《相应部》
Saṃyuttanikāye
《大品注疏》
Mahāvagga-aṭṭhakathā
1. 道相应
1. Maggasaṃyuttaṃ
1. 无明品
1. Avijjāvaggo
1-2. 无明经等注疏
1-2. Avijjāsuttādivaṇṇanā
1-2《大品》第一经中,“前导”指依俱生力和亲依止力两种方式而为前导。“等至”(samāpattiyā)的意思是达到(samāpajjanāya)、获得自性,即生起。“无惭、无愧随行”中的“无惭”,指表现为不知羞耻的形态,“无愧”指表现为不知畏惧的形态。这二者确实紧随其后,与之俱生,且无彼则此不生,这便是其义。“到达无明者”(avijjāgatassa)指已抵达无明、具足无明之人。“邪见”(micchādiṭṭhī)是不真实的见解、非导出的见解。“有”(pahotī)即存在、生起。对邪思惟等,也应以不真实、非导出的方式而具邪性来理解。如此,此八支便是不善法等至中的邪性支。然而,它们并非在同一刹那全部获得,而是在不同刹那方得。
1-2. Mahāvaggassa paṭhame pubbaṅgamāti sahajātavasena ca upanissayavasena cāti dvīhākārehi pubbaṅgamā. Samāpattiyāti samāpajjanāya sabhāvapaṭilābhāya, uppattiyāti attho. Anvadeva ahirikaṃ anottappanti sā panesā yadetaṃ alajjanākārasaṇṭhikaṃ ahirikaṃ, abhāyanākārasaṇṭhitañca anottappaṃ, etaṃ anudeva saheva ekatova, na vinā tena uppajjatīti attho. Avijjāgatassāti avijjāya upagatassa samannāgatassa. Micchādiṭṭhīti ayāthāvadiṭṭhi aniyyānikadiṭṭhi. Pahotīti hoti uppajjati. Micchāsaṅkappādīsupi ayāthāvaaniyyānikavaseneva micchābhāvo veditabbo. Iti imāni aṭṭhapi akusaladhammasamāpattiyā micchattaaṅgāni nāma honti. Tāni pana na ekakkhaṇe sabbāni labbhanti, nānakkhaṇe labbhanti.
如何说呢?当与见相应的心生起并引发身表时,便有邪见、邪思惟、邪精进、邪念、邪定、邪业六支。当心与见不相应时,则除去邪见,有五支。当同样的那两个心引发语表时,则只将邪业那支替换为邪语,同样或为六支,或为五支。所谓邪命,当其生起时,只在身门或语门这两门中的一门生起,不在意门生起。因此,当那些以邪命为先的心引发身表或语表时,身业即成为邪命,语业也成为邪命,由邪命之力,仍是那六支或五支。然而,当那些心不生起表而转起时,则依邪见、邪思惟、邪精进、邪念、邪定而有五支,或者除去邪见,依邪思惟等而有四支。因此,并非在同一刹那获得所有支,而是在不同刹那才获得。
Kathaṃ? Yadā hi diṭṭhisampayuttacittaṃ kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpentaṃ uppajjati, tadā micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhi micchākammantoti cha aṅgāni honti. Yadā diṭṭhivippayuttaṃ, tadā micchādiṭṭhivajjāni pañca. Yadā tāneva dve vacīviññattiṃ samuṭṭhāpenti, tadā micchākammantaṭṭhāne micchāvācāya saddhiṃ tāneva cha vā pañca vā. Ayaṃ ājīvo nāma kuppamāno kāyavacīdvāresuyeva aññatarasmiṃ kuppati, na manodvāre. Tasmā yadā ājīvasīsena tāneva cittāni kāyavacīviññattiyo samuṭṭhāpenti, tadā kāyakammaṃ micchājīvo nāma hoti, tathā vacīkammanti micchājīvassa vasena tāneva cha vā pañca vā. Yadā pana viññattiṃ asamuṭṭhāpetvā tāni cittāni uppajjanti , tadā micchādiṭṭhimicchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsatimicchāsamādhivasena pañca vā, micchāsaṅkappādivasena cattāri vā hontīti evaṃ na ekakkhaṇe sabbāni labbhanti, nānakkhaṇe labbhantīti.
在善法(白分)这边,「明」是指业自属智。这里同样要知道,是通过俱生力和亲依止力这两种方式作为前导。「惭与愧」就是惭和愧。其中,惭以知耻为相,愧以畏惧为相。此处只是略说,广说则如《清净道论》所说。「到达明者」意思是已经到达明、具足明的人。「智者」就是明者、贤智者。「正见」是指真实而能导向的见解。于正业等,也是同样的道理。这样,这八支就是善法等至的支分。在世间道刹那,它们不会同时全部获得;但在出世间道刹那,却可以全部获得。并且,这是在初禅那的道中;从第二禅那开始,则除去正思惟,只有七支。
Sukkapakkhe vijjāti kammassakatañāṇaṃ. Ihāpi sahajātavasena ca upanissayavasena cāti dvīhākārehi pubbaṅgamatā veditabbā. Hirottappanti hirī ca ottappañca. Tattha lajjanākārasaṇṭhitā hirī, bhāyanākārasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vuttova. Vijjāgatassāti vijjāya upagatassa samannāgatassa. Viddasunoti viduno paṇḍitassa. Sammādiṭṭhīti yāthāvadiṭṭhi niyyānikadiṭṭhi. Sammākammantādīsupi eseva nayo. Iti kusaladhammasamāpattiyā imāni aṭṭhaṅgāni honti, tāni lokiyamaggakkhaṇe na ekato sabbāni labbhanti, lokuttaramaggakkhaṇe pana labbhanti. Tāni ca kho paṭhamajjhānikamagge, dutiyajjhānikādīsu pana sammāsaṅkappavajjāni satteva honti.
如果有人这样说:‘因为《中部·大六处经》中说:如实者的见解即是正见,如实者的思惟即是正思惟,如实者的精进即是正精进,如实者的念即是正念,如实者的定即是正定。而在此之前,他的身业、语业和命已极为清净。因此,出世间道也只是五支道。’那么应当这样回答他:‘你为何看不见在同一部经中又这样说:“如此,这圣八支道便逐步修习而达至圆满”呢?’至于所说的‘先前’,那只是为了表明从出家那天起即处于清净状态。因为从出家之日起,身业等虽然已是清净的,但在出世间道现前的刹那,它们便变得极其清净——这个道理已清楚地显示出来。
Tattha yo evaṃ vadeyya ‘‘yasmā majjhimanikāyamhi mahāsaḷāyatanikasutte (ma. ni. 3.431) ‘yā tathābhūtassa diṭṭhi, sāssa hoti sammādiṭṭhi. Yo tathābhūtassa, saṅkappo, svāssa hoti sammāsaṅkappo. Yo tathābhūtassa vāyāmo, svāssa hoti sammāvāyāmo. Yā tathābhūtassa sati, svāssa hoti sammāsati. Yo tathābhūtassa samādhi, svāssa hoti sammāsamādhi. Pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo ca suparisuddho’ti vuttaṃ tasmā pañcaṅgikopi lokuttaramaggo hotī’’ti so vattabbo – tasmiṃyeva sutte ‘‘evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti idaṃ kasmā na passasi ? Yaṃ panetaṃ ‘‘pubbeva kho panassā’’ti vuttaṃ, taṃ pabbajitadivasato paṭṭhāya parisuddhabhāvadassanatthaṃ. Pabbajitadivasato paṭṭhāya hi parisuddhāni kāyakammādīni lokuttaramaggakkhaṇe atiparisuddhāni hontīti ayamattho dīpito.
此外,《阿毗达摩》中说:“在那时,道为五支道”(Vibha.212)。这是为了显示作用上的差别而说。当一个人舍断邪业、圆满正业时,那时并无邪语或邪命;正业是依于正见、正思惟、正精进、正念、正定这五种起作用的支而得以圆满。实际上,正业正是依于远离之力而圆满的,正语和正命也是如此。所以,为了显示这种作用差别,才这样说。在世间道刹那,确实只有五支,而远离则不一定,因此不说“六支”,只说“五支”。“比丘们,凡是圣者的心、无漏的心、与圣道相应的心,以及正修习圣道者的心,对于三种身恶行的远离、离弃、回避、戒绝、不造、不行——比丘们,这就是圣的、无漏的、出世间的正业。”(《中部·大四十经》等)像这样,在《大四十经》等多部经中,正业等被确定为出世间的道支,由此可知,出世间道即是具足八支的道。在这部经中,所说的八支道是世间与出世间混合而说。第二部经则与《憍萨罗相应》中所说相同。
Yampi abhidhamme vuttaṃ ‘‘tasmiṃ kho pana samaye pañcaṅgiko maggo hotī’’ti (vibha. 212), taṃ ekaṃ kiccantaraṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yasmiñhi kāle micchākammantaṃ pahāya sammākammantaṃ pūreti, tasmiṃ kāle micchāvācā vā micchājīvo vā na hoti, diṭṭhi saṅkappo vāyāmo sati samādhīti imesuyeva pañcasu kārakaṅgesu sammākammanto pūrati. Virativasena hi sammākammanto pūrati nāma. Sammāvācāsammāājīvesupi eseva nayo. Iti imaṃ kiccantaraṃ dassetuṃ evaṃ vuttaṃ. Lokiyamaggakkhaṇe ca pañceva honti, virati pana aniyatā. Tasmā ‘‘chaaṅgiko’’ti avatvā ‘‘pañcaṅgiko’’tveva vuttaṃ. ‘‘Yā ca, bhikkhave, ariyacittassa anāsavacittassa ariyamaggasamaṅgino ariyamaggaṃ bhāvayato tīhi kāyaduccaritehi ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ, ayaṃ bhikkhave sammākammanto ariyo anāsavo lokuttaramaggo’’ti (ma. ni. 3.139). Evaṃ pana mahācattālīsakasuttādīsu anekesu suttesu sammākammantādīnañca lokuttaramaggassa aṅgabhāvasiddhito aṭṭhaṅgikova lokuttaramaggo hotīti veditabboti. Imasmiṃ sutte ayaṃ aṭṭhaṅgiko maggo lokiyalokuttaramissakova kathito. Dutiyaṃ kosalasaṃyutte vuttameva.
3. 舍利弗经注
3. Sāriputtasuttavaṇṇanā
3第三段,“尊者!这全部的……”:具寿阿难尚未达到声闻波罗蜜智的顶点,因此不知道整个道梵行完全依于善知识才能获得;而法将舍利弗已安住于声闻波罗蜜智的顶峰,故而了知,所以这样说。正因如此,世尊对他称赞“善哉!善哉!”,给予随喜。
3. Tatiye sakalamidaṃ bhanteti ānandatthero sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ appattatāya sakalampi maggabrahmacariyaṃ kalyāṇamittasannissayena labbhatīti na aññāsi, dhammasenāpati pana sāvakapāramīñāṇassa matthake ṭhitattā aññāsi, tasmā evamāha. Tenevassa bhagavā sādhu sādhūti sādhukāramadāsi.
4. 生闻婆罗门经注
4. Jāṇussoṇibrāhmaṇasuttavaṇṇanā
4第四段,“由全白母马牵引的车”:是指由四匹纯白母马所驾的车。据说,此车从轮毂、轮辋到车杆,全部用白银装饰包裹。车有两种:战车与盛饰车。其中,战车呈方形,不大,仅能容纳两三人;盛饰车则很大,又长又宽,可轻松容下执伞者、执牦牛尾拂者、执扇者等八人或十人,可站、可坐、可卧。这辆车即是盛饰车。
4. Catutthe sabbasetena vaḷavābhirathenāti sakalasetena catūhi vaḷavāhi yuttarathena. So kira sabbo sacakkapañjarakubbaro rajataparikkhitto hoti. Ratho ca nāmesa duvidho hoti – yodharatho, alaṅkārarathoti. Tattha yodharatho caturassasaṇṭhāno hoti nātimahā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā janānaṃ gahaṇasamattho. Alaṅkāraratho mahā hoti dīghato dīgho puthulato puthulo ca, tattha chattaggāhako vālabījaniggāhako tālavaṇṭaggāhakoti evaṃ aṭṭha vā dasa vā sukheneva ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā sakkonti. Ayampi alaṅkārarathoyeva.
“‘那些马确为白色’:这些母马天生即为白色。‘白色饰品’:它们的饰品以白银制成。‘白色车乘’:车乘如前所述,因以白银包裹,且各处嵌有象牙工艺,故亦为白色。‘白色帷幔’:其他车乘或有以狮皮、虎皮、黄毛毯为帷幔者,但此车不然,它以白色厚细布为帷幔。‘白色缰绳’:缰绳亦以银管包裹。‘白色刺棒’:刺棒亦以白银制成。”
Setā sudaṃ assāti tā vaḷavā pakatiyā setavaṇṇāva. Setālaṅkārāti pasādhanaṃ tāsaṃ rajatamayaṃ ahosi. Seto rathoti rathopi vuttanayeneva rajataparikkhittattā tattha tattha dantakammakhacitattā ca setova. Setaparivāroti yathā aññe rathā sīhacammaparivārāpi honti, byagghacammaparivārāpi paṇḍukambalaparivārāpi honti, na evaṃ esa. Esa pana ghanadukūlena parivārito ahosi. Setā rasmiyoti rasmiyopi rajatapanāḷisuparikkhittā. Setā patodalaṭṭhīti patodalaṭṭhipi rajataparikkhittā.
“‘白色伞盖’:竖立于车中央的伞盖同样是白色。‘白色头巾’:那宽八指的银质头巾带为白色。‘白色衣服’:衣服也皆为白色,如一堆泡沫。其中,下裙价值五百钱,上衣价值一千钱。‘白色鞋履’:所谓鞋履,本是步行或入山林者所穿用,但他已登车,故应知此处所说实为与其车乘相配、镶嵌白银的脚饰,唯借此名称说而已。‘以白色牦牛尾拂尘’:以水晶为柄、白牦牛尾制成之拂尘。不仅这些为白色,那位婆罗门还涂了白色的涂香,戴了白色花环;十指上的戒指、耳上的耳环等一切庄严具也都为银制。其随从婆罗门约有万人,同样身着白衣,涂白色涂香,戴白色花环与饰物。”
Setaṃ chattanti rathamajjhe ussāpitachattampi setameva ahosi. Setaṃ uṇhīsanti aṭṭhaṅgulavitthāro rajatamayo uṇhīsapaṭṭo seto. Setāni vatthānīti vatthānipi setāni pheṇapuñjavaṇṇāni. Tesu nivāsanaṃ pañcasatagghanakaṃ, uttarāsaṅgo sahassagghanako. Setā upāhanāti upāhanā nāma maggāruḷhassa vā honti aṭaviṃ vā pavisantassa. Ayaṃ pana rathaṃ abhiruḷho, tenassa tadanucchaviko rajatapaṭisevito pādālaṅkāro nāma esa evaṃ vuttoti veditabbo. Setāya sudaṃ vālabījaniyāti phalikamayadaṇḍāya setacamaravālabījaniyā. Na kevalañca ettakamevassa setaṃ ahosi, so pana brāhmaṇo setavilepanaṃ vilimpi, setamālaṃ piḷandhi, dasasu aṅgulīsu aṅgulimuddikā kaṇṇesu kuṇḍalānīti evamādi alaṅkāropissa rajatamayova ahosi . Parivārabrāhmaṇāpissa dasasahassamattā tatheva setavatthavilepanamālālaṅkārā ahesuṃ.
“所谓‘当他自舍卫城出行时’,是说明其出行之方式:据说,他每六个月右绕城市一次。事先会发布通告:‘多少日后,将右绕城市。’听闻此消息,尚未离城者便留下不走;即便已离城者,也为了‘一睹这位具福者的吉祥盛况’而返回。巡城当日,一清早便有人清扫街道,铺上细沙,撒下炒米等五种花,安置满瓶,竖立芭蕉和旗帜,并以熏香使全城芬芳缭绕。”
Yaṃ panetaṃ sāvatthiyā niyyāyantanti vuttaṃ, tatrāyaṃ niyyāyanavibhāvanā – so kira channaṃ channaṃ māsānaṃ ekavāraṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti – ‘‘ito ettakehi divasehi nagaraṃ padakkhiṇaṃ karissatī’’ti puretarameva ghosanā kayirati. Taṃ sutvā ye nagarato na pakkantā, te na pakkamanti. Yepi pakkantā, tepi ‘‘puññavato sirisampattiṃ passissāmā’’ti āgacchanti. Yaṃ divasaṃ brāhmaṇo nagaraṃ anuvicarati, tadā pātova nagaravīthiyo sammajjitvā vālikaṃ okiritvā lājapañcamehi pupphehi vippakiritvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā kadaliyo ca dhaje ca ussāpetvā sakalanagaraṃ dhūpitavāsitaṃ karonti.
婆罗门清早沐洗了头,于饭前用过斋食后,便按照前面所说的方法,穿上白衣等庄严自身,从楼阁下来,登上车乘。这时,那些遍体穿着白衣、涂着白香、佩戴白花环与白饰品的婆罗门,手持白伞盖,簇拥着他。接着,为了召集大众,他们先向少年儿童们抛撒种种水果和点心,随后撒出类似绿豆的小钱,再撒出金币。大众聚集,欢呼与挥动衣物的声音四处可见。就这样,在那些念诵吉祥咒语与祝福语的人们所发出的颂赞声中,婆罗门以极大的祥瑞盛况绕城巡行。有福德的人则登上单层等楼阁,推开那些色彩如同鹦鹉羽毛般绚丽的窗户观看。婆罗门仿佛用自己的声誉与吉祥成就倾覆了全城一般,向南门行去。正是针对这一情景,才有了如下的言说。
Brāhmaṇo pātova sīsaṃ nhāyitvā purebhattaṃ bhuñjitvā vuttanayeneva setavatthādīhi attānaṃ alaṅkaritvā pāsādā oruyha rathaṃ abhiruhati. Atha naṃ te brāhmaṇā sabbasetavatthavilepanamālālaṅkārā setacchattāni gahetvā parivārenti. Tato mahājanassa sannipātatthaṃ paṭhamaṃyeva taruṇadārakānaṃ phalāphalāni vikiranti, tadanantaraṃ māsakarūpādīni, tadanantaraṃ kahāpaṇe vikiranti. Mahājano sannipatati, ukkuṭṭhiyo ceva celukkhepā ca vattanti. Atha brāhmaṇo maṅgalikasovatthikādīsu maṅgalāni ceva suvatthiyo ca karontesu mahāsampattiyā nagaraṃ anuvicarati. Puññavantā manussā ekabhūmikādipāsāde āruyha sukapattasadisāni vātapānakavāṭāni vivaritvā olokenti. Brāhmaṇopi attano yasasirisampattiyā nagaraṃ ajjhottharanto viya dakkhiṇadvārābhimukho hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
“众人见到那……”是指大众见到那辆车后,说出“梵!”——这是对“最胜”的尊称。“那车乘真是梵啊!”意思为:那车乘确实与最胜的车乘相似啊。阿难,就像人们付钱给那些说赞词的人,让他们为自己的女儿唱赞歌:“她美貌、悦目、大富、大财。”但她们并不会仅仅因为这些赞美之辞就变得美貌或大富。同样地,大众见到婆罗门的车乘后,即使这样称赞:“那车乘真是梵啊!”但这辆车也并不能仅仅凭借赞美之辞就成了梵车,因为它本质上是低劣、无价值的东西。然而,从究竟义上来说,“阿难,这正是……”:这是圣八支道的同义语。因为这条道通过断除一切过失而成为最殊胜的,并且圣者们正是经由它而趣向涅槃,所以可称其为“梵车”;又因为它本身即是法,并能运载,所以称为“法车”;更因为它是无上的,并且已赢得了与烦恼的战斗,所以可称为“无上的战斗胜利者”。
Tamenaṃ jano disvāti mahājano taṃ rathaṃ disvā. Brahmanti seṭṭhādhivacanametaṃ. Brahmaṃ vata bho yānanti seṭṭhayānasadisaṃ vata bho yānanti ayamettha attho. Imasseva kho etanti, ānanda, manussā nāma vaṇṇabhāṇakānaṃ dhanaṃ datvā attano dārikānaṃ vaṇṇagītaṃ gāyāpenti ‘‘abhirūpo hoti dassanīyo mahaddhano mahābhogo’’ti, na ca tena vaṇṇabhaṇanamattena abhirūpā vā honti mahaddhanā vā, evameva mahājano brāhmaṇassa rathaṃ disvā – ‘‘brahmaṃ vata bho yāna’’nti kiñcāpi evaṃ vaṇṇaṃ bhaṇati, na panetaṃ yānaṃ vaṇṇabhaṇanamatteneva brahmayānaṃ nāma hoti. Lāmakañhi etaṃ chavaṃ. Paramatthena pana imasseva kho etaṃ, ānanda, ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ. Ayañhi sabbadosavigamena seṭṭho, iminā ca ariyā nibbānaṃ yantīti brahmayānaṃ itipi, dhammabhūtattā yānattā ca dhammayānaṃ itipi, anuttarattā kilesasaṅgāmassa ca vijitattā anuttaro saṅgāmavijayo itipi vattuṃ vaṭṭati.
现在,为了显示这条道的无过失本质以及战胜烦恼的殊胜,世尊宣说了“以调伏贪为终结……”等语。其中,在调伏贪的过程中,它便达至终结、走向尽头、得以成就,因此称为“以调伏贪为终结”。其余各句,也依循同样的道理来理解。
Idānissa niddosabhāvañceva saṅgāmavijayabhāvañca dassento rāgavinayapariyosānātiādimāha. Tattha rāgaṃ vinayamānā pariyosāpeti pariyosānaṃ gacchati nipphajjatīti rāgavinayapariyosānā. Esa nayo sabbattha.
“Yassa saddhā ca paññā ca”:在这部圣道乘中,信随行而为信,法随行而为慧,此二法恒时担负着轭——也就是说,它们被套在中舍性的轭端上。“Hirī īsā”:与自身确立、外起的愧在一起,内生的惭便是这辆道乘之车的轭。“Mano yottan”:意为系缚。正如世间车乘用藤等系缚将牛联结合拢,同样,道乘中的世间观心将超过五十种善法联结合拢为一,出世间观心则将超过六十种善法联结合拢为一,故称“mano yotta”。“Sati ārakkhasārathī”:与道相应的念是守护者御者。正如车乘的守护者称为御者,他套轭、系轭、涂轮轴、驱车并令乘车者安适,道乘之念也是如此。因为它现为守护,并能审察善与不善诸法的动向,故如此说。
Yassa saddhā ca paññā cāti yassa ariyamaggayānassa saddhānusārivasena saddhā, dhammānusārivasena paññāti ime dve dhammā sadā dhuraṃ yuttā, tatramajjhattatāyuge yuttāti attho. Hirī īsāti attanā saddhiṃ adhiviṭṭhena bahiddhāsamuṭṭhānena ottappena saddhiṃ ajjhattasamuṭṭhānā hirī yassa maggarathassa īsā. Mano yottanti vipassanācittañca maggacittañca yottaṃ. Yathā hi rathassa vākādimayaṃ yottaṃ goṇe ekābaddhe karoti ekasaṅgahite, evaṃ maggarathassa lokiyavipassanācittaṃ atirekapaññāsa, lokuttaravipassanācittaṃ atirekasaṭṭhi kusaladhamme ekābaddhe ekasaṅgahe karoti. Tena vuttaṃ ‘‘mano yotta’’nti. Sati ārakkhasārathīti maggasampayuttā sati ārakkhasārathi. Yathā hi rathassa ārakkho sārathi nāma yoggiyo. Dhuraṃ vāheti yojeti akkhaṃ abbhañjati rathaṃ peseti rathayuttake nibbisevane karoti, evaṃ maggarathassa sati. Ayañhi ārakkhapaccupaṭṭhānā ceva kusalākusalānañca dhammānaṃ gatiyo samanvesatīti vuttā.
“Ratho”:指圣八支道乘。“Sīlaparikkhāro”:以四种遍净戒为庄严。“Jhānakkho”:依与观相应的五禅支之力,成为禅那之轴。“Cakkavīriyo”:精进轮,意谓此车有两个轮子,即身精进与心精进。“Upekkhā dhurasamādhī”:轭之定,由于没有高下状态,两轭端平齐。此中舍性去除了心的昏沉与掉举,令心安住于行舍,因此称它为道乘的“轭之定”。“Anicchā parivāraṇan”:名为无贪的“无欲”是这辆圣道乘的帷幔,如同外车以狮皮等为帷幔一般。
Rathoti ariyaaṭṭhaṅgikamaggaratho. Sīlaparikkhāroti catupārisuddhisīlālaṅkāro. Jhānakkhoti vipassanāsampayuttānaṃ pañcannaṃ jhānaṅgānaṃ vasena jhānamayaakkho. Cakkavīriyoti vīriyacakko, kāyikacetasikasaṅkhātāni dve vīriyāni assa cakkānīti attho. Upekkhā dhurasamādhīti dhurassa samādhi, unnatonatākārassa abhāvena dvinnampi yugapadesānaṃ samatāti attho. Ayañhi tatramajjhattupekkhā cittuppādassa līnuddhaccabhāvaṃ haritvā payogamajjhatte cittaṃ ṭhapeti, tasmā imassa maggarathassa ‘‘dhurasamādhī’’ti vuttā. Anicchā parivāraṇanti bāhirakarathassa sīhacammādīni viya imassāpi ariyamaggarathassa alobhasaṅkhātā anicchā parivāraṇaṃ nāma.
“Abyāpādo”:指慈及慈的近分(前分)。“Avihiṃsā”:指悲及悲的近分(前分)。“Viveko”:指身远离等三种远离。“Yassa āvudhan”:对于安住于此圣道乘的善男子,这是五种武器。正如站在车上的人用五种武器射杀敌人,瑜伽行者安住于这世间与出世间的道乘,以慈射杀嗔恚,以悲射杀害心,以身远离射杀与群体的杂处,以心远离射杀与烦恼的杂处,以依远离射杀一切不善。因此,这五种对他而言被称为“武器”。“Titikkhā”:指对粗恶言语、不合意言语的容忍,即安忍。“Cammasannāho”:指所披覆的皮革甲。正如站在车上的御者披着皮革甲,能忍受飞箭,不为所伤;同样,具足安忍的比丘能忍受来去的话语,那些话语不能伤害他。因此说“忍耐是皮革甲”。“Yogakkhemāya vattati”:为了从四种轭中获得安稳,为了涅槃而运转。
Abyāpādoti mettā ca mettāpubbabhāgo ca. Avihiṃsāti karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca. Vivekoti kāyavivekādi tividhaviveko. Yassa āvudhanti yassa ariyamaggarathe ṭhitassa kulaputtassa etaṃ pañcavidhaṃ āvudhaṃ. Yathā hi rathe ṭhito pañcahi āvudhehi sapatte vijjhati, evaṃ yogāvacaropi imasmiṃ lokiyalokuttaramaggarathe ṭhito mettāya dosaṃ vijjhati, karuṇāya vihiṃsaṃ , kāyavivekena gaṇasaṅgaṇikaṃ, cittavivekena kilesasaṅgaṇikaṃ, upadhivivekena sabbākusalaṃ vijjhati. Tenassetaṃ pañcavidhaṃ ‘‘āvudha’’nti vuttaṃ. Titikkhāti duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ adhivāsanakkhanti. Cammasannāhoti sannaddhacammo. Yathā hi rathe ṭhito rathiko paṭimukkacammo āgatāgate sare khamati, na naṃ te vijjhanti, evaṃ adhivāsanakkhantisamannāgato bhikkhu āgatāgate vacanapathe khamati, na naṃ te vijjhanti. Tasmā ‘‘titikkhā cammasannāho’’ti vutto. Yogakkhemāya vattatīti catūhi yogehi khemāya nibbānāya vattati, nibbānābhimukho gacchatiyeva, na tiṭṭhati na bhijjatīti attho.
「Etadattani sambhūtan」:这部道乘名为“于自身所生”,因为它依止自身的精进而获得。「Brahmayānaṃ anuttaran」:无与伦比的最上乘。「Niyyanti dhīrā lokamhā」:拥有此乘的智者——那些贤明之士,从世间脱出而去。「Aññadatthū」:必定如此。「Jayaṃ jayanti」:克胜贪等怨敌。
Etadattani sambhūtanti etaṃ maggayānaṃ attano purisakāraṃ nissāya laddhattā attani sambhūtaṃ nāma hoti. Brahmayānaṃ anuttaranti asadisaṃ seṭṭhayānaṃ. Niyyanti dhīrā lokamhāti yesaṃ etaṃ yānaṃ atthi, te dhīrā paṇḍitapurisā lokamhā niyyanti gacchanti. Aññadatthūti ekaṃsena. Jayaṃ jayanti rāgādayo sapatte jinantā jinantā.
关于《为何事经》等经的注释(Kimatthiyasuttādivaṇṇanā)
5-6. Kimatthiyasuttādivaṇṇanā
5-6第五经中,“此即是”:“eva”一词在此表示决定义,用以遮遣其他道路。此经中既宣说了轮回之苦,也讲说了混杂之道。第六经则浅显明了。
5-6. Pañcame ayamevāti evasaddo niyamattho. Tena aññaṃ maggaṃ paṭikkhipati. Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhañceva missakamaggo ca kathito. Chaṭṭhaṃ uttānameva.
第二经《某比丘经》的注释(Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā)
7. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā
7第七经中,“比丘,这确实是对涅槃界的增上语”:这是对无为、不死的涅槃界所安立的增上语。“依此而说诸漏尽”:而且,正是依止此能调伏贪等的调伏,才说为诸漏尽。所谓“漏尽”即阿拉汉果,而此阿拉汉果也得到“调伏贪”等名称,以此显示。他如此说:他善巧于法义的连贯,便问道:“导师以‘涅槃界’等语,已经宣说了不死的涅槃,却未开示通往涅槃的道路。我将请导师开示这条道路。”因此说了这番话。
7. Sattame nibbānadhātuyā kho etaṃ bhikkhu adhivacananti asaṅkhatāya amatāya nibbānadhātuyā etaṃ adhivacanaṃ. Āsavānaṃ khayo tena vuccatīti apica tena rāgādivinayena āsavānaṃ khayotipi vuccati. Āsavakkhayo nāma arahattaṃ, arahattassāpi etaṃ rāgavinayotiādi nāmamevāti dīpeti. Etadavocāti ‘‘satthārā nibbānadhātūti vadantena amataṃ nibbānaṃ kathitaṃ, maggo panassa na kathito. Taṃ kathāpessāmī’’ti anusandhikusalatāya pucchanto etaṃ avoca.
关于《分别经》的注释(Vibhaṅgasuttavaṇṇanā)
8. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā
8第八经中:‘比丘们,什么是正见?’在以一种理趣分别八支圣道之后,为再以另一种理趣进行分别,而开始了这段开示。其中,‘苦智’指通过听闻、思惟、通达(现观)与省察这四种方式而生起的智慧。集智也是如此。而对于灭、道二谛,由于没有思惟,故仅通过三种方式。如此,藉由‘苦智’等,显示了以四圣谛为业处的修习方法。
8. Aṭṭhame katamā ca bhikkhave sammādiṭṭhīti ekena pariyāyena aṭṭhaṅgikamaggaṃ vibhajitvā puna aparena pariyāyena vibhajitukāmo idaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha dukkhe ñāṇanti savanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇavasena catūhākārehi uppannaṃ ñāṇaṃ. Samudayepi eseva nayo. Sesesu pana dvīsu sammasanassa abhāvā tividhameva vaṭṭati. Evametaṃ ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ.
在此,前二谛属于流转(轮回),后二谛属于还灭(出离)。于其中,比丘对流转二谛会有业处上的专注投入,而对还灭二谛则无此投入。因为,对于前二谛,瑜伽行者既依‘五取蕴是苦,爱是集’这样的简要方式,又依‘何等为五取蕴?谓色蕴……’等详细理趣,在师长跟前学习后,反复转诵,如此修习。而于后二谛——‘灭是可爱的、可喜的、悦意的,道也是可爱的、可喜的、悦意的’——则仅通过听闻而修习。当他如此修习时,便以一次通达而通达四谛,以一次现观而现观四谛。以遍知通达而通达苦,以断除通达而通达集,以证得通达而通达灭,以修习通达而通达道。以遍知现观而现观苦……乃至……以修习现观而现观道。
Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ, pacchimāni vivaṭṭaṃ. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti, vivaṭṭe natthi abhiniveso. Purimāni hi dve saccāni ‘‘pañcakkhandhā dukkhaṃ, taṇhā samudayo’’ti evaṃ saṅkhepena ca, ‘‘katame pañcakkhandhā rūpakkhandho’’tiādinā nayena vitthārena ca ācariyasantike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti. Itaresu pana dvīsu saccesu – ‘‘nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ, maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti evaṃ savaneneva kammaṃ karoti. So evaṃ karonto cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati, ekābhisamayena abhisameti . Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati, samudayaṃ pahānapaṭivedhena, nirodhaṃ sacchikiriyapaṭivedhena, maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati. Dukkhaṃ pariññābhisamayena…pe… maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti.
如此,在修行的前阶段,对于前二谛,有通过学习、请问、听闻、受持与思惟而产生的通达;对于后二谛,则仅有由听闻产生的通达。在修行的后阶段,对于前三谛,是依各自应作的作用而通达;对于灭谛,则是通过取它为所缘而通达。至于省察,则唯有已证圣谛者方能为之。这位比丘在之前的阶段,因为尚处于把握阶段,故不会生起‘我要遍知苦,我要断除集,我要证得灭,我要修习道’这样的转向、专注、作意与省察;然而,一旦进入把握阶段之后,这些便会生起。而在以后的阶段,苦已是遍知的……乃至……道已是修习的。
Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti, dvīsu savanapaṭivedhoyeva. Aparabhāge tīsu kiccato paṭivedho hoti, nirodhe ārammaṇapaṭivedho. Paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti. Imassa bhikkhuno pubbe pariggahato – ‘‘dukkhaṃ parijānāmi, samudayaṃ pajahāmi, nirodhaṃ sacchikaromi, maggaṃ bhāvemī’’ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi, pariggahato paṭṭhāya hoti. Aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva hoti…pe… maggo bhāvitova hoti.
其中,有两种谛因为难以见到而甚深,有两种谛因为甚深而难以见到。苦谛从生起方面看是明显的,在遭受木桩、荆棘刺伤等时,人们会说‘啊,苦!’。集谛也从想要吃、想要享受等生起方面看是明显的。然而,从通达它们的特相来说,这两者都是甚深的。因此,苦谛与集谛因为难以见到而甚深。为见其余二谛——灭谛与道谛——的修行,则犹如为了触及梵天而伸手,或为了触及无间地狱而伸脚,又如将一根分成百份的毛发尖端与另一根毛发尖端相接那样不易。因此,灭谛与道谛因为甚深而难以见到。如此,在或因难见而甚深、或因甚深而难见的这四种谛中,依闻思等而说‘苦智’等名;然而在通达的刹那,那智慧只是一个。
Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni, dve gambhīrattā duddasāni. Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ, khāṇukaṇṭakapahārādīsu ‘‘aho dukkha’’nti vattabbatampi āpajjati. Samudayampi khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ. Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīraṃ. Iti tāni duddasattā gambhīrāni. Itaresaṃ dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggaggahaṇatthaṃ hatthapasāraṇaṃ viya avīciphusanatthaṃ pādapasāraṇaṃ viya satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭipādanaṃ viya ca hoti. Iti tāni gambhīrattā duddasāni. Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena idaṃ ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti.
关于出离思惟等,由于与欲敌对的意义,或由于从欲脱离的状态,或由于审察欲而生起,或由于摧破欲、平息欲而生起,或由于在远离欲的边际生起,故称为出离思惟。其余两个词——无嗔思惟、无害思惟——也可依此类推。而且,所有这些出离思惟等,在前行阶段因离欲想、离嗔想、离害想的不同而彼此有异,但在道的刹那,当生起于这三处的不善思惟被切断、不再生起时,为成就道支,唯有一个善思惟生起。这就是所谓的正思惟。
Nekkhammasaṅkappādīsu kāmapaccanīkaṭṭhena kāmato nissaṭabhāvena vā, kāmaṃ sammasantassa uppannoti vā, kāmapadaghātaṃ kāmavūpasamaṃ karonto uppannoti vā , kāmavivittante uppannoti vā nekkhammasaṅkappo. Sesapadadvayepi eseva nayo. Sabbepi ca te nekkhammasaṅkappādayo kāmabyāpādavihiṃsāviramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati. Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma.
离妄语等,在前行阶段也因对远离妄语等的想不同而各有差异;但在道的刹那,当在这四处生起的不善、恶戒之思被切断、不再生起时,为成就道支,唯有一个善的远离生起。这就是所谓的正语。
Musāvādā veramaṇīādayopi musāvādādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṃ sammāvācā nāma.
离杀生等,于前行阶段因对远离杀生等的想各有差别而各不相同;但在道刹那,以不作、切断、不令再生起的方式,断除这三处所生的不善、恶戒之思,为成就道支,便唯生起一善离。此即所谓正业。
Pāṇātipātā veramaṇī ādayopi pāṇātipātādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya akiriyato padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṃ sammākammanto nāma.
邪命,指为了嚼食、啖食等而发动的身、语恶行。断除,即舍弃、远离。以正命,即以佛陀所称赞的谋生方式营生。经营活命,即维持生计。正命也于前行阶段,因对远离诡诈等的想不同而各不相同;但在道刹那,以不作、切断、不令再生起的方式,断除这七处所生的邪命、恶戒之思,为成就道支,便唯生起一善离。此即所谓正命。
Micchāājīvanti khādanīyabhojanīyādīnaṃ atthāya pavattitaṃ kāyavacīduccaritaṃ. Pahāyāti vajjetvā. Sammāājīvenāti buddhapasatthena ājīvena. Jīvikaṃ kappetīti jīvitavuttiṃ pavatteti. Sammājīvopi kuhanādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā. Maggakkhaṇe pana imesuyeva sattasu ṭhānesu uppannāya micchājīvadussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṃ sammāājīvo nāma.
未生起的,指在某一有中,或对某种所缘,自身未曾生起的;当见到他人正在生起时,便发愿:‘啊,愿我不会有这样的恶法生起。’——为了让这些未生起的恶、不善法不生起,而生起欲。欲,指生起能达成令彼不善法不生起之加行的精进欲。策励,即作出努力。奋起精进,即持续激发精进。策心,即以精进策励其心。勤励,即发起‘宁留皮肤、筋腱与骨头’的精进。已生起的,指过去通过现行而自身曾生起的。现在发愿:‘不再生起那样的’,为断除它们而生起欲。
Anuppannānanti ekasmiṃ bhave tathārūpe vā ārammaṇe attano na uppannānaṃ, parassa pana uppajjamāne disvā – ‘‘aho vata me evarūpā pāpakā dhammā na uppajjeyyu’’nti evaṃ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya. Chandanti tesaṃ akusalānaṃ anuppādakapaṭipattisādhakaṃ vīriyacchandaṃ janeti. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ pavatteti. Cittaṃ paggaṇhātīti vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karoti. Padahatīti ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū’’ti (ma. ni. 2.184) padhānaṃ pavatteti . Uppannānanti samudācāravasena attano uppannapubbānaṃ. Idāni tādise na uppādessāmīti tesaṃ pahānāya chandaṃ janeti.
未生的善法,是指尚未证得的初禅等。已生的善法,是指已经证得的。为了令其安住,即通过持续不断生起的相续而使之稳固。为了不坏失,即为了不令消失。为了倍多,即为了更增上。为了广大,即为了变得广大。为了圆满,即通过修习而令其圆满。这一正精进,在前行阶段也由“令未生不善法不生起”等的用心差别而各不相同,但在道刹那,当它在这四处以作用成就道支时,便生起唯一的一善精进。这就是所谓的正精进。
Anuppannānaṃ kusalānanti apaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ. Uppannānanti tesaṃyeva paṭiladdhānaṃ. Ṭhitiyāti punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitatthaṃ. Asammosāyāti avināsatthaṃ. Bhiyyobhāvāyāti uparibhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Pāripūriyāti bhāvanāya paripūraṇatthaṃ. Ayampi sammāvāyāmo anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanādicittanānattā pubbabhāge nānā. Maggakkhaṇe pana imesuyeva catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānaṃ ekameva kusalavīriyaṃ uppajjati. Ayaṃ sammāvāyāmo nāma.
正念亦然,在前行阶段因为执取身等的心各不相同而有别异,但在道刹那,当它于这四处以作用成就道支时,便生起唯一的一念。这就是所谓的正念。
Sammāsatipi kāyādipariggāhakacittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekā sati uppajjati. Ayaṃ sammāsati nāma.
禅那等,在前行阶段和道刹那也都是多种多样的:在前行阶段,依等至而有种种差别;在道刹那,则依不同道而有种种差别。对于一个人,第一道是初禅道,第二道等也是初禅道,或是第二禅等其余禅那中的某一种道。对于另一个人,第一道是第二禅等其余禅那中的某一种道,第二道等也是第二禅等其余禅那中的某一种道,或是初禅道。如此,四种道从禅那的角度来看,有全同、全不同或部分相同的情形。
Jhānādīni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā, pubbabhāge samāpattivasena nānā, maggakkhaṇe nānāmaggavasena. Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti, dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā. Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti, dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā vā. Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti.
然而,这种差异是依‘基本禅那’的规则而定的。因为依‘基本禅那’的规则,证得初禅者从初禅出起修观,所生起的道便是‘初禅道’,其中‘道支’与‘觉支’悉皆圆满。若从第二禅出起修观,所生起的道是‘第二禅道’,此道中‘道支’有七。若从第三禅出起修观,所生之道为‘第三禅道’,此道中‘道支’有七,‘觉支’有六。此理从第四禅起,乃至‘非想非非想处’皆然。
Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti. Pādakajjhānaniyamena hi paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti, maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti. Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti, maggaṅgāni panettha satta honti. Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko, maggaṅgāni panettha satta, bojjhaṅgāni cha honti. Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanā .
有主张说:‘无色界中会生起四禅或五禅的禅那,且这些禅那是出世间的,非世间的。’这应如何理解?此处是这样:若人从初禅等任一禅那出起,证得入流道后,再修习无色定,那么他在该无色定中所引生的三道,悉皆与获得该无色定所依的禅那相应。正是如此,‘基本禅那’决定了道的性质。然而,有些长老说:‘是作为观的所缘的那些蕴在决定。’另一些长老说:‘是补特伽罗的意乐在决定。’还有一些长老说:‘是至出起观在决定。’于这些不同主张的抉择,应依《清净道论》中‘至出起观’相关章节所说的方法来了知。‘比丘们,这称为正定’的意思是:前分的世间部分,即是世间正定;后分的出世间部分,即是出世间正定,故如此称。
Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati, tañca lokuttaraṃ, no lokiyanti vuttaṃ. Ettha kathanti? Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno, taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti. Evaṃ pādakajjhānameva niyameti. Keci pana therā – ‘‘vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’’ti vadanti . Keci ‘‘puggalajjhāsayo niyametī’’ti vadanti. Keci ‘‘vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametī’’ti vadanti. Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminīvipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhīti ayaṃ pubbabhāge lokiyo, aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati.
9. 《麦穗经》释义
9. Sūkasuttavaṇṇanā
9‘错误安立’:譬如麦芒,若尖端向上竖置,便会刺伤手足;同样,若放置不当,即名‘错误安立’。‘由于邪见被错误安立’:意思是把‘业自作之慧’错误地放置了。‘将破除无明’:即破除那覆盖四圣谛的无明。‘将引发明’:即引发阿拉汉道的明。‘比丘们,由于见的错误安立’:此指由于‘业自作之慧’与‘道的修习’两者被错误安立,以致未被转动、未起作用。在此经中,是将‘业自作智’依托于‘道’,而演说一种混合之道。
9. Navame micchāpaṇihitanti sūkaṃ nāma uddhaggaṃ katvā ṭhapitaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā bhindati, tathā aṭṭhapitaṃ pana micchāpaṇihitaṃ nāma. Micchāpaṇihitāya diṭṭhiyāti micchāṭhapitāya kammassakatapaññāya. Avijjaṃ bhindissatīti catusaccapaṭicchādakaṃ avijjaṃ bhindissati. Vijjaṃ uppādessatīti arahattamaggavijjaṃ uppādessati. Micchāpaṇihitattā, bhikkhave, diṭṭhiyāti kammassakatapaññāya ceva maggabhāvanāya ca micchā ṭhapitattā, appavattitattāti attho. Imasmiṃ sutte kammassakatañāṇaṃ magganissitaṃ katvā missakamaggo kathito.
10. 《难提经》注
10. Nandiyasuttavaṇṇanā
10第十经中,“游方者”指名为车匿的游方者。此经其余部分文义清晰,易于理解。
10. Dasame paribbājakoti channaparibbājako. Sesamettha uttānamevāti.
第二品 住处品
2. Vihāravaggo
《第一住经》的注释。
1. Paṭhamavihārasuttavaṇṇanā
11在第二品的第一部经中,“诸比丘,我欲隐居半月”的意思是:比丘们,我希望独自离群、退避、独处地安居半个月。“除一位送食者,他人皆不得近前”是指:有那样一个人,他并不主动开口为我求食,只是为我的缘故,从虔诚的家庭取回备好的食物送来给我。除了这样一位送食的比丘,其他任何比丘或在家人都不应前来近前。
11. Dutiyavaggassa paṭhame icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyitunti ahaṃ, bhikkhave, ekaṃ aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ nilīyituṃ ekova hutvā viharituṃ icchāmīti attho. Namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenāti yo attanā payuttavācaṃ akatvā mamatthāya saddhesu kulesu paṭiyattaṃ piṇḍapātaṃ nīharitvā mayhaṃ upanāmeyya, taṃ piṇḍapātanīhārakaṃ ekaṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā namhi aññena kenaci bhikkhunā vā gahaṭṭhena vā upasaṅkamitabboti.
那么,他为何会这样说呢?据传在那半个月中,并没有任何需要调伏的众生。于是,导师心中思惟:「我应以果等至的安乐度过这半个月。如此,对我自身而言,可享安乐的住法;于未来的后世众生,他们也会以此为榜样而想:『导师尚且离开僧众独自静居,何况是我们呢?』这必将带给他们长久的利益与安乐。」正是出于这个缘故,他才如此说。比丘僧团接受了世尊的话,便指派了一位比丘。那位比丘于清晨完成香室及其周围的洒扫、备好洗脸水、准备齿木等一切事务后,在该时段做完便离去了。
Kasmā pana evamāhāti? Tasmiṃ kira aḍḍhamāse vinetabbo satto nāhosi. Atha satthā – ‘‘imaṃ aḍḍhamāsaṃ phalasamāpattisukheneva vītināmessāmi, iti mayhañceva sukhavihāro bhavissati, anāgate ca pacchimā janatā ‘satthāpi gaṇaṃ vihāya ekako vihāsi, kimaṅgaṃ pana maya’nti diṭṭhānugatiṃ āpajjissati, tadassā bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti iminā kāraṇena evamāha. Bhikkhusaṅghopi satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā ekaṃ bhikkhuṃ adāsi. So pātova gandhakuṭipariveṇasammajjanamukhodakadantakaṭṭhadānādīni sabbakiccāni tasmiṃ khaṇe katvā apagacchati.
「彼即我」的意思,就是「那个我就是这样」。「初成正自觉者」指的是刚刚成就正自觉之后,最初的那个阶段,也就是在四十九天之内。「我住」这个词,是用现在时的形式来表达过去的事。「依彼一分而住」意思是,按照最初证得正自觉时那种住法的一部分来安住。这里所说的「一分」,有各种不同的类型,比如:蕴的一分、处的一分、界的一分、谛的一分、根的一分、缘起的一分、念处的一分、禅那的一分、名色的一分,或是法的一分。概括这所有的一切,就说「依彼一分而住」。因为世尊在初成正觉的四十九天里,就好比一位刚得到王位的国王,为了要看看自己财富的精华,便打开一个又一个宝库,仔细察看黄金、白银、珍珠、摩尼等宝物,这样地安住着;同样地,世尊当时是以不遗漏任何部分的方式,全面地推度、观察五蕴而安住。但是,在这半个月当中,他只观察那些蕴的其中一部分,也就是单单观察受蕴。当他观察着「这些众生竟然感受着这样的乐,感受着这样的苦」时,从有顶天以下所生起的乐受,乃至从无间地狱以上所生起的苦受,这一切都以种种行相呈现在他面前。接着,他就以「以邪见为缘而有感受」等等这些方法去把握它们,就这样安住着。
Yena svāhanti yena so ahaṃ. Paṭhamābhisambuddhoti abhisambuddho hutvā paṭhamaṃyeva ekūnapaññāsadivasabbhantare. Viharāmīti idaṃ atītatthe vattamānavacanaṃ. Tassa padesena vihāsinti tassa paṭhamābhisambuddhavihārassa padesena. Tattha padeso nāma khandhapadeso āyatanadhātusaccaindriyapaccayākārasatipaṭṭhānajhānanāmarūpapadeso dhammapadesoti nānāvidho. Taṃ sabbampi sandhāya – ‘‘tassa padesena vihāsi’’nti āha. Bhagavā hi paṭhamabodhiyaṃ ekūnapaññāsadivasabbhantare yathā nāma pattarajjo rājā attano vibhavasāradassanatthaṃ taṃ taṃ gabbhaṃ vivarāpetvā suvaṇṇarajatamuttāmaṇiādīni ratanāni paccavekkhanto vihareyya, evameva pañcakkhandhe nippadese katvā sammasanto paccavekkhanto vihāsi . Imasmiṃ pana aḍḍhamāse tesaṃ khandhānaṃ padesaṃ vedanākkhandhameva paccavekkhanto vihāsi. Tassa ‘‘ime sattā evarūpaṃ nāma sukhaṃ paṭisaṃvedenti, evarūpaṃ dukkha’’nti olokayato yāva bhavaggā pavattā sukhavedanā, yāva avīcito pavattā dukkhavedanā, sabbā sabbākārena upaṭṭhāsi. Atha naṃ ‘‘micchādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’ntiādinā nayena pariggaṇhanto vihāsi.
同样地,在初成正觉时,他是以不遗漏任何部分的方式,全面地观察十二处而安住;但是,在这半个月当中,他只观察那些处的其中一部分:也就是从受的角度,观察法处的一部分。对于诸界,他只观察一部分:从受的角度,观察法界的一部分。对于诸谛,他只观察一部分:唯从受蕴的角度,观察苦谛的一部分。对于诸缘,他只观察一部分:从「触缘受」的角度,观察缘的一部分。对于诸禅那,他只观察一部分:唯从受的角度,观察禅支的一部分。对于名色,他只观察一部分:唯从受的角度,观察名的一部分,就这样观察而安住。因为,在初成正觉时的四十九天里,他是以不遗漏任何部分的方式,全面地观察善等诸法,以无量的理趣观察七部论而安住。但是,在这半个月当中,他只观察一切法的其中一部分,也就是单独观察「受」这个三法分类,就这样安住。在每一个境界或处所,他所生起的种种住等至,全都是凭借着受的力量而产生的。
Tathā paṭhamabodhiyaṃ dvādasāyatanāni nippadesāneva katvā vihāsi, imasmiṃ pana aḍḍhamāse tesaṃ āyatanānaṃ padesaṃ vedanāvasena dhammāyatanekadesaṃ, dhātūnaṃ padesaṃ vedanāvasena dhammadhātuekadesaṃ, saccānaṃ padesaṃ vedanākkhandhavaseneva dukkhasaccekadesaṃ, paccayānaṃ padesaṃ phassapaccayā vedanāvasena paccayekadesaṃ jhānānaṃ padesaṃ vedanāvaseneva jhānaṅgekadesaṃ, nāmarūpānaṃ padesaṃ vedanāvaseneva nāmekadesaṃ paccavekkhanto vihāsi. Paṭhamabodhiyañhi ekūnapaññāsadivasabbhantare kusalādidhamme nippadese katvā anantanayāni satta pakaraṇāni paccavekkhanto vihāsi. Imasmiṃ pana aḍḍhamāse sabbadhammānaṃ padesaṃ vedanāttikameva paccavekkhanto vihāsi. Tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sā sā ca vihārasamāpatti vedanānubhāvena jātā.
现在,为了说明他安住的方式,便说了“以邪见为缘”等文。其中,“以邪见为缘”,既包括与邪见相应的受,也包括以邪见为亲依止而生起的善、不善受,以及异熟受。在这当中,与邪见相应的受必定是不善的;然而,依止邪见,也可能生起善受或不善受。为什么呢?因为那些邪见者依止邪见,在节日等时候施粥、施饭等食物,为旅人、游方者安排行程、提供帮助,在四衢街口建造供人休憩的厅堂,挖掘池塘,在天祠等处种植花丛,在河川或险难处铺设桥梁,把崎岖不平的路面平整好。当他们这样做时,他们的善受便生起了。相反地,依于邪见,他们辱骂、诽谤那些正见者,对正见者做出杀害、监禁等恶行,杀害生命向天神献供,当他们这样做时,他们的不善受便生起了。至于异熟受,那要到他们投生其他生命界时才会体验到。
Idāni yenākārena vihāsi, taṃ dassento micchādiṭṭhipaccayāpītiādimāha. Tattha micchādiṭṭhipaccayāpīti diṭṭhisampayuttā vedanāpi vaṭṭati. Diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannā kusalākusalavedanāpi vaṭṭati vipākavedanāpi. Tattha micchādiṭṭhisampayuttā akusalāva hoti, diṭṭhiṃ pana upanissāya kusalāpi uppajjanti akusalāpi. Micchādiṭṭhikā hi diṭṭhiṃ upanissāya pakkhadivasesu yāgubhattādīni denti, addhikādīnaṃ vaṭṭaṃ paṭṭhapenti, catumahāpathe sālaṃ karonti, pokkharaṇiñca khaṇāpenti, devakulādīsu mālāgacchaṃ ropenti, nadīviduggādīsu setuṃ attharanti, visamaṃ samaṃ karonti, iti nesaṃ kusalavedanā uppajjati. Micchādiṭṭhiṃ pana nissāya sammādiṭṭhike akkosanti paribhāsanti, vadhabandhanādīni karonti, pāṇaṃ vadhitvā devatānaṃ upahāraṃ upaharanti , iti nesaṃ akusalavedanā uppajjati. Vipākavedanā pana bhavantaragatānaṃyeva hoti.
“以正见为缘”的道理也是如此:这也包括与正见相应的受,也包括以正见为亲依止而生起的善、不善受,以及异熟受。在这当中,与正见相应的受必定是善的;而依止正见,他们供养佛陀、点亮一排排灯明、举办盛大的听法会、在没有塔庙的边远地区建立塔庙等,造作种种福德善业,这样他们的善受便生起了。同样地,依止正见,他们辱骂、诽谤那些邪见者,抬高自己、贬低他人,当他们这样做时,他们的不善受便生起了。异熟受,也唯有当他们投生其他生命界时才会体验到。至于“以邪思惟为缘”等,运用的也是同样的道理。而在“以欲为缘”等当中,应当知道,“以欲为缘”指伴随八种贪俱行心的受;“以寻为缘”仅指初禅的受;“以想为缘”则指除了初禅以外,其余六种想等至的受。
Sammādiṭṭhipaccayāti etthāpi sammādiṭṭhisampayuttā vedanāpi vaṭṭati, sammādiṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannā kusalākusalavedanāpi vipākavedanāpi. Tattha sammādiṭṭhisampayuttā kusalāva hoti, sammādiṭṭhiṃ pana upanissāya buddhapūjaṃ dīpamālaṃ mahādhammassavanaṃ appatiṭṭhite disābhāge cetiyapatiṭṭhāpananti evamādīni puññāni karonti, iti nesaṃ kusalā vedanā uppajjati. Sammādiṭṭhiṃyeva nissāya micchādiṭṭhike akkosanti paribhāsanti, attānaṃ ukkaṃsenti, paraṃ vambhenti, iti nesaṃ akusalavedanā uppajjati. Vipākavedanā pana bhavantaragatānaṃyeva hoti. Micchāsaṅkappapaccayātiādīsupi eseva nayo. Chandapaccayātiādīsu pana chandapaccayā aṭṭhalobhasahagatacittasampayuttā vedanā veditabbā, vitakkapaccayā paṭhamajjhānavedanāva. Saññā paccayā ṭhapetvā paṭhamajjhānaṃ sesā cha saññāsamāpattivedanā.
在“欲未平息”等句中,当欲、寻、想三者都未平息时,便会产生伴随八贪俱行心的受;仅平息欲时,只有初禅的受;平息欲与寻时,指的是二禅以上的受;三者都平息时,则是非想非非想处的受。“未得的获得”,是为了证得阿拉汉果。“有勤”指有精进。“若在那个地步尚未到达”,指以那精进努力为缘,在尚未到达阿拉汉果的因位时。“以彼为缘也有受”,指以阿拉汉道为缘而生起的受。这里所取的是与四道俱生、随生的出世间受。
Chando ca avūpasantotiādīsu tiṇṇaṃ avūpasame aṭṭhalobhasahagatacittasampayuttā vedanā hoti, chandamattassa vūpasame paṭhamajjhānavedanāva. Chandavitakkānaṃ vūpasame dutiyajjhānādivedanā adhippetā, tiṇṇampi vūpasame nevasaññānāsaññāyatanavedanā. Appattassa pattiyāti arahattaphalassa pattatthāya. Atthi āyāmanti atthi vīriyaṃ. Tasmimpi ṭhāne anuppatteti tassa vīriyārambhassa vasena tassa arahattaphalassa kāraṇe anuppatte. Tappaccayāpi vedayitanti arahattassa ṭhānapaccayā vedayitaṃ. Etena catumaggasahajātā nibbattitalokuttaravedanāva gahitā.
第二,《第二住经》的注释。
2. Dutiyavihārasuttavaṇṇanā
12第二经中,独处的原因可按前述方式理解。所谓“邪见止息缘”,邪见的止息即是正见,因此,以正见为缘而说的受,应知即是邪见止息缘的受。然而,在这部经中,论者认为异熟受距离太远,故未予收录。依此理路,一切处之义皆应了知。因为凡说“某某止息缘”时,其所指即是以彼对应之法为缘而生起的种种受。在“欲止息缘”等处,首先应知,“欲止息缘”指初禅的受;“寻止息缘”指第二禅的受;“想缘”指六等至的受;“想止息缘”指非想非非想处的受。“欲已平息”等如前所说。
12. Dutiye paṭisallānakāraṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Micchādiṭṭhivūpasamapaccayāti micchādiṭṭhivūpasamo nāma sammādiṭṭhi. Tasmā yaṃ sammādiṭṭhipaccayā vedayitaṃ vuttaṃ, tadeva micchādiṭṭhivūpasamapaccayā veditabbaṃ. Imasmiṃ pana sutte vipākavedanaṃ atidūreti maññamānā na gaṇhantīti vuttaṃ. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Yassa yassa hi vūpasamapaccayāti vuccati, tassa tassa paṭipakkhadhammapaccayāva taṃ taṃ vedayitaṃ adhippetaṃ. Chandavūpasamapaccayātiādīsu pana chandavūpasamapaccayā tāva paṭhamajjhānavedanā veditabbā. Vitakkavūpasamapaccayā dutiyajjhānavedanā. Saññāpaccayā chasamāpattivedanā. Saññāvūpasamapaccayā nevasaññānāsaññāyatanavedanā. Chando ca vūpasantotiādīni vuttatthāneva.
三至七,《有学经》等的注释。
3-7. Sekkhasuttādivaṇṇanā
13-17第三经中,“有学”指具有修学禀性者。问:他修学什么?答:三学。“有学之受”指与三果和四道一同生起的受。彼有学之受因尚未完成应作之事,故仍在修习自身的功课,因此称为“有学”。第四、第五、第六、第七经义理浅显。
13-17. Tatiye sekkhoti sikkhanasīlo. Kiṃ sikkhatīti? Tisso sikkhā. Sekkhāyāti tīhi phalehi catūhi ca maggehi saddhiṃ uppannāya. Sāpi hi aniṭṭhitakiccattā attano kiccaṃ sikkhatevāti sekkhā. Catutthapañcamachaṭṭhasattamāni uttānatthānevāti.
第一,《鸡园经》等的注释。
8-10. Paṭhamakukkuṭārāmasuttādivaṇṇanā
18-20第八经中,“ummaṅgo”意为智慧的显露、智慧的分析、智慧的寻求。“友!你若是如此”这句话,是为了确立对他的提问而说的。第九、第十经义理浅显。
18-20. Aṭṭhame ummaṅgoti paññāummaṅgo, paññāvīmaṃsanaṃ, paññāgavesananti attho. Evañhi tvaṃ āvusoti idaṃ tassa pucchāpatiṭṭhāpanatthāya āha. Navamadasamāni uttānatthāmevāti.
第三品·邪性品的注释
3. Micchattavaggavaṇṇanā
21-30第三品第一经中:「邪性」指邪的自性;「正性」指正的自性。「邪行道因缘」指作邪行道的因——因造作了邪行道,故称邪行道因缘,即此义。「不能成就者」指不能达成之人。「正法」指圣道法。「邪智」指邪的识、邪的省察。「邪解脱」指不真实的解脱,不导向出离的解脱。此四经(第三品所收四经)开示轮转与还灭;后二经则问及补特伽罗,分别解说诸法,由此通过法显示了补特伽罗。「善转起者」指善于转动:犹如随心所向自在奔驰,能顺畅转动,这就是它的意思。「有近因、有资具」指有因有缘、有眷属。其余各处,其义易明了。
21-30. Tatiyavaggassa paṭhame micchattanti micchāsabhāvaṃ. Sammattanti sammāsabhāvaṃ. Micchāpaṭipattādhikaraṇahetūti micchāpaṭipattikaraṇahetu. Yasmā micchāpaṭipattiṃ karoti, tasmāti attho. Nārādhakoti na sampādako. Ñāyaṃ dhammanti ariyamaggadhammaṃ. Micchāñāṇīti micchāviññāṇo micchāpaccavekkhaṇo. Micchāvimuttīti ayāthāvavimutti, aniyyānikavimutti. Imesu tatiyādīsu catūsu suttesu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ, pacchimesu panettha dvīsu puggalo pucchito dhammo vibhatto, evaṃ dhammena puggalo dassitoti. Suppavattiyoti suppavattaniyo. Yathā icchiticchitaṃ disaṃ pavattento dhāvati, evaṃ pavattetuṃ sakkā hotīti attho. Saupanisaṃ saparikkhāranti sappaccayaṃ saparivāraṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
第四品·行道品的注释
4. Paṭipattivaggavaṇṇanā
31-40在第四品中,“邪行道”指不真实的修行方式。“行邪道者”指践行不真实之道的人。这样,一部经是就法而说,另一部是就补特伽罗而说。“从此岸到彼岸”指从轮回到达涅槃。关于“到彼岸者”,应知:不论是已到彼岸者、正去彼岸者,还是将去彼岸者,皆称为“到彼岸者”。
31-40. Catutthe micchāpaṭipattinti ayāthāvapaṭipattiṃ. Micchāpaṭipannanti ayāthāvapaṭipannaṃ. Iti ekaṃ suttaṃ dhammavasena kathitaṃ, ekaṃ puggalavasena. Apārā pāranti vaṭṭato nibbānaṃ. Pāragāminoti ettha yepi pāraṅgatā, yepi gacchanti, yepi gamissanti, sabbe pāragāminotveva veditabbā.
“随逐于岸边”:即随逐于轮回,流转于轮回之中。“黑”指不善法。“白”指善法。“家与非家”:指从轮回至涅槃。“依止”意为始、关于、缘于。“令清净”:令心完全清净。“由心垢”:由那些染污心的盖障。“于觉支”:即在七觉支中。
Tīramevānudhāvatīti vaṭṭameva anudhāvati, vaṭṭe vicarati. Kaṇhanti akusaladhammaṃ. Sukkanti kusaladhammaṃ. Okā anokanti vaṭṭato nibbānaṃ. Āgammāti ārabbha sandhāya paṭicca. Pariyodapeyyāti parisuddhaṃ kareyya. Cittaklesehīti cittaṃ kilissāpentehi nīvaraṇehi. Sambodhiyaṅgesūti sattasu bojjhaṅgesu.
“沙门义”即涅槃。因为涅槃是由沙门性所证得的,故称沙门义。“梵行义”指最殊胜的境界;也指涅槃,因为是由梵行性所证得的。然而,在下文三部经中,凡出现“贪尽”之处,他们说那里也适用于阿拉汉果。
Sāmaññatthanti nibbānaṃ. Tañhi sāmaññena upagantabbato sāmaññatthoti vuccati. Brahmaññanti seṭṭhabhāvaṃ. Brahmaññatthanti nibbānaṃ brahmaññena upagantabbato. Yattha yattha pana heṭṭhā ca imesu ca tīsu suttesu ‘‘rāgakkhayo’’ti āgataṃ, tattha tattha arahattampi vaṭṭatiyevāti vadanti.
《外道重复品》(Aññatitthiyapeyyālavagga)的注释。
5. Aññatitthiyapeyyālavaggavaṇṇanā
41-48在外道重复品中,「长时遍知义」:证得涅槃之后,轮回的长时即被遍知。因此涅槃名为「长时遍知」,即为此义。「无取般涅槃义」:即无缘般涅槃之义。所以,在这一重复品中,以明解脱的果讲述了阿拉汉果,以智见讲述了省察,以其余的内容解说了涅槃。
41-48. Aññatitthiyapeyyāle addhānapariññatthanti saṃsāraddhānaṃ nibbānaṃ patvā pariññātaṃ nāma hoti. Tasmā nibbānaṃ ‘‘addhānapariññā’’ti vuccati, tadatthanti attho. Anupādāparinibbānatthanti apaccayaparinibbānatthaṃ. Iti imasmiṃ peyyāle vijjāvimuttiphalena arahattaṃ kathitaṃ. Ñāṇadassanena paccavekkhaṇā, sesehi nibbānanti.
《太阳重复品》(Sūriyapeyyālavagga)的注释。
6. Sūriyapeyyālavaggavaṇṇanā
49-62于《太阳重复品》中,“曙光”喻善知识。因善知识故,有观圣道乃得生起,如太阳出现——一切处义应如是知。“戒成就”即四遍清净戒。“欲成就”即修善之意欲。“心成就”即圆满具足之心性。“见成就”即智慧成就。“不放逸成就”即策励精勤、无有懈怠之成就。“如理作意成就”即运用正确方式作意之成就。复次,善知识等语,是为显示正见等之异名而说。如是诸经,皆是随诸补特伽罗之意乐而各各宣说。
49-62. Sūriyapeyyāle aruṇuggaṃ viya kalyāṇamittattā, kalyāṇamittatāya ṭhatvā nibbattito savipassanaariyamaggo sūriyapātubhāvo viyāti evaṃ sabbattha attho veditabbo. Sīlasampadāti catupārisuddhisīlaṃ. Chandasampadāti kusalakattukamyatāchando. Attasampadāti sampannacittatā. Diṭṭhisampadāti ñāṇasampatti. Appamādasampadāti kārāpakaappamādasampatti. Yonisomanasikārasampadāti upāyamanasikārasampatti. Puna kalyāṇamittatātiādīni sammādiṭṭhiādīnaṃ aññenapi ākārena bhāvadassanatthaṃ vuttāni. Sabbāneva cetāni suttāni pāṭiyekkaṃ puggalajjhāsayavasena vuttānīti.
一法重复品等 (Ekadhammapeyyālavaggādi) 的注释。
7. Ekadhammapeyyālavaggādivaṇṇanā
63-138《一法重复品》与《恒河重复品》,亦是随诸补特伽罗各自之意乐,如其应机而说,即随能觉悟者之意乐而宣说。
63-138. Ekadhammapeyyālopi gaṅgāpeyyālopi pāṭiyekkaṃ puggalajjhāsayavaseneva tathā tathā vutte bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena kathito.
第八品:不放逸品
8. Appamādapeyyālavaggo
第一 如来经注。
1. Tathāgatasuttavaṇṇanā
139在不放逸品中,“同样的,就这样”意思是:如同正自觉者在一切众生中最为殊胜,同样地,在一切善法中,能令善法生起的“不放逸”应被视为最上。难道这不放逸本身不正是世间法吗?然而善法还包含出世间的;而且这不放逸仅属欲界,善法则遍布四地(欲界、色界、无色界、出世间)。既然如此,它又如何能成为其中最上呢?这是从“能令获得”的意义上说的。因为那些善法全凭不放逸才能获得,所以不放逸是它们之中最殊胜的。正因如此,这里才说“这一切以不放逸为根本”等等。
139. Appamādapeyyāle evameva khoti ettha yathā sabbasattānaṃ sammāsambuddho aggo, evaṃ sabbesaṃ kusaladhammānaṃ kārāpakaappamādo aggoti daṭṭhabbo. Nanu cesa lokiyova, kusaladhammā pana lokuttarāpi. Ayañca kāmāvacarova, kusaladhammā pana catubhūmakā. Kathamesa tesaṃ aggoti? Paṭilābhakaṭṭhena. Appamādena hi te paṭilabbhanti, tasmā so tesaṃ aggo. Tenetaṃ vuttaṃ sabbe te appamādamūlakātiādi.
第二 足迹经注。
2. Padasuttavaṇṇanā
140「荒野的」:指居住于地表之上的(有情)。「有足的」:指长有脚的有情。「足迹类」:即脚印。「进入集合」:指汇聚、归入(大象的足迹中)。「被宣说为最上」:即被称作最殊胜。这就是说,所谓「由于巨大性」,是因为(大象的足迹)在体型大小上最为殊胜,并非因功德殊胜——这便是它的义趣。
140.Jaṅgalānanti pathavītalavāsīnaṃ. Pāṇānanti sapādakapāṇānaṃ . Padajātānīti padāni. Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ upakkhepaṃ gacchanti. Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṃ akkhāyati. Yadidaṃ mahantattenāti mahantabhāvena aggamakkhāyati, na guṇavasenāti attho.
第三至第十 顶经等注。
3-10. Kūṭasuttādivaṇṇanā
141-148「雨季花」:即素馨花。据说,兄弟大王听闻这部经后,想加以验证,便在一个房间里用四种生处的香粉涂抹地面,又令人取来种种香花。他在一个容器的中央放一小把素馨花,在它周围将其余的花也分别放一小把一小把,然后关上门,走到外面。过了一会儿,打开门进去,最先扑鼻而来的正是素馨花的香气。于是,他就在那块大石板上,面朝大塔庙俯身礼拜,心中作念:‘那位说“雨季花是它们中最上的”的正自觉者,说得实在真实!’以此向塔庙行礼。「小国王们」:就是指小国王们,也有读作“小国王们”的。「织成的」:指在织机上被织成的,也就是装上织机后织出的布,这是它的意思。另外,这里对于所拥有的东西运用了属格。所谓「任何织成的布」,在此处是指凡是被织出来的布料。或者,也可以按‘在织出的布料中,无论什么布料’这种省略的说法来理解这里的意义。其余各处都容易明白。
141-148.Vassikanti sumanapupphaṃ. Imaṃ kira suttaṃ sutvā bhātiyamahārājā vīmaṃsitukāmatāya ekasmiṃ gabbhe catujātigandhehi paribhaṇḍaṃ kāretvā sugandhāni pupphāni āharāpetvā ekassa samuggassa majjhe sumanapupphamuṭṭhiṃ ṭhapetvā sesāni tassa samantato muṭṭhimuṭṭhiṃ katvā ṭhapetvā dvāraṃ pidhāya bahi nikkhanto. Athassa muhuttaṃ vītināmetvā dvāraṃ vivaritvā pavisantassa sabbapaṭhamaṃ sumanapupphagandho ghānaṃ pahari. So mahātalasmiṃyeva mahācetiyābhimukho nipajjitvā – ‘‘vassikaṃ tesaṃ agganti kathentena sukathitaṃ sammāsambuddhenā’’ti cetiyaṃ vandi. Kuṭṭarājānoti khuddakarājāno. ‘‘Khuddarājāno’’tipi pāṭho. Tantāvutānanti tante āvutānaṃ, tantaṃ āropetvā vāyitānanti attho. Idañca paccatte sāmivacanaṃ. Yāni kānici tantāvutāni vatthānīti ayañhettha attho. Atha vā tantāvutānaṃ vatthānaṃ yāni kānici vatthānīti evaṃ sāvasesapāṭhanayenapettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
第九品 应作力品
9. Balakaraṇīyavaggo
第一 力经注
1. Balasuttavaṇṇanā
149在《应作力品》中,「应作力」指依靠腿力与臂力所应作的跑、跳、抬、担等劳作。「立于戒」即安住于四遍清净戒。「八支道」即伴随观的圣道。
149. Balakaraṇīyavagge balakaraṇīyāti ūrubalabāhubalena kattabbā dhāvanalaṅghanatāpanavahanādayo kammantā. Sīle patiṭṭhāyāti catupārisuddhisīle ṭhatvā. Aṭṭhaṅgikaṃ magganti sahavipassanaṃ ariyamaggaṃ.
第二 种子经注
2. Bījasuttavaṇṇanā
150「种子类」与「植物类」:在此,五种种子称为‘种子类’;当这些种子长出叶子、呈现青绿色时起,应知为‘植物类’。
150.Bījagāmabhūtagāmāti ettha pañcavidhampi bījaṃ bījagāmo nāma, tadeva paṇṇasampannaṃ nīlabhāvato paṭṭhāya bhūtagāmoti veditabbaṃ.
第三 龙经注
3. Nāgasuttavaṇṇanā
151「执持力」:它们执取力量,获得力量后身体变得坚实。所谓「进入小水坑」等,其中有一段渐次叙述:据说母龙在交配时节怀胎后心想:‘若我们在此生产,我们的幼龙将无法承受海浪的冲击,以及金翅鸟俯冲而下的冲击。’于是它们潜入大海,到达河口汇流处,进入五大河,前往雪山。在那里,它们住于金翅鸟所不侵扰的金洞、银洞、宝洞中,生产之后,便将幼龙放入仅及脚踝的浅水等处,教它们游泳。
151.Balaṃgāhentīti balaṃ gaṇhanti, gahitabalā thirasarīrā honti. Kusobbhe otarantītiādīsu ayamanupubbikathā – nāginiyo kira utusamaye patiṭṭhitagabbhā cintenti – ‘‘sace mayaṃ idha vijāyissāma, evaṃ no dārakā ūmivegañca supaṇṇassa ca pakkhanditvā āgatassa vegaṃ sahituṃ na sakkhissantī’’ti tā mahāsamudde nimujjitvā sambhajjamukhadvāraṃ patvā pañca mahānadiyo pavisitvā himavantaṃ gacchanti. Tattha supaṇṇehi apakkhandanīyāsu suvaṇṇarajatamaṇiguhāsu vasamānā vijāyitvā nāgapotake gopphakādipamāṇesu udakesu otāretvā udakataraṇaṃ sikkhāpenti.
其后,当这些龙渐渐能够从恒河等河流的此岸渡至彼岸、从彼岸渡至此岸,来回横渡之时,它们了知:‘如今我们的幼龙已能承受海浪的冲击和金翅鸟的冲击了。’于是凭借自身的威神力兴聚大云,使整个雪山宛成一片汪洋,降下大雨。它们化现金船、银船等,于船上系起饰有金星、悬挂芳香花鬘的布幔,并携带芬芳的栴檀香及香花等。它们乘着这些船,进入五大河,渐次抵达大海。在此安住时,它们成长为十寻、百寻、千寻乃至十万寻的庞大体型,获得巨大身量与广大身量。
Atha yadā anukkamena te nāgā gaṅgādīnaṃ nadīnaṃ orimatīrato paratīraṃ, paratīrato orimatīranti taraṇapaṭitaraṇaṃ kātuṃ sakkonti, tadā ‘‘idāni no dārakā ūmivegañca garuḷavegañca sahituṃ sakkhissantī’’ti ñatvā attano ānubhāvena mahāmeghaṃ samuṭṭhāpetvā sakalahimavantaṃ ekodakaṃ viya kurumānā devaṃ vassāpetvā suvaṇṇarajatādimayā nāvā māpetvā upari suvaṇṇatārakavicittaṃ samosaritagandhapupphadāmaṃ celavitānaṃ bandhitvā surabhicandanagandhapupphādīni ādāya tāhi nāvāhi pañca mahānadiyo ogāhitvā anukkamena mahāsamuddaṃ pāpuṇanti. Tattha ca vasantā dasabyāma-satabyāma-sahassabyāma-satasahassabyāma-pamāṇataṃ āpajjantā mahantattaṃ vepullattaṃ āpajjanti nāma.
同样地,于此,当知四遍清净戒如雪山,修行者如幼龙,小水坑等如圣道,大海如涅槃。正如幼龙依止雪山、安住雪山,次第经由小水坑等抵达大海,而获得身量之广大;同样,修行者依戒、住戒,经由圣道证入涅槃,即依阿罗汉道所成就的六神通法,成就广大的功德身。
Evameva khoti ettha himavantapabbato viya catupārisuddhisīlaṃ daṭṭhabbaṃ, nāgapotakā viya yogāvacarā, kusobbhādayo viya ariyamaggo, mahāsamuddo viya nibbānaṃ. Yathā nāgapotakā himavante patiṭṭhāya kusobbhādīhi mahāsamuddaṃ patvā kāyamahantattaṃ āpajjanti, evaṃ yogino sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya ariyamaggena nibbānaṃ patvā arahattamaggeneva āgatesu chasu abhiññādhammesu guṇasarīramahantattaṃ pāpuṇantīti.
5. 《瓮经》注释
5. Kumbhasuttavaṇṇanā
153“瓮”指水罐。“不倒流”是说不会逆流而回,也就是不会令水进入内部。
153.Kumbhoti udakaghaṭo. No paccāvamatīti na patiāvamati, na anto pavesetīti attho.
7. 《虚空经》注释
7. Ākāsasuttavaṇṇanā
155“东方”,指从东方吹来的风。西方等其余方向,也是同样的道理。“四念处”等也是如此:恰如东方等种种风在虚空中聚会,便能起作用;同样,此处以“四念处”等方式所说的菩提分法,依与观相应的圣道之修习而得成就其作用,故如此说。
155.Puratthimāti puratthimadisato āgatavātā. Pacchimadisādīsupi eseva nayo. Cattāropi satipaṭṭhānāti yatheva hi etesaṃ puratthimādibhedānaṃ vātānaṃ sannipāto ākāse ijjhati, evaṃ idhāpi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena vuttā bodhipakkhiyadhammā sahavipassanassa ariyamaggassa bhāvanāya ijjhanti, tenetaṃ vuttaṃ.
8-9. 《第一云经》等注释
8-9. Paṭhamameghasuttādivaṇṇanā
156-157「夏季的最后一个月」指頞沙荼月。「扬起」是指因两足与四足众生以足踏地,使地表尘土扬起,形成一个个旋涡在空中飞散。「尘垢」即泥土尘垢。
156-157.Gimhānaṃ pacchime māseti āsāḷhamāse. Ūhatanti dvipadacatuppadānaṃ pādappahārena pathavītale uṭṭhahitvā uddhaṃ gataṃ vaṭṭivaṭṭi hutvā ākāse pakkhantaṃ. Rajojallanti paṃsurajojallaṃ.
《船经》注释
10. Nāvāsuttavaṇṇanā
158「航海船只」等这些内容,在下文商人譬喻的部分已详细解释过。
158.Sāmuddikāyanāvāyātiādi heṭṭhā vāṇijakopame vitthāritameva.
《客经》等的注释
11-12. Āgantukasuttādivaṇṇanā
159-160「客堂」是指由希求福德的人们在城中建造的客房,即使是国王、大臣等也可以入住。「应证知、应遍知」等法的意思是:犹如从东方等处前来的刹帝利等得以在客堂中安住,同样地,这些「应证知、应遍知」等法,通过证知、遍知等方式,在相应于观的圣道修习中得以圆满,因此才这样宣说。《河经》的注释,应依前说的方法理解。
159-160.Āgantukāgāranti puññatthikehi nagaramajjhe kataṃ āgantukagharaṃ, yattha rājarājamahāmattehipi sakkā hoti nivāsaṃ upagantuṃ. Abhiññā pariññeyyāti yatheva hi tesaṃ puratthimadisādīhi āgatānaṃ khattiyādīnaṃ vāso āgantukāgāre ijjhati, evaṃ imesaṃ abhiññāpariññeyyātiādīnaṃ dhammānaṃ abhiññāparijānanādīhi sahavipassanassa ariyamaggassa bhāvanāya ijjhanti, tenetaṃ vuttaṃ. Nadīsuttaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.
寻求品第十。
10. Esanāvaggo
《寻求经》的注释。
1. Esanāsuttavaṇṇanā
161在《寻求品》中,「欲寻求」是指对诸欲的寻求、探索、追寻和渴望。「有寻求」是指对诸有的寻求。「梵行寻求」是指对所谓邪见之梵行的寻求。
161. Esanāvagge kāmesanāti kāmānaṃ esanā gavesanā magganā patthanā. Bhavesanāti bhavānaṃ esanā. Brahmacariyesanāti micchādiṭṭhisaṅkhātassa brahmacariyassa esanā.
《慢类经》等经的注疏
2-11. Vidhāsuttādivaṇṇanā
162-171「慢类」指慢的分类或慢的安立。「我是优胜者这样的慢类」,即「我是优胜者」这样的慢分类或慢安立。「苦厄」指种种苦。此处词义是:这些烦恼生起时,折磨彼人,故称「苦厄」。此中其余内容皆浅显明了。
162-171.Vidhāti mānakoṭṭhāsā mānaṭhapanā vā. Seyyohamasmīti vidhāti ahamasmi seyyoti evaṃ mānakoṭṭhāso mānaṭhapanā vā. Nīghāti dukkhā. Vacanattho panettha yassa uppajjanti, taṃ purisaṃ nīhanantīti nīghā. Sesamettha uttānamevāti.
第十一品 瀑流品。
11. Oghavaggo
瀑流经等注疏
1-2. Oghasuttādivaṇṇanā
172-173在瀑流品中,「欲瀑流」是对五种欲功德的欲贪。「有瀑流」是对色界、无色界有的欲贪。「见瀑流」指六十二种邪见。「无明瀑流」是对四圣谛的无知。至于「欲轭」等,也同此理。
172-173. Oghavagge kāmoghoti pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo. Bhavoghoti rūpārūpabhavesu chandarāgo. Diṭṭhoghoti dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Avijjoghoti catūsu saccesu aññāṇaṃ. Kāmayogādīsupi eseva nayo.
取经等注疏
3-4. Upādānasuttādivaṇṇanā
174-175「欲取」是对欲的执取。「见取」等也是如此。「结」指系缚、捆绑。「身结」是对名身的系缚,亦即具有系缚、捆绑作用的烦恼。「这是真实的执著」,是指依于执取边见而生起的『唯有此是真实』的执著。
174-175.Kāmupādānanti kāmaggahaṇaṃ. Diṭṭhupādānādīsupi eseva nayo. Ganthāti ganthanā ghaṭanā. Kāyaganthoti nāmakāyassa gantho ganthanaghaṭanakileso. Idaṃsaccābhinivesoti antaggāhikadiṭṭhivasena uppanno ‘‘idameva sacca’’nti evaṃ abhiniveso.
随眠经等注疏
5-10. Anusayasuttādivaṇṇanā
176-181欲贪随眠:依强而有力之义,欲贪即是随眠,故称欲贪随眠。对其余的,亦同此理。‘下分’者:即属于下部者。‘结’者:即系缚。‘上分’者:即属于上部者。其余各处,其义了然。
176-181.Kāmarāgānusayoti thāmagataṭṭhena kāmarāgova anusayo kāmarāgānusayo. Sesesupi eseva nayo. Orambhāgiyānīti heṭṭhākoṭṭhāsiyāni. Saṃyojanānīti bandhanāni. Uddhambhāgiyānīti uparikoṭṭhāsiyāni. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.