不要使那些身处险峻不平之处的弱小众生遭受杀害。”巴利
Anuviloketīti kasmā anuviloketi? Parānuddayatāya. Tasmiṃ kira sīhanādaṃ nadante papātāvāṭādīsu visamaṭṭhānesu carantā hatthigokaṇṇamahiṃsādayo pāṇā papātepi āvāṭepi patanti, tesaṃ anuddayāya anuviloketi. Kiṃ panassa luddassa paramaṃsakhādino anuddayā nāma atthīti? Āma atthi. Tathā hi ‘‘kiṃ me bahūhi ghātitehī’’ti attano gocaratthāyāpi khuddake pāṇe na gaṇhāti. Evaṃ anuddayaṃ karoti, vuttampi cetaṃ – ‘‘māhaṃ khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesi’’nti (a. ni. 10.21).
发出狮子吼,意思是先连续吼三声无所畏惧的吼声。当它站在伸展身体的地方这样吼叫时,声音向四周传开,三由旬之内响成一片。三由旬内所有两足和四足的众生听到这吼声后,都无法在原地待住。它便动身去觅食。它是怎么去的呢?它站在伸展身体的地方,从右边或左边跳起时,能跨出一牛距那么远;向上跳起时,能跳上四牛距甚至八牛距高;在平地上直直向前跃出时,能跃出十六牛距甚至二十牛距远;从高地或山上跳下时,能跃出六十牛距甚至八十牛距远。途中如果看见树木或山,它就绕开,从左边、右边或上方让出一牛距左右。吼完第三声狮子吼后,吼声随着它一起,在三由旬之内都还能被察觉;走出三由旬后转身站住,还能听见自己吼声的回响。它就是这样以极快的速度出发的。巴利
Sīhanādaṃ nadatīti tikkhattuṃ tāva abhītanādaṃ nadati. Evañca panassa vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā nadantassa saddo samantā tiyojanapadesaṃ ekaninnādaṃ karoti, tamassa ninnādaṃ sutvā tiyojanabbhantaragatā dvipadacatuppadagaṇā yathāṭhāne ṭhātuṃ na sakkonti. Gocarāya pakkamatīti āhāratthāya gacchati. Kathaṃ? So hi vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā dakkhiṇato vā vāmato vā uppatanto usabhamattaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti, uddhaṃ uppatanto cattāripi aṭṭhapi usabhaṭṭhānāni uppatati, same ṭhāne ujukaṃ pakkhandanto soḷasausabhamattampi vīsatiusabhamattampi ṭhānaṃ pakkhandati, thalā vā pabbatā vā pakkhandanto saṭṭhiusabhamattampi asītiusabhamattampi ṭhānaṃ pakkhandati, antarāmagge rukkhaṃ vā pabbataṃ vā disvā taṃ pariharanto vāmato vā dakkhiṇato vā uddhaṃ vā usabhamattaṃ apakkamati. Tatiyaṃ pana sīhanādaṃ naditvā teneva saddhiṃ tiyojane ṭhāne paññāyati, tiyojanaṃ gantvā nivattitvā ṭhito attanova nādassa anunādaṃ suṇāti. Evaṃ sīghena javena pakkamati.
“大部分”是指多数。怖畏、惊惧、悚惧,这些都是内心惊恐的不同名称。因为听到狮子的吼声后,众多众生都会害怕,只有少数不害怕。哪些不害怕呢?就是同类的狮子、良种大象、良种骏马、良种公牛、良种人,以及漏已尽的阿拉汉。为什么这些不害怕呢?同类的狮子想:“在出身、种姓、家族和勇猛方面,我和它是同等的”,所以不害怕;良象等因为身见的力量强,所以不害怕;漏已尽的阿拉汉因为我见已经断除,所以不害怕。巴利
Yebhuyyenāti pāyena. Bhayaṃ santāsaṃ saṃveganti sabbaṃ cittutrāsasseva nāmaṃ. Sīhassa hi saddaṃ sutvā bahū bhāyanti, appakā na bhāyanti. Ke pana teti? Samasīho hatthājānīyo assājānīyo usabhājānīyo purisājānīyo khīṇāsavoti. Kasmā panete na bhāyantīti? Samasīho tāva ‘‘jātigottakulasūrabhāvehi samānosmī’’ti na bhāyati, hatthājānīyādayo attano sakkāyadiṭṭhibalavatāya na bhāyanti, khīṇāsavo sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā na bhāyati.
住在洞穴里的,是指住在洞中、以洞穴为家的蛇、獴、蜥蜴等动物。住在水里的,是指生活在水中的鱼、鳖等。住在森林里的,是指栖息在林中的象、马、牛耳鹿、鹿等动物。钻进去,是指它们望着路,心想“它现在就要过来抓我了”,于是便钻了进去。坚固的,就是结实牢靠的。皮绳的,就是用兽皮做成的绳子。关于“大神力”等说法:应当知道,站在能伸展身体的地方,从右侧等方向跃出一头牛那么远,以及笔直跃出二十头牛那么远等跳跃方式,就是“大神力”;因为对其他兽类具有统领主宰的地位,所以是“大有威力”;而四周三由旬之内都能听到它的吼声,众兽因此纷纷逃窜,由此可知这是“大威德力”。巴利
Bilāsayāti bile sayantā bilavāsino ahinakulagodhādayo. Udakāsayāti udakavāsino macchakacchapādayo. Vanāsayāti vanavāsino hatthiassagokaṇṇamigādayo. Pavisantīti ‘‘idāni āgantvā gaṇhissatī’’ti maggaṃ oloketvā pavisanti. Daḷhehīti thirehi. Varattehīti cammarajjūhi. Mahiddhikotiādīsu vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā dakkhiṇapassādīhi usabhamattaṃ, ujuṃ vīsatiusabhamattādilaṅghanavasena mahiddhikatā, sesamigānaṃ adhipatibhāvena mahesakkhatā, samantā tiyojanaṭṭhāne saddaṃ sutvā palāyantānaṃ vasena mahānubhāvatā veditabbā.
同样地,世尊在各种各样的经典里,用各种不同的方式来说自己。首先在这部经里,他把自己说成是狮子:“比丘们,狮子是如来、阿拉汉、正自觉者的同义词。”在《苏那卡达经》里,他把自己说成是医生和外科医生:“苏那卡达,医生和外科医生是如来的同义词。”在另一部经里,他把自己说成是婆罗门:“比丘们,婆罗门是如来的同义词。”在《帝萨经》里,他把自己说成是善巧于道路的人:“帝萨,善巧于道路的人是如来的同义词。”在《塞拉经》里,他把自己说成是国王:“塞拉,我就是国王。”而在这部经里,他完全把自己比作狮子来说,如此说道。巴利
Evameva khoti bhagavā tesu tesu suttantesu tathā tathā attānaṃ kathesi. ‘‘Sīhoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (a. ni. 5.99; 10.21) imasmiṃ tāva sutte sīhasadisaṃ attānaṃ kathesi. ‘‘Bhisakko sallakattoti kho, sunakkhatta, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (ma. ni. 3.65) imasmiṃ vejjasadisaṃ, ‘‘brāhmaṇoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 8.85) imasmiṃ brāhmaṇasadisaṃ, ‘‘puriso maggakusaloti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 3.84) imasmiṃ maggadesakapurisasadisaṃ, ‘‘rājāhamasmi, selā’’ti (su. ni. 559; ma. ni. 2.399) imasmiṃ rājasadisaṃ. Imasmiṃ pana sutte sīhasadisameva katvā attānaṃ kathento evamāha.
这里两者的相似之处应当这样理解:正如狮子住在金窟等地方的那段时期,如来从在燃灯佛足下发愿开始,经过无量时劫圆满种种巴拉密,在最后一生中结生入母胎,又从母胎出生时震动了一万个世界,随着逐渐成长,享受着如同天界一般的圆满福报,安住在三座宫殿里的那段时期,应当这样来看待。正如狮子从金窟等地方出来的那段时期,如来在二十九岁时,从敞开的城门骑着犍陟马、与恰那一同出城,越过三个王国,在阿诺玛河畔穿上大梵天王所献的袈裟而出家;出家后第七天到了王舍城,在那里托钵乞食,在象头山的山岩处用完斋饭,然后证得正自觉,并为了初次前往摩揭陀国而向国王作出承诺的那段时期,应当这样来看待。巴利
Tatrāyaṃ sadisatā – sīhassa kañcanaguhādīsu vasanakālo viya hi tathāgatassa dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārassa aparimitakālaṃ pāramiyo pūretvā pacchimabhave paṭisandhiggahaṇena ceva mātukucchito nikkhamanena ca dasasahassilokadhātuṃ kampetvā vuddhimanvāya dibbasampattisadisaṃ sampattiṃ anubhavamānassa tīsu pāsādesu nivāsakālo daṭṭhabbo. Sīhassa kañcanaguhādito nikkhantakālo viya tathāgatassa ekūnatiṃsasaṃvacchare vivaṭena dvārena kaṇḍakaṃ āruyha channasahāyassa nikkhamitvā tīṇi rajjāni atikkamitvā anomānadītīre brahmunā dinnāni kāsāyāni paridahitvā pabbajitassa sattame divase rājagahaṃ gantvā tattha piṇḍāya caritvā paṇḍavagiripabbhāre katabhattakiccassa sammāsambodhiṃ patvā paṭhamameva magadharaṭṭhaṃ āgamanatthāya yāva rañño paṭiññādānakālo.
就像狮子伸展身体的那段时间,对如来来说,应该理解为:从他应允之后前往阿喇拉·迦罗摩那里开始,一直到受用完善生女供养的乳粥、也就是四十九团食物为止的这段时间。就像狮子抖动身体的那段时间,应该理解为:傍晚时分,他接过苏谛耶供养的八捆草,受到一万个轮围世界的诸天神赞叹,也被香等物品供养,右绕菩提树三圈,登上菩提座,在十四肘高的地方铺好草座,决意发起四种精进,然后坐下;就在那一刹那,他摧破了魔军的力量,在初夜、中夜、后夜三个时段清净了三种明,接着又以顺观和逆观,用双重的智慧去搅拌深广的缘起大海;当他通达了一切知智,并凭借那种威神力震动一万个世界时,这段时间应该这样理解。巴利
Sīhassa vijambhanakālo viya tathāgatassa dinnapaṭiññassa āḷārakālāmaupasaṅkamanaṃ ādiṃ katvā yāva sujātāya dinnapāyāsassa ekūnapaṇṇāsāya piṇḍehi paribhuttakālo veditabbo. Sīhassa sarīravidhunanaṃ viya sāyanhasamaye sottiyena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi thomiyamānassa gandhādīhi pūjiyamānassa tikkhattuṃ bodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā bodhimaṇḍaṃ āruyha cuddasahatthubbedhe ṭhāne tiṇasantharaṃ attharitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya nisinnassa taṃkhaṇaññeva mārabalaṃ vidhametvā tīsu yāmesu tisso vijjā visodhetvā anulomappaṭilomaṃ paṭiccasamuppādamahāsamuddaṃ yamakañāṇamanthanena manthentassa sabbaññutaññāṇe paṭividdhe tadanubhāvena dasasahassilokadhātukampanaṃ veditabbaṃ.
应该这样理解:就像狮子观察四方一样,已通达一切知智的如来在菩提座上住了七个七天,受用了蜜丸食;然后到阿阇波罗榕树下,接受了大梵天王的请法,住在那里。到了第十一天黎明时,他心想“明天就是阿沙荼月的满月日”,又想到“我应当先给谁说法呢”,于是知道阿喇拉和郁陀罗已经去世,为了说法而观察五比丘。又像狮子为了觅食而行走三由旬的时候一样,应知如来自己拿着钵和衣,心想“我要为五比丘转法轮”,在午饭后从阿阇波罗榕树起身,走上了十八由旬的路程。巴利
Sīhassa catudisāvilokanaṃ viya paṭividdhasabbaññutaññāṇassa sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe viharitvā paribhuttamadhupiṇḍikāhārassa ajapālanigrodhamūle mahābrahmuno dhammadesanāyācanaṃ paṭiggahetvā tattha viharantassa ekādasame divase ‘‘sve āsāḷhipuṇṇamā bhavissatī’’ti paccūsasamaye ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti āḷārudakānaṃ kālakatabhāvaṃ ñatvā dhammadesanatthāya pañcavaggiyānaṃ olokanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīhassa gocaratthāya tiyojanaṃ gamanakālo viya attano pattacīvaraṃ ādāya ‘‘pañcavaggiyānaṃ dhammacakkaṃ pavattessāmī’’ti pacchābhatte ajapālanigrodhato vuṭṭhitassa aṭṭhārasayojanamaggaṃ gamanakālo.
就像狮子发出吼声的时候那样,应当知道:如来走了十八由旬的路,度化了五比丘,然后坐在不动金刚座上,被一万个轮围世界聚集而来的天众围绕,以“比丘们,有两种极端,出家者不应亲近”这样的方式开始转法轮的时候。而且,就在这个法句被宣说的时候,如来狮子的说法音声,向下传到无间地狱,向上到达有顶天,覆盖了十千世界。就像狮子的吼声让弱小众生感到恐惧的时候那样,应当知道:如来开示三相,以四圣谛的十六种行相和六万理门分别宣说佛法的时候,就是长寿天众生起智慧悚惧的时候。巴利
Sīhassa sīhanādakālo viya tathāgatassa aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā pañcavaggiye saññāpetvā acalapallaṅke nisinnassa dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitena devagaṇena parivutassa ‘‘dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā’’tiādinā nayena dhammacakkappavattanakālo veditabbo. Imasmiṃ ca pana pade desiyamāne tathāgatasīhassa dhammaghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ gahetvā dasasahassilokadhātuṃ paṭicchādesi. Sīhassa saddena khuddakapāṇānaṃ santāsāpajjanakālo viya tathāgatassa tīṇi lakkhaṇāni dīpetvā cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhiyā ca nayasahassehi vibhajitvā dhammaṃ kathentassa dīghāyukānaṃ devānaṃ ñāṇasantāsassa uppattikālo veditabbo.
另一种理解方式:如来就像狮子,已经证得一切知智。他从香室出来,就像狮子从作为住所的金窟里走出来;他前往法堂的时候,就像狮子伸展身体;他观察大众,就像狮子环视四方;他说法的时候,就像狮子发出狮子吼;他为了摧破外道论议而前往,就像狮子为了觅食而出发。巴利
Aparo nayo – sīho viya sabbaññutaṃ patto tathāgato, āsayabhūtāya kanakaguhāya nikkhamanaṃ viya gandhakuṭito nikkhamanakālo, vijambhanaṃ viya dhammasabhaṃ upasaṅkamanakālo, disāvilokanaṃ viya parisāvilokanaṃ, sīhanādanadanaṃ viya dhammadesanākālo, gocarāya pakkamanaṃ viya paravādanimmaddanatthāya gamanaṃ.
另一种理解方式:如来就像狮子。从依托雪山金窟中出来,好比以涅槃为所缘的果定出定;伸展身体,好比省察智;环顾四方,好比观察可度化的众生;发出狮子吼,好比为已到场的应度众生说法;为了觅食而出发,好比前往尚未到场的应度众生那里。巴利
Aparo nayo – sīho viya tathāgato, himavantanissitāya kañcanaguhāya nikkhamanaṃ viya ārammaṇavasena nibbānanissitāya phalasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ, vijambhanaṃ viya paccavekkhaṇañāṇaṃ, disāvilokanaṃ viya veneyyasattavilokanaṃ, sīhanādo viya sampattaparisāya dhammadesanā, gocarāya pakkamanaṃ viya asampattānaṃ veneyyasattānaṃ santikūpasaṅkamanaṃ veditabbaṃ.
“Yadā”(那时)指的是某个时候。“Tathāgato”(如来)是依据下面所说的八种原因而称为如来。“Loke”(世间)指众生世间。“Uppajjati”(生起)是指从发愿开始,一直到菩提座,或者到阿拉汉道智,都叫“生起”;但证得阿拉汉果时,则叫“已生起”。“Arahaṃ sammāsambuddho”(阿拉汉、正自觉者)等词,在《清净道论》(Visuddhi. 1.124 等)的“佛随念解说”中已经详细解释过了。巴利
Yadāti yasmiṃ kāle. Tathāgatoti heṭṭhā vuttehi aṭṭhahi kāraṇehi tathāgato. Loketi sattaloke. Uppajjatīti abhinīhārato paṭṭhāya yāva bodhipallaṅkā vā arahattamaggañāṇā vā uppajjati nāma, arahattaphale pana patte uppanno nāma. Arahaṃ sammāsambuddhotiādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.124 ādayo) buddhānussatiniddese vitthāritāni.
“这是有身”:这个就是有身,有身只有这么大,没有比这更大的有身了。说到这里,从自性、从自身性质、从界限、从范围、从周边,全部五取蕴都已经显示出来了。“这是有身的集起”:这就是所谓有身的集起。说到这里,“由食的集起而有色的集起”等等一切也都已经显示出来了。“这是有身的灭去”:这就是有身的灭去。说到这里,“由食的灭去而有色的灭去”等等一切也都已经显示出来了。巴利
Iti sakkāyoti ayaṃ sakkāyo, ettako sakkāyo, na ito bhiyyo sakkāyo atthīti. Ettāvatā sabhāvato sarasato pariyantato paricchedato parivaṭumato sabbepi pañcupādānakkhandhā dassitā honti. Iti sakkāyasamudayoti ayaṃ sakkāyassa samudayo nāma. Ettāvatā ‘‘āhārasamudayā rūpasamudayo’’tiādi sabbaṃ dassitaṃ hoti. Iti sakkāyassa atthaṅgamoti ayaṃ sakkāyassa atthaṅgamo. Imināpi ‘‘āhāranirodhā rūpanirodho’’tiādi sabbaṃ dassitaṃ hoti.
容貌端严,是指身体肤色好看。听闻法教之后,是指听了如来那以五蕴五十种特征庄严开示的法教之后。大多数,这里排除了谁呢?排除了圣弟子天人。因为他们已经漏尽,所以心里连恐惧和害怕都不会生起;又因为他们已经通过如理精进证得了应当证得的,所以连智的悚惧也没有。但对其他天人来说,当他们作意“诸比丘,这是令人恐惧的无常”时,心里会生起恐惧和害怕,在强力观照的时候也会生起智的恐惧。“Bhoti”只是一个称呼“尊者”的呼唤词。被有身所含摄,就是被五蕴所含摄。就这样,当正自觉者向他们显示轮回的过患,并以三特相震撼而说法时,智的恐惧就生起了。巴利
Vaṇṇavantoti sarīravaṇṇena vaṇṇavanto. Dhammadesanaṃ sutvāti pañcasu khandhesu paṇṇāsalakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā. Yebhuyyenāti idha ke ṭhapeti? Ariyasāvake deve. Tesaṃ hi khīṇāsavattā cittutrāsabhayampi na uppajjati, saṃviggassa yoniso padhānena pattabbaṃ pattatāya ñāṇasaṃvegopi. Itarāsaṃ pana devatānaṃ ‘‘tāso heso, bhikkhave, anicca’’nti manasikarontānaṃ cittutrāsabhayampi, balavavipassanākāle ñāṇabhayampi uppajjati. Bhoti dhammālapanamattametaṃ. Sakkāyapariyāpannāti pañcakkhandhapariyāpannā. Iti tesaṃ sammāsambuddhe vaṭṭadosaṃ dassetvā tilakkhaṇāhataṃ katvā dhammaṃ desente ñāṇabhayaṃ nāma okkamati.
Abhiññāya,即了知之后。法轮,指的是证悟之智和宣说之智。所谓证悟之智,是指坐在菩提座上,以十六种行相、六万种理门证悟四谛的那个智。所谓宣说之智,是指转动三转十二行相法轮的那个智。这两种智都是十力者心中生起的智。其中应当取宣说法的智。要知道,只要连同十八俱胝梵天众一起,孔丹尼亚长老的入流果还没有生起,他就还在转动法轮;当那个入流果生起时,法轮才算已经转动了。无与匹敌者,是指没有与之相似的人。有名声者,是指拥有圆满的随从眷属。如如不动者,是指在得与失等方面始终如一的人。巴利
Abhiññāyāti jānitvā. Dhammacakkanti paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampi. Paṭivedhañāṇaṃ nāma yena ñāṇena bodhipallaṅke nisinno cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhi. Desanāñāṇaṃ nāma yena ñāṇena tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ dhammacakkaṃ pavattesi. Ubhayampetaṃ dasabalassa ure jātañāṇameva. Tesu dhammadesanāñāṇaṃ gahetabbaṃ. Taṃ panesa yāva aṭṭhārasabrahmakoṭīhi saddhiṃ aññākoṇḍaññattherassa sotāpattiphalaṃ na uppajjati, tāva pavatteti nāma. Tasmiṃ uppanne pavattitaṃ nāma hotīti veditabbaṃ. Appaṭipuggaloti sadisapuggalarahito. Yasassinoti parivārasampannā. Tādinoti lābhālābhādīhi ekasadisassa.
第4篇 净信经的注释巴利
4. Pasādasuttavaṇṇanā
34 第三十四经的注释。在第四项中,“最上净信”是由“最上的净信”或“最上即是净信”组合而成的。“所有”指无论多少。“无足者”指没有脚的蛇、鱼之类。“二足者”指人、鸟之类。“四足者”指象、马之类。“多足者”指蜈蚣之类。“非有想非无想者”指投生到有顶天的众生。“被称为最上”是指因为具足功德,被称为最上、最高、最胜。“无为”是就涅槃本身而说的。“离贪”等词都是涅槃的名称。因为依靠涅槃,一切烦恼得以离染,一切贪欲、迷醉等迷醉都止息、消失而归于无有,一切渴爱都被调伏,一切执著都被彻底根除,轮回的相续被截断,渴爱灭尽,轮回之苦止息,一切热恼都清凉下来。因此涅槃获得这些名称。这里其余的内容都很容易理解。巴利
34. Catutthe aggesu pasādā, aggā vā pasādāti aggappasādā. Yāvatāti yattakā. Apadāti nippadā ahimacchādayo. Dvipadāti manussapakkhiādayo. Catuppadāti hatthiassādayo. Bahuppadāti satapadiādayo. Nevasaññināsaññinoti bhavagge nibbattasattā. Aggamakkhāyatīti guṇehi aggo uttamo seṭṭhoti akkhāyati. Asaṅkhatāti nibbānameva gahetvā vuttaṃ. Virāgotiādīni nibbānasseva nāmāni. Tañhi āgamma sabbakilesā virajjanti, sabbe rāgamadādayo madā nimmadā honti, abhāvaṃ gacchanti, sabbā pipāsā vinayaṃ upenti, sabbe ālayā samugghātaṃ gacchanti, vaṭṭāni upacchijjanti, taṇhā khīyanti, vaṭṭadukkhā nirujjhanti, sabbe pariḷāhā nibbāyanti. Tasmā etāni nāmāni labhati. Sesamettha uttānatthamevāti.
第5篇 瓦萨咖拉经的注释巴利
5. Vassakārasuttavaṇṇanā
35 35. 第五项:“随念者”,就是跟随其后而忆念,意思是能够一次又一次地忆念。“善巧者”,就是灵巧的人。“具足彼方便者”,就是具备这样的智慧:知道“在这个时候应该做这件事”,在种种情况下都能成为方法。“应随喜”,就是应当欢喜认可。“应呵斥”,就是应当反对拒绝。“我实在不……”意思是“我实在不……”(tyāhaṃ即te ahaṃ的连声)。那么,为什么世尊对此既不欢喜认可,也不反对拒绝呢?因为这是世间性的,所以不欢喜认可;因为立足于世间利益,所以不反对拒绝。“众人”,就是有许多人众。这里应当知道,这是表示行为者的属格。“于圣道”,指与观相应的道。“善法性、贤善法性”,也是这同一个道的名称。“凡所寻思”,指出离寻等诸寻中的某一种。“不寻思那种寻”,指对欲寻等诸寻中的任何一种都不寻思。另一个词是它的同义词。“寻路”,这里寻本身就是寻路。在“我实在是婆罗门”等句中,应当知道:依第一种方式,说的是漏尽者的戒与多闻;依第二、第三种方式,说的是漏尽者的唯作之寻与唯作之禅;依第四种方式,说的是漏尽者的状态。巴利
35. Pañcame anussaritāti anugantvā saritā, aparāparaṃ sarituṃ samatthoti attho. Dakkhoti cheko. Tatrupāyāyāti ‘‘imasmiṃ kāle imaṃ nāma kattabba’’nti evaṃ tattha tattha upāyabhūtāya paññāya samannāgato. Anumoditabbanti abhinanditabbaṃ. Paṭikkositabbanti paṭikkhipitabbaṃ. Neva kho tyāhanti neva kho te ahaṃ. Kasmā panetaṃ bhagavā nābhinandati, nappaṭikkhipatīti? Lokiyattā nābhinandati , lokiyaṃ atthaṃ gahetvā ṭhitattā nappaṭikkosati. Bahussa janatāti bahu assa janatā. Idañca karaṇatthe sāmivacanaṃ veditabbaṃ. Ariye ñāyeti sahavipassanake magge. Kalyāṇadhammatā kusaladhammatātipi tasseva nāmāni. Yaṃ vitakkanti nekkhammavitakkādīsu aññataraṃ. Na taṃ vitakkaṃ vitakketīti kāmavitakkādīsu ekampi na vitakketi. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Vitakkapatheti ettha vitakkoyeva vitakkapatho. Ahañhi brāhmaṇātiādīsu paṭhamanayena khīṇāsavassa sīlañceva bāhusaccañca kathitaṃ, dutiyatatiyehi khīṇāsavassa kiriyavitakkāni ceva kiriyajjhānāni ca, catutthena khīṇāsavabhāvo kathitoti veditabbo.
从死神的套索中解脱:指那条能让人从死神的套索中挣脱出来的道路。正理之法:指与观智相应的道路。见已与闻已:就是仅以智慧看见之后,以及听闻之后。这里剩下的内容都很浅显易懂。巴利
Maccupāsappamocananti maccupāsā pamocanakaṃ maggaṃ. Ñāyaṃ dhammanti sahavipassanakaṃ maggaṃ. Disvā ca sutvā cāti ñāṇeneva passitvā ca suṇitvā ca. Sesamettha uttānameva.
第6篇 多纳经的注释巴利
6. Doṇasuttavaṇṇanā
36 36. 第六项:“antarā ca ukkaṭṭhaṃ antarā ca setabyaṃ”这句话里,“ukkaṭṭha”(炬立城)是因为人们举着火炬建造而得名,所以叫这个名字。“setabya”(色达毗耶城)是过去迦叶正自觉佛出生的城市。而“antarā”这个词,可以用在原因、刹那、心、中间、空隙等意思上。比如“Tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatā”(除了如来,谁能知道其中的原因,增支部6.44;10.75),以及“janā saṅgamma mantenti, mañca tañca kimantaraṃ”(人们聚在一起商议,我和你之间到底是为了什么,相应部1.228)这些句子里,它是“原因”的意思。在“Addasā maṃ, bhante, aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī”(尊者,有个女人在闪电的刹那洗器皿时看见了我,中部2.149)这类句子里,它是“刹那”的意思。在“Yassantarato na santi kopā”(他内心没有嗔怒,自说20)这类句子里,它是“心”的意思。在“Antarāvosānamāpādī”(中途就命终了)这类句子里,它是“中间”的意思。在“Apicāyaṃ tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī”(而且这条热泉河从两个大地狱之间的空隙流出来,巴拉基格231)这类句子里,它是“空隙”的意思。这里用的正是“空隙”这个意思。所以,这里应该理解为:在炬立城和色达毗耶城之间的空隙。因为和“antarā”这个词搭配,所以用了业格(宾格)。而在这种地方,语法学家们只用一个“antarā”,说成“antarā gāmañca nadiñca yātī”(在村子和河流之间行走),它也要和第二个词搭配;如果不搭配,业格就用不上。但这里已经搭配了,所以就这样说了。巴利
36. Chaṭṭhe antarā ca ukkaṭṭhaṃ antarā ca setabyanti ettha ukkaṭṭhāti ukkāhi dhārīyamānāhi māpitattā evaṃladdhavohāraṃ nagaraṃ. Setabyanti atīte kassapasammāsambuddhassa jātanagaraṃ. Antarāsaddo pana kāraṇakhaṇacittavemajjhavivarādīsu vattati. ‘‘Tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatā’’ti (a. ni. 6.44; 10.75) ca, ‘‘janā saṅgamma mantenti, mañca tañca kimantara’’nti ca ādīsu (saṃ. ni. 1.228) kāraṇe. ‘‘Addasā maṃ, bhante, aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) khaṇe. ‘‘Yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) citte. ‘‘Antarāvosānamāpādī’’tiādīsu vemajjhe. ‘‘Apicāyaṃ tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) vivare. Svāyamidha vivare vattati. Tasmā ukkaṭṭhāya ca setabyassa ca vivareti evamettha attho daṭṭhabbo. Antarāsaddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payuñjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti, ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti. Idha pana yojetvā eva vutto.
“正走在长途路上”的意思是:他正走在一条被称为长途的道路上,也就是一条很长的路。为什么说他正走在路上呢?据说,那天世尊这样观察:“当我走上那条路时,多纳婆罗门看到我的足迹纪念处后,就会跟着足迹一路走来,来到我坐的地方问我问题。那时,我要为他说一种真理之法。这位婆罗门将会通达三种沙门果,然后说出一篇有一万二千音节、名为‘多纳雷音’的赞颂。在我般涅槃之后,他将平息整个赡部洲生起的大争论,并分配舍利。”就是因为这个原因,他走上了那条路。“多纳婆罗门也”是说:多纳婆罗门也精通三部吠陀,正在教导五百个年轻人学技艺。那天他清早起来,整理身体,穿上价值一百钱的内衣,把一件价值五百钱的上衣披在一肩上,系好祭祀用的线绳,穿上红色皮鞋,在五百个年轻人的围绕下,也走上了同一条路。这段话就是针对这件事说的。巴利
Addhānamaggappaṭipanno hotīti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ paṭipanno hoti, dīghamagganti attho. Kasmā paṭipannoti? Taṃ divasaṃ kira bhagavā idaṃ addasa ‘‘mayi taṃ maggaṃ paṭipanne doṇo brāhmaṇo mama padacetiyāni passitvā padānupadiko hutvā mama nisinnaṭṭhānaṃ āgantvā pañhaṃ pucchissati. Athassāhaṃ ekaṃ saccadhammaṃ desessāmi . Brāhmaṇo tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhitvā dvādasapadasahassaparimāṇaṃ doṇagajjitaṃ nāma vaṇṇaṃ vatvā mayi parinibbute sakalajambudīpe uppannaṃ mahākalahaṃ vūpasametvā dhātuyo bhājessatī’’ti. Iminā kāraṇena paṭipanno. Doṇopi sudaṃ brāhmaṇoti doṇo brāhmaṇopi tayo vede paguṇe katvā pañcasate māṇavake sippaṃ vācento taṃdivasaṃ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṃ katvā satagghanakaṃ nivāsetvā pañcasatagghanakaṃ ekaṃsavaragataṃ katvā āmuttayaññasutto rattavaṭṭikā upāhanā ārohitvā pañcasatamāṇavakaparivāro tameva maggaṃ paṭipajji. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
“脚上”是指在双脚踩过的地方。“轮”是指脚印上的轮相。可是,世尊走路时,踩过的地方会显出脚印吗?不会显出。为什么?因为如来的皮肤极其细滑,力量又极大,而且出于对大众的怜悯。诸佛因为皮肤极其细滑,踩过的地方就像棉花落在上面一样,不会显出脚印的痕迹。又像力气大、速度快的骏马踩在莲叶上,也只是轻轻一踏而已;同样,如来因为力量极大,踩过的地方也只是轻轻一踏,那里不会显出脚印的痕迹。而且,诸佛身后总有大批人跟着走,他们看到导师的脚印后,不忍心踩上去,可能就会因此停下脚步。所以,在踩过的地方,即使本来会留下脚印痕迹,那痕迹也会消失。不过,多纳婆罗门是靠如来的决意才看见的。因为世尊想让某人看见自己的足迹塔时,就会针对那个人发愿:“愿某某看见。”所以,就像摩犍提婆罗门一样,这位婆罗门也是靠如来的决意才看见的。巴利
Pādesūti pādehi akkantaṭṭhānesu. Cakkānīti lakkhaṇacakkāni. Kiṃ pana bhagavato gacchantassa akkantaṭṭhāne padaṃ paññāyatīti? Na paññāyati . Kasmā? Sukhumattā mahābalattā mahājanānuggahena ca. Buddhānañhi sukhumacchavitāya akkantaṭṭhānaṃ tūlapicuno patiṭṭhitaṭṭhānaṃ viya hoti, padavaḷañjo na paññāyati. Yathā ca balavato vātajavasindhavassa paduminipattepi akkantamattameva hoti, evaṃ mahābalatāya tathāgatena akkantaṭṭhānaṃ akkantamattameva hoti, na tattha padavaḷañjo paññāyati. Buddhānañca anupadaṃ mahājanakāyo gacchati, tassa satthu padavaḷañjaṃ disvā maddituṃ avisahantassa gamanavicchedo bhaveyya. Tasmā akkantaakkantaṭṭhāne yopi padavaḷañjo bhaveyya, so antaradhāyateva. Doṇo pana brāhmaṇo tathāgatassa adhiṭṭhānavasena passi. Bhagavā hi yassa padacetiyaṃ dassetukāmo hoti, taṃ ārabbha ‘‘asuko nāma passatū’’ti adhiṭṭhāti. Tasmā māgaṇḍiyabrāhmaṇo viya ayampi brāhmaṇo tathāgatassa adhiṭṭhānavasena addasa.
“Pāsādika”(令人净信)是指能让人生起净信。“Itaraṃ”(另一者)就是它的同义词。在“Uttamadamathasamathamanuppattanti”这一句里,“uttamadamatha”(最上的调伏)指的是阿拉汉道,“uttamasamatha”(最上的寂止)指的是阿拉汉道的定,整句的意思是已经达到了这两者。“Danta”(已调伏)是指没有烦恼扰动。“Gutta”(已防护)是指被守护。“Saṃyatindriya”(已守护诸根)是指守护诸根。“Nāga”(龙/大象)是因为以下四种原因而称为“nāga”:因为不随欲等而去,因为已断烦恼而不再来,因为不作恶,以及因为具足大力。巴利
Pāsādikanti pasādajanakaṃ. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Uttamadamathasamathamanuppattanti ettha uttamadamatho nāma arahattamaggo, uttamasamatho nāma arahattamaggasamādhi, tadubhayaṃ pattanti attho . Dantanti nibbisevanaṃ. Guttanti gopitaṃ. Saṃyatindriyanti rakkhitindriyaṃ. Nāganti chandādīhi agacchanato, pahīnakilese puna anāgacchanato, āguṃ akaraṇato, balavantaṭṭhenāti catūhi kāraṇehi nāgaṃ.
在“Devo no bhavaṃ bhavissatīti”这一句里,光是“Devo no bhavaṃ”(您会成为天人吗)这样问,问题其实就已经问完了。但这位婆罗门是就未来发问,用提问的方式说:“您将来会成为一位有大威力的天王吧?”世尊也同样顺着提问的方式回答:“婆罗门,我不会成为天人。”这个道理在所有地方都一样。“Āsavānanti”指欲漏等四种漏。“Pahīnāti”指在菩提座上证得一切知智时就已断尽。“Anupalitto lokenāti”指因为断除了渴爱、见等污染,所以不被行世间所染。“Buddhoti”指因为觉悟了四圣谛,所以应当知道我是佛陀。巴利
Devo no bhavaṃ bhavissatīti ettha ‘‘devo no bhava’’nti ettāvatāpi pucchā niṭṭhitā bhaveyya, ayaṃ pana brāhmaṇo ‘‘anāgate mahesakkho eko devarājā bhavissatī’’ti anāgatavasena pucchāsabhāgeneva kathento evamāha. Bhagavāpissa pucchāsabhāgeneva kathento na kho ahaṃ, brāhmaṇa, devo bhavissāmīti āha. Esa nayo sabbattha. Āsavānanti kāmāsavādīnaṃ catunnaṃ. Pahīnāti bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇādhigameneva pahīnā. Anupalitto lokenāti taṇhādiṭṭhilepānaṃ pahīnattā saṅkhāralokena anupalitto. Buddhoti catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddho iti maṃ dhārehi.
“不被水所沾染”是指:从水中高出宝珠之量而住立、庄严着水池、使蜂群欢喜的莲花,不被水所沾染。“因此,婆罗门,我是佛”是在开示结束时,度诺婆罗门证得了三种道果,并以一万二千句宣说了名为“度诺雷音”的赞颂,说道。如来般涅槃后,他平息了赡部洲中生起的大诤论,并分配了舍利。巴利
Yenāti yena āsavena. Devūpapatyassāti devūpapatti assa mayhaṃ bhaveyya. Vihaṅgamoti ākāsacaro gandhabbakāyikadevo. Viddhastāti vidhamitā. Vinaḷīkatāti vigatanaḷā vigatabandhanā katā. Vaggūti sundaraṃ. Toyena nupalippatīti udakato ratanamattaṃ accuggamma ṭhitaṃ saraṃ sobhayamānaṃ bhamaragaṇaṃ hāsayamānaṃ toyena na lippati. Tasmā buddhosmi brāhmaṇāti desanāpariyosāne tīṇi maggaphalāni pāpuṇitvā dvādasahi padasahassehi doṇagajjitaṃ nāma vaṇṇaṃ kathesi, tathāgate ca parinibbute jambudīpatale uppannaṃ mahākalahaṃ vūpasametvā dhātuyo bhājesīti.
《不退法经》的注释巴利
7. Aparihāniyasuttavaṇṇanā
37 在第七经里,“就在涅槃附近”说的是正好在涅槃的近处行持。“安住于戒”是安住在巴帝摩卡戒上。“这样安住”就是如此安住着。“热勤”是具备精进的热忱。“从轭中得安稳”是指从四种轭中获得安稳的涅槃。“将放逸视为怖畏”就是把放逸看作可怕的事。巴利
37. Sattame nibbānasseva santiketi nibbānasantikeyeva carati. Sīle patiṭṭhitoti pātimokkhasīle patiṭṭhito. Evaṃvihārīti evaṃ viharanto. Ātāpīti ātāpena vīriyena samannāgato. Yogakkhemassāti catūhi yogehi khemassa nibbānassa. Pamāde bhayadassivāti pamādaṃ bhayato passanto.
8. 《隐退经》的注释巴利
8. Patilīnasuttavaṇṇanā
38 第八经中,“已断除各别谛”是指:那些被各别执取为“只有这个见是真实的,只有这个才是真实的”、因而被称为各别谛的诸见之谛,已被抛弃、去除、断除,所以叫已断除各别谛。“正确而不缺少、已放下的寻求”这一词中,“不缺少”即不欠缺,“已放下”即已舍弃;正确而不欠缺、已放下的寻求,就是“正确而不缺少、已放下的寻求”,意思是已彻底舍断一切寻求。“已退隐”是指已隐藏,进入独一的状态。“众多沙门婆罗门”是指许多沙门婆罗门。这里,“沙门”是指出家者,“婆罗门”是指以“婆呼”称呼他人者。“众多各别谛”是指许多各别谛。“已去除”是指已拿开。“已断除”是指已彻底拿开。“已舍弃”是指已放下。“已吐出”是指已吐出。“已解脱”是指已断除束缚。“已断除”是指已舍断。“已拒绝”是指如此拒绝之后,心不再攀缘。所有这些,都是已执取之执取的已舍离状态的说法。巴利
38. Aṭṭhame panuṇṇapaccekasaccoti ‘‘idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva sacca’’nti evaṃ pāṭiekkaṃ gahitattā paccekasaṅkhātāni diṭṭhisaccāni panuṇṇāni nīhaṭāni pahīnāni assāti panuṇṇapaccekasacco. Samavayasaṭṭhesanoti ettha avayāti anūnā, saṭṭhāti vissaṭṭhā, sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano, sammā vissaṭṭhasabbaesanoti attho. Patilīnoti nilīno ekībhāvaṃ upagato. Puthusamaṇabrāhmaṇānanti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Ettha ca samaṇāti pabbajjūpagatā, brāhmaṇāti bhovādino. Puthupaccekasaccānīti bahūni pāṭekkasaccāni. Nuṇṇānīti nīhaṭāni. Panuṇṇānīti suṭṭhu nīhaṭāni. Cattānīti vissaṭṭhāni. Vantānīti vamitāni. Muttānīti chinnabandhanāni katāni. Pahīnānīti pajahitāni. Paṭinissaṭṭhānīti yathā na puna cittaṃ ārohanti, evaṃ paṭinissajjitāni. Sabbānevetāni gahitagahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni.
“欲的寻求已被断除”,意思是:被不来道断除了。而“有的寻求”,则被阿拉汉道断除。至于“梵行的寻求”,也就是以“我要寻求、我要探索梵行”这样的方式生起的内心倾向,它同样是被阿拉汉道止息、寂灭的。但应当知道,“见的梵行寻求”是被入流道止息的。就是这样,比丘们——“就是这样”指的是:以第四禅,身行轻安、出入息寂灭的状态。而“我慢”,指的是生起“我是”的九种慢。巴利
Kāmesanā pahīnā hotīti anāgāmimaggena pahīnā. Bhavesanā pana arahattamaggena pahīyati. ‘‘Brahmacariyaṃ esissāmi gavesissāmī’’ti evaṃ pavattajjhāsayasaṅkhātā brahmacariyesanāpi arahattamaggeneva paṭippassaddhiṃ vūpasamaṃ gacchati. Diṭṭhibrahmacariyesanā pana sotāpattimaggeneva paṭippasambhatīti veditabbā. Evaṃ kho, bhikkhaveti evaṃ catutthajjhānena passaddhakāyasaṅkhāro vūpasantaassāsapassāso nāma hoti. Asmimānoti asmīti uppajjanako navavidhamāno.
在偈颂里,“欲的寻求、有的寻求”是两种寻求,再加上“梵行的寻求”,就成了三种寻求。要把它和“住在这里,寻求已被舍离”这句话连起来理解。所谓“执取真实”,就是心里抓着“这是真的、这是真的”不放;而“见处”就是被称为“见”的那些东西,因为它们生起、站得住,所以叫“高举”——这些全都叫高举。接着要和“住在这里,见处已被铲除”这句话连起来理解。那么,这些寻求是谁舍离的?这些见处是谁铲除的?是对一切贪染都已离染、渴爱灭尽而解脱的人。因为他已远离一切贪染,又具足在渴爱灭尽的涅槃中所生起的阿拉汉果解脱,所以他的寻求已舍离,见处也已铲除。他确实是寂静的——因为烦恼止息,所以寂静。轻安——因为具足身轻安和心轻安两种轻安,所以轻安。无败——因为已战胜一切烦恼而安住,不被任何东西打败。以慢的彻底止灭——就是由断除慢而彻底止灭。觉者——因为觉悟四圣谛而安住。这样,在这部经里和这些偈颂里,说的都是漏尽者。巴利
Gāthāsu kāmesanā bhavesanāti etā dve esanā, brahmacariyesanā sahāti tāhiyeva saha brahmacariyesanāti tissopi etā. Idha ṭhatvā esanā paṭinissaṭṭhāti iminā padena saddhiṃ yojanā kātabbā. Iti saccaparāmāso, diṭṭhiṭṭhānā samussayāti ‘‘iti saccaṃ iti sacca’’nti gahaṇaparāmāso ca diṭṭhisaṅkhātāyeva diṭṭhiṭṭhānā ca ye samussitattā uggantvā ṭhitattā samussayāti vuccanti, te sabbepi. Idha ṭhatvā diṭṭhiṭṭhānā samūhatāti iminā padena saddhiṃ yojanā kātabbā. Kassa pana etā esanā paṭinissaṭṭhā, ete ca diṭṭhiṭṭhānā samūhatāti? Sabbarāgavirattassa taṇhākkhayavimuttino. Yo hi sabbarāgehipi viratto, taṇhākkhaye ca nibbāne pavattāya arahattaphalavimuttiyā samannāgato, etassa esanā paṭinissaṭṭhā, diṭṭhiṭṭhānā ca samūhatā . Sa ve santoti so evarūpo kilesasantatāya santo. Passaddhoti dvīhi kāyacittapassaddhīhi passaddho. Aparājitoti sabbakilese jinitvā ṭhitattā kenaci aparājito. Mānābhisamayāti mānassa pahānābhisamayena. Buddhoti cattāri saccāni bujjhitvā ṭhito. Iti imasmiṃ suttepi gāthāsupi khīṇāsavova kathitoti.
9. 伍迦亚经的注释巴利
9. Ujjayasuttavaṇṇanā
39 39. 在第九种中,“他们遭受杀戮”意思是他们遭受杀害和死亡。“常施”是指固定的饭食布施。“随顺家族的祭祀”意思是:因为这是我们的父亲和祖父所布施的,所以应当依照家族代代相传的方式来进行祭祀、应当布施。“马祭”等当中,“马”在这里是献祭之物,所以叫马祭;这是指以两种辅助祭祀、设置二十一根祭柱,除了土地和仆人之外,其余一切财富都作为布施献出的那种祭祀的名称。“人祭”是指以人作为献祭之物,这是指以四种辅助祭祀、连同土地,如同马祭中所说的财富布施那样献出的那种祭祀的名称。“掷杖祭”是指在祭祀中掷杖,这是指每天掷杖,在杖落之处作祭坛,以可收摄的祭柱等,从萨罗萨提河沉没之处开始逆流而上的方式所应献出的一切祭祀的名称。“苏摩祭”是指在祭祀中饮力,这是应依一种助祭法、使用十七头牲畜、以孟加拉苹果树为祭柱、具备十七种布施的祭祀的名称。“无闩”是指此处没有门闩。这是指以九种辅助祭祀、连同土地和仆人,如同马祭中所说的财富布施那样,名为一切祭的变体即马祭变体的那种祭祀的名称。“大营造”是指大事业、大应作。此外,由于杀生营造的广大,也即是“大营造”。在“它们没有大果报”这句中,是以“无余”之义而作“有余”之相。因此,以所愿之果来说,它们确实是无果的,这是意思。而这也是就杀生营造本身而说的。然而其中若间或有人布施,那由于被这种营造所损害,所以没有大果报,只有微小的果报,这是意思。“被杀”即被杀。“常随顺家族祭祀”是指那些其他随顺家族祭祀的人,因为曾被先人祭祀过,所以后人也在祭祀,这是意思。“更好”即只有殊胜。“不更恶”即没有任何恶。巴利
39. Navame saṅghātaṃ āpajjantīti vadhaṃ maraṇaṃ āpajjanti. Niccadānanti salākabhattaṃ. Anukulayaññanti amhākaṃ pitūhi pitāmahehi dinnattā evaṃ kulānukulavasena yajitabbaṃ, dātabbanti attho. Assamedhantiādīsu assamettha medhantīti assamedho, dvīhi pariyaññehi yajitabbassa ekavīsatiyūpassa ṭhapetvā bhūmiñca purise ca avasesasabbavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Purisamettha medhantīti purisamedho, catūhi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Sammamettha pāsantīti sammāpāso, divase divase sammaṃ khipitvā tassa patitokāse vediṃ katvā saṃhārimehi yūpādīhi sarassatinadiyā nimuggokāsato pabhuti paṭilomaṃ gacchantena yajitabbassa sabbayāgassetaṃ adhivacanaṃ. Vājamettha pivantīti vājapeyyaṃ, ekena pariyaññena sattarasahi pasūhi yajitabbassa beluvayūpassa sattarasakadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo. Navahi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā purisehi ca assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa sabbamedhapariyāyanāmassa assamedhavikappassetaṃ adhivacanaṃ. Mahārambhāti mahākiccā mahākaraṇīyā. Apica pāṇātipātasamārambhassa mahantatāyapi mahārambhāyeva. Na te honti mahapphalāti ettha niravasesatthe sāvasesarūpanaṃ kataṃ. Tasmā iṭṭhaphalena nipphalāva hontīti attho. Idañca pāṇātipātasamārambhameva sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana tattha antarantarā dānaṃ diyyati, taṃ iminā samārambhena upahatattā mahapphalaṃ na hoti, mandaphalaṃ hotīti attho. Haññareti haññanti. Yajanti anukulaṃ sadāti ye aññe anukulaṃ yajanti, pubbapurisehi yiṭṭhattā pacchimapurisāpi yajantīti attho. Seyyo hotīti visesova hoti. Na pāpiyoti pāpaṃ kiñci na hoti.
第10章 伍达义经的注释巴利
10. Udāyisuttavaṇṇanā
40 第十经中:“积集”就是堆聚起来。“无杀生造作”就是远离杀生之举。“祭祀”指应当布施的财物,因为它应当被献出,所以称为祭祀。“适时”就是正当合适到来之时。“他们亲近”就是他们前往。“已超越家族”就是已经超越轮回中的家系和趣向。“精通祭祀者”就是善于四地祭祀的人。“在祭施”就是平常的布施。“在信施”就是对亡者的布施。作了“献供”就是准备好了应当供奉的布施物。“在良田,即梵行者中”意思是在被称为梵行者的良田。“善得”就是很好地获得。“在应受供养者中行施”就是对于应受供养者所行的布施,那被称为善献、善祭、善得。“有信者”就是由于对佛、法、僧功德的信仰而有信。“以解脱心”就是以放舍之心。以此显示他的解脱施。巴利
40. Dasame abhisaṅkhatanti rāsikataṃ. Nirārambhanti pāṇasamārambharahitaṃ. Yaññanti deyyadhammaṃ. Tañhi yajitabbattā yaññanti vuccati. Kālenāti yuttappattakālena. Upasaṃyantīti upagacchanti. Kulaṃ gatinti vaṭṭakulañceva vaṭṭagatiñca atikkantā. Yaññassakovidāti catubhūmakayaññe kusalā. Yaññeti pakatidāne. Saddheti matakadāne. Habyaṃ katvāti hunitabbaṃ deyyadhammaṃ upakappetvā. Sukhette brahmacārisūti brahmacārisaṅkhāte sukhettamhīti attho. Suppattanti suṭṭhu pattaṃ. Dakkhiṇeyyesu yaṃ katanti yaṃ dakkhiṇāya anucchavikesu upakappitaṃ, taṃ suhutaṃ suyiṭṭhaṃ suppattanti attho. Saddhoti buddhadhammasaṅghaguṇānaṃ saddahanatāya saddho. Muttena cetasāti vissaṭṭhena cittena. Imināssa muttacāgaṃ dīpetīti.