1. 当面经注释
1. Sammukhībhāvasuttavaṇṇanā
4141. 第五品初经的“sammukhībhāvā”指“以现前”,即“以现前的方式”,义为“存在”。“pasavati”是“产生”,即“获得”。“saddhāya sammukhībhāvā”是“以信的现前”:因为如果没有信,便不会有应施之物,也不会有名为应供者的接受者,那么如何造作福业呢?但由这些的现前,便能造作,故说“以信的现前”等。于此,有两种事物容易获得,即所施物与应供者,然而信却难生起。凡夫的信不稳固,随境而转,是故就连大目犍连尊者这样的上首弟子,亦不能为他人的信心作保证。因此他说:‘贤友,我可为你保证两事:财富与寿命;但信心,唯有你自己能为自己保证。’(《优陀那》18)
41. Pañcamassa paṭhame sammukhībhāvāti sammukhībhāvena, vijjamānatāyāti attho. Pasavatīti paṭilabhati. Saddhāya sammukhībhāvāti yadi hi saddhā na bhaveyya, deyyadhammo na bhaveyya, dakkhiṇeyyasaṅkhātā paṭiggāhakapuggalā na bhaveyyuṃ, kathaṃ puññakammaṃ kareyya. Tesaṃ pana sammukhībhāvena sakkā kātunti tasmā ‘‘saddhāya sammukhībhāvā’’tiādimāha. Ettha ca dve dhammā sulabhā deyyadhammā ceva dakkhiṇeyyā ca, saddhā pana dullabhā. Puthujjanassa hi saddhā athāvarā padavārena nānā hoti, teneva mahāmoggallānasadisopi aggasāvako pāṭibhogo bhavituṃ asakkonto āha – ‘‘dvinnaṃ kho te ahaṃ, āvuso, dhammānaṃ pāṭibhogo bhogānañca jīvitassa ca, saddhāya pana tvaṃyeva pāṭibhogo’’ti (udā. 18).
2. 处经注释
2. Tiṭhānasuttavaṇṇanā
4242. 第二经中的“vigatamalamaccherena”是“已远离垢秽与悭吝的人”,即远离了悭吝之垢。“muttacāgo”是“解脱的施舍者”,指放舍、放下。“payatapāṇī”是“手常清净”,即手洁净。因为无信之人,纵然洗手百次,其手仍是污秽的;具信者则因乐于布施,手虽有垢,亦如同洗净。“vossaggarato”是“乐舍者”,指乐于名为弃舍的布施。“yācayogo”是“堪受乞者”,指适合被乞求,或与乞求者相关,也就是可被求取之人。“dānasaṃvibhāgarato”是“乐于布施与分享者”,指在布施的同时也作分享,故说乐于布施与分享。
42. Dutiye vigatamalamaccherenāti vigatamacchariyamalena. Muttacāgoti vissaṭṭhacāgo. Payatapāṇīti dhotahattho. Assaddho hi satakkhattuṃ hatthe dhovitvāpi malinahatthova hoti, saddho pana dānābhiratattā malinahatthopi dhotahatthova. Vossaggaratoti vossaggasaṅkhāte dāne rato. Yācayogoti yācituṃ yutto, yācakehi vā yogo assātipi yācayogo. Dānasaṃvibhāgaratoti dānaṃ dadanto saṃvibhāgañca karonto dānasaṃvibhāgarato nāma hoti.
「dassanakāmo sīlavantaṃ」是「想要见持戒者的人」,意思是即使要走十由旬、二十、三十甚至一百由旬,也想去见具足戒的人,就像华氏城的婆罗门和净信天大王那样。据说,在华氏城城门的厅堂里,有两位婆罗门坐着,听到住于黑藤亭的大象战士长老的功德事迹,心想:‘我们应该去见那位比丘。’于是两人出发。其中一人在途中去世。另一人到达海岸,乘船在大渡口港上岸,来到阿努罗陀普勒城,问:‘黑藤亭在哪里?’人们告诉他:‘在卢诃那地区。’他渐次到达长老的住处,在小城市村的一间主要屋舍里住下,为长老准备食物。清晨起来,问明长老住处后,便前往,站在人群外,远远看见长老走来,就在原地顶礼一次,然后再走上前去,紧紧握住长老的双踝顶礼,说:‘尊者,您真高啊!’长老身高适中,不算太高也不算矮,于是再次问他:‘我并不是特别高,而是你们的功德高过深色的大海,遍覆了整个赡部洲大地。而我当时坐在华氏城城门处,就听到了您的功德事迹。’他把乞食供养给长老,又为自己准备了僧衣。在长老跟前出家后,依止长老的教诲,只过了几天就证得了阿拉汉果。
Dassanakāmo sīlavatanti dasapi yojanāni vīsampi tiṃsampi yojanasatampi gantvā sīlasampanne daṭṭhukāmo hoti pāṭaliputtakabrāhmaṇo viya saddhātissamahārājā viya ca. Pāṭaliputtassa kira nagaradvāre sālāya nisinnā dve brāhmaṇā kāḷavallimaṇḍapavāsimahānāgattherassa guṇakathaṃ sutvā ‘‘amhehi taṃ bhikkhuṃ daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti dvepi janā nikkhamiṃsu. Eko antarāmagge kālamakāsi. Eko samuddatīraṃ patvā nāvāya mahātitthapaṭṭane oruyha anurādhapuraṃ āgantvā ‘‘kāḷavallimaṇḍapo kuhi’’nti pucchi. Rohaṇajanapadeti. So anupubbena therassa vasanaṭṭhānaṃ patvā cūḷanagaragāme dhuraghare nivāsaṃ gahetvā therassa āhāraṃ sampādetvā pātova vuṭṭhāya therassa vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā gantvā janapariyante ṭhito theraṃ dūratova āgacchantaṃ disvā sakiṃ tattheva ṭhito vanditvā puna upasaṅkamitvā gopphakesu daḷhaṃ gahetvā vandanto ‘‘uccā, bhante, tumhe’’ti āha. Thero ca nātiucco nātirasso pamāṇayuttova, tena naṃ puna āha – ‘‘nātiuccā tumhe, tumhākaṃ pana guṇā mecakavaṇṇassa samuddassa matthakena gantvā sakalajambudīpatalaṃ ajjhottharitvā gatā, ahampi pāṭaliputtanagaradvāre nisinno tumhākaṃ guṇakathaṃ assosi’’nti. So therassa bhikkhāhāraṃ datvā attano ticīvaraṃ paṭiyādetvā therassa santike pabbajitvā tassovāde patiṭṭhāya katipāheneva arahattaṃ pāpuṇi.
净信天大王也曾问道:“尊者,请为我指示一位值得我礼拜的圣者。”比丘们告诉他:“住在吉祥寺的拘吒天长老。”于是国王率领众多随从,走了五由旬的路程前往。长老问比丘僧团:“贤友,这是什么喧闹声?”比丘们回答:“尊者,国王为了见您来了。”长老心想:“我已经这么大年纪了,还去王宫做什么呢?”便躺卧在昼住处的床上,在地上划了一道线。国王问:“长老在哪里?”听人说“在昼住处”,便去那里,看见长老在地上划线,心想:“一个漏尽者不会有这种手的不安举动,这人不是漏尽者。”因此没有顶礼便转身回去了。比丘僧团对长老说:“尊者,您为什么让这样有信心、有净心的国王感到失望呢?”长老说:“贤友们,守护国王的净信并非你们的责任,而是我这位大长老的责任。”后来,长老将要入无余涅槃界而般涅槃时,他对比丘僧团说:“在我的尖顶屋里,请再铺一个结跏趺座。”铺好之后,长老决意:“愿这尖顶屋不要停在空中,等到国王看见的时候再落下来。”然后便般涅槃。尖顶屋随即从空中飞越五由旬路程。在五由旬的沿途上,那些能持幢的树木纷纷举起了幢幡;灌木丛林也都朝向尖顶屋而立。
Saddhātissamahārājāpi, ‘‘bhante, mayhaṃ vanditabbayuttakaṃ ekaṃ ayyaṃ ācikkhathā’’ti pucchi. Bhikkhū ‘‘maṅgalavāsī kuṭṭatissatthero’’ti āhaṃsu. Rājā mahāparivārena pañcayojanamaggaṃ agamāsi. Thero ‘‘kiṃ saddo eso, āvuso’’ti bhikkhusaṅghaṃ pucchi. ‘‘Rājā, bhante, tumhākaṃ dassanatthāya āgato’’ti. Thero cintesi – ‘‘kiṃ mayhaṃ mahallakakāle rājagehe kamma’’nti divāṭṭhāne mañce nipajjitvā bhūmiyaṃ lekhaṃ likhanto acchi. Rājā ‘‘kahaṃ thero’’ti pucchitvā ‘‘divāṭṭhāne’’ti sutvā tattha gacchanto theraṃ bhūmiyaṃ lekhaṃ likhantaṃ disvā ‘‘khīṇāsavassa nāma hatthakukkuccaṃ natthi, nāyaṃ khīṇāsavo’’ti avanditvāva nivatti. Bhikkhusaṅgho theraṃ āha – ‘‘bhante, evaṃvidhassa saddhassa pasannassa rañño kasmā vippaṭisāraṃ karitthā’’ti. ‘‘Āvuso, rañño pasādarakkhanaṃ na tumhākaṃ bhāro, mahallakattherassa bhāro’’ti vatvā aparabhāge anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyanto bhikkhusaṅghaṃ āha – ‘‘mayhaṃ kūṭāgāramhi aññampi pallaṅkaṃ attharathā’’ti. Tasmiṃ atthate thero – ‘‘idaṃ kūṭāgāraṃ antare appatiṭṭhahitvā raññā diṭṭhakāleyeva bhūmiyaṃ patiṭṭhātū’’ti adhiṭṭhahitvā parinibbāyi. Kūṭāgāraṃ pañcayojanamaggaṃ ākāsena agamāsi. Pañcayojanamagge dhajaṃ dhāretuṃ samatthā rukkhā dhajapaggahitāva ahesuṃ. Gacchāpi gumbāpi sabbe kūṭāgārābhimukhā hutvā aṭṭhaṃsu.
众人也送信给国王:“长老已经般涅槃了,尖顶屋正从空中飞来。”国王不信。尖顶屋从空中飞来,右绕塔园,来到石塔所在之处。石塔连同基座一起跃起,立在尖顶屋的顶上,同时成千的“善哉”声响起。那时,一位名叫大虎长老的比丘,正坐在铜殿第七层的尖顶屋里为比丘们作律法羯磨,听到那个声音便问:“这是什么声音?”答:“尊者,吉祥寺的拘吒天长老般涅槃了,尖顶屋从五由旬外经由空中飞来,那里发出的是善哉声。”大虎长老说:“贤友们,靠着这位具大福德者,我们也将受到恭敬。”于是他请求弟子们原谅,便直接从空中飞来,进入那座尖顶屋,在第二个座位上坐下,入无余涅槃界而般涅槃。国王拿着香、花、香粉等前来,看见尖顶屋停在空中,便向尖顶屋作供养。那时,尖顶屋降下来,落在地上。国王以盛大的供奉举行遗体仪式,收取舍利并建造了塔庙。这便是所谓“想见持戒者”之人的事例。
Raññopi paṇṇaṃ pahiṇiṃsu ‘‘thero parinibbuto, kūṭāgāraṃ ākāsena āgacchatī’’ti. Rājā na saddahi. Kūṭāgāraṃ ākāsena gantvā thūpārāmaṃ padakkhiṇaṃ katvā silācetiyaṭṭhānaṃ agamāsi. Cetiyaṃ saha vatthunā uppatitvā kūṭāgāramatthake aṭṭhāsi, sādhukārasahassāni pavattiṃsu . Tasmiṃ khaṇe mahābyagghatthero nāma lohapāsāde sattamakūṭāgāre nisinno bhikkhūnaṃ vinayakammaṃ karonto taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ saddo eso’’ti paṭipucchi. Bhante, maṅgalavāsī kuṭṭatissatthero parinibbuto, kūṭāgāraṃ pañcayojanamaggaṃ ākāsena āgataṃ, tattha so sādhukārasaddoti. Āvuso, puññavante nissāya sakkāraṃ labhissāmāti antevāsike khamāpetvā ākāseneva āgantvā taṃ kūṭāgāraṃ pavisitvā dutiyamañce nisīditvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Rājā gandhapupphacuṇṇāni ādāya gantvā ākāse ṭhitaṃ kūṭāgāraṃ disvā kūṭāgāraṃ pūjesi. Tasmiṃ khaṇe kūṭāgāraṃ otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhitaṃ. Rājā mahāsakkārena sarīrakiccaṃ kāretvā dhātuyo gahetvā cetiyaṃ akāsi. Evarūpā sīlavantānaṃ dassanakāmā nāma honti.
“欲听正法”是指想要听闻如来所宣说的正法,就如行乞食者长老等人那样。据说,在恒河林苑的空地上,有三十位比丘入雨安居。每逢半月布萨日,他们便会讲说“乐于修习、满足于四资具的伟大圣族”。有一位行乞食者长老后到,坐在隐蔽之处。这时,一条牛鼻蛇用利齿咬住他的小腿肚,犹如用钳子夹住一般。长老看了看那条牛鼻蛇,心想:“今天我不能让这条蛇障碍我听法。”于是他捉住蛇放入袋中,系紧袋口,放在不远处,继续坐着听法。曙光出现、蛇毒被压制、长老证得三果、毒液从咬伤处渗入大地、说法长老结束开示——这一切全都发生在同一刹那。随后长老说道:“贤友们,我捉到了一个贼。”他解开袋子,放走了牛鼻蛇。比丘们看见后问道:“尊者,您什么时候被咬的?”长老回答:“贤友们,昨天傍晚。”比丘们又问:“尊者,您为什么要做这么危险的事呢?”长老说:“贤友们,如果当时我说‘我被蛇咬了’,就不会得到这么大的利益了。”这就是行乞食者长老的故事。
Saddhammaṃ sotumicchatīti tathāgatappaveditaṃ saddhammaṃ sotukāmo hoti piṇḍapātikattherādayo viya. Gaṅgāvanavāliaṅgaṇamhi kira tiṃsa bhikkhū vassaṃ upagatā anvaddhamāsaṃ uposathadivase catupaccayasantosabhāvanārāmamahāariyavaṃsañca (a. ni. 4.28) kathenti. Eko piṇḍapātikatthero pacchābhāgena āgantvā paṭicchannaṭṭhāne nisīdi. Atha naṃ eko gonaso jaṅghapiṇḍimaṃsaṃ saṇḍāsena gaṇhanto viya ḍaṃsi. Thero olokento gonasaṃ disvā ‘‘ajja dhammassavanantarāyaṃ na karissāmī’’ti gonasaṃ gahetvā thavikāya pakkhipitvā thavikāmukhaṃ bandhitvā avidūre ṭhāne ṭhapetvā dhammaṃ suṇantova nisīdi. Aruṇuggamanañca visaṃ vikkhambhetvā therassa tiṇṇaṃ phalānaṃ pāpuṇanañca visassa daṭṭhaṭṭhāneneva otaritvā pathavipavisanañca dhammakathikattherassa dhammakathāniṭṭhāpanañca ekakkhaṇeyeva ahosi. Tato thero āha – ‘‘āvuso eko me coro gahito’’ti thavikaṃ muñcitvā gonasaṃ vissajjesi. Bhikkhū disvā ‘‘kāya velāya daṭṭhattha, bhante’’ti pucchiṃsu. Hiyyo sāyanhasamaye, āvusoti. Kasmā, bhante, evaṃ bhāriyaṃ kammaṃ karitthāti. Āvuso, sacāhaṃ dīghajātikena daṭṭhoti vadeyyaṃ, nayimaṃ ettakaṃ ānisaṃsaṃ labheyyanti. Idaṃ tāva piṇḍapātikattherassa vatthu.
在长潭,提沙大村提沙大寺有一位年轻比丘,听闻“诵大本生经的长老将开讲千偈的《大韦桑答拉本生》”,便从那里出发,于一日间赶了九由旬的路。就在他到达的那一刻,长老开始说法。这位年轻比丘因长途跋涉,身体极为疲惫,只记下了序分偈和结尾偈。当长老说完“此已说”并起身将要离去时,他站在那里哭泣,心想:“我白白奔波了这一趟。”有人听见此事,便去禀告长老:“尊者,有位年轻比丘从提沙大寺来,本为听您说法,如今因身体过于疲惫,觉得白跑一趟,正在那里哭泣。”长老说:“去告诉他,明日我再讲一次。”第二天,他听了长老说法,证得了入流果。
Dīghavāpiyampi ‘‘mahājātakabhāṇakatthero gāthāsahassaṃ mahāvessantaraṃ kathessatī’’ti tissamahāgāme tissamahāvihāravāsī eko daharo sutvā tato nikkhamitvā ekāheneva navayojanamaggaṃ āgato. Tasmiṃyeva khaṇe thero dhammakathaṃ ārabhi. Daharo dūramaggāgamanena sañjātakāyadarathattā paṭṭhānagāthāya saddhiṃ avasānagāthaṃyeva vavatthapesi. Tato therassa ‘‘idamavocā’’ti vatvā uṭṭhāya gamanakāle ‘‘mayhaṃ āgamanakammaṃ moghaṃ jāta’’nti rodamāno aṭṭhāsi. Eko manusso taṃ kathaṃ sutvā gantvā therassa ārocesi, ‘‘bhante, ‘tumhākaṃ dhammakathaṃ sossāmī’ti eko daharabhikkhu tissamahāvihārā āgato, so ‘kāyadarathabhāvena me āgamanaṃ moghaṃ jāta’nti rodamāno ṭhito’’ti. Gacchatha saññāpetha naṃ ‘‘puna sve kathessāmā’’ti. So punadivase therassa dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphalaṃ pāpuṇi.
还有一位住在乌刺拘利枳尼的妇女,正在给幼儿喂奶时,听说“有位名为大无畏的长部诵者长老在开示圣种行道”,便走了五由旬的路。当日间说法长老刚刚就座,她便进入精舍,将孩子放在地上躺着,自己站着听日间说法长老说法。待诵经长老起身后,大无畏长部诵者长老便开始讲说“乐于修习、满足于四资具的广大圣种”。她就那样站着受持。长老只解说了前三种资具,便做出将要起身的样子。那位近事女说:“尊者,您说‘我要开示圣种’,却吃了精致的美食,喝了甘甜的饮品,还用甘草棒、油等制成药服下,如今到了该讲说之处,您却要起身!”长老说:“善哉,姊妹。”接着便继续安立乐于修习的法门。当长老说出“此已说”的结语、曙光出现,以及近事女证得入流果,这三件事发生在同一个刹那。
Aparāpi ullakolikaṇṇivāsikā ekā itthī puttakaṃ pāyamānā ‘‘dīghabhāṇakamahāabhayatthero nāma ariyavaṃsapaṭipadaṃ kathetī’’ti sutvā pañcayojanamaggaṃ gantvā divākathikattherassa nisinnakāleyeva vihāraṃ pavisitvā bhūmiyaṃ puttaṃ nipajjāpetvā divākathikattherassa ṭhitakāva dhammaṃ assosi. Sarabhāṇake there uṭṭhite dīghabhāṇakamahāabhayatthero catupaccayasantosabhāvanārāmamahāariyavaṃsaṃ ārabhi. Sā ṭhitakāva paggaṇhāti. Thero tayo eva paccaye kathetvā uṭṭhānākāraṃ akāsi. Sā upāsikā āha – ‘‘ayyo, ‘ariyavaṃsaṃ kathessāmī’ti siniddhabhojanaṃ bhuñjitvā madhurapānakaṃ pivitvā yaṭṭhimadhukatelādīhi bhesajjaṃ katvā kathetuṃ yuttaṭṭhāneyeva uṭṭhahatī’’ti. Thero ‘‘sādhu, bhaginī’’ti vatvā upari bhāvanārāmaṃ paṭṭhapesi. Aruṇuggamanañca therassa ‘‘idamavocā’’ti vacanañca upāsikāya sotāpattiphaluppatti ca ekakkhaṇeyeva ahosi.
还有一位住在迦蓝巴罗的妇女,怀抱着儿子,心想“我要去听法”,便前往彩画山。她倚着一棵树,将孩子放下躺着,自己站着听法。后夜时分,一条长蛇当着她的面,用四颗毒牙咬了睡在旁边的孩子,随即离去。她心想:“若我说‘我的儿子被蛇咬了’,便会障碍我听法。在这轮回流转中,这孩子不知曾经多少次做过我的儿子,我还是应当继续行法。”于是,她整夜三时都站着领受佛法,证得入流果后,天明曙光出现时,藉由真实语的力量为儿子解除了蛇毒,然后抱起儿子回去了。像这样的人,即称为“欲听闻法者”。
Aparāpi kaḷamparavāsikā itthī aṅkena puttaṃ ādāya ‘‘dhammaṃ sossāmī’’ti cittalapabbataṃ gantvā ekaṃ rukkhaṃ nissāya dārakaṃ nipajjāpetvā sayaṃ ṭhitakāva dhammaṃ suṇāti. Rattibhāgasamanantare eko dīghajātiko tassā passantiyāyeva samīpe nipannadārakaṃ catūhi dāṭhāhi ḍaṃsitvā agamāsi. Sā cintesi – ‘‘sacāhaṃ ‘putto me sappena daṭṭho’ti vakkhāmi, dhammassa antarāyo bhavissati. Anekakkhattuṃ kho pana me ayaṃ saṃsāravaṭṭe vaṭṭantiyā putto ahosi, dhammameva carissāmī’’ti tiyāmarattiṃ ṭhitakāva dhammaṃ paggaṇhitvā sotāpattiphale patiṭṭhāya aruṇe uggate saccakiriyāya puttassa visaṃ nimmathetvā puttaṃ gahetvā gatā. Evarūpā puggalā dhammaṃ sotukāmā nāma honti.
3. 义利经(Atthavasasutta)注释
3. Atthavasasuttavaṇṇanā
43第三句:「诸比丘,见有三种义利而……」,是指看到了三种利益、三种原因。「完全合适」指确实适当。「那位说法者」指宣说四圣谛法的人。「义之领受者」指以智慧领受义注的人。「法之领受者」指领受巴利圣典中法义的人。
43. Tatiye tayo, bhikkhave, atthavase sampassamānenāti tayo atthe tīṇi kāraṇāni passantena. Alamevāti yuttameva. Yo dhammaṃ desetīti yo puggalo catusaccadhammaṃ pakāseti. Atthappaṭisaṃvedīti aṭṭhakathaṃ ñāṇena paṭisaṃvedī. Dhammappaṭisaṃvedīti pāḷidhammaṃ paṭisaṃvedī.
4. 言论发起经(Kathāpavattisutta)注释
4. Kathāpavattisuttavaṇṇanā
44第四句:「由处」指由于这些原因。「能发起」指无有障碍、能导向解脱。
44. Catutthe ṭhānehīti kāraṇehi. Pavattinīti appaṭihatā niyyānikā.
《贤者经》(Paṇḍitasutta)注释
5. Paṇḍitasuttavaṇṇanā
45第五句:「贤者所施设」指由贤者们所建立、宣说与称扬的。「善士所施设」指由善士、大人所建立、宣说与称扬的。「不害」就是悲悯及其前方便。「自制」指持戒的自制。「调伏」指根律仪,或者依布萨而调伏自身。在《满月经》中提到的「调伏」、《旷野经》中提到的「忍耐」,以及该经中提到的「智慧」,在此处也同样适用。「奉事父母」即对母亲的守护、保护与照料。「寂静者」在其他地方指佛陀、独觉佛、圣弟子,他们被称为寂静者;但在此处则指那些奉事父母的人。因此,从“最上”的意义上说,他们是「寂静者」;从“殊胜行”的意义上说,他们是「梵行者」。“这即是被善士所称扬的奉事父母”——应如是理解这里的含义。「善士们的这些处」
45. Pañcame paṇḍitapaññattānīti paṇḍitehi paññattāni kathitāni pasatthāni. Sappurisapaññattānīti sappurisehi mahāpurisehi paññattāni kathitāni pasatthāni. Ahiṃsāti karuṇā ceva karuṇāpubbabhāgo ca. Saṃyamoti sīlasaṃyamo. Damoti indriyasaṃvaro, uposathavasena vā attadamanaṃ, puṇṇovāde (ma. ni. 3.395 ādayo; saṃ. ni. 4.88 ādayo) damoti vuttā khantipi āḷavake (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 183 ādayo) vuttā paññāpi imasmiṃ sutte vaṭṭatiyeva. Mātāpitu upaṭṭhānanti mātāpitūnaṃ rakkhanaṃ gopanaṃ paṭijagganaṃ. Santānanti aññattha buddhapaccekabuddhaariyasāvakā santo nāma, idha pana mātāpituupaṭṭhākā adhippetā. Tasmā uttamaṭṭhena santānaṃ , seṭṭhacariyaṭṭhena brahmacārīnaṃ. Idaṃ mātāpituupaṭṭhānaṃ sabbhi upaññātanti evamettha attho daṭṭhabbo. Sataṃ etāni ṭhānānīti santānaṃ uttamapurisānaṃ etāni ṭhānāni kāraṇāni. Ariyo dassanasampannoti idha imesaṃyeva tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ kāraṇena ariyo ceva dassanasampanno ca veditabbo, na buddhādayo na sotāpannā. Atha vā sataṃ etāni ṭhānānīti mātupaṭṭhānaṃ pitupaṭṭhānanti etāni ṭhānāni santānaṃ uttamapurisānaṃ kāraṇānīti evaṃ mātāpituupaṭṭhākavasena imissā gāthāya attho veditabbo. Mātāpituupaṭṭhākoyeva hi idha ‘‘ariyo dassanasampanno’’ti vutto. Sa lokaṃ bhajate sivanti so khemaṃ devalokaṃ gacchatīti.
《持戒者经》(Sīlavantasutta)注释
6. Sīlavantasuttavaṇṇanā
46第六句中,「由三处」(tīhi ṭhānehīti)是指由三种原因(kāraṇa)。「以身」(Kāyenāti)等,是指见到比丘们前来时,便起身迎接;离去时,便随行相送;在集会堂中洒扫、涂抹地面等;铺设座位;供奉饮水——如是名为「以身生福」。见到比丘僧团乞食时,便说:“请供养粥、饭食,请供养酥油、鲜奶油等,请以香、花等供养,请持守布萨,请听法,请礼敬塔庙”——如是名为「以语生福」。见到比丘们乞食时,内心作意“愿他们有所得”——如是名为「以意生福」。「生」(Pasavantīti)即获得、得到。这里所说的福,包括世间福、出世间福,以及二者兼具的福。
46. Chaṭṭhe tīhi ṭhānehīti tīhi kāraṇehi. Kāyenātiādīsu bhikkhū āgacchante disvā paccuggamanaṃ karontā gacchante anugacchantā āsanasālāya sammajjanaupalepanādīni karontā āsanāni paññāpentā pānīyaṃ paccupaṭṭhāpentā kāyena puññaṃ pasavanti nāma. Bhikkhusaṅghaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā ‘‘yāguṃ detha, bhattaṃ detha, sappinavanītādīni detha, gandhapupphādīhi pūjetha, uposathaṃ upavasatha, dhammaṃ suṇātha, cetiyaṃ vandathā’’tiādīni vadantā vācāya puññaṃ pasavanti nāma. Bhikkhū piṇḍāya carante disvā ‘‘labhantū’’ti cintentā manasā puññaṃ pasavanti nāma. Pasavantīti paṭilabhanti. Puññaṃ panettha lokiyalokuttaramissakaṃ kathitaṃ.
《有为相经》(Saṅkhatalakkhaṇasutta)注释
7. Saṅkhatalakkhaṇasuttavaṇṇanā
47第七经中,「有为的」(saṅkhatassāti)是指由诸缘和合而造作出来的。「有为相」是指令人了知“这是有为”的根据、标记。「生起」即是生。「灭」即是坏灭。「住立后的变化」称为老。在这里,「有为」指三界的一切法,而道与果因不可作为观照的对象,此处不论。生起等便名为“有为相”。其中,生起的刹那即是「生起」;住立的刹那即是「老」;坏灭的刹那即是「灭」。相不是有为,有为也不是相;然而依于相,有为得以被认定。如同对于象、马、牛、水牛等,以矛、桩等作为标记来识别,这些标记并非象等本身,象等亦非标记;然由这些标记,便可了知“这是某人的象,这是某人的马”等。应知此中道理亦是如此。
47. Sattame saṅkhatassāti paccayehi samāgantvā katassa. Saṅkhatalakkhaṇānīti saṅkhataṃ etanti sañjānanakāraṇāni nimittāni. Uppādoti jāti. Vayoti bhedo. Ṭhitassa aññathattaṃ nāma jarā. Tattha saṅkhatanti tebhūmakā dhammā. Maggaphalāni pana asammasanūpagattā idha na kathīyanti. Uppādādayo saṅkhatalakkhaṇā nāma. Tesu uppādakkhaṇe uppādo, ṭhānakkhaṇe jarā, bhedakkhaṇe vayo. Lakkhaṇaṃ na saṅkhataṃ, saṅkhataṃ na lakkhaṇaṃ , lakkhaṇena pana saṅkhataṃ paricchinnaṃ. Yathā hatthiassagomahiṃsādīnaṃ sattisūlādīni sañjānanalakkhaṇāni na hatthiādayo, napi hatthiādayo lakkhaṇāneva, lakkhaṇehi pana te ‘‘asukassa hatthī, asukassa asso, asukahatthī, asukaasso’’ti vā paññāyanti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.
《无为之相经》(Asaṅkhatalakkhaṇasutta)注释
8. Asaṅkhatalakkhaṇasuttavaṇṇanā
48第八经中,「无为的」:谓非由诸缘和合而造作的。「无为之相」:即令人了知“这是无为”的根据、标记。以“不现见生起”等语,说明了无有生、老、坏灭。正是由于无有生起等,故知为「无为」。
48. Aṭṭhame asaṅkhatassāti paccayehi samāgantvā akatassa. Asaṅkhatalakkhaṇānīti asaṅkhataṃ etanti sañjānanakāraṇāni nimittāni. Na uppādo paññāyatītiādīhi uppādajarābhaṅgānaṃ abhāvo vutto. Uppādādīnañhi abhāvena asaṅkhatanti paññāyati.
9. 山王经注释
9. Pabbatarājasuttavaṇṇanā
49第九经中,「大娑罗树」:即大树。「族主」:指家族中的年长者。「岩石的」:指由岩石构成的。「在阿兰若」:指在没有聚落的地方。「梵天」:意为“大”。「在林中」:指在旷野。「林主」:即树林中的年长者。在此,「已行法」:指已践行那被称为趣向善趣之道的法。
49. Navame mahāsālāti mahārukkhā. Kulapatinti kulajeṭṭhakaṃ. Seloti silāmayo. Araññasminti agāmakaṭṭhāne. Brahmāti mahanto. Vaneti aṭaviyaṃ. Vanappatīti vanajeṭṭhakā. Idha dhammaṃ caritvāna, maggaṃ sugatigāminanti sugatigāmikamaggasaṅkhātaṃ dhammaṃ caritvā.
10. 应作精勤经注释
10. Ātappakaraṇīyasuttavaṇṇanā
50第十经中,「应作精勤」:即应当修习的精进。「为令未生起」:是为了未生起(之善法)的生起,即“我将成就未生起的(善法)”,基于这一原因而必须修行,这就是其含义。后面的内容也遵循同样的道理。「属于身体的」:指由身体所产生的。「苦受」:即令人痛苦的感受。「猛利的」:指粗重,或因有逼迫性而称为猛利。「粗的」:指粗糙的。「烈的」:指尖锐的。「不可意的」:指不甜美的。「不可悦的」:指不能让心增长欢喜的。「夺命的」:指能夺走生命的。「堪忍」:为能忍受,为能忍耐,为能安忍。
50. Dasame ātappaṃ karaṇīyanti vīriyaṃ kātuṃ yuttaṃ. Anuppādāyāti anuppādatthāya, anuppādaṃ sādhessāmīti iminā kāraṇena kattabbanti attho. Paratopi eseva nayo. Sārīrikānanti sarīrasambhavānaṃ. Dukkhānanti dukkhamānaṃ. Tibbānanti bahalānaṃ, tāpanavasena vā tibbānaṃ. Kharānanti pharusānaṃ. Kaṭukānanti tikhiṇānaṃ. Asātānanti amadhurānaṃ. Amanāpānanti manaṃ vaḍḍhetuṃ asamatthānaṃ. Pāṇaharānanti jīvitaharānaṃ. Adhivāsanāyāti adhivāsanatthāya sahanatthāya khamanatthāya.
在此,大师下了教诫、转动了教令之后,现在为作劝勉而说道:“诸比丘,若……”等等。其中,「若」:即“当……时”。「精勤者」:指具足精进的人。「明智者」:指具足善巧智慧的人。「念者」:指具足正念的人。「为作苦的边际」:即为了将轮回之苦彻底断除、摧破。而且,此处的精勤、明智与念这三者,也被解释为世间与出世间的混合。
Ettake ṭhāne satthā āṇāpetvā āṇattiṃ pavattetvā idāni samādapento yato kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha yatoti yadā. Ātāpīti vīriyavā. Nipakoti sappañño. Satoti satiyā samannāgato. Dukkhassa antakiriyāyāti vaṭṭadukkhassa paricchedaparivaṭumakiriyāya. Ime ca pana ātāpādayo tayopi lokiyalokuttaramissakā kathitā.
11. 大贼经注释
11. Mahācorasuttavaṇṇanā
51第十一经中,'大盗':指大力、强力的盗贼。'连接':指房屋的缝隙。'掠夺':指大规模劫掠。'独户强劫':指包围独一家宅进行抢掠。'于险途伏守':指从事拦路截劫的勾当。'河险处':指河流中难以涉渡之处,如河中岛,可容两三千同伙藏身。'山不平坦处':指山岭中地势崎岖不平的地方,如山间谷地,可容七八千同伙藏身。'草丛':指被杂草长满、覆盖达二由旬之广的区域。'密林':指树木茂密、枝条相缠、连成一片的大丛林。'覆蔽而说义':意思是加以掩盖,并掺杂种种理由来解说事情。'他们对他':指那些人对于他。'覆蔽而说义':意思是每当有人要开口说什么的时候,他们就会说:'别这么说,我们从祖辈相传下来的了解并非如此,他是不会做出这种事的。'像这样掺杂种种理由,即便有大过失,也一边化解一边美言。或者,'覆蔽'也有'隐藏'之意,因为他们也会隐藏他的过失而说好话。'损毁与破坏':指因挖掘德行而损毁,因打击德行而破坏。'以身不平坦业':指以身行
51. Ekādasame mahācoroti mahanto balavacoro. Sandhinti gharasandhiṃ. Nillopanti mahāvilopaṃ. Ekāgārikanti ekameva gehaṃ parivāretvā vilumpanaṃ. Paripanthepi tiṭṭhatīti panthadūhanakammaṃ karoti. Nadīvidugganti nadīnaṃ duggamaṭṭhānaṃ antaradīpakaṃ, yattha sakkā hoti dvīhipi tīhipi jaṅghasahassehi saddhiṃ nilīyituṃ. Pabbatavisamanti pabbatānaṃ visamaṭṭhānaṃ pabbatantaraṃ, yattha sakkā hoti sattahi vā aṭṭhahi vā jaṅghasahassehi saddhiṃ nilīyituṃ. Tiṇagahananti tiṇena vaḍḍhitvā sañchannaṃ dvattiyojanaṭṭhānaṃ. Rodhanti ghanaṃ aññamaññaṃ saṃsaṭṭhasākhaṃ ekābaddhaṃ mahāvanasaṇḍaṃ. Pariyodhāya atthaṃ bhaṇissantīti pariyodahitvā taṃ taṃ kāraṇaṃ pakkhipitvā atthaṃ kathayissanti. Tyāssāti te assa. Pariyodhāya atthaṃ bhaṇantīti kismiñci kiñci vattuṃ āraddheyeva ‘‘mā evaṃ avacuttha, mayaṃ etaṃ kulaparamparāya jānāma, na esa evarūpaṃ karissatī’’ti taṃ taṃ kāraṇaṃ pakkhipitvā mahantampi dosaṃ harantā atthaṃ bhaṇanti. Atha vā pariyodhāyāti paṭicchādetvātipi attho. Te hi tassapi dosaṃ paṭicchādetvā atthaṃ bhaṇanti. Khataṃ upahatanti guṇakhananena khataṃ, guṇupaghātena upahataṃ. Visamena kāyakammenāti sampakkhalanaṭṭhena visamena kāyadvārikakammena. Vacīmanokammesupi eseva nayo. Antaggāhikāyāti dasavatthukāya antaṃ gahetvā ṭhitadiṭṭhiyā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
第五:小品(Cūḷavaggo pañcamo)。
Cūḷavaggo pañcamo.
「第一个五十篇」结束(Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ)。
Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.
第二个五十篇(Dutiyapaṇṇāsakaṃ)。
2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ