《相应部》显示巴利原文
Saṃyuttanikāye
《有偈品》注显示巴利原文
Sagāthāvaggaṭīkā
对“著作起始语”的注释显示巴利原文
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
1 在注释开端,礼敬三宝,是为说明所释之法的起源、依止与清净的证得;亦为在注释法时令智者生起极大尊重,由此得以如法地次第领受、忆持此法,进而成就正确修行,最终圆满一切利益与安乐。又或,礼敬三宝具足吉祥,于一切事业中当先行之,且为智者所遵循,亦能令后来者见而效学,故注释之初先礼三宝。又或,礼敬三宝能生起恭敬应受敬者之殊胜福德,此福德能为作者依已得成就为因所生之业提供助缘,并令此业在此期间不衰退,此二皆为无有障碍而完成注释。这也正是老师于此的意趣。正如他将说:“如是,以我净信之心……籍其威力”。诚然,供养三宝,因如实了知无上福田,故有无量威力,是殊胜福德。即使在世间共住中,存在着种种障显示巴利原文
1. Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthanti. Atha vā maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi samācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyāti. Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ, taṃ attano yathāladdhasampattinimittakassa kammassa balānuppadānatthaṃ, antarā ca tassa asaṃkocāpanatthaṃ, tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthanti idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘iti me pasannamatino…pe… tassānubhāvenā’’ti. Vatthuttayapūjā hi niratisayapuññakkhettasaṃbuddhiyā aparimeyyapabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Yathāha ‘‘pūjārahe pūjayato’’tiādi (dha. pa. 195; apa. thera 1.10.1), tathā ‘‘ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā, agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’tiādi (itivu. 90).
称扬“佛陀”之人,身中所生的喜:
那喜实在殊胜,纵使获得整个赡部洲洲的统治权所生之喜,亦不能及;
称扬“法”……称扬“僧”……所生之喜,同样胜过获得整个赡部洲洲的统治权。
显示巴利原文 ‘‘Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti; Varameva hi sā pīti, kasiṇenapi jambudīpassa; Dhammoti…pe…, saṅghoti…pe…, jambudīpassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.6);
同样地:“摩诃男,每当圣弟子忆念如来时,那时他的心便不被贪欲所缠缚,不被瞋恚……不被愚痴所缠缚。”等等(《增支部》6.10;11.11)。以及“在阿兰若、树下……将不会有恐惧、惊悚或毛发竖立。”(《相应部》1.249)显示巴利原文
Tathā ‘‘yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11). ‘‘Araññe rukkhamūle vā…pe… bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso na hessatī’’ti (saṃ. ni. 1.249) ca.
于此,想要礼敬三所事的人,为了显示他与殊胜功德相应之理,因而说出以“悲清凉心”等开头的那三首偈颂。由与殊胜功德相应,才成就了他值得礼敬的特质;而对值得礼敬者所作的礼敬,便能达成如所说的目的。对于那位欲注释其教说的佛陀,他的教说不像律藏的教说那样以悲为主导,也不像阿毗达摩的教说那样以慧为主导,而是悲与慧两者并为主导。因此,为了先赞颂正自觉者——因为其余二宝都以他为根本——才说出了“悲清凉心”等词。其中,“悲”(karuṇā)意为“造成”,即散开、拔除他人的痛苦。或者,“悲”意为“买取”,当众生受苦时,它会折磨、困扰那位悲悯者。又或者说,当众生受苦时,它令善人心生震动、心怀忧伤,这就是“悲”。或者,“kam”是乐,“悲”阻碍(rundhati)这种乐,因为它的特相是渴望拔除他人之苦,由于不希求自己的安乐,所以会阻碍、缠结悲悯者的乐。因悲而清凉,便是“悲清凉”;具有此悲清凉的心,就是“悲清凉心”。他正是这样一位“悲清凉心者”。显示巴利原文
Tattha yassa vatthuttayassa vandanaṃ kattukāmo, tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādinā gāthattayamāha. Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetaṃ payojanaṃ sādhetīti. Tattha yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā, atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānameva tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho. Karuṇāya sītalaṃ karuṇāsītalaṃ, karuṇāsītalaṃ hadayaṃ assāti karuṇāsītalahadayo, taṃ karuṇāsītalahadayaṃ.
于此,虽然慈与喜无量心,因其本性不希望损减所要给予他人的利乐等,且直接与瞋恚和不乐相对,并以断除众生相续中的热恼而运作,因而亦可作为令心清凉之因。然而,悲以拔除他人之苦的方式运作,承受对他人的伤害,其本质是无害,它特为世尊心生清凉、类似心轻安的因缘之相,故此处说“悲清凉心”。或可理解为:这是以悲为首,连带说明慈与喜亦是令心清凉之因。显示巴利原文
Tattha kiñcāpi paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānicchanasabhāvatāya, byāpādāratīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca sattasantānagatasantāpavicchedanākārapavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati, tathāpi paradukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsābhūtā karuṇāva visesena bhagavato cittassa cittapassaddhi viya sītibhāvanimittanti vuttaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbā .
又或者,悲成就了至极、无余的一切知智──犹如悲遍行一切境──它作为世尊之所依,是令心清凉之因,故说‘悲清凉心’。显示巴利原文
Atha vā chaasādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvamupagatā karuṇāva bhagavato abhisayena hadayasītalabhāvahetūti āha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti.
又或者,虽然慈与喜在殊胜状态下也能作为心生清凉的所依,但由于悲是一切佛陀殊胜功德之因,亦即诸功德之因,故称悲为世尊‘心生清凉的原因’。一切佛陀功德确实皆以悲为本,因为世尊为悲力所动,欲拔除他人之苦,轮回苦迫的烧恼由此平息;于无数不可计数的劫中,他从未显现疲厌,坚稳地圆满了一切成佛资粮,证得法的增上。即使在面对令心烧恼的众生聚集之相时,其心的清凉也从未有丝毫改变。应知如此分别义理时,世尊过去、现在、未来三时的悲悉皆含摄。显示巴利原文
Atha vā satipi mettāmuditānaṃ sātisaye hadayasītibhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāva bhagavato ‘‘hadayasītalabhāvakāraṇa’’nti vuttā. Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā, karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi asaṅkhyeyyāni kappānaṃ akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniyatassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅghāṭasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi cittasītibhāvassa aññathattamahosīti. Etasmiñca atthavikappe tīsupi avatthāsu bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbā.
‘了知’即慧,意谓依自性以种种方式通达。慧因断除所知障,复以种种方式照亮法之自性,故称为灯,是为‘慧灯’。因断除习气,而特别地摧毁、根绝、破坏了无明。以慧灯加以破坏,是为‘慧灯破坏’。众生因此而迷惑,或其自身迷惑,或它仅是迷惑本身,故名为痴,即是无明。正是此无明,因遮蔽境之自性,与暗相似,故如暗,称为暗。此具有慧灯所破之痴暗,故称‘慧灯破痴暗者’,即那被慧灯所破之痴暗。虽然一切漏尽者皆以慧灯破无明暗,然较之信胜解者、见至者、声闻与独觉佛,正自觉者以断除习气的方式断除烦恼,有其殊胜之处。因此,为赞颂世尊以极殊胜的方式断除无明,而说‘慧灯破痴暗者’。显示巴利原文
Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto. Savāsanappahānato visesena hataṃ samugghāṭitaṃ vihataṃ. Paññāpajjotena vihataṃ paññāpajjotavihataṃ. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, mohanamattameva vā tanti moho, avijjā. Sveva visayasabhāvapaṭicchādanakaraṇato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti tamo. Paññāpajjotavihato mohatamo etassāti paññāpajjotavihatamohatamo, taṃ paññāpajjotavihatamohatamaṃ. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpajjotena avijjandhakārassa vihatabhāve saddhādhimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakehi paccekasambuddhehi ca savāsanappahānena sammāsambuddhānaṃ kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayena avijjāppahānena bhagavantaṃ thomento āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.
或者,由于不依靠他人教导,便在自己的相续中彻底消除了无明黑暗;同样,由于以一切知智于诸力获得自在;又由于以教说的无上威力,在其他众生的相续中如实地令它生起,世尊特别以痴暗的消除而堪受赞颂,因此说「慧灯破痴暗者」。在此义理分别中,应知「慧灯」一词,既是以总称的方式,也是以部分代整体的方式,含摄了世尊的证悟慧与教说慧。显示巴利原文
Atha vā antarena paropadesaṃ attano santāne accantaṃ avijjandhakāravigamassa nibbattitattā, tathā sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā, parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa pavattitattā bhagavāva visesato mohatamavigamena thometabboti āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Imasmiñca atthavikappe ‘‘paññāpajjoto’’ti padena bhagavato paṭivedhapaññā viya desanāpaññāpi sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā saṅgahitāti daṭṭhabbā.
或者,由于世尊的智以所知为边际,以堪能通达一切所知法自性的、称为无碍智的慧灯,摧破了遮蔽一切所知法自性的痴暗,世尊因此拥有不与他人共的痴暗破除,故说「慧灯破痴暗者」。在此,应知:由于证得了痴暗的破除,无碍智通过因的转喻,被称为自身相续中的痴暗破除;确实,在愿力成就的状态下,以断除习气的方式断除烦恼,即是断除所知障;而由于它是其他众生相续中痴暗破除的因,无碍智又通过果的转喻,被称为「痴暗破除」。显示巴利原文
Atha vā bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvāvabodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sabbañeyyadhammasabhāvacchādakassa mohandhakārassa vidhamitattā anaññasādhāraṇo bhagavato mohatamavināsoti katvā vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Ettha ca mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇūpacārena sasantāne mohatamavidhamananti daṭṭhabbaṃ. Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ñeyyāvaraṇapahānanti, parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato phalūpacārena anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘mohatamavidhamana’’nti vuccatīti.
那么,是什么原因,只取无明的根绝——即依断除的成就——作为赞颂世尊之相,而不取那最上、无余的烦恼断除呢?因为宣说彼断除,便已显明与彼同一处的整个杂染聚的根绝。确实,并没有任何烦恼,在无余的无明断除时,还不被断除的。显示巴利原文
Kiṃ pana kāraṇaṃ avijjāsamugghātoyeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanānimittaṃ gayhati, na pana sātisayaṃ niravasesakilesapahānanti? Tappahānavacaneneva tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesagaṇasamugghātassa jotitabhāvato. Na hi so tādiso kileso atthi, yo niravasesaavijjāppahānena na pahīyatīti.
或者,正如明是生起一切善法的主要原因,无明也是产生一切不善法与轮回运转的主要原因,因此,说破除无明,即已含摄整个杂染聚的彻底断除,故说「以慧灯破痴暗者」。显示巴利原文
Atha vā vijjā viya sakalakusaladhammasamuppattiyā niravasesākusaladhammanibbattiyā saṃsārappavattiyā ca avijjā padhānakāraṇanti tabbighātavacanena sakalasaṃkilesagaṇasamugghāto vutto eva hotīti vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.
人与天即人天,与人天在一起故为有人天,有人天且是世间故为有人天世间,彼之师故为有人天世间师,即那有人天世间师。以此显示世尊如对诸天与人类般,亦对此外的其余众生,随其所应地以功德殊胜而作利益。在此不应以主要与次要之分来责难,因为词序是一回事,义序是另一回事。在此类复合词中,主要的也可能像次要那样被表述,如「有王后的会众」。虽然此处依有情、行法与住处,世间有三种,但因注重尊重之义,故应从具有尊重能力的有情世间来取义。因为「人们在此造作福业、非福业并受其异熟」,故称为「世间」。而此处的「天」一词,指的是化生天。显示巴利原文
Narā ca amarā ca narāmarā, saha narāmarehīti sanarāmaro, sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko, tassa garūti sanarāmaralokagaru, taṃ sanarāmaralokagaruṃ. Etena devamanussānaṃ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahatāya bhagavato upakārataṃ dasseti. Na cettha padhānāppadhānabhāvo codetabbo. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamo. Edisesu hi samāsapadesu padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā ‘‘sarājikāya parisāyā’’ti (apa. aṭṭha. 1.1.82). Kāmañcettha sattasaṅkhārokāsavasena tividho loko, garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva sattalokassa vasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññapāpāni tabbipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā.
或者,“世间”一词具有聚集义:从聚集的角度,世间被了知、被施设。“与人在一起”故为“有人”;有人且是天人故为“有人天”;他们的世间故为“有人天世间”——应依前述方式组合。此处“天”一词亦包含清净天,因为那些清净天没有死亡,从究竟意义上是不死的。但此处只取“人天”,是以显著的方式作说明,如“天人及人类的导师”。确实,世尊以远离一切不利为先,致力于施设无余的利乐,成就无上的精进,对包括天人在内的一切众生给予最上的饶益;并具备无量、无与伦比的威德与殊胜功德,是一切众生中的最上者,在无量的世界中,是无量有情的最上尊敬处。因此说“人天世间敬”。显示巴利原文
Atha vā samūhattho loka-saddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Saha narehīti sanarā, sanarā ca te amarā cāti sanarāmarā, tesaṃ lokoti sanarāmaralokoti purimanayeneva yojetabbaṃ. Amara-saddena cettha visuddhidevāpi saṅgayhanti. Te hi maraṇābhāvato paramatthato amarā, narāmarānaṃyeva gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157). Tathā hi sabbānatthapariharaṇapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantamupakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhānaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sanarāmaralokagaru’’nti.
「善逝」意谓有善妙之行。因为世尊前往应调伏的众生,专为成就他们的利乐,故此行是善妙的。同样,其身具足相好庄严,行走时无急促、摇摆、踉跄、拖拽、压迫、弯腰、曲折、混乱等过失,面带微笑,如鹅王、象王行走,这便是身之善逝。而其智之善逝,则广博、纯净,伴随悲悯、正念、精进等殊胜功德,从初发愿直至大菩提,皆无过失,亦是唯善妙的。显示巴利原文
Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ, tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākulatādi- dosarahitamavahasitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitamabhinīhārato yāva mahābodhi niravajjatāya sobhanamevāti.
或者,也可如此解说:以自生智,由遍知通达,彻底了知一切世间,如此以智慧善逝、已悟解,故称善逝;同样,由断灭通达,断除世间集,令它永不复生,如此善逝、已超越,故称善逝;由现证通达,已证得世间之灭的涅槃,如此善逝、已证得,故称善逝;由修习通达,已走上导向世间灭的道路,如此善逝、已抵达,故称善逝。这一意义,应依「以入流道所断的烦恼,他不再趋向、不再回返、不再转来,因此称为善逝」等理路(《大义释》38)来阐明。显示巴利原文
Atha vā sayambhūñāṇena sakalamapi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato, tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato, lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato, lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. ‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’tiādinā nayena (mahāni. 38) ayamattho vibhāvetabboti.
或者,已到达美好殊胜的境地——正等正觉,或已证得涅槃本身,故称为善逝。又因为他如实、真实、有利益、随顺所应调伏者、恰到时机地说法,所以是「正确地说」(sammā gadati),将da音转成ta音,便成了善逝。如是,以善妙前往等含义,他即是善逝。显示巴利原文
Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ, nibbānameva vā gato adhigatoti sugato. Yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ veneyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva ca dhammaṃ bhāsati, tasmā sammā gadati vadatīti sugato da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Iti sobhanagamanatādīhi sugato, taṃ sugataṃ.
诸趣,即由福业与非福业所驱使、随其投生而往的种种再生状态,也就是不同的再生有。这些再生有依地狱等共分五种。然而,世尊由于证得圣道,令一切导向再有的业皆不再感果,从而从五趣中彻底解脱、完全离系,因此被称为“已离诸趣者”。这表示世尊在任何处都不会再有所系属,由此而被称为“天中之天”。故说:显示巴利原文
Puññapāpakehi upapajjanavasena gantabbato gatiyo, upapattibhavavisesā. Tā pana nirayādivasena pañcavidhā. Tā hi sakalassapi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā bhagavā pañcahipi gatīhi suṭṭhu mutto visaṃyuttoti āha ‘‘gativimutta’’nti. Etena bhagavato katthacipi apariyāpannataṃ dasseti, yato bhagavā ‘‘devātidevo’’ti vuccati. Tenāha –
“藉由此业,我或投生为天,或为乾闼婆,或为飞鸟;
以此业,我可趣向夜叉之身,亦可舍离人身;
我的诸漏已尽,已摧毁,已如截断多罗树桩般被拔除。”(《增支部》4.36)
显示巴利原文 ‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo; Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje; Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);
因为那些能导致众生投生各趣的业与烦恼,在菩提树下已被最上道彻底断除,所以世尊没有任何“趣之系属”,也就是不再被任何生命形态所束缚。因此,世尊彻底地从一切有、生、趣、识住、众生居、众生聚中完全解脱出来。他就是已脱离一切趣向的人。“礼敬”的意思就是“我归命”,或者也可以理解为“我称扬赞叹”。显示巴利原文
Taṃtaṃgatisaṃvattanakānañhi kammakilesānaṃ aggamaggena bodhimūleyeva suppahīnattā natthi bhagavato gatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyehi suparimutto. Taṃ gativimuttaṃ. Vandeti namāmi, thomemīti vā attho.
或者换个角度,“已离诸趣者”是通过显示世尊证入无余涅槃界而称扬赞叹他。此处应知,称扬世尊可由二门了知:自利成就与利他行道。其中,自利成就由三方面了知:证得无碍智;彻底断尽一切烦恼及其习气;证入无余涅槃。利他行道则如此了知:其心毫不贪求名闻利养与恭敬承事,唯为众生宣说能引导出离一切苦的教法;即便面对那些反对和怨恨他的人,也恒常怀着慈悲利益之心,静待他们智慧成熟的时机。在此,颂文以“悲心清凉心者”显示内在心行上的利他行道,而“善逝”一词中含有“善巧宣说”之义,则显示外在加行上的利他行道。再者,“智慧灯明已除痴暗者”与“已离诸趣者”两句,加上“善逝”中“通达四圣谛”之义,这三者合显自利成就的三个面向。至于颂文其余部分,连同“智慧灯明已除痴暗者”一句……显示巴利原文
Atha vā gativimuttanti anupādisesanibbānadhātuppattiyā bhagavantaṃ thometi. Ettha hi dvīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito parahitapaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato, savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantapahānato, anupādisesanibbānappattito ca veditabbā. Parahitapaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato, viruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayavasena ñāṇaparipākakālāgamanato ca. Sā panettha āsayato payogato ca duvidhā parahitapaṭipatti, tividhā ca attahitasampatti pakāsitā hoti, kathaṃ? ‘‘Karuṇāsītalahadaya’’nti etena āsayato parahitapaṭipatti, sammāgadanatthena sugata-saddena payogato parahitapaṭipatti, ‘‘paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimutta’’nti etehi catusaccapaṭivedhatthena ca sugata-saddena tividhāpi attahitasampatti, avasiṭṭhatthena tena ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena ca sabbāpi attahitasampatti parahitapaṭipatti pakāsitā hotīti.
再者,也可从因、果、利益三种面向来理解对世尊的称赞:其中,因即大悲心,这在第一句“悲心清凉心者”中已显示。果有四种,即智慧成就、断除成就、威神成就与色身成就。此中,智慧成就与断除成就,由第二句以及“善逝”一词中“通达四圣谛”之义来显示;威神成就由第三句显示;色身成就则由“善逝”一词中“行步端庄善妙”之义显示,何以故?若未具足三十二相、八十种好的圆满身相,这些庄严威仪便无从现起。利益,则指世尊无有间断、毫无保留地,以声闻乘、缘觉乘、菩萨乘三门,为众生宣说解脱教法。此利益正是通过“善逝”一词中“正确善巧地宣说”之义来显示,应如此理解。显示巴利原文
Atha vā tīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā – hetuto phalato upakārato ca. Tattha hetu mahākaruṇā, sā paṭhamapadena dassitā. Phalaṃ catubbidhaṃ ñāṇasampadā pahānasampadā ānubhāvasampadā rūpakāyasampadā cāti. Tāsu ñāṇapahānasampadā dutiyapadena saccapaṭivedhatthena ca sugata-saddena pakāsitā honti, ānubhāvasampadā pana tatiyapadena, rūpakāyasampadā yathāvuttakāyagamanasobhanatthena sugata-saddena lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā vinā tadabhāvato . Upakāro anantaraṃ abāhiraṃ karitvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā. So sammāgadanatthena sugata-saddena pakāsito hotīti veditabbaṃ.
其中,“悲心清凉心者”一语,显示正等正觉之根本。因为世尊之心为大悲所策动,为将众生从轮回泥沼中救拔而发起誓愿,渐次圆满诸波罗蜜,证得无上正等正觉,故说悲为正等正觉之根本。“智慧灯明已除痴暗者”一语,显示正等正觉本身。因为以无碍智为近因的道智,以及以道智为近因的无碍智,合称为正等正觉。以“善逝”一词中“正确行道”之义,显示正等正觉的行道。借由“善逝”一词,开显了为悲与慧所摄持的中道行道,远离懈怠与掉举之依止、欲乐与苦行之依止、常见与断见等极端。以其余文句,显示正等正觉的目的有主次之分:将众生从轮回大洪流中救度出来,是主要目的;其余则为次要目的。其中,以主要目的显示利他行道,以次要目的显示自利成就。由此二者,在“自利行道者”等四种人中,显示世尊正是第四种人,进而彰显无上应供、最上应受礼敬的特质,以及于礼敬中自身成为福田的特质。显示巴利原文
Tattha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāya sañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena sammāsambodhiṃ dasseti. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ sammāsambodhīti vuccatīti. Sammāgamanatthena sugata-saddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyoga-sassatucchedābhinivesādi-antadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāya majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato sugata-saddassa. Itarehi sammāsambodhiyā padhānāppadhānabhedaṃ payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañhettha padhānaṃ payojanaṃ, tadaññamappadhānaṃ. Tesu padhānena parahitapaṭipattiṃ dasseti, itarena attahitasampattiṃ, tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti. Tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ, uttamavandanīyabhāvaṃ, attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.
此处,由提及“悲”,彰显了世间法中达到广大境界的不共功德,从而显示世尊一切世间功德的成就;由提及“慧”,彰显了以一切知智为近因的道智,从而显示一切出世间功德的成就。因为由把握此二者所成立的义理,随后在“天、魔、梵之世的怙主”等语中得到了详尽阐发。由提及“悲”,显示无染污的趋近;由提及“慧”,显示无染污的远离。同样,由提及“悲”,显示世尊随顺世间名称的运作,因为悲的对境是世俗言说;由提及“慧”,显示他不超越名称的范畴,因为若未能如实了知诸法自性而超越了世俗名称,便会生起对众生等的执取。同样,由提及“悲”,显示安住于大悲定;由提及“慧”,则显示了三时无碍智、四圣谛智、四无碍解智、四无所畏智。而且,大悲定之智已被“悲”所摄,故借由提及“慧”,显示了其余的不共智——六神通、于八众中不动摇智、十力、十四佛智、十六智行、十八佛法、四十四智所缘、七十七智所缘——像这样,借由种种智慧差别的分类,显示了智行。同样,由提及“悲”,显示了行成就;由提及“慧”,显示了……显示巴利原文
Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāgahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādinā vipañcīyatīti. Karuṇāgahaṇena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāgahaṇena apagamanaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāgahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāgahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ catupaṭisambhidāñāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ, karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesādhāraṇañāṇāni cha abhiññā aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni dasa balāni cuddasa buddhañāṇāni soḷasa ñāṇacariyā aṭṭhārasa buddhadhammā catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādīnaṃ anekesaṃ paññāpabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti. Tathā karuṇāgahaṇena caraṇasampattiṃ, paññāgahaṇena vijjāsampattiṃ. Karuṇāgahaṇena attādhipatitā, paññāgahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāgahaṇena lokanāthabhāvo, paññāgahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāgahaṇena pubbakāribhāvo, paññāgahaṇena kataññutā. Karuṇāgahaṇena aparantapatā, paññāgahaṇena anattantapatā. Karuṇāgahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāgahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāgahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāgahaṇena sayaṃ tāraṇaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāgahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti.
在佛陀的一切功德中,悲为起始,因为是它的根本因缘;慧为终局,因为于此之上更无应作之事。如此,通过显示起始与终局,一切佛陀的功德便得以开显。同样,以“悲”之一词,也显示了以戒蕴为先导的定蕴:因为戒依悲为缘,由此生起远离杀生等行持;而悲本身则与第三禅相应。以“慧”一词,则显示了慧蕴。戒是佛陀一切功德的起始,定是中段,慧是终局。如此,藉由阐明起始、中段与终局的胜妙,一切佛陀的功德便依理趣全然彰显。这正是无余开显佛陀功德的善巧方法——把握理趣;否则,谁能将世尊的功德一条条无遗漏地赞叹穷尽呢?是故说:显示巴利原文
Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttari karaṇīyābhāvato. Iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāgahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggahaṇaṃ, aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –
纵使一位佛陀赞叹另一位佛陀的功德,
纵使他在另一劫中无间断地宣说;
久远漫长的大劫也会穷尽,
而如来的功德却不会穷尽。
显示巴利原文 ‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ, Kappampi ce aññamabhāsamāno; Khīyetha kappo ciradīghamantare, Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 3.425; udā. 53; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.5; cariyā. aṭṭha. nidānakathā, pakiṇṇakakathā; apa. 2.7.20) –
正因如此,那位致力界定佛陀功德的尊者舍利弗长老,先否定了“不,尊者”,随后说道:“然而,尊者,我已了知法随。”显示巴利原文
Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘api ca me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ.
2 其中,「buddho」是主格说明;「buddhabhāvaṃ」是宾格说明;「bhāvetvā sacchikatvā」是先时动作的说明;「yaṃ」是不定宾格说明;「upagato」是后时动作的说明;「vande」是动作的说明;「taṃ」是限定的说明;「dhammaṃ」是礼敬的宾语;「gatamalaṃ anuttaraṃ」是其定语。显示巴利原文
2. Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘buddhopī’’tiādimāha. Tattha buddhoti kattuniddeso. Buddhabhāvanti kammaniddeso. Bhāvetvā sacchikatvāti ca pubbakālakiriyāniddeso. Yanti aniyamato kammaniddeso. Upagatoti aparakālakiriyāniddeso. Vandeti kiriyāniddeso. Tanti niyamanaṃ. Dhammanti vandanakiriyāya kammaniddeso. Gatamalaṃ anuttaranti ca tabbisesanaṃ.
首先,「buddha」一词的意义,应依“觉悟诸谛者称为佛陀,使众生觉悟者称为佛陀”等方式来了知(《大义释》192;《小义释·彼岸道赞叹偈解说》97)。或者,由于彻底从随眠的无明之眠中完全远离,或由于觉智的开显状态,称为「buddha」,这是依觉醒与开显之义。又因为没有任何应知法不被觉了,不以所知的特殊对象执取为业,不以业的意义来称呼,唯依通达之义而获得作格说明,故称「buddha」,正如“受戒者不给予”的说法。从内涵上说,被波罗蜜所滋养,以自生之智连同习气,破除、摧毁一切残余烦恼,成为大悲、一切知智等无量功德聚集的载体——彼蕴相续,就是佛陀。如所说:“佛陀——即是彼世尊,是自生者、是无师,对于前所未闻之法,自身亲证诸圣谛,于其中获得一切知性,于诸力达到自在。”(《大义释》192)「api」表示崇敬。由此,对于“如此具足殊胜功德的世尊”及将要陈述的功德,表达崇敬。「buddhabhāvaṃ」即正觉。「bhāvetvā」显示巴利原文
Tattha buddhasaddassa tāva – ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā niddesanayena (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97) attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vihataviddhastaniravasesakileso mahākaruṇā sabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha – ‘‘buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi. Tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192). Api-saddo sambhāvane. Tena ‘‘evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā’’ti vakkhamānaguṇe dhamme sambhāvanaṃ dīpeti. Buddhabhāvanti sammāsambodhiṃ. Bhāvetvāti uppādetvā vaḍḍhetvā ca. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Upagatoti patto, adhigatoti attho. Etassa ‘‘buddhabhāva’’nti etena sambandho. Gatamalanti vigatamalaṃ, niddosanti attho. Vandeti paṇamāmi, thomemi vā. Anuttaranti uttararahitaṃ, lokuttaranti attho. Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato saṃsārato ca apatamāne dhāretīti dhammo.
此处简略之义为:如是具足种种功德聚的佛陀世尊,修习名为圣道之法,证得名为果与涅槃之法,而达到无上正等正觉。我礼敬此成为诸佛证得佛位之因、远离一切过失垢秽、自身更无上者故名为无上的正法。由于教法能开显彼证悟之法,故此处亦包含教法。或如注释书中所说:“他通达了阿毗达摩要义之海,熟习三藏”,教法亦有“证得”、“通达”之理,故在此同样被说及,应当作如是观。显示巴利原文
Ayañhettha saṅkhepattho – evaṃ vividhaguṇagaṇasamannāgato buddhopi bhagavā yaṃ ariyamaggasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvetvā phalanibbānasaṅkhātaṃ pana dhammaṃ sacchikatvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigato, tametaṃ buddhānampi buddhabhāvahetubhūtaṃ sabbadosamalarahitaṃ attano uttaritarābhāvena anuttaraṃ paṭivedhasaddhammaṃ namāmīti. Pariyattisaddhammassapi tappakāsanattā idha saṅgaho daṭṭhabbo. Atha vā ‘‘abhidhammanayasamuddaṃ adhigacchi, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyasammasanapariyāyo labbhatīti sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ.
同样地,由于经文所说“修习并证得此法”,故应知:此处的“法”字,也包含了成佛之法——波罗蜜,以及前分的增上戒学等。因为它们对治垢染,所以称为“离垢”;因其不共于余法,所以称为“无上”。正是如此:为令一切众生出离整个轮回之苦,以发大誓愿、大悲心所滋润的柔和心性,由殊胜智慧彻底洗净而无垢的布施、调御、自制等最上法,于四不可数又十万大劫的漫长时间里,恭敬、无间、无余地修习与现证,于业等处获得自在;具足不可思议大神力的世尊,在增上戒、增上心方面都达到了究竟,然后以二十四俱胝十万门的方式,于缘起中发出大金刚智,证悟了无上正自觉。显示巴利原文
Tathā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā sacchikatvā’’ti ca vuttattā buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāge adhisīlasikkhādayopi idha dhamma-saddena saṅgahitāti veditabbaṃ. Tāpi hi malapaṭipakkhatāya gatamalā anaññasādhāraṇatāya anuttarā cāti. Tathā hi sattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇatthāya katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsapesalajjhāsayo paññāvisesaparidhotanimmalānaṃ dānadamasaññamādīnaṃ uttamadhammānaṃ satasahassādhikāni kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesānaṃ bhāvanāpaccakkhakaraṇehi kammādīsu adhigatavasibhāvo acchariyācinteyyamahānubhāvo adhisīlādhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti.
在此,“修习”一语,是以明具足来称赞法;“证得”一语,是以解脱具足来称赞法。同样地,前者以禅那具足,后者以解脱具足。或者,前者以定具足,后者以等至具足。或者,前者以尽智性,后者以无生智性。或者前者如电光喻,后者如金刚喻。或者前者通过离染成就,后者通过灭成就。同样地,前者以出离的意义,后者以远离的意义。或者,前者以因的意义,后者以无为的意义。或者,前者以见的意义,后者以修习的意义。或者,前者以增上的意义,后者以不死的意义来称赞法。又或者,通过“修习此法而达到佛位”这句话,以法的善说性来称赞法;通过“证得”这句话,以法的现见性来称赞法。同样地,前者以不待时性,后者以来见性。或者,前者以应趣向性,后者以应亲自证知性来称赞法。以“离垢”一词,通过显示没有染污,来表示法的清净。以“无上”一词,通过显示无有更上之法,来表示法的广大圆满。或者,前者显示法的断德成就,后者显示法的自性成就。或者,由“应修习”的特性,可以与法的“离垢”性相连接;因为以修习的力量,它能显示巴利原文
Ettha ca ‘‘bhāvetvā’’ti etena vijjāsampadāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena vimuttisampadāya. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Atha vā paṭhamena khayeñāṇabhāvena, dutiyena anuppādeñāṇabhāvena. Purimena vā vijjūpamatāya, dutiyena vajirupamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato’’ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi. ‘‘Gatamala’’nti iminā saṃkilesābhāvadīpanena dhammassa parisuddhataṃ dasseti. ‘‘Anuttara’’nti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena vipulaparipuṇṇataṃ. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena sabhāvasampadaṃ. Bhāvetabbatāya vā dhammassa gatamalabhāvo yojetabbo. Bhāvanābalena hi so dosānaṃ samugghātako hotīti. Sacchikātabbabhāvena anuttarabhāvo yojetabbo. Sacchikiriyānibbattito hi tatuttarikaraṇīyābhāvato anaññasādhāraṇatāya anuttaroti. Tathā ‘‘bhāvetvā’’ti etena saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā honti. ‘‘Sacchikatvā’’ti etena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.
3 如此,以略说的方式,用一切法功德称赞了正法之后,现在为了称赞圣僧,而说出“善逝的……”等语句。其中,“善逝的”是属格关系说明。它与后文的“儿子们”相连。“亲生儿子”是对儿子的殊胜说明。“破魔军者”是说明这些儿子为亲生儿子的理由。这里显示:断除烦恼正是成为世尊亲生儿子的原因。“八”是数目限定,由此显示,虽然这些人在殊胜的类别上有七种区分,数量远超数千,但并未超越这个“八”的数量限定,因为他们不会超越道位与果位的状态。“众”是集合的说明。“圣僧”,是具有殊胜功德的僧伽集体的说明。由此显示,即使圣者们没有身体上的聚集,由于他们在见与戒上共通和合,所以“圣僧”依然是存在的。显示巴利原文
3. Evaṃ saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ abhitthavitvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘sugatassā’’tiādimāha. Tattha sugatassāti sambandhaniddeso . Tassa ‘‘puttāna’’nti etena sambandho . Orasānanti puttavisesanaṃ. Mārasenamathanānanti orasaputtabhāve kāraṇaniddeso. Tena kilesapahānameva bhagavato orasaputtabhāve kāraṇaṃ anujānātīti dasseti. Aṭṭhannanti gaṇanaparicchedaniddeso. Tena ca satipi tesaṃ sattavisesabhāvena anekasahassasaṅkhābhāve imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattantīti dasseti maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānativattanato. Samūhanti samudāyaniddeso. Ariyasaṅghanti guṇavisiṭṭhasaṅghātabhāvaniddeso. Tena asatipi ariyapuggalānaṃ kāyasāmaggiyaṃ ariyasaṅghabhāvaṃ dasseti diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvato.
其中,「亲生」即「生于胸间、自己所出、紧密相连」之义。如同世间人的亲生儿子,因是自己所生,所以对父亲的遗产有特别的继承权;同样地,这些圣者由于在听闻正自觉者说法之际,由圣生而诞生的缘故,对世尊所拥有的解脱之乐与圣法之宝,有确然不移的分享资格,因此他们便如亲子一般,被称为「亲生之子」。再者,这些圣弟子仅仅依凭世尊说法之威力,便能正入或已入圣地,他们是由世尊以心之精勤所起的殊胜出生者,所以从究竟意义上亦完全可以称为「亲生之子」。须知,即便由声闻弟子们相续转起的法教,也因为根源于世尊,且在法相与特性上并无差别,所以同样被称为「世尊之法教」。显示巴利原文
Tattha urasi bhavā jātā saṃbaddhā ca orasā. Yathā hi sattānaṃ orasaputtā attajātatāya pitu santakassa dāyajjassa visesena bhāgino honti, evametepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa dhammassavanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa ariyadhammaratanassa ca ekantabhāginoti orasā viya orasā. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāveneva ariyabhūmiṃ okkamamānā okkantā ca ariyasāvakā bhagavato urena vāyāmajanitābhijātitāya nippariyāyena orasā puttāti vattabbataṃ arahanti. Sāvakehi pavattiyamānāpi hi dhammadesanā ‘‘bhagavato dhammadesanā’’icceva vuccati tammūlikattā lakkhaṇādivisesābhāvato ca.
虽然圣弟子在证得圣道的那一刻,未必如世尊那般确然击退作为障碍的天子魔或魔军,但他们已摧破应予摧破的烦恼之因,那些魔众由此亦等同被摧破,故而经文称他们为「破魔军者」。就此意义而言,本应说「破魔与魔军者」,但此处以部分代全体的省略修辞,略称为「破魔军者」。另一种解释是:如同蕴魔、行魔,天子魔在助成毁坏功德时亦被称为「军」,恰如经中所说:「欲为汝第一军……」等(《经集》436)。而圣声闻们以念住、择法、精进、止等功德为武器,将那一千五百乃至无量种类的烦恼军众次第击破、摧毁、粉碎,因此被称为「破魔军者」。以此显示这些弟子是世尊的「等生之子」。显示巴利原文
Yadipi ariyasāvakānaṃ ariyamaggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāyakaraṇatthaṃ devaputtamāro, māravāhinī vā na ekantena apasādeti, tehi pana apasādetabbatāya kāraṇe vimathite tepi vimathitā eva nāma hontīti āha ‘‘mārasenamathanāna’’nti. Imasmiṃ panatthe ‘‘māramārasenamathanāna’’nti vattabbe mārasenamathanānanti ekadesasarūpekaseso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassapi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo ‘‘senā’’ti vuccati. Yathāha ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādi (su. ni. 438). Sā ca tehi diyaḍḍhasahassabhedā, anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇapaharaṇehi odhiso vimathitā vihatā viddhastā cāti mārasenamathanā, ariyasāvakā. Etena tesaṃ bhagavato anujātaputtataṃ dasseti.
从词源学来解,「圣」即:因远离烦恼,不行于非道而只行于圣道,故称「圣」。又或,由于被包含天人在内的世间所皈依,故值得亲近;已亲近者,能因此成就义利,故称「圣」。圣者们所组成的僧团,即「圣僧」。亦可谓:既是圣者,又是僧团,故名「圣僧」。应知,佛世尊之后,对佛宝与法宝的证得亦须仰赖僧宝,为彰显此圣僧之大恩,故于此处说「以头面礼」。显示巴利原文
Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena saraṇanti araṇīyato upagantabbato, upagatānañca tadatthasiddhito ariyā. Ariyānaṃ saṅghoti ariyasaṅgho. Ariyo ca so saṅgho cāti vā ariyasaṅgho. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti assa ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā vande’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.
在此,“善逝的亲生子”一句,显示圣僧的出生成就;“破魔军者”一句,通过彰显一切烦恼的断除,显示断德成就;“八种众”一句,通过显示道位与果位的状态,显示智成就。“圣僧”一句,通过显示他们是一切僧伽中的最上者,显示出生成就。或者,“善逝的亲生子”是显示圣僧具有清净依止的状态;“破魔军者”是显示他们能正确、正直、如法、随顺修行的状态;“八种众”是显示他们值得迎请、值得供养等的状态;“圣僧”是显示他们堪为无上福田的状态。同样地,“善逝的亲生子”一句,显示圣僧具备出世间皈依的特质,因为他们正是经由出世间皈依,才成为世尊的亲生子。“破魔军者”一句,通过他们往昔所发大愿的成就,显示其前分阶段的如法修行;唯有已发大愿且如法修行的人,方能战胜魔及魔众。“八种众”一句,以补特伽罗为基础,显示已被证悟的、有学与无学的种种法,进而彰显道果法。“圣僧”一句,显示他们是最上应供者的身份。并且,皈依是声闻一切功德的发端,随后的前分修行是有学的圣戒蕴等中间部分,而无学的圣戒蕴等则是最终部分,故说这些功德。显示巴利原文
Ettha ca ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti, ‘‘mārasenamathanāna’’nti etena pahānasampadaṃ sakalasaṃkilesapahānadīpanato, ‘‘aṭṭhannampi samūha’’nti etena ñāṇasampadaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhavasampadaṃ dasseti sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato. Atha vā sugatassa orasānaṃ puttānanti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ. Mārasenamathanānanti sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ. Aṭṭhannampi samūhanti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ. Ariyasaṅghanti anuttarapuññakhettabhāvadīpanaṃ. Tathā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabhāvaṃ dīpeti. Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā. ‘‘Mārasenamathanāna’’nti etena abhinīhārasampadāya siddhaṃ pubbabhāge sammāpaṭipattiṃ dasseti. Katābhinīhārā hi sammāpaṭipannā māraṃ māraparisaṃ vā abhivijinanti. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena paṭividdhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ pakāsitattā. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi, sapubbabhāgapaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbe ariyasaṅghaguṇā pakāsitā honti.
4 如此,以三首偈颂,通过简要称扬一切功德的方式礼敬三宝之后,如今为了将这份礼敬导向所愿求的目的,便说“如是我……”等句。此处,因能令喜悦生起,故称为“宝”,所指即佛、法、僧。因为当一个人随念“彼世尊……”等经文中所述的如实功德时,便会生起无量喜乐,这喜乐正可作为证悟不死的因。正如经文所说:显示巴利原文
4. Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘iti me’’tiādimāha. Tattha ratijananaṭṭhena ratanaṃ, buddhadhammasaṅghā. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –
摩诃男,每当圣弟子随念如来之时,其时他的心不被贪欲所缠缚,不被瞋恚所缠缚,也不被愚痴所缠缚;那时,由于心系念如来,故而成为正直。摩诃男,当圣弟子心得正直,他便获得义之喜悦,获得法之喜悦,获得与法相应的欢悦;有了欢悦,喜便生起……显示巴利原文
‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11).
或者,「被恭敬」等含义,即是「宝」的涵义。世尊曾这样说:显示巴利原文
Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –
「被恭敬、价值巨大、无与伦比、难得见到;
唯无上士方能受用的,因此称为宝。」(《长部注》2.33;《小诵注》6.3;《经集注》226;《大义释注》50)
显示巴利原文 ‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ; Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33; khu. pā. aṭṭha. 6.3; su. ni. aṭṭha. 226; mahāni. aṭṭha. 50) –
而恭敬等功德,不共于他,唯佛陀等方具备。显示巴利原文
Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhantīti.
礼敬本身就是‘礼敬所成’,如同‘布施所成’、‘戒所成’那样。这里的礼敬,是指以身语意三业趋向三宝功德,或是称扬赞叹。因其能产生应受供养的果报,故为功德;又或因其能净化自己的相续,故为功德。‘善摧障碍’即很好地摧毁了障碍。以此显示:由自身净信具足,及三宝福田圆满,此功德能摧破阐明义理者之毁害与灾厄。‘成为’是指过去的死亡,与‘我将阐明其义’相呼应。‘其’指由礼敬三宝所生的功德。‘以威力’即力量。显示巴利原文
Vandanāva vandanāmayaṃ yathā ‘‘dānamayaṃ sīlamaya’’nti. Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā, thomanā vā. Pujjabhavaphalanibbattanato puññaṃ, attano santānaṃ punātīti vā. Suvihatantarāyoti. Suṭṭhu vihatantarāyo. Etena attano pasādasampattiyā, ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā taṃ puññaṃ atthappakāsanassa upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthanti dasseti. Hutvāti pubbakālakiriyā. Tassa ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena sambandho. Tassāti yaṃ ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ, tassa. Ānubhāvenāti balena.
5 如是说明了恭敬三宝的意义后,现在为了注释那即将阐明其义的法,首先以赞叹其功德的方式来介绍,故说‘具足相应品庄严’等。意思是:它以‘天相应’等相应,以及‘那拉品’等品而庄严。其中,‘相应’与‘结合’意义相同。与什么相应呢?与经、品相应。如同音节的集合是词语,同样,依义而受限制的词语集合是句子,句子的集合是一部经,多部经的集合称为品,同样,许多经与品的集合便称为相应。因此说‘具足相应品庄严’。显示巴利原文
5. Evaṃ ratanattayassa nipaccakāre payojanaṃ dassetvā idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassā tāva guṇābhitthavanavasena upaññāpanatthaṃ ‘‘saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassā’’tiādi vuttaṃ, devatāsaṃyuttādisaṃyuttehi ceva naḷavaggādivaggehi ca vibhūsitassāti attho. Tattha ‘‘saṃyutta’’nti ‘‘saṃyogo’’ti ca atthato ekaṃ. Kesaṃ saṃyuttaṃ? Suttavaggānaṃ. Yathā hi byañjanasamudāyo padaṃ, evaṃ atthesu ca katāvadhiko padasamudāyo vākyaṃ, vākyasamudāyo suttaṃ, suttasamudāye vaggoti samaññā, tathā suttavaggasamudāye saṃyuttasamaññā. Saṃyujjantīti ettha suttavaggāti saṃyuttaṃ. Yadipi avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato natthi, avayave eva taṃtaṃsannivesavisiṭṭhe upādāya padādisamaññā viya suttavaggasamaññā saṃyuttasamaññā āgamasamaññā ca, tathāpi paramatthato avijjamānopi samudāyo buddhiparikappitarūpena vijjamāno viya gayhamāno avayavānaṃ adhiṭṭhānabhāvena voharīyati yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti, tasmā vuttaṃ ‘‘saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassā’’ti.
或许有人会问:‘相应品本身就是阿含,它还需要什么庄严呢?’不应如此质疑。因为即使在并非不同的事物上,为了让人理解所意指的特殊之处,也可以有区分性的表述,就如同‘石像的身体’一般。‘阿含’的意思是:自他的利益等由此而来、依此而来、从此法而来,所以称为阿含。由于具足初善等功德,所以是最殊胜的;又因为它是种种所求成就之因,所以是智者应选择之殊胜。因此,阿含即是殊胜,称为‘阿含胜’。或者,被阿含所公认者,即是殊胜,称为阿含胜。而相应正是这阿含胜,所以称为‘相应阿含胜’,也就是这阿含的胜义。‘佛随觉者’:随觉于诸佛者,即佛随觉者,也就是随顺诸佛的谛现观而现观谛的上首弟子等圣者。这里是指由这些圣者,通过解释义理和赞叹功德的方式所赞叹的。显示巴利原文
Nanu saṃyuttavaggo eva āgamo, tassa pana kehi maṇḍananti? Na codetabbametaṃ. Bhavati hi abhinnepi vatthusmiṃ yathādhippetavisesāvabodhanato bhedakasamudācāro yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Āgamissanti ettha, etena, etasmā vā attatthaparatthādayoti āgamo, ādikalyāṇādiguṇasampattiyā uttamaṭṭhena taṃtaṃabhipatthitasamiddhihetutāya paṇḍitehi varitabbato varo, āgamo ca so varo cāti āgamavaro. Āgamasammatehi vā varoti āgamavaro, saṃyutto ca so āgamavaro cāti saṃyuttāgamavaro, tassa. Buddhānaṃ anubuddhā buddhānubuddhā, buddhānaṃ saccapaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā. Tehi atthasaṃvaṇṇanāguṇasaṃvaṇṇanānaṃ vasena saṃvaṇṇitassa.
或者也可以这样结合:‘佛’与‘随觉者’合在一起,便是‘佛随觉者’。实际上,正是由正自觉者先通过律藏、经藏、阿毗达摩等的杂说等方式,将义理分别开示,后来再由结集者们通过注解那些义理的方式,把它们收集起来。这里,相应的品之集合即是‘相应品’,如有偈品等。由于被包含于那些相应之中,相应中的品也即‘相应品’,如那拉品等。相应本身即是品,也即‘相应品’。将这三者以省略一法的方式把握后,便说为‘以相应品所庄严的’。显示巴利原文
Atha vā buddhā ca anubuddhā ca buddhānubuddhāti yojetabbaṃ. Sammāsambuddheneva hi vinayasuttaabhidhammānaṃ pakiṇṇakadesanādivasena yo paṭhamaṃ attho vibhatto, so eva pacchā tesaṃ atthavaṇṇanāvasena saṅgītikārehi saṅgahaṃ āropitoti. Ettha ca saṃyuttānaṃ vaggā samūhāti saṃyuttavaggā, sagāthāvaggādayo. Tappariyāpannatāya saṃyuttesu vaggā saṃyuttavaggā, naḷavaggādayo. Saṃyuttāva vaggā saṃyuttavaggā. Tividhepi te ekasesanayena gahetvā vuttaṃ ‘‘saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassā’’ti.
其中,有偈品中有十一相应、三十八品;因缘品中有九相应、四十一品;蕴品中有十一相应、五十九品;六处品中有九相应、三十八品;大品中有十二相应、四十八品。这便是此处各相应内部品数的总结。显示巴利原文
Tattha sagāthāvagge tāva ekādasa saṃyuttāni aṭṭhatiṃsa vaggā. Nidānavagge nava saṃyuttāni ekūnacattālīsa vaggā. Khandhavagge ekādasa saṃyuttāni ekūnasaṭṭhi vaggā. Saḷāyatanavagge nava saṃyuttāni aṭṭhatiṃsa vaggā. Mahāvagge dvādasa saṃyuttāni aṭṭhacattālīsa vaggā. Idamettha saṃyuttantaravaggānaṃ parimāṇaṃ.
“生起智之差别者”:由于广泛宣说缘起、蕴、处等法,显明甚深智之行境,故称生起慧之差别者。然而此处所说“生起慧之差别者”,乃是对这部圣典的称颂;诸注释中,这也是阿阇梨的惯例,也就是在各部注释的开头,通过称叹所释之法的特殊功德来作称颂。例如,在《善吉祥光注》《破除障碍注》《满足希求注》《义释论注》等中,依次便有如下称颂:“能引生净信之功德者”“摧伏外道论者”“令说法胜者生起种种无碍辩才者”“以甚深智深入且常被种种理路所庄严的阿毗达摩”等。显示巴利原文
Ñāṇappabhedajananassāti paṭiccasamuppādakhandhāyatanādikathābahulatāya gambhīrañāṇacariyāvibhāvanato paññāvibhāgasamuppādakassa. Idha pana ‘‘paññāppabhedajananassā’’ti svāyamāgamo thomito, saṃvaṇṇanāsu cāyaṃ ācariyassa pakati, yadidaṃ taṃtaṃsaṃvaṇṇanānaṃ ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbassa dhammassa visesaguṇakittanena thomanā. Tathā hi sumaṅgalavilāsinīpapañcasūdanīmanorathapūraṇīaṭṭhasālinīādīsu ca yathākkamaṃ ‘‘saddhāvahaguṇassa, paravādamathanassa, dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittapaṭibhānajananassa, tassa gambhīrañāṇehi ogāḷhassa abhiṇhaso nānānayavicittassa abhidhammassā’’tiādinā thomanā katā.
6 “义注”(aṭṭhakathā):由它解说义理,故称义注;它是将atthakathā中的t音变为ṭṭh音,如同“苦的逼迫义(dukkhassa pīḷanaṭṭho)”那样。“从初”:指在最初,也就是第一次结集时。“自在者”:由于他们具足六神通,拥有最极殊胜的心自在,且于禅那等中成就五种自在,故称自在者;这些自在者即大迦叶等长老。“由他们的五百[位]”:即由那五百位。“那”:指那部义注。“已诵”:为了开演其义,在适当之处,以“这是此处的含义,这是此处的含义”的方式,将义理收集之后诵出。并且在此后,于第二、第三次结集中,由耶舍长老等继续诵出。以此表明,自己的这部注释来自清净的传承。显示巴利原文
6. Attho kathīyati etāyāti atthakathā, atthakathāva aṭṭhakathā ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā yathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’ti. Āditoti ādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ. Chaḷabhiññatāya paramena cittavasibhāvena samannāgatattā jhānādīsu pañcavidhavasitāsambhāvato ca vasino, therā mahākassapādayo . Tesaṃ satehi pañcahi. Yāti yā aṭṭhakathā. Saṅgītāti atthaṃ kathetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā. Anusaṅgītā ca yasattherādīhi pacchāpi dutiyatatiyasaṅgītīsu. Iminā attano saṃvaṇṇanāya āgamanavisuddhiṃ dasseti.
7 “师子”:由执取狮子(sīha)之穴(lāna)而得名,即师子王子;因继承其谱系,铜叶岛上的刹帝利种姓;又因其为他们居住地,故应知铜叶岛即是师子岛。“持来”:指从赡部洲带来。“此后”:即后来。实际上,在此之后,为了不令各种异部之见混杂,才以师子语确立义注。以此说明,根本义注并非一切部派共许,阐明此义理是绝对应行之事。因此他说“为岛住者”。此处,“为岛住者”,可以理解为:为了赡部洲洲的住民,或为了师子岛住民的利益,而以师子语安立了这部义注。显示巴利原文
7. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro, tabbaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyā, tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassa ca sīhaḷabhāvo veditabbo. Ābhatāti jambudīpato ānītā. Athāti pacchā. Aparabhāge hi nikāyantaraladdhīhi asaṅkaratthaṃ sīhaḷabhāsāya aṭṭhakathā ṭhapitāti. Tena mūlaṭṭhakathā sabbasādhāraṇā na hotīti idaṃ atthappakāsanaṃ ekantena karaṇīyanti dasseti. Tenevāha ‘‘dīpavāsīnamatthāyā’’ti. Ettha dīpavāsīnanti jambudīpavāsīnaṃ, sīhaḷadīpavāsīnaṃ vā atthāya sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti yojanā.
8 「移除」:指去除那如同外衣般的师子语。「从此」:即从这部义注。「我」:指称作者自己。「令人愉悦之语」:即摩揭陀语。因为它是自性言说所成,能使智者的心愉悦。因此他说「随顺经轨」,意思是:随顺圣典(巴利语)的流向,像圣典的影子一样紧随其后。「离过失」:指脱离了由非自性言说的其他语言所带来的过失。显示巴利原文
8.Apanetvāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā. Tatoti aṭṭhakathāto. Ahanti attānaṃ niddisati. Manoramaṃ bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Sā hi sabhāvaniruttibhūtā paṇḍitamanaṃ ramayati. Tenevāha ‘‘tantinayānucchavika’’nti, pāḷigatiyā anulomikaṃ pāḷichāyānuvidhāyininti attho. Vigatadosanti asabhāvaniruttibhāsantararahitaṃ.
9 「不违时教」(Samayaṃ avilomento):即不违背宗义。由此说明没有义理上的过失。正因为不相违背,上座部的所说也将在此阐明。「长老传承之灯明」(Theravaṃsadīpānaṃ):因具足圣戒蕴等品质而坚稳,故称“长老”,指大迦叶等。由他们一代代师师相承而传下的,便是“长老传承”;他们属于此传承,凭借教、证的成就,以智慧之光令此传承极为闪耀,故称“长老传承之灯明”,指大寺的住众。「决择」(vinicchaya):以种种方式所作的决断;指于难解之处,以破除障碍的形式生起的断疑之说。由于他们具有极善巧、极微细的决择,故称“极善巧决择者”。或者,“能决择者”即是“决择”,指前面所说的那种智慧。显示巴利原文
9.Samayaṃ avilomentoti siddhantaṃ avirodhento. Etena atthadosābhāvamāha. Aviruddhattā eva hi theravādāpi idha pakāsīyissanti. Theravaṃsadīpānanti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā, mahākassapādayo. Tehi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso, tappariyāpannā hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato theravaṃsadīpā, mahāvihāravāsino, tesaṃ. Vividhehi ākārehi nicchīyatīti vinicchayo, gaṇṭhiṭṭhānesu khilamaddanākārena pavattā vimaticchedanī kathā. Suṭṭhunipuṇo saṇho vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Atha vā vinicchinotīti vinicchayo vuttappakāravisayaṃ ñāṇaṃ. Suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti yojetabbaṃ. Etena mahākassapāditheraparamparāgato, tato eva ca aviparīto saṇho sukhumo mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo, tassa pamāṇabhūtataṃ dasseti.
10 「又为善士」(Sujanassa ca):“ca”(又)字表合集。以此显示:“不仅为赡部洲的住众,也为了令善士们心生喜悦。”由此,“同时也为铜叶岛的住众”这一义理便得成立,因为对他们而言,受持等也极为容易。「为久住义」(Ciraṭṭhitatthaṃ):即令正法长久安住的义利,也就是令正法长时流传。实际上,正是通过以不颠倒的文句音节善巧安立,并对义理善加引导,这样的阐明便成为正法久住的方便。这也正如世尊所说:“诸比丘,有此二法,能令正法久住、不忘失、不消失。哪二法?善巧安立的文句音节,与善加引导的义理。”(《增支部》2.20)显示巴利原文
10.Sujanassa cāti ca-saddo sampiṇḍanattho. Tena ‘‘na kevalaṃ jambudīpavāsīnameva atthāya , atha kho sādhujanatosanatthañcā’’ti dasseti. Tena ca ‘‘tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyā’’ti ayamattho siddho hoti uggahaṇādisukaratāya tesampi bahukārattā. Ciraṭṭhitatthanti ciraṭṭhitiatthaṃ, cirakālappavattanāyāti attho. Idañhi atthappakāsanaṃ aviparītapadabyañjanasunikkhepassa atthasunayassa ca upāyabhāvato saddhammassa ciraṭṭhitiyā pavattati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘dveme, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame dve? Sunikkhittañca padabyañjanaṃ attho ca sunīto’’ti (a. ni. 2.20).
11-12 他想作这义理注释,为了能完整含摄它的广大内容,所以说「以舍卫城(sāvatthipabhūtīna)」等语。因此他说:“我在这里不再做更多的详细解说(na idha bhiyyo vitthārakathaṃ karissāmi),也不在这里仔细审查(na taṃ idha vicārayissāmi)。”「二种结集」(Saṅgītīnaṃ dvinnanti)就是指长部(dīgha)和中部(majjhimanikāyānaṃ)。显示巴利原文
11-12. Yaṃ atthavaṇṇanaṃ kattukāmo, tassā mahattaṃ pariharituṃ ‘‘sāvatthipabhūtīna’’ntiādi vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘na idha bhiyyo vitthārakathaṃ karissāmi, na taṃ idha vicārayissāmī’’ti ca. Saṅgītīnaṃ dvinnanti dīghamajjhimanikāyānaṃ.
13 为阐明「我在此不再作更多详细解说」这一总括表述中的必要义理,故说「然诸经」等语。显示巴利原文
13. ‘‘Na idha bhiyyo vitthārakathaṃ karissāmī’’ti sāmaññato vuttassa atthassa avassayaṃ dassetuṃ ‘‘suttānaṃ panā’’tiādi vuttaṃ.
14 为指示论师们:若欲作此注疏,应通过通达其一部分来掌握《清净道论》。因此,他以列出要点的方式,显示了此处所审释的法,即「戒论」等。其中,「戒论」是指依行戒与止戒等门类对戒的详细解说。「头陀功德」是指常乞食支等十三种能抖落烦恼的功德。「一切业处」即指圣典所开示的三十八种,以及注释书所开示的两种,悉皆无余,为一切止观修行所依的业处。「兼示行相分别」是指结合了对贪行等众生的同类区分等方便。「四种禅那」即四种色界禅那。「四种定」即四种无色定。或者,「八种」是指仅仅已证得的禅那,而「定」则是指已获得等至自在的禅那。又或者,「禅那」指色界、无色界禅那,「定」指果定与灭尽定。显示巴利原文
14. Yaṃ aṭṭhakathaṃ kattukāmo, tadekadesabhāvena visuddhimaggo gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto tatta vicāritadhamme uddesavasena dasseti ‘‘sīlakathā’’tiādinā. Tattha sīlakathāti cārittavārittādivasena sīlassa vitthārakathā. Dhutadhammāti piṇḍapātikaṅgādayo terasa kilesadhunanakadhammā. Kammaṭṭhānāni sabbānīti pāḷiyaṃ āgatāni aṭṭhattiṃsa, aṭṭhakathāyaṃ dveti niravasesāni yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānāni. Cariyāvidhānasahitoti rāgacariyādīnaṃ sabhāgādividhānena sahito. Jhānāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo catasso arūpasamāpattiyo. Aṭṭhapi vā paṭiladdhamattāni jhānāni, samāpajjanavasibhāvappattiyā samāpattiyo. Jhānāni vā rūpārūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo phalasamāpattinirodhasamāpattiyo.
15 所有神通:依世间与出世间,有六种神通。慧之总集决择:依《智分别》等所述的方法,以一种等分类,对慧加以总集、归纳后所得出的决断。显示巴利原文
15. Lokiyalokuttarabhedā cha abhiññāyo sabbā abhiññāyo. Ñāṇavibhaṅgādīsu āgatanayena ekavidhādinā paññāya saṅkaletvā sampiṇḍetvā nicchayo paññāsaṅkalananicchayo.
16 缘相:诸缘法——如因等——对于缘所生法,成为因缘等的作用,即是缘相。对此缘相的开示,便是缘相之开示,亦即缘起的论说。然而,这种开示由于不混杂其他部派的学说,因而极为清净;又因为剖析密集的结聚极为困难,所以微细、柔和、极精妙;并配合了单一理趣等方法,在此作详细审察。因此说“极清净、微妙理趣”。不脱经轨:因为在审察时不舍离《无碍解道》等所开示的理趣,故说为不脱离圣教义轨。显示巴利原文
16. Paccayadhammānaṃ hetuādīnaṃ paccayuppannadhammānaṃ hetupaccayādibhāvo paccayākāro, tassa desanā paccayākāradesanā, paṭiccasamuppādakathāti attho. Sā pana nikāyantaraladdhisaṅkararahitatāya suṭṭhuparisuddhā, ghanavinibbhogassa ca sudukkaratāya nipuṇā saṇhasukhumā, ekattanayādisahitā ca tattha vicāritāti āha ‘‘suparisuddhanipuṇanayā’’ti. Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avisajjetvāva vicāritattā avimuttatantimaggā.
17 “如是,一切”:“如是”一词表示完结,“而”是言辞的修饰,意思是“这一切而已”。“于此”:在这部注疏中。“我不再对此作详审”:意思是若再讨论便成重复,故不再审察。显示巴利原文
17.Iti pana sabbanti iti-saddo parisamāpane, pana-saddo vacanālaṅkāre, etaṃ sabbanti attho. Idhāti imissā aṭṭhakathāya. Na taṃ vicārayissāmi punaruttibhāvatoti adhippāyo.
18 现在,为了指出那不再抉择的唯一理由,他说“于中央,清净道”等。其中,“立于中央”(majjhe ṭhatvā)一语,通过表明它居于中间的位置,特为显示:《清净道》是四部阿含共通的注释书,不像《善吉祥光注》等那样是唯属某特定部派的不共通注释书。而说“特别地”(visesato),是因为《清净道》也相应地为律藏和论藏作注,所以这样说。显示巴利原文
18. Idāni tasseva avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhārento ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādimāha. Tattha ‘‘majjhe ṭhatvā’’ti etena majjhaṭṭhabhāvadīpanena visesato catunnaṃ āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo, na sumaṅgalavilāsiniādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti. ‘‘Visesato’’ti ca idaṃ vinayābhidhammānampi visuddhimaggo yathārahaṃ atthavaṇṇanā hoti evāti katvā vuttaṃ.
19 “Icceva”即“iti eva”(如此而已)。“Tampi”指《清净道》也是如此。“Etāya”指依这部《显扬真义》(Sāratthappakāsiniyā)。显示巴利原文
19.Iccevāti iti eva. Tampīti visuddhimaggampi. Etāyāti sāratthappakāsiniyā.
在此,以“sīhaḷadīpaṃ ābhatā”(被带到狮子洲)等文,显示了造作的“因缘”;以“dīpavāsīnamatthāya sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ ciraṭṭhitatthañca dhammassā”(为洲民的利益,为善士的欢喜,及为法的久住),表明了“目的”;以“saṃyuttāgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī”(我将阐明相应部圣典的义理)表明“总义”;以“apanetvāna tatohaṃ sīhaḷabhāsaṃ”(我从中除去狮子语)等、“sāvatthipabhūtīnaṃ”(从舍卫城开始)等,以及“sīlakathā”(戒论)等,说明了“制作的方式”。因为在较下的尼柯耶与《清净道》中已经抉择过的义理,此处不作抉择,这本身也是一种制作方式。显示巴利原文
Ettha ca ‘‘sīhaḷadīpaṃ ābhatā’’tiādinā aṭṭhakathākaraṇassa nimittaṃ dasseti, ‘‘dīpavāsīnamatthāya sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ ciraṭṭhitatthañca dhammassā’’ti etehi payojanaṃ, ‘‘saṃyuttāgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena piṇḍatthaṃ, ‘‘apanetvāna tatohaṃ sīhaḷabhāsa’’ntiādinā ‘‘sāvatthipabhūtīna’’ntiādinā ‘‘sīlakathā’’tiādinā ca karaṇappakāraṃ. Heṭṭhimanikāyesu visuddhimagge ca vicāritānaṃ atthānaṃ avicāraṇampi hi idha karaṇappakāro evāti.