第六品:弹指品注释
6. Accharāsaṅghātavaggavaṇṇanā
51第六品第一经中,说到“未闻者”一词。“vā”字,在“善哉有慧之人”(《本生经》2.18.101)等句中,仅表示“存在”之义;在“他有戒、有善法”(《中部》3.381)等句中,是指具有值得赞叹的“有”;在“他有智慧,即具备了能导向生灭的智慧”(《长部》3.317;《中部》2.25)等句中,是指殊胜、超群的“有”。因此,具有值得赞叹或殊胜之“闻”的人,便称为“多闻者”。能摧破杂染的教法之听闻,以及为了成就那境界而依所闻修习,这两者皆由“多闻者”一词所表示。另有一解:听闻了所应听闻之法后,基于应作之事而获得了成果,故称“善闻者”,与此相反者即是“未闻者”。
51. Chaṭṭhassa paṭhame assutavāti ettha ‘‘sādhu paññāṇavā naro’’tiādīsu (jā. 2.18.101) atthitāmattassa bodhako vā-saddo. ‘‘Sīlavā hoti kalyāṇadhammo’’tiādīsu (ma. ni. 3.381) pasaṃsāvisiṭṭhāya atthitāya. ‘‘Paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato’’tiādīsu (dī. ni. 3.317; ma. ni. 2.25) atisayatthavisiṭṭhāya atthitāya, tasmā yassa pasatthaṃ atisayena vā sutaṃ atthi, so sutavā, saṃkilesaviddhaṃsanasamatthaṃ pariyattidhammassavanaṃ, taṃ sutvā tathattāya paṭipatti ca ‘‘sutavā’’ti iminā padena pakāsitā. Sotabbayuttaṃ sutvā kattabbanipphattivasena suṇīti vā sutavā, tappaṭikkhepena na sutavāti assutavā.
事实上,前缀“a”有多种含义。在“无因的法”“没有比丘的住处”等用例中,它否定与彼物相应的关联;在“无条件的法”中,它否定与彼相关联的状态——因为由缘所生者才与缘相关联,若非由缘所生,此处即显示不相关联;在“不可见的法”中,它否定彼物之自性(“可见”指应被看见的状态,或说“见”即是眼识,此处否定了其可被执取的性质);同样,“无漏的法”等也是对此自性的否定;在“无对碍的法”“不能成为所缘的法”中,它否定其作用;在“无色的法”“非心所法”中,它否定其自性(以此显示与彼不同);在“非人”中,它只是否定“是人”这一状态(并非具有人身,而是其他相似的存在),此处凸显其相似性;在“非沙门而自称沙门,非梵行者而自称梵行者”中,它否定所期待的美德(表达呵责);在“尊驾是否无病?”“少女是否无孕?”中,它否定不应发生之事;在“未生起的法”中,它否定类似于已生起的状态(因为过去法曾经生起,将要生起的法也具足……)
Ayañhi akāro ‘‘ahetukā dhammā (dha. sa. 2 dukamātikā), abhikkhuko āvāso’’tiādīsu (pāci. 1047) taṃsamāyoganivattiyaṃ diṭṭho. ‘‘Appaccayā dhammā’’ti (dha. sa. 7 dukamātikā) taṃsambandhibhāvanivattiyaṃ. Paccayuppannañhi paccayasambandhīti apaccayuppannattā ataṃsambandhitā ettha jotitā. ‘‘Anidassanā dhammā’’ti (dha. sa. 9 dukamātikā) taṃsabhāvanivattiyaṃ. Nidassanañhi ettha daṭṭhabbatā. Atha vā passatīti nidassanaṃ, cakkhuviññāṇaṃ. Taggahetabbatānivattiyaṃ, tathā ‘‘anāsavā dhammā’’ti (dha. sa. 15 dukamātikā). ‘‘Appaṭighā dhammā (dha. sa. 10 dukamātikā) anārammaṇā dhammā’’ti (dha. sa. 55 dukamātikā) taṃkiccanivattiyaṃ. ‘‘Arūpino dhammā acetasikādhammā’’ti taṃsabhāvanivattiyaṃ. Tadaññatā hi idha pakāsitā. ‘‘Amanusso’’ti tabbhāvamattanivattiyaṃ. Manussattamattaṃ natthi, aññaṃ taṃsadisanti. Sadisatā hi ettha sūcitā. ‘‘Assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño’’ti (a. ni. 3.13) ca taṃsambhāvanīyaguṇanivattiyaṃ. Garahā hi idha ñāyati. ‘‘Kacci bhoto anāmayaṃ (jā. 1.15.146; 2.20.129) anudarā kaññā’’ti ca tadanappabhāvanivattiyaṃ. ‘‘Anuppannā dhammā’’ti (dha. sa. 17 tikamātikā) taṃsadisabhāvanivattiyaṃ. Atītānañhi uppannapubbattā uppādidhammānañca paccayekadesasiddhiyā āraddhuppādabhāvato kālavinimuttassa ca vijjamānattā uppannānukūlatā, pageva paccuppannānanti tabbidhuratā hettha viññāyati. ‘‘Asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. 11 tikamātikā) tadapariyosānanivattiyaṃ. Tanniṭṭhānañhettha pakāsitanti evaṃ anekesaṃ atthānaṃ jotako. Idha pana ‘‘arūpino dhammā (dha. sa. 11 dukamātikā), acetasikā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 57 dukamātikā) viya taṃsabhāvanivattiyaṃ daṭṭhabbo, aññattheti attho. Etenassa sutādiñāṇavirahaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā itī’’ti.
现在,为了阐明这句话的含义,论师说起了“凡夫”等语。在此,由于对蕴、界等的善巧通达,正是能了知种种杂染及被杂染者的因,这也就是多闻。正如经中所说:“尊者,怎样才称为多闻呢?比丘,若他于蕴善巧,于界……于处……于缘起善巧,比丘,这就称为多闻。”因此,下文说到:“凡是对蕴、界、处、缘起之相、念处等……”其中,令文句熟练铭记于心,称为“摄持”;遍问其义,称为“遍问”;与善知识一起通过问答、辨析等方式来决断,称为“抉择”;亲近师长后,依靠闻所成慧通达法与义,称为“教证”;亲证道、果、涅槃,称为“证得”。
Idāni tassatthaṃ vivaranto ‘‘yo hī’’tiādimāha. Tattha yasmā khandhadhātādikosallenapi upakkilesaupakkiliṭṭhānaṃ jānanahetubhūtaṃ bāhusaccaṃ hoti. Yathāha – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, bahussuto hoti? Yato kho, bhikkhu, khandhakusalo hoti. Dhātu…pe… āyatana…pe… paṭiccasamuppādakusalo hoti. Ettāvatā kho, bhikkhu, bahussuto hotī’’ti. Tasmā ‘‘yassa ca khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Atthaparipucchanaṃ puripucchā. Kusalehi saha codanāpariharaṇavasena vinicchayakaraṇaṃ vinicchayo. Ācariye pana payirupāsitvā atthadhammānaṃ āgamanaṃ sutamayañāṇavasena avabujjhanaṃ āgamo. Maggaphalanibbānānaṃ sacchikiriyā adhigamo.
“凡夫”这个词有几种解释:因为形形色色的、各种各类的“有身见”等没有被破坏,这些人能生出这些邪见,或者是由这些邪见所生出来的,所以叫“凡夫”。或者也可以把“jana”这个字理解为破坏,意思就是他们破不了这些见。又因为他们瞻望着许多外道师长的脸色,这里的“凡”是说这类人,“夫”是指那些自称是导师的人,合起来就是“凡夫”。或者,依一切生存趣而生起,“夫”在这里是指应该被生出来的有情,或者有情所出生的地方,也就是各趣,“凡”是说这些趣很多,所以叫“凡夫”。又或者,从今以后还会由这些行业而生起的,那些行业、生死轮回等,这些在他们身上有很多,所以叫“凡夫”。或者应把“夫”字当作“行业”等意思看。他们身上有“暴流”:欲暴流等;有“热苦”:贪之火等带来的逼恼。这些乃至一切的烦恼,都叫做“炽热”。又因为他们在色、声、香、味、触五种欲功德上普遍贪着,这里的“夫”是指生起,也就是贪爱、渴求这一类,“凡”是说这些贪爱很多,所以叫“凡夫”。或者说,在很多情况下,他们生起贪等,所以应把“夫”字理解为贪等烦恼的意思。
Bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhādīnaṃ avihatattā tā janenti, tāhi vā janitāti puthujjanā. Avighātameva vā jana-saddo vadati. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū janā satthupaṭiññā etesanti puthujjanā. Sabbagatīhi avuṭṭhitāti ettha janetabbā, jāyanti vā ettha sattāti janā, gatiyo, tā puthū etesanti puthujjanā. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo, te etesaṃ puthū vijjantīti puthujjanā. Abhisaṅkhārādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Oghā kāmoghādayo. Rāgaggiādayo santāpā. Te eva sabbepi vā kilesā pariḷāhā. Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattāti ettha jāyatīti jano, rāgo gedhoti evamādiko, puthu jano etesanti puthujjanā. Puthūsu janā jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo.
「染着」:犹如布匹为染料所染,心为能令心变异的欲贪所染,故称染着、极染着。「贪求」:以渴望为本性,因深切的贪求而贪求,堕入贪求。「固着」:犹如打结,以难以解脱的方式被系缚于彼处。「昏醉」:因烦恼之力,如同失去知觉一般,无暇他顾,陷入愚痴。「深陷」:犹如吞咽专属己物,完全安住其中。「粘着」:犹如被弯曲的钩刺钩住而附着;又如陷于大泥沼、泥已没至鼻尖的人,以难以拔出的状态沉没。「黏附」:犹如猴子为涂胶陷阱所困、奋力挣扎,依于五根的作用而被黏著。「缠缚」:被系缚,或被逼恼。「覆盖」:被遮蔽。「遮障」:被阻挡。「笼罩」:被密密包裹,或被遍覆。「闭塞」:被堵塞。「隐蔽」:被遮盖。「倒覆」:转为面朝下之状。
Rattāti vatthaṃ viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmakarena chandarāgena rattā sārattā. Giddhāti abhikaṅkhanasabhāvena abhigijjhanena giddhā gedhaṃ āpannā. Gadhitāti ganthitā viya dummocanīyabhāvena tattha paṭibaddhā. Mucchitāti kilesavasena visaññibhūtā viya anaññakiccā mohamāpannā. Ajjhopannāti anaññasādhāraṇe viya katvā gilitvā pariniṭṭhāpetvā ṭhitā. Laggāti vaṅkakaṇṭake viya āsattā, mahāpalipe yāva nāsikaggā palipannapuriso viya uddharituṃ asakkuṇeyyabhāvena nimuggā . Laggitāti makkaṭālepe ālaggabhāvena sammasito viya makkaṭo pañcannaṃ indriyānaṃ vasena ālaggitā. Palibuddhāti sambaddhā, upaddutā vā. Āvutāti āvaritā. Nivutāti nivāritā. Ovutāti paliguṇṭhitā, pariyonaddhā vā. Pihitāti pidahitā. Paṭicchannāti chāditā. Paṭikujjitāti heṭṭhāmukhajātā.
「未闻者」:此言为无明所蔽者,故指「盲目的凡夫」。他没有心的安立,也没有心的把握。心的安立,即依此行道,能如实了知心的随烦恼及其解脱;而心的修习,即此心的安立。以善住一所缘之等持为基,与相应法、所依及所缘俱起,名为「心的把握」的观修,他也没有;依此观修,能如实了知前说之义。
‘‘Assutavā’’ti etena avijjandhatā vuttāti āha – ‘‘andhaputhujjano vutto’’ti. Cittaṭṭhiti cittapariggaho natthīti yāya paṭipattiyā cittassa upakkilesaṃ tato vippamuttiñca yathāsabhāvato jāneyya, sā cittabhāvanā cittaṭṭhiti. Ekārammaṇe suṭṭhu samādhānavasena avaṭṭhitiṃ pādakaṃ katvā pavattitā sampayuttadhammehi nissayārammaṇehi ca saddhiṃ cittassa pariggahasaññitā vipassanābhāvanāpi natthi, yāya vuttamatthaṃ yathāsabhāvato jāneyya.
52在第二经中,「多闻者」一词的义理,一如前经所说。「圣弟子」:此处有四种情况,为明此义而说:「有圣……」等。「各自觉悟诸谛者,为独觉佛」:难道不是一切圣者都各自证悟诸谛吗?因为法是各自亲证的。但此处并非就此种证悟而言。正如声闻依他人而证悟诸谛,若无他人音声,则其见道不生;又如正自觉者以成为他人所依的方式完全觉悟诸谛;然而独觉佛并非如此,他们是不依他人、无有导师而证悟诸谛。因此说:「各自觉悟诸谛者,为独觉佛」。
52. Dutiye sutavāti padassa attho anantarasutte vuttoyeva. Ariyasāvakoti ettha catukkaṃ sambhavatīti taṃ dassetuṃ – ‘‘atthi ariyo’’tiādi āraddhaṃ. Paccekaṃ saccāni buddhavantoti paccekabuddhā. Nanu sabbepi ariyā paccekameva saccāni paṭivijjhanti dhammassa paccattavedanīyabhāvato? Nayidamīdisaṃ paṭivedhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yathā pana sāvakā aññesaṃ nissayena saccāni paṭivijjhanti paratoghosena vinā tesaṃ dassanamaggassa anuppajjanato. Yathā ca sammāsambuddhā aññesaṃ nissayabhāvena saccāni abhisambujjhanti, na evamete, ete pana aparaneyyā hutvā aparanāyakabhāvena saccāni paṭivijjhanti. Tena vuttaṃ – ‘‘paccekaṃ saccāni buddhavantoti paccekabuddhā’’ti.
“有弟子而非圣者”:此处也包括以凡夫之信对三宝深信净信的有信者。“居士是未来果者”:此应仅看作举例。因为如上所述之人,从皈依开始,便应称为“为证入流果而行道者”。此义当依《施清净经》等来阐明。此处“多闻者”:所谓多闻,即能成就自他利益之行,依此而得成多闻。正如所说:“他以所闻而成就,即便所言仅是少许契合之语”等。“圣弟子”应知:因于圣者世尊的闻法事业中精勤相应,故得此名。从随烦恼中解脱即是不染污性,如实了知此点,唯有在更坚固的心之修习中才有,否则便无,因此说“宣示了强力观”。
Atthi sāvako na ariyoti ettha pothujjanikāya saddhāya ratanattaye abhippasanno saddhopi gahito eva. Gihī anāgataphaloti idaṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttapuggalo hi saraṇagamanato paṭṭhāya sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannoicceva vattabbataṃ labhati. Svāyamattho dakkhiṇāvisuddhisuttena (ma. ni. 3.376 ādayo) dīpetabbo. Sutavāti ettha vuttaattho nāma attahitaparahitappaṭipatti, tassa vasena sutasampanno. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘so ca hoti sutena upapanno, appampi ce sahitaṃ bhāsamāno’’ti ca ādi. Ariyasāvakoti veditabboti ariyassa bhagavato dhammassavanakicce yuttappayuttabhāvato vuttaṃ. Upakkilesehi vippamutti anupakkiliṭṭhatā, tassā yathāsabhāvajānanaṃ daḷhatarāya eva cittabhāvanāya sati hoti, na aññathāti ‘‘balavavipassanā kathitā’’ti vuttaṃ.
53“火聚喻经之缘起”:即《火聚喻经》的教法缘起。世尊以某些比丘的不正行为为因缘,宣说了此经。“不弃舍”:因于一切时正念正知善安住,故从不弃舍。诸佛的色身不为内外垢秽所染,犹如净洗的宝石,故说“为摄受侍者、为身轻安”等语。“度过”:即以果等至而度过。依时间分际在闲静之处度过,既是出于倾向远离,也是为了让他人见后随学。“着衣”:为更换住处而着衣。入村:有时独一而行,有时由比丘僧团围绕,有时自然而行,有时示现神变而入,皆随应所调伏者而行。“取来”:从雪山等处的花树等地取来。大师举足之时,高低之地悉皆平坦,柔软触感令莲花绽放以承接佛足,这是善安立足之果报,并非神通所化。此处只举其例,实际上在那个时候,瓦砾、沙石、荆棘、木桩、朽物等也都除去而变得清净。
53. Tatiye aggikkhandhopamasuttantaaṭṭhuppattiyanti aggikkhandhopamasutte (a. ni. 7.72) desanāaṭṭhuppattiyaṃ . Taṃdesanāhetukañhi ekaccānaṃ bhikkhūnaṃ micchāpaṭipattiṃ nimittaṃ katvā bhagavā imaṃ suttaṃ desesi. Avijahitameva hoti sabbakālaṃ suppatiṭṭhitasatisampajaññattā. Yasmā buddhānaṃ rūpakāyo bāhirabbhantarehi malehi anupakkiliṭṭho sudhotajātimaṇisadiso, tasmā vuttaṃ – ‘‘upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañcā’’ti. Vītināmetvāti phalasamāpattīhi vītināmetvā. Kālaparicchedavasena vivittāsane vītināmanaṃ vivekaninnatāya ceva paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanatthañca. Nivāsetvāti vihāranivāsanaparivattanavasena nivāsetvā. Kadāci ekakassa, kadāci bhikkhusaṅghaparivutassa, kadāci pakatiyā, kadāci pāṭihāriyehi vattamānehi ca gāmappaveso tathā tathā vinetabbapuggalavasena. Upasaṃharitvāti himavantādīsu pupphitarukkhādito ānetvā. Oṇatuṇṇatāya bhūmiyā satthu padanikkhepasamaye samabhāvāpatti, sukhasamphassavikasitapadumasampaṭicchanañca suppatiṭṭhitapādatāya nissandaphalaṃ, na iddhinimmānaṃ. Nidassanamattañcetaṃ sakkharākaṭhalakaṇṭakasaṅkukalalādiapagamo sucibhāvāpattīti evamādīnampi tadā labbhanato.
“仅置于门槛内”这样说,是为了表示:世尊只是为了调伏可调教的众生才展现教诫神变。“以右脚”这句话,是因为诸佛一切行为皆以右为尊。“虽说了‘六色光芒’,却又说‘犹如金鬘的穗丛一般’”,是因为佛陀的色身中,黄光占多数的缘故。以柔和的方式发出声音,是因为见到了应见之实质;而鼓等物体发声则是自然的规律。“恭敬地等候着”的意思是,心中欢喜地想:“今天我们获得了这极难得的机会,可以用如此殊妙的食物来奉侍世尊了”,因而恭敬供养。“观察他们的心续”,是指观察那些奉侍者过去和现在生起的心相续。这与下一句“安住于阿拉汉果”相连。“在那里”指在精舍中。“在香坛亭”指在由四种香所装饰的坛亭里。
Indakhīlassa anto ṭhapitamatteti idaṃ yāvadeva veneyyajanavinayatthāya satthu pāṭihāriyaṃ pavattanti katvā vuttaṃ. Dakkhiṇapādeti idaṃ buddhānaṃ sabbapadakkhiṇatāya. ‘‘Chabbaṇṇarasmiyo’’ti vatvāpi ‘‘suvaṇṇarasapiñjarāni viyā’’ti idaṃ buddhānaṃ sarīre pītābhāya yebhuyyatāya vuttaṃ. Madhurenākārena saddaṃ karonti daṭṭhabbasārassa diṭṭhatāya. Bheriādīnaṃ pana saddāyanaṃ dhammatāva. Paṭimānentīti ‘‘sudullabhaṃ idaṃ ajja amhehi labbhati, ye mayaṃ īdisena paṇītena āhārena bhagavantaṃ upaṭṭhahāmā’’ti patītamānasā mānenti pūjenti. Tesaṃ santānāni oloketvāti tesaṃ tathā upaṭṭhākānaṃ puggalānaṃ atīte etarahi ca pavattacittasantānāni oloketvā. Arahatte patiṭṭhahantīti sambandho. Tatthāti vihāre. Gandhamaṇḍalamāḷeti catujjātiyagandhena kataparibhaṇḍe maṇḍalamāḷe.
「圆满时分的成就难得」的意思是,即使获得人身,但要具足居住在适宜之处、诸根完具、生起信心等善法,也是极为难得的。「前往四大王天……乃至他化自在天宫」这一句,是对那些空着的天宫而说的。世尊进入香室后,于食后将时间分为三份。在第一份时间里,他若愿意,便以右胁侧卧,作狮子卧;若愿意,便进入诸佛所行的果等至定。随后在预定时间从该定出起,在第二份时间中,如同在第三份时间时所做的那样,观察世间,以查看可度化者的智慧成熟程度。因此说「如果他愿意」等等。
Dullabhā khaṇasampattīti satipi manussattappaṭilābhe patirūpadesavāsaindriyāvekallasaddhāpaṭilābhādayo guṇā dullabhāti attho. Cātumahārājika…pe… vasavattibhavanaṃ gacchantīti idaṃ tattha suññavimānāni sandhāya vuttaṃ. Bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā pacchābhattaṃ tayo bhāge katvā paṭhamabhāge sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti. Sace ākaṅkhati, buddhāciṇṇaphalasamāpattiṃ samāpajjati. Atha yathākālaparicchedaṃ tato vuṭṭhahitvā dutiyabhāge pacchimayāme tatiyakoṭṭhāse viya lokaṃ voloketi veneyyānaṃ ñāṇaparipākaṃ passituṃ. Tenāha – ‘‘sace ākaṅkhatī’’tiādi.
「合乎时节」是指时机成熟,即“此时应当对此人这样说”,恰好契合当时的时机。这与「合乎时机」是同义词,或者指随应事情的因缘。又或者,“合乎时机”是指与圣者的时机相应。因为诸佛世尊说法时,必定是适合地点与时机的,而且他们在说法时,总是阐明圣者所认可的缘起道理。此外还有另一种解释,“合乎时机”是指带有因由和譬喻。因为世尊总是适时地、有所针对而说法,了知到恰当时机便解散法会,而不会一直说到四周都变黑暗。
Kālayuttanti pattakallaṃ, ‘‘imissā velāya imassa evaṃ vattabba’’nti taṃkālānurūpaṃ. Samayayuttanti tasseva vevacanaṃ, aṭṭhuppattianurūpaṃ vā. Samayayuttanti vā ariyasamayasaṃyuttaṃ. Desakālānurūpameva hi buddhā bhagavanto dhammaṃ desenti, desentā ca ariyasammataṃ paṭiccasamuppādanayaṃ dīpentāva desenti. Atha vā samayayuttanti hetūdāharaṇasahitaṃ. Kālena sāpadesañhi bhagavā dhammaṃ deseti, kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, na yāva samandhakārā dhammaṃ deseti.
「领受时节,但不洗去尘垢」这句话的意思是,世尊的色身本无尘垢,因为世尊的身体不会被尘垢所附着。「从各处」的意思是,从各自日间休息处而来。「得到机会」是指,在食前、食后和初夜分都没有得到机会,现在在中夜分才得到机会;或是由于世尊给予了机会而得到机会。因为在食后三份时间中的第一份,作狮子卧并非必然,所以说「从食前开始,身体就因久坐而被压迫」。正因如此,在那段经文中,「如果他愿意」便表明那时作狮子卧并不是固定不变的。「劳累状态」即疲倦,应这样理解:作狮子卧是为了解除身体的劳累。「用佛眼观察世间」这句话,是依据世尊在后夜分的常例而说的。世尊有时也以所余的能力智及一切知智来完成此事。
Utuṃ gaṇhāpeti, na pana malaṃ pakkhāletīti adhippāyo. Na hi bhagavato kāye rajojallaṃ upalimpatīti. Tato tatoti attano attano divāṭṭhānādito. Okāsaṃ labhamānāti purebhattapacchābhattapurimayāmesu okāsaṃ alabhitvā idāni majjhimayāme okāsaṃ labhamānā, bhagavatā vā katokāsatāya okāsaṃ labhamānā. Pacchābhattassa tīsu bhāgesu paṭhamabhāge sīhaseyyakappanaṃ ekantikaṃ na hotīti āha – ‘‘purebhattato paṭṭhāya nisajjāpīḷitassa sarīrassā’’ti. Teneva hi tattha ‘‘sace ākaṅkhatī’’ti tadā sīhaseyyakappanassa anibaddhatā vibhāvitā. Kilāsubhāvo parissamo . Sīhaseyyaṃ kappeti sarīrassa kilāsubhāvamocanatthanti yojetabbaṃ. Buddhacakkhunā lokaṃ voloketīti idaṃ pacchimayāme bhagavato bahulaṃ āciṇṇavasena vuttaṃ. Appekadā avasiṭṭhabalañāṇehi sabbaññutaññāṇeneva ca bhagavā tamatthaṃ sādhetīti.
“就在此职责中”是指后夜分的职责。由于强烈的懊悔不断增长,色身中生起大热恼,因此说“名身烧热时,色身也烧热了”。“存放起来的”是针对积聚的血液而说。“沸热的血液从口中涌出”是指血液变热后从口中喷出。“立足点”是指他所自认为是比丘的身份。“那恶业增长”:由于他不舍比丘身份的表白,恶业便这样增长。为了显示“即使对于犯了最重罪的比丘,若有方法地生起如理作意,也还是有益的”,于是说“生起悚惧感”等句。“啊!这真是极度的头陀行!”意思是:啊!这实在是以极为严格的头陀行方式行持。“袈裟光辉照耀”指由于比丘的袈裟光辉照耀。
Imasmiṃyeva kicceti pacchimayāmakicce. Balavatā paccanutāpena saṃvaḍḍhamānena karajakāye mahāpariḷāho uppajjatīti āha – ‘‘nāmakāye santatte karajakāyo santatto’’ti. Nidhānagatanti sannicitalohitaṃ sandhāya vuttaṃ. Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchīti lohitaṃ uṇhaṃ hutvā mukhato uggañchi. Ṭhānanti bhikkhupaṭiññaṃ. Taṃ pāpaṃ vaḍḍhamānanti bhikkhupaṭiññāya avijahitattā tathā pavaḍḍhamānapāpaṃ. Antimavatthuajjhāpannānampi upāyena pavattiyamāno yonisomanasikāro sātthako hotiyevāti dassento ‘‘jātasaṃvegā’’tiādimāha. Aho sallekhitanti aho ativiya sallekhena itaṃ pavattaṃ. Kāsāvapajjototi bhikkhūnaṃ bahubhāvato ito cito ca vicarantānaṃ tesaṃ kāsāvajutiyā pajjotito. Isivātaparivātoti sīlakkhandhādīnaṃ nibbānassa ca esanato isīnaṃ bhikkhūnaṃ guṇagandhena ceva guṇagandhavāsitena sarīragandhena ca parito samantato vāyito.
“对法生起悚惧感”,是因为先前未曾作意而未了知此义。“对法生起悚惧感”是指,依于法性而在如是之义中生起的、伴有愧的智。“安息处”即令心安息的所缘业处。“一切业处的前导”即一切前导。因为以“愿一切众生无怨”等,心才得以确立、安住并散播利益。另一部经因比此稍长,而被称为《小弹指经》。“弹指”是指弹指顷、眨眼时,即读诵一个字母的时间。因此说:“仅是两指相击发声的量”。“对一切众生散播利益之心”是指以正谋求利益的方式,对一切众生转起之心。“作意而修习”指以谋求利益的方式作意。即使仅以作意而转向,也称为修习,因为那是与智不相应的。“了知”指仅仅生起那样的智;“观察”指以智眼仿佛现量般观察;“省察”指对彼义一再观察。“以信胜解”等,是依五根而说。“应证知”等,是依四圣谛而说。这一切详说之后,其共通处唯在显示“修习”;为了显示此处意指的唯是修习之义,而说“然而,在此”等。
Dhammasaṃvego uppajji anāvajjanena pubbe tassa atthassa asaṃviditattā. Dhammasaṃvegoti ca tādise atthe dhammatāvasena uppajjanakaṃ sahottappañāṇaṃ. Assāsaṭṭhānanti cittassāsakāraṇaṃ kammaṭṭhānaṃ. Sabbesaṃ kiccānaṃ pubbabhāgo sabbapubbabhāgo. ‘‘Sabbe sattā averā hontū’’tiādinā hi cittassa paṭṭhānaṃ upaṭṭhānaṃ hitapharaṇaṃ. Itaraṃ ito thokaṃ mahantanti katvā idaṃ ‘‘cūḷaccharāsaṅghātasutta’’nti vuttaṃ. Accharāsaṅghāto vuccati aṅguliphoṭanakkhaṇo akkhinimisakālo, yo ekassa akkharassa uccāraṇakkhaṇo. Tenāha – ‘‘dve aṅguliyo paharitvā saddakaraṇamatta’’nti. Sabbasattānaṃ hitapharaṇacittanti sabbesampi sattānaṃ sammadeva hitesitavasena pavattacittaṃ. Āvajjento āsevatīti hitesitavasena āvajjento. Āvajjanena ābhujantopi āsevati nāma ñāṇavippayuttena. Jānantoti tathā ñāṇamattaṃ uppādentopi. Passantoti tathā ñāṇacakkhunā paccakkhato viya vipassantopi. Paccavekkhantoti tamatthaṃ pati pati avekkhantopi. Saddhāya adhimuccantotiādi pañcannaṃ indriyānaṃ vasena vuttaṃ. Abhiññeyyantiādi catusaccavasena vuttaṃ. Sabbameva cetaṃ vitthārato, sāmaññena āsevanadassanamevāti idhādhippetameva āsevanatthaṃ dassetuṃ – ‘‘idha panā’’tiādi vuttaṃ.
“不舍离禅那”即不离开禅那。“不空无禅那”即因有禅那而不空虚。或者,这也是“舍离”的同义词,因此说“未舍断禅那”。为了显示“住”一词在《分别论》中的释义,才说“住,即移动、活动”等。然而,此处的词义是:在“住”字中,“vi”前缀表示断除,“harati”意为引导、转起,因此“断除后引导”称为“住”。确实,行者断除一种威仪的障碍后,以另一种威仪去引导、转起那不跌倒的身体,故称“住”。“移动、活动”指做站立、坐下等行为而转起;“转起”指具足站立等而转起;“守护”指以其他威仪保护,防止单一威仪带来的伤害,如此守护。“使行进、令行进”是其同义词。因为断除一种威仪的障碍后,以另一种威仪守护那不跌倒的身体,就是“使行进、令行进”。“游行”指具足站立、坐下等其中之一的状态而活动。以此词,即以此“住”一词。
Arittajjhānoti avirahitajjhāno. Atucchajjhānoti jhānena atuccho. Cāgo vā vevacananti āha – ‘‘apariccattajjhāno’’ti. Viharatīti padassa vibhaṅge (vibha. 540) āgatanayena atthaṃ dassento ‘‘viharatīti iriyatī’’tiādimāha. Ayaṃ panettha saddattho – viharatīti ettha vi-saddo vicchedatthajotano. Haratīti neti, pavattetīti attho, vicchinditvā harati viharatīti vuttaṃ hoti. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati. Iriyatīti ṭhānanisajjādikiriyaṃ karonto pavattati. Pavattatīti ṭhānādisamaṅgī hutvā pavattati. Pāletīti ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ iriyāpathantarehi rakkhanto pāleti. Yapeti yāpetīti tasseva vevacanaṃ. Ekañhi iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ pālento yapeti yāpetīti vuccati. Caratīti ṭhānanisajjādīsu aññatarasamaṅgī hutvā pavattati. Iminā padenāti ‘‘viharatī’’ti iminā padena.
“威仪住”:此处,“威仪”指移动、转起,即身体的动作、身业。由于它是转起的途径,故称“威仪的路径”,也就是威仪,指站立、坐下等。因为没有站立、坐下等姿势,任何身业都无法转起。或者,具备站立状态的人可以用身体做某些事,具备行走等状态之一的人也是如此。“住”,即他以此而住,故称为“住”;威仪本身就是住,因此叫“威仪住”。实质上,它仅是依站立、坐下等行相转起的四相续色之结合而已。为了说明“教诫与随教诫的差别仅在于说一次、多次等的不同,并非在究竟义上有所不同”,于是说了“然而,从究竟义上”等。其中,对于“ese eke ekatthe”等字句,应理解为“此一为一义”等。
Iriyāpathavihāroti ettha iriyanaṃ pavattanaṃ iriyā, kāyappayogo kāyikakiriyā. Tassā pavattanūpāyabhāvato iriyāya patho iriyāpatho, ṭhānanisajjādi. Na hi ṭhānanisajjādīhi avatthāhi vinā kiñci kāyikakiriyaṃ pavattetuṃ sakkā. Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya, gamanādīsu aññatarasamaṅgī vā. Viharaṇaṃ, viharati etenāti vā vihāro, iriyāpathova vihāro iriyāpathavihāro, so ca atthato ṭhānanisajjādiākārappavatto catusantatirūpappabandho eva. Ovādānusāsanīnaṃ ekānekavārādivisiṭṭhoyeva bhedo, na pana paramatthato tesaṃ nānākaraṇanti dassetuṃ – ‘‘paramatthato panā’’tiādimāha. Tattha ese eke ekaṭṭhetiādīsu eso eko ekatthotiādinā attho veditabbo.
“国人食”:从国家所得,或由于处在国土中而得到的团食,即为国人食。因此说“舍弃亲戚圈”等。其中,被认知为“这些是我们的人”者,称为“亲属”;以祖父、父亲、儿子等关系辗转相续,故为“圈”;亲属本身就是圈,所以叫“亲戚圈”。“贼受用”是指不应受用者的受用。因为世尊在自己的教法中,允许持戒者受用资具,而不允许无戒者受用。施主们也只为持戒者施舍,不为无戒者施舍,因为他们期待布施能有大果报。如此,由于大师未允许,施主们也未曾施舍,无戒者即使坐在僧团中受用,其受用也是以盗贼的方式受用,故称“贼受用”。以负债的方式受用,称为“债受用”,意思是接受者一方没有清净施,犹如借债受用一般。
Raṭṭhassa , raṭṭhato vā laddho piṇḍo raṭṭhapiṇḍo. Tenāha – ‘‘ñātiparivaṭṭaṃ pahāyā’’tiādi. Tattha ‘‘amhākamete’’ti viññāyantīti ñātī, pitāmahapituputtādivasena parivaṭṭanaṭṭhena parivaṭṭo, ñātiyeva parivaṭṭo ñātiparivaṭṭo. Theyyaparibhogo nāma anarahassa paribhogo. Bhagavatā hi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa. Dāyakānampi sīlavato eva pariccāgo, na dussīlassa attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā dāyakehi ca apariccattattā saṅghamajjhepi nisīditvā paribhuñjantassa dussīlassa paribhogo theyyāya paribhogo theyyaparibhogo. Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho.
“应被给予”之义为“遗产”;领受它的人称为“继承人”,这是对儿子们的称呼。他们所处的状态称为“继承权”。以继承权而受用,即处在继承地位上的受用,叫做“继承受用”,意思是像儿子一般地受用。因为有学的比丘是世尊的亲生子,他们作为父亲的财产继承人,受用那些资具。那么,他们是受用世尊的资具,还是在家人的资具呢?那些资具虽是在家人布施的,但由于得到了世尊的允许,也就成为世尊的财产。因为对于未获允许者,根本没有受用的可能;唯有获得允许者,方能受用。在此,《法嗣经》可作为证明。
Dātabbaṭṭhena dāyaṃ, taṃ ādiyantīti dāyādā, puttānametaṃ adhivacanaṃ, tesaṃ bhāvo dāyajjaṃ, dāyajjavasena paribhogo dāyajjaparibhogo, puttabhāvena paribhogoti vuttaṃ hoti. Sekkhā hi bhikkhū bhagavato orasaputtā, te pitu santakānaṃ dāyādā hutvā te paccaye paribhuñjanti. Kiṃ pana te bhagavato paccaye paribhuñjanti, udāhu gihīnanti? Gihīhi dinnāpi bhagavatā anuññātattā bhagavato santakā ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato, anuññātesuyeva ca paribhogasambhavato. Dhammadāyādasuttañcettha sādhakaṃ.
离贪者因超越了渴爱的奴役,成为自主的主人后方才受用,故说“漏尽者的受用称为主人受用”。未离贪者由于受渴爱支配,于资具受用中并无主人之身份;离贪者则因无此束缚,故于彼处得以成为主人,能随其所乐而受用。事实上,他们对于不净的,以不违逆的方式受用;对于不违逆的,以不净的方式受用;舍弃不净与不违逆两者后,以中舍的方式受用资具,并成就施者的心愿。然而,持戒者那种审视之后的受用,由于与债务受用相反,故称“无债受用”。犹如负债之人不能随己所欲前往想去的地方,被债务受用所缚者便无法从世间出离;与此相反,持戒者审视后的受用便称为“无债受用”。应知,严格来说,此受用与那四种受用有别,是独立存在的。此处未将其单独说明,或亦可摄入继承受用之中,因持戒者也由具足此学。
Vītarāgā eva taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantīti āha – ‘‘khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo nāmā’’ti. Avītarāgānañhi taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruciparibhogasambhavato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena, appaṭikūlampi paṭikūlākārena, tadubhayampi vajjetvā ajjhupekkhanākārena paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ pūrenti. Yo panāyaṃ sīlavato paccavekkhitaparibhogo, so iṇaparibhogassa paccanīkattā āṇaṇyaparibhogo nāma hoti. Yathā hi iṇāyiko attano ruciyā icchitaṃ desaṃ gantuṃ na labhati, evaṃ iṇaparibhogayutto lokato nissarituṃ na labhatīti tappaṭipakkhattā sīlavato paccavekkhitaparibhogo ‘‘āṇaṇyaparibhogo’’ti vuccati, tasmā nippariyāyato catuparibhogavinimutto visuṃyevāyaṃ paribhogoti veditabbo. So idha visuṃ na vutto, dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchati. Sīlavāpi hi imāya sikkhāya samannāgatattā ‘‘sekho’’tveva vuccati. Imesu paribhogesu sāmiparibhogo dāyajjaparibhogo ca ariyānaṃ puthujjanānañca vaṭṭati, iṇaparibhogo na vaṭṭati. Theyyaparibhoge kathāyeva natthi. Kathaṃ panettha sāmiparibhogo dāyajjaparibhogo ca puthujjanānaṃ sambhavati? Upacāravasena. Yo hi puthujjanassapi sallekhappaṭipattiyaṃ ṭhitassa paccayagedhaṃ pahāya tattha anupalittena cittena paribhogo, so sāmiparibhogo viya hoti. Sīlavato pana paccavekkhitaparibhogo dāyajjaparibhogo viya hoti dāyakānaṃ manorathassa avirādhanato. Kalyāṇaputhujjanassa paribhoge vattabbameva natthi tassa sekkhasaṅgahato. Sekkhasuttaṃ (saṃ. ni. 5.13) hetassa atthassa sādhakaṃ.
“对于这位比丘”:即哪怕仅在弹指间修习慈心的比丘。“他受用的国人食不会白费”:这位出家沙门——比丘,由修习慈心,已驱除并止息了自相续中的嗔恚垢秽及与嗔恚俱在的不善法,又如实照见了轮回中的怖畏,不违自己的志向,因此他受用的国人食不会白费。“有大利益”:意指有重大的意义、有大作用。“得大果”:指果报广大。“有大效益”:指有巨大的异熟果。“有大威力”:指有极强大的力量。“有大广布”:指有广大的周遍。在此,第一个理由是:修习慈心,令那位比丘得以主人等身份,成为国人施食的应受者。第二个理由是:这能使他人所行的布施成为有大利益之事。至于“更何况”的意思是:单单这样修习慈心,便已有如此大的威力,何况多多修习呢?其义自明,更不待言。
Imassa bhikkhunoti accharāsaṅghātamattampi kālaṃ mettacittaṃ āsevantassa bhikkhuno. Amogho raṭṭhapiṇḍaparibhogoti ‘‘ayaṃ pabbajito samaṇo bhikkhūti āmisaṃ dentānaṃ tāya mettāsevanāya attano santāne dosamalassa vā tadekaṭṭhānañca pāpadhammānaṃ pabbājanato vūpasamanato saṃsāre ca bhayassa sammāva ikkhaṇato ajjhāsayassa avisaṃvādanenassa amogho raṭṭhapiṇḍaparibhogo. Mahaṭṭhiyanti mahatthikaṃ mahāpayojanaṃ. Mahapphalanti vipulapphalaṃ. Mahānisaṃsanti mahānissandapphalaṃ. Mahājutikanti mahānubhāvaṃ. Mahāvipphāranti mahāvitthāraṃ. Ettha ca paṭhamaṃ kāraṇaṃ mettāsevanāya tassa bhikkhuno sāmiādibhāvena raṭṭhapiṇḍaparibhogārahatā, dutiyaṃ parehi dinnassa dānassa mahaṭṭhiyabhāvakaraṇaṃ. Ko pana vādoti mettāya āsevanamattampi evaṃmahānubhāvaṃ, ko pana vādo bahulīkāre, ettha vattabbameva natthī’’ti attho.
54在第四经中,“令生起,令增长”:此处,“修习”一词具有“产生”与“增长”之义,如前已述。
54. Catutthe uppādeti vaḍḍhetīti ettha bhāvanāsaddassa uppādanavaḍḍhanatthatā pubbe vuttā eva.
55第五经中,“于此二者”指第四经与第五经。在说明“应依第三经所说之理了知”之后,为显示应当如此了知,接着说“因为,凡是练习者……”等,以此表明练习、修习、作意三者在含义上并无差别。若问:“既然如此,为何经中又有那样的教导?”答:“然而,正自觉者……”等。“以那种法界”即凭借一切知智。世尊以一切知智了知诸法的种种差别之后,对于哪怕一法,也能相应地详细分析开示。“以三个部分”即练习、修习、作意这三个方面。因为,慈心对一切众生以慈爱的方式数数引发而练习,即是练习;其增长即是修习;不舍弃而保持在心中,即是作意。
55. Pañcame imesu dvīsūti catutthapañcamesu. ‘‘Tatiye vuttanayeneva veditabba’’nti vatvā tathā veditabbataṃ dassetuṃ – ‘‘yo hi āsevatī’’tiādi vuttaṃ. Tena āsevanābhāvanāmanasikārānaṃ atthavisesābhāvamāha. Yadi evaṃ suttantassa desanā kathanti āha – ‘‘sammāsambuddho panā’’tiādi. Yāya dhammadhātuyāti sabbaññutaññāṇamāha. Tena hi dhammānaṃ ākārabhedaṃ ñatvā tadanurūpaṃ ekampi dhammaṃ tathā vibhajitvā bhagavā dasseti. Tīhi koṭṭhāsehīti āsevanābhāvanāmanasikārabhāgehi. Mettā hi sabbavatthuno mettāyanavasena ānītā sevanā āsevanā, tassā vaḍḍhanā bhāvanā, avissajjetvā manasi ṭhapanaṃ manasikāro.
56第六句:因未以“这些名称”加以限定而说,故为“不定说”;因直接以“不善”这一自性而说,故为“限定说”。由于连极少的不善部分也没有不被执取的,故为“完全断尽”。亲近不善者,为“属于不善”;存在于不善一方者,为“不善一方”。因此说“即是不善”等。最先而行:即最先转起,作为第一、作为主导而转起,这是其义。就同时生起等而言,在同时运转的四个无色蕴中,并没有“这一个最先生起”的情形。然而,就像出世间道中的慧根、世间法中的意根那样,其先起性更为殊胜,所以说“这一切都是以意为前导”。事实上,在阿毗达摩中,也说“当欲界善心生起的时候”,是以心为前导、为最上而开示的;经中也说“诸法以意为前导”、“六门之王”等。因此说“这些……”等。意是这些法的生起者:由于意作为相应诸法的首领而转起,从那时起,它使那些法随顺自己,从而被称为“使它们如此生起者”。但在注疏里,为了显示心作为主导的地位,借用国王出行的比喻,把同时生起也说成好像是率先生起,此义已表明。紧随:由此说明,若依刹那而言,心并没有真正的最先生起。因此说“
56. Chaṭṭhe aniyamitavacanaṃ ‘‘ime nāmā’’ti niyametvā avuttattā. Niyamitavacanaṃ ‘‘akusalā’’ti sarūpeneva vuttattā. Asesato pariyādinnā honti appakassapi akusalabhāgassa aggahitassa abhāvato. Akusalaṃ bhajantīti akusalabhāgiyā. Akusalapakkhe bhavāti akusalapakkhikā. Tenāha – ‘‘akusalāyevā’’tiādi. Paṭhamataraṃ gacchatīti paṭhamataraṃ pavattati, paṭhamo padhāno hutvā vattatīti attho. Ekuppādādivasena hi ekajjhaṃ pavattamānesu catūsu arūpakkhandhesu ayameva paṭhamaṃ uppajjatīti idaṃ natthi, lokuttaramaggesu viya pana paññindriyassa, lokiyadhammesu manindriyassa puretarassa bhāvo sātisayoti ‘‘sabbete manopubbaṅgamā’’ti vuttaṃ. Tathā hi abhidhammepi (dha. sa. 1) ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti cittaṃ pubbaṅgamaṃ jeṭṭhaṃ katvā desanā pavattā. Suttesupi vuttaṃ – ‘‘manopubbaṅgamā dhammā (dha. pa. 1, 2), chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.buddhavaggo, erakapattanāgarājavatthu). Tenāha – ‘‘ete hī’’tiādi. Tesaṃ mano uppādakoti ca yadaggena mano sampayuttadhammānaṃ jeṭṭhako hutvā pavattati, tadaggena te attānaṃ anuvattāpento te tathā uppādento nāma hotīti katvā vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana cittassa jeṭṭhakabhāvameva sandhāya rājagamanaññāyena sahuppattipi paṭhamuppatti viya katvā vuttāti ayamattho dassito. Anvadevāti eteneva cittassa khaṇavasena paṭhamuppattiyā abhāvo dīpitoti daṭṭhabbo. Tenevāha – ‘‘ekatoyevāti attho’’ti.
57第七句:“任何善法”是统摄四地的一切善法而说,因为这是无余遍摄、无所遗漏。
57. Sattame catubhūmakāpi kusalā dhammā kathitāti ‘‘ye keci kusalā dhammā’’ti anavasesapariyādānato vuttaṃ.
58第八句:此处的“此”,是以语性变化来指称,或者如同“yadidaṃ”等那样作不变词用,故说“这是放逸”的意思。放逸行相:即放逸的表现形态。心的放任:在这些诸多之处,不以念去摄护而放任心,即是失念。重复放任:即一再地放舍,再三地纵容。不恭敬行:在行持这些布施等善法时,无论对行者自身还是对所施之法,都无恭敬而行。持续:即恒常性;以持续的方式而行,便是“持续行”,亦即“持续行的状态”;“非持续行”便是不恒常而行的状态。不确立行:既非彻底完成地行持,也不是不间断地精勤行持。消沉行事:因缺乏持续造作的力量,故而萎靡不振地行事。放弃欲:对于善行,已舍弃了生起精进想作的心。舍弃重担:放下精进的重担,意思是心志松懈了。无决意:在行善上不能安住决心的状态。不专心:就是不精勤修习。于善法不去反复习行等,便是“不习行”等的意思。放逸是从其自身性质来解释的;放逸行是从行相来解释的;放逸性是从状态来解释的。退失:以此显示放逸的过失。这是针对世间法而说,非指出世间法,因此说:“已生起的……这……”等。
58. Aṭṭhame idanti liṅgavipallāsena niddeso, nipātapadaṃ vā etaṃ ‘‘yadida’’ntiādīsu viyāti āha – ‘‘ayaṃ pamādoti attho’’ti. Pamajjanākāroti pamādāpatti. Cittassa vossaggoti imesu ettakesu ṭhānesu satiyā aniggaṇhitvā cittassa vossajjanaṃ sativiraho. Vossaggānuppadānanti vossaggassa anu anu padānaṃ punappunaṃ vissajjanaṃ. Asakkaccakiriyatāti etesaṃ dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ pavattane puggalassa vā deyyadhammassa vā asakkaccakiriyā. Satatabhāvo sātaccaṃ, sātaccena kiriyā sātaccakiriyā, sāyeva sātaccakiriyatā, na sātaccakiriyatā asātaccakiriyatā. Anaṭṭhitakiriyatāti aniṭṭhitakiriyatā nirantaraṃ na anuṭṭhitakiriyatā ca. Olīnavuttitāti nirantarakaraṇasaṅkhātassa vipphārassa abhāvena olīnavuttitā. Nikkhittachandatāti kusalakiriyāya vīriyachandassa nikkhittabhāvo. Nikkhittadhuratāti vīriyadhurassa oropanaṃ, osakkitamānasatāti attho. Anadhiṭṭhānanti kusalakaraṇe appatiṭṭhitabhāvo. Ananuyogoti ananuyuñjanaṃ. Kusaladhammesu āsevanādīnaṃ abhāvo anāsevanādayo. Pamādoti sarūpaniddeso. Pamajjanāti ākāraniddeso. Pamajjitattanti bhāvaniddeso. Parihāyantīti iminā pamādassa sāvajjataṃ dasseti. Tayidaṃ lokiyānaṃ vasena, na lokuttarānanti āha – ‘‘uppannā…pe… ida’’ntiādi.
59第九:以不放逸故,为不放逸——这是放逸的对立面,即念的不远离。在意义上,这是恒常现起的念的名称。而放逸,应当理解为以念或以念与正知为对立面的不善心生起。因此说:“应从放逸的对立面来详细了知。”
59. Navame na pamajjati etenāti appamādo, pamādassa paṭipakkho satiyā avippavāso. Atthato niccaṃ upaṭṭhitāya satiyā etaṃ nāmaṃ. Pamādo pana satiyā satisampajaññassa vā paṭipakkhabhūto akusalacittuppādo daṭṭhabbo. Tenāha – ‘‘pamādassa paṭipakkhavasena vitthārato veditabbo’’ti.
60第十:可鄙地沉没故为懈怠——将字母“d”转为“t”,其性即是懈怠,意指懒惰。
60. Dasame kucchitaṃ sīdatīti kusīto da-kārassa ta-kāraṃ katvā, tassa bhāvo kosajjaṃ, ālasiyanti attho.