第九 林相应
9. Vanasaṃyuttaṃ
第一 远离经注释
1. Vivekasuttavaṇṇanā
221《林相应》第一经中的“住于憍萨罗”,是指在导师跟前领受禅修业处之后,因彼处便于乞食,便前往那里居住。“欲令生悚惧”,意思是想要让人修习远离之道。“欲远离”,是指希求三种远离。“心外出游”:心在外面种种不同的所缘上游荡。“人对人”:你这个人,应当调伏对于他人的欲贪。“你应断”:应当断除。“你应成为”:应当成为(那样)。“我们令你忆持善法”:意思是“我们这些具念的智者让你忆起”,或者“我们让你忆持善士的教法”。“堕处尘”:因为没有依止处,所以称为“堕处”,指烦恼尘垢。“莫让那欲尘”:不要让那欲贪的尘垢劫夺你,不要让它把你带入恶道。“被尘垢所污”:指被尘垢所染污。“正在抖落”:指正在将尘垢抖落。“附着之尘”:指黏附在身上的尘垢。“生起悚惧”:他心想“连天神都这样提醒我”,于是便修习远离;或者,他激发起最上精进,踏上了最高的远离——也就是圣道。第一经解释完毕。
221. Vanasaṃyuttassa paṭhame kosalesu viharatīti satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tassa janapadassa sulabhabhikkhatāya tattha gantvā viharati. Saṃvejetukāmāti vivekaṃ paṭipajjāpetukāmā. Vivekakāmoti tayo viveke patthayanto. Niccharatī bahiddhāti bāhiresu puthuttārammaṇesu carati. Jano janasminti tvaṃ jano aññasmiṃ jane chandarāgaṃ vinayassu. Pajahāsīti pajaha. Bhavāsīti bhava. Sataṃ taṃ sārayāmaseti satimantaṃ paṇḍitaṃ taṃ mayampi sārayāma, sataṃ vā dhammaṃ mayaṃ taṃ sārayāmāti attho. Pātālarajoti appatiṭṭhaṭṭhena pātālasaṅkhāto kilesarajo. Mā taṃ kāmarajoti ayaṃ kāmarāgarajo taṃ mā avahari, apāyameva mā netūti attho. Paṃsukunthitoti paṃsumakkhito. Vidhunanti vidhunanto. Sitaṃ rajanti sarīralaggaṃ rajaṃ. Saṃvegamāpādīti devatāpi nāma maṃ evaṃ sāretīti vivekamāpanno, uttamavīriyaṃ vā paggayha paramavivekaṃ maggameva paṭipannoti. Paṭhamaṃ.
第二 奉事经注释
2. Upaṭṭhānasuttavaṇṇanā
222在第二经中,“他躺卧”:据说这位比丘是漏尽者。他去了远处的乞食村托钵回来,在草舍中收好钵和衣,到不远处的天然池塘沐浴,让身体恢复舒适,然后把白天的坐卧处清扫干净,铺好一张低矮的床,他在将睡未睡的状态中躺着。因为即使是漏尽者,身体也会有疲劳,为了消除疲劳,所以说他“躺卧”。“出言教诫”:(天神)心想:“这位比丘从导师跟前领受了业处,却在白天睡眠,这样增长白昼的睡眠,既损害现法的利益,也损害来世的利益。”于是想:“我要呵责他!”便说了话。
222. Dutiye supatīti ayaṃ kira khīṇāsavo, so dūre bhikkhācāragāmaṃ gantvā āgato paṇṇasālāya pattacīvaraṃ paṭisāmetvā avidūre jātassaraṃ otaritvā gattāni utuṃ gāhāpetvā divāṭṭhānaṃ sammajjitvā tattha nīcamañcakaṃ paññāpetvā niddaṃ anokkamantova nipanno. Khīṇāsavassāpi hi kāyadaratho hotiyevāti tassa vinodanatthaṃ, taṃ sandhāya supatīti vuttaṃ. Ajjhabhāsīti ‘‘ayaṃ bhikkhu satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā divā supati, divāsoppañca nāmetaṃ vaḍḍhitaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ nāsetī’’ti maññamānā ‘‘codessāmi na’’nti cintetvā abhāsi.
「病者」:病有三种——老衰之病、身体之病、烦恼之病,此处指烦恼之病。「被箭所中者」:如同被涂有毒液的矛箭所刺,此处指被混杂无明之毒的渴爱之箭射穿心脏者。「受迫者」:指正在遭受压迫与折磨的人。
Āturassāti jarāturo rogāturo kilesāturoti tayo āturā, tesu kilesāturaṃ sandhāyevamāha. Sallaviddhassāti savisena sattisallena viya avijjāvisaviṭṭhena taṇhāsallena hadaye viddhassa. Ruppatoti ghaṭṭiyamānassa.
为了阐明诸欲的过患,她在此说“无常”等。其中,「不倚著」:因不以渴爱与邪见为依止,故说不倚著。「为何出家者会烧恼」:意谓:像这样的漏尽者,白昼睡眠不会使他烧恼;然而那种(未漏尽的)人,为何不烧恼呢?——天神如此说。或者,这话是那位长老自己所说,意思是:“已从结缚中解脱、不倚著、像我这样的漏尽出家者,为何要为昼眠烧恼?根本不会烧恼。”后面的偈颂也是同理。若取天神说话的立场,意思是:“像这样的漏尽出家者,昼眠不烧恼;但那种(未漏尽的)人,怎么会不烧恼呢?必定烧恼。”若取长老说话的立场,意思是:“像我这样的漏尽出家者,为何昼眠会烧恼?确实不烧恼。”这是对不明显词句的注释。以下词释:「以调伏」:指以戒调伏。「以超越」:指超越为轮回根本的无明。「那智」:即四圣谛智。「最上清净」:指极为清净。「出家者」:指具备如此智慧的人。「以明」:指出世间第四道之明。「已发勤精进」:指已策励并圆满精进的人。第二经解释完毕。
Idānissa kāmesu ādīnavaṃ kathayantī aniccātiādimāha. Tattha asitanti taṇhādiṭṭhinissayena anissitaṃ. Kasmā pabbajitaṃ tapeti evarūpaṃ khīṇāsavaṃ divāsoppaṃ na tapati, tādisaṃ pana kasmā na tapessatīti? Vadati. Therasseva vā etaṃ vacanaṃ, tasmā ayamettha attho – baddhesu muttaṃ asitaṃ mādisaṃ khīṇāsavapabbajitaṃ kasmā divāsoppaṃ tape, na tapessatīti? Sesagāthāsupi eseva nayo. Devatāya hi vacanapakkhe – ‘‘evarūpaṃ khīṇāsavapabbajitaṃ divāsoppaṃ na tapati, tādisaṃ pana kasmā na tapessati? Tapessatiyevā’’ti attho. Therassa vacanapakkhe – ‘‘evarūpaṃ mādisaṃ khīṇāsavapabbajitaṃ kasmā divāsoppaṃ tape? Na tapatiyevā’’ti attho. Ayaṃ panettha anuttānapadavaṇṇanā. Vinayāti vinayena. Samatikkamāti vaṭṭamūlikāya avijjāya samatikkamena. Taṃ ñāṇanti taṃ catusaccañāṇaṃ. Paramodānanti paramaparisuddhaṃ. Pabbajitanti evarūpena ñāṇena samannāgataṃ pabbajitaṃ. Vijjāyāti catutthamaggavijjāya. Āraddhavīriyanti paggahitavīriyaṃ paripuṇṇavīriyaṃ. Dutiyaṃ.
第三 迦叶姓经注释
3. Kassapagottasuttavaṇṇanā
223在第三经中,「猎人」指一位猎鹿人。「教导」:据说,那位猎人清早用过饭后,心想“我要去杀鹿”,便进入山林。他见到一只赤鹿,心想“我以矛刺它”,便追了上去。长老依照第一经所述的方式,于不远处日中静坐。长老便对他说:“近事男,这杀生是导向恶趣、导向短命的。你大可从事农耕、经商等其他生计来养家糊口,不要做这种粗恶残忍之事。”猎人因心想“这是大粪扫衣长老在说话”,便恭敬地站着聆听。那时,为了让猎人生起听法之心,长老使自己的拇指放出火光。猎人眼虽看着、耳虽听着,心却随着鹿的脚印奔逸:“鹿跑到那个地方去了,又下到那个渡口了。我到那里杀了它,吃肉吃个饱,剩下的用担子挑回去,让孩子们欢喜。”正因对如此心念散乱之人说法,所以经文称此为「教导」。「出言教诫」:他心里这样想:“这位长老犹如刨无用的木头,或在不结果的田地里播种,既毁坏了自己的修行,我也要呵责他。”于是说出了这样的话。
223. Tatiye chetanti ekaṃ migaluddakaṃ. Ovadatīti so kira migaluddako pātova bhuñjitvā ‘‘mige vadhissāmī’’ti araññaṃ paviṭṭho ekaṃ rohitamigaṃ disvā ‘‘sattiyā naṃ paharissāmī’’ti anubandhamāno therassa paṭhamasutte vuttanayeneva divāvihāraṃ nisinnassa avidūrena pakkamati. Atha naṃ thero – ‘‘upāsaka, pāṇātipāto nāmesa apāyasaṃvattaniko appāyukasaṃvattaniko, sakkā aññenapi kasivaṇijjādikammena dārabharaṇaṃ kātuṃ, mā evarūpaṃ kakkhaḷakammaṃ karohī’’ti āha. Sopi ‘‘mahāpaṃsukūlikatthero kathetī’’ti gāravena ṭhatvā sotuṃ āraddho. Athassa sotukāmataṃ janessāmīti thero aṅguṭṭhakaṃ jālāpesi. So akkhīhipi passati, kaṇṇehipi suṇāti, cittaṃ panassa ‘‘asukaṭṭhānaṃ migo gato bhavissati, asukatitthaṃ otiṇṇo, tattha naṃ gantvā ghātetvā yāvadicchakaṃ maṃsaṃ khāditvā sesaṃ kājenādāya gantvā puttake tosessāmī’’ti evaṃ migasseva anupadaṃ dhāvati. Evaṃ vikkhittacittassa dhammaṃ desentaṃ theraṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ovadatī’’ti. Ajjhabhāsīti ‘‘ayaṃ thero adāruṃ tacchanto viya akhette vappanto viya attanopi kammaṃ nāseti, etassāpi codessāmi na’’nti abhāsi.
「无戏论」:指没有戏论。「无心」:指没有能够了知原因的心。「如愚钝者」:就像无知的盲人一般。「他听」:他听你讲说法义。「他不了知」:他不能了知其中的义理。「他看」:他看你以凡夫神通力所燃烧的拇指。「他不见」:此处指他看不到背后的原因——“这里既没有油,也没有灯芯,更没有灯盏,纯粹是凭借长老的威力才燃烧起来的。”「十盏灯」:指十根手指上的十盏灯。「诸色」:指原因之相。「眼」:指智慧之眼。「生起悚惧」:他心想:“我用这个(神通)做什么呢?”于是策励精进,走上了通往最高远离──即阿拉汉道──的修行之路。第三经结束。
Appapaññanti nippaññaṃ. Acetasanti kāraṇajānanasamatthena cittena rahitaṃ. Mandovāti andhabālo viya. Suṇātīti tava dhammakathaṃ suṇāti. Na vijānātīti atthamassa na jānāti. Āloketīti tava puthujjanikaiddhiyā jalantaṃ aṅguṭṭhakaṃ āloketi. Na passatīti ettha ‘‘neva telaṃ na vaṭṭi na dīpakapallikā, therassa pana ānubhāvenāyaṃ jalatī’’ti imaṃ kāraṇaṃ na passati. Dasa pajjoteti dasasu aṅgulīsu dasa padīpe. Rūpānīti kāraṇarūpāni. Cakkhūti paññācakkhu. Saṃvegamāpādīti kiṃ me imināti? Vīriyaṃ paggayha paramavivekaṃ arahattamaggaṃ paṭipajji. Tatiyaṃ.
4. 《众多经》的注释
4. Sambahulasuttavaṇṇanā
224在第四经中,「众多」:指许多经师、论师和持律者。「居住」:指他们在世尊座前领取了禅修业处之后,便安住下来。「离开」的经过是这样说的:据说,当这些比丘进入那个地方的一个村落时,人们见到他们后心生净信,便在集会厅铺好毛毯等坐具,供养了粥和硬食,然后坐在一旁。大长老对一位说法师说:“请说法吧。”那位比丘便宣讲了摄心之法。人们听后生起欢喜,于用餐时供养了美味的食物。大长老作了令大众欢喜的饭后随喜。人们因此更加净信,请求道:“尊者,请你们就在这里安住三个月吧。”得到比丘们答应后,他们便在交通便利处建造了坐卧具,并以四事资具供养。大长老于入雨安居那天,告诫比丘们:“诸位法友,你们已在尊贵的世尊那里领受了业处,而佛陀出现于世是极其难得的。每月八天的闻法日,应当舍弃成群结队与喧闹,以不放逸之心而安住。”众比丘从那时起便开始精进努力。他们有时整夜听法,有时整夜解答问题,有时整夜用功修行。在听法之夜,他们讲着法,天就亮了;在解答问题之夜,聪慧的比丘发问,明智的比丘解答,一问一答之间,天已破晓。
224. Catutthe sambahulāti bahū suttantikā ābhidhammikā vinayadharā ca. Viharantīti satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharanti. Pakkamiṃsūti te kira tasmiṃ janapade aññataraṃ gāmaṃ upasaṅkamante disvā manussā pasannacittā āsanasālāya kojavattharaṇādīni paññāpetvā yāgukhajjakāni datvā upanisīdiṃsu. Mahāthero ekaṃ dhammakathikaṃ ‘‘dhammaṃ kathehī’’ti āha. So cittaṃ dhammakathaṃ kathesi. Manussā pasīditvā bhojanavelāyaṃ paṇītabhojanaṃ adaṃsu. Mahāthero manuññaṃ bhattānumodanamakāsi. Manussā bhiyyosomattāya pasannā ‘‘idheva, bhante, temāsaṃ vasathā’’ti paṭiññaṃ kāretvā gamanāgamanasampanne ṭhāne senāsanāni kāretvā catūhi paccayehi upaṭṭhahiṃsu. Mahāthero vassūpanāyikadivase bhikkhū ovadi – ‘‘āvuso, tumhehi garukassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahitaṃ, buddhapātubhāvo nāma dullabho. Māsassa aṭṭha divase dhammassavanaṃ katvā gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya appamattā viharathā’’ti. Te tato paṭṭhāya yuñjanti ghaṭenti. Kadāci sabbarattikaṃ dhammassavanaṃ karonti, kadāci pañhaṃ vissajjenti, kadāci padhānaṃ karonti. Tesaṃ dhammassavanadivase dhammaṃ kathentānaṃyeva aruṇo uggacchati. Pañhāvissajjanadivase byatto bhikkhu pañhaṃ pucchati, paṇḍito vissajjetīti pucchanavissajjanaṃ karontānaṃyeva. Padhānadivase sūriyatthaṅgamane gaṇḍiṃ paharitvāva caṅkamaṃ otaritvā padhānaṃ karontānaṃyeva. Te evaṃ vassaṃ vassitvā pavāretvā pakkamiṃsu. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Paridevamānāti ‘‘idāni tathārūpaṃ madhuraṃ dhammassavanaṃ pañhākathanaṃ kuto labhissāmī’’tiādīni vatvā rodamānā.
「显现」:指被了知、现起。「谁是我的」:意思是“这些人在哪里?”「在跋祢地」:指他们往跋祢国那个方向去了。「如鹿一般」:意思是,就像鹿在各个山脚下或丛林间游走时,并不会执着地认为“这片林子是我父母留下的祖业”,它们只会在那些食物充足、没有危险的地方游走。同样地,无家无固定住所的比丘们,也不会执着地认为“诸位法友,这是我的亲教师、导师留下的祖业”,他们只会在气候适宜、食物适宜、遇见的人适宜、坐卧具适宜,并且容易听闻佛法的地方安住。第四经结束。
Khāyatīti paññāyati upaṭṭhāti. Ko meti kahaṃ ime. Vajjibhūmiyāti vajjiraṭṭhābhimukhā gatā. Magā viyāti yathā magā tasmiṃ tasmiṃ pabbatapāde vā vanasaṇḍe vā vicarantā – ‘‘idaṃ amhākaṃ mātusantakaṃ pitusantakaṃ paveṇiāgata’’nti agahetvā, yattheva nesaṃ gocaraphāsutā ca hoti paripanthābhāvo ca, tattha vicaranti. Evaṃ aniketā agehā bhikkhavopi ‘‘ayaṃ, āvuso, amhākaṃ ācariyupajjhāyānaṃ santako paveṇiāgato’’ti agahetvā yattheva nesaṃ utusappāyaṃ bhojanasappāyaṃ puggalasappāyaṃ senāsanasappāyaṃ dhammassavanasappāyañca sulabhaṃ hoti, tattha viharanti. Catutthaṃ.
5. 《阿难经》的注释
5. Ānandasuttavaṇṇanā
225在第五经中,“阿难”指这位法藏长老。“太晚”指过了适当的时间。“多作在家人告知”谓他日以继夜地忙于招呼、告知在家人。世尊般涅槃后,大迦叶长老对阿难长老说:“法友,我们将进入王舍城安居,结集法藏。你前往阿兰若,为证得向上的三道果而努力精勤吧。”于是阿难长老带着世尊的衣与钵,前往憍萨罗国,在一处林间寺院住下。翌日,他进入一个村落。众人见到长老便说:“阿难尊者,您以前总是和世尊一起来啊。今天怎么独自而来?您将世尊留在何处才来的呢?您现在持着谁的衣钵游方呢?我们应该为谁端洗脸水、递齿木?又为谁打扫庭院、尽种种义务呢?”他们这样说了许多话,随之悲泣。长老说:“诸位法友,不必忧愁,不必悲泣。一切行皆是无常。”如此劝慰一番后,用完斋饭,他便回到自己的住处。傍晚,人们又到那里如前那样悲泣,长老同样地开导了他们。经文正是针对此事而说。“说道”指那位比丘心中想:“这位长老听了比丘僧团‘应当修习沙门法’的劝导后,便进入阿兰若,可是他却……
225. Pañcame ānandoti dhammabhaṇḍāgārikatthero. Ativelanti atikkantaṃ velaṃ. Gihisaññattibahuloti rattiñca divā ca bahukālaṃ gihī saññāpayanto. Bhagavati parinibbute mahākassapatthero theraṃ āha – ‘‘āvuso, mayaṃ rājagahe vassaṃ upagantvā dhammaṃ saṅgāyissāma, gaccha tvaṃ araññaṃ pavisitvā uparimaggattayatthāya vāyāmaṃ karohī’’ti. So bhagavato pattacīvaramādāya kosalaraṭṭhaṃ gantvā ekasmiṃ araññāvāse vasitvā punadivase ekaṃ gāmaṃ pāvisi. Manussā theraṃ disvā – ‘‘bhante ānanda, tumhe pubbe satthārā saddhiṃ āgacchatha. Ajja ekakāva āgatā. Kahaṃ satthāraṃ ṭhapetvā āgatattha? Idāni kassa pattacīvaraṃ gahetvā vicaratha? Kassa mukhodakaṃ dantakaṭṭhaṃ detha, pariveṇaṃ sammajjatha, vattapaṭivattaṃ karothā’’ti bahuṃ vatvā parideviṃsu. Thero – ‘‘mā, āvuso, socittha, mā paridevittha, aniccā saṅkhārā’’tiādīni vatvā te saññāpetvā bhattakiccāvasāne vasanaṭṭhānameva gacchati. Manussā sāyampi tattha gantvā tatheva paridevanti. Theropi tatheva ovadati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ajjhabhāsīti ‘‘ayaṃ thero bhikkhusaṅghassa kathaṃ sutvā ‘samaṇadhammaṃ karissāmī’ti araññaṃ pavisitvā idāni gihī saññāpento viharati, satthu sāsanaṃ asaṅgahitapuppharāsi viya ṭhitaṃ, dhammasaṅgahaṃ na karoti, codessāmi na’’nti cintetvā abhāsi.
“进入”指入于。“置于心中”谓从作用与所缘两方面安放在心里。当他精进努力地想着“我将证得涅槃”时,是从作用上将涅槃置于心中;当他进入等至,以涅槃为所缘而安住时,则是从所缘上将心安置于涅槃。他所说的这句话,正涵盖这两种情形。“禅修”指通过两种禅那而成为禅修者。“闲谈”指与在家人说种种无义之语。第五经结束。
Pasakkiyāti pavisitvā. Hadayasmiṃ opiyāti kiccato ca ārammaṇato ca hadayamhi pakkhipitvā. ‘‘Nibbānaṃ pāpuṇissāmī’’ti vīriyaṃ karonto nibbānaṃ kiccato hadayamhi opeti nāma, nibbānārammaṇaṃ pana samāpattiṃ appetvā nisīdanto ārammaṇato. Tadubhayampi sandhāyesā bhāsati. Jhāyāti dvīhi jhānehi jhāyiko bhava. Biḷibiḷikāti ayaṃ gihīhi saddhiṃ biḷibiḷikathā. Pañcamaṃ.
6. 阿那律经的注释
6. Anuruddhasuttavaṇṇanā
226在第六经中,“前世第二妻”是指紧接的前一生中的首席王后。“光辉”是说过去也光辉,现在也光辉。“恶趣者”并非指堕入恶趣的众生。因为她们尚在善趣,受用着福报,却是修行上的恶趣者。从那里死后,她们也会生于地狱,因此称为恶趣者。“确立”指确立于身见,以八种因由而确立:具染著者依贪而确立,具瞋恚者依瞋而确立,愚痴者依痴而确立,被系缚者依慢而确立,执取邪见者依见而确立,习性强悍者依随眠而确立,未达决定者依疑而确立,散乱者依掉举而确立。她们也正是这样确立的。“人天”指天界与人间的众生。
226. Chaṭṭhe purāṇadutiyikāti anantare attabhāve aggamahesī. Sobhasīti pubbepi sobhasi, idānipi sobhasi. Duggatāti na gatiduggatiyā duggatā. Tā hi sugatiyaṃ ṭhitā sampattiṃ anubhavanti, paṭipattiduggatiyā pana duggatā. Tato cutā hi tā nirayepi upapajjantīti duggatā. Patiṭṭhitāti sakkāyasmiṃ hi patiṭṭhahanto aṭṭhahi kāraṇehi patiṭṭhāti – ratto rāgavasena patiṭṭhāti, duṭṭho dosavasena… mūḷho mohavasena… vinibaddho mānavasena… parāmaṭṭho diṭṭhivasena… thāmagato anusayavasena… aniṭṭhaṅgato vicikicchāvasena… vikkhepagato uddhaccavasena patiṭṭhāti. Tāpi evaṃ patiṭṭhitāva. Naradevānanti devanarānaṃ.
「现在没有了」是指:据说那位天女对长老怀有极深的爱恋,无法离去。她按时前来打扫长老的住处,备好漱口水、齿木、饮用水和日用清水。长老不加作意地随缘受用。一天,长老穿着破旧的粪扫衣外出乞食,天女便把一块天界细布放在垃圾堆上,然后离开。长老看见后拾起,仔细察看布边,认出“这是细布”,心想“这就足够了”,便取用了,由此他的衣得以成就。那时,两位上首弟子和阿那律长老三人一起缝制袈裟,世尊亲自穿好针递给他们。衣完成后,长老去行乞,诸天便供养他团食。那位天女有时独自,有时带着另一位同伴前来亲近长老。这一次,她与另外两位天女一同来到,在昼日休息处走近长老,说道:“我们是如意身天神,心里想什么形象,就能变现出什么形象来。”长老心想:“她们这样说,我要试探一下,让她们全都变成青色吧。”天女们知道长老的心意后,便全体变为青色;随后又依长老心意,依次变为黄、赤、白等色。接着她们心想:“看来长老很乐于观看我们。”便开始表演歌舞:一位唱歌,一位跳舞,一位弹指。长老却垂下双目,善护诸根。于是她们知道
Natthi dānīti sā kira devadhītā there balavasinehā ahosi, paṭigantuṃ nāsakkhi. Kālena āgantvā pariveṇaṃ sammajjati, mukhodakaṃ dantakaṭṭhaṃ pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapeti. Thero anāvajjanena paribhuñjati. Ekasmiṃ divase therassa jiṇṇacīvarassa coḷakabhikkhaṃ carato saṅkārakūṭe dibbadussaṃ ṭhapetvā pakkami. Thero taṃ disvā ukkhipitvā, olokento dussantaṃ disvā ‘‘dussameta’’nti ñatvā, ‘‘alaṃ ettāvatā’’ti aggahesi. Tenevassa cīvaraṃ niṭṭhāsi. Atha dve aggasāvakā anuruddhatthero cāti tayo janā cīvaraṃ kariṃsu. Satthā sūciṃ yojetvā adāsi. Niṭṭhitacīvarassa piṇḍāya carato devatā piṇḍapātaṃ samādapeti. Sā kālena ekikā, kālena attadutiyā therassa santikaṃ āgacchati. Tadā pana attatatiyā āgantvā divāṭṭhāne theraṃ upasaṅkamitvā – ‘‘mayaṃ manāpakāyikā nāma manasā icchiticchitarūpaṃ māpemā’’ti āha. Thero – ‘‘etā evaṃ vadanti, vīmaṃsissāmi, sabbā nīlakā hontū’’ti cintesi. Tā therassa manaṃ ñatvā sabbāva nīlavaṇṇā ahesuṃ, evaṃ pītalohitaodātavaṇṇāti. Tato cintayiṃsu – ‘‘thero amhākaṃ dassanaṃ assādetī’’ti tā samajjaṃ kātuṃ āraddhā, ekāpi gāyi, ekāpi nacci, ekāpi accharaṃ pahari. Thero indriyāni okkhipi. Tato – ‘‘na amhākaṃ dassanaṃ thero assādetī’’ti ñatvā sinehaṃ vā santhavaṃ vā alabhamānā nibbinditvā gantumāraddhā. Thero tāsaṃ gamanabhāvaṃ ñatvā – ‘‘mā punappunaṃ āgacchiṃsū’’ti arahattaṃ byākaronto imaṃ gāthamāha. Tattha vikkhīṇoti khīṇo. Jātisaṃsāroti tattha tattha jātisaṅkhāto saṃsāro. Chaṭṭhaṃ.
第七 《龙授经注疏》
7. Nāgadattasuttavaṇṇanā
227227. 第七经中,「过时地」:指整夜安眠之后,天刚破晓时,略略扫过地面,洗了脸,一大早就为了乞粥而进入村落。「过白天」:指取了粥后,走到斋堂,喝过粥,便躺在一处睡觉。心里想:“等人们用餐时我再出去,就能得到美味团食了。”于是睡到将近中午才起来,用净瓶取了水,揉揉眼睛,出外乞食,饱足之后,过了正午方才回来。「而白天回来」的意思是:所谓过时入村,就是其他比丘都应早已回来,而你却在大白天、日头已高的时候才回,一去便不返,即为此意。「我害怕那龙授」:我害怕那个叫龙授的人。「极厚颜」:极是厚颜无耻。「在俗家」:指处于刹帝利等护持者的俗家中。第七。
227. Sattame atikālenāti sabbarattiṃ niddāyitvā balavapaccūse koṭisammuñjaniyā thokaṃ sammajjitvā mukhaṃ dhovitvā yāgubhikkhāya pātova pavisati. Atidivāti yāguṃ ādāya āsanasālaṃ gantvā pivitvā ekasmiṃ ṭhāne nipanno niddāyitvā – ‘‘manussānaṃ bhojanavelāya paṇītaṃ bhikkhaṃ labhissāmī’’ti upakaṭṭhe majjhanhike uṭṭhāya dhammakaraṇena udakaṃ gahetvā akkhīni pamajjitvā piṇḍāya caritvā yāvadatthaṃ bhuñjitvā majjhanhike vītivatte paṭikkamati. Divā ca āgantvāti atikāle paviṭṭhena nāma aññehi bhikkhūhi paṭhamataraṃ āgantabbaṃ hoti, tvaṃ pana ativiya divā āgantvā gatāsīti attho. Bhāyāmi nāgadattanti taṃ nāgadattaṃ ahaṃ bhāyāmi. Suppagabbhanti suṭṭhu pagabbhaṃ. Kulesūti khattiyakulādiupaṭṭhākakulesu. Sattamaṃ.
8. 良家女经的注释
8. Kulagharaṇīsuttavaṇṇanā
228228. 第八,「深入已得」:意为达到了深透的境地。据说那比丘在导师跟前领受业处后,进入那片森林丛。第二天,他以端庄的进、退等威仪入村乞食。某户人家对他的威仪生起净信,以五体投地礼敬他,并供养了团食。听了他回向祝福的开示后,这家人更加增上净信,说:“尊者,请您以后常驻在这里应供吧。”长老默许了,就食用他们的食物,精进努力,证得阿拉汉果后,心想:“这户人家对我有大恩,我去别的地方做什么呢?”于是他安享果定之乐,就常住在那儿了。「对他说」:据说那位女施主不知道长老已是诸漏尽者,她心想:“这位长老既不去别的村庄,也不去别的人家,也不去树下或讲堂等处坐,一年到头就是到我家来,进门便坐下。如此,我俩都深入陷溺、靠了岸,万一他日后败坏这个家庭怎么办?我得呵责他才行。”因此她说了那些话。
228. Aṭṭhame ajjhogāḷhappattoti ogāhappatto. So kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā dutiyadivase gāmaṃ piṇḍāya pāvisi pāsādikehi abhikkantādīhi. Aññataraṃ kulaṃ tassa iriyāpathe pasīditvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā piṇḍapātaṃ adāsi. Bhattānumodanaṃ puna sutvā atirekataraṃ pasīditvā, ‘‘bhante, niccakālaṃ idheva bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantesi. Thero adhivāsetvā tesaṃ āhāraṃ paribhuñjamāno vīriyaṃ paggayha ghaṭento arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘bahūpakāraṃ me etaṃ kulaṃ, aññattha gantvā kiṃ karissāmī’’ti? Phalasamāpattisukhaṃ anubhavanto tattheva vasi. Ajjhabhāsīti sā kira therassa khīṇāsavabhāvaṃ ajānantī cintesi – ‘‘ayaṃ thero neva aññaṃ gāmaṃ gacchati, na aññaṃ gharaṃ, na rukkhamūlaāsanasālādīsu nisīdati, niccakālaṃ gharaṃ pavisitvāva nisīdati, ubhopete ogādhappattā paṭigādhappattā, kadāci esa imaṃ kulaṃ dūseyya, codessāmi na’’nti. Tasmā abhāsi.
「休息处」:指靠近城门、人们卸下货物后歇息之处。「集合」:聚到一起。「谈论」:交谈。「此与彼」:指谈这谈那。「有何相关」:有什么理由要去在意呢?「众多之声确为障碍」:这世间确实有许多逆耳之声。「不因此」:不因那个缘故,也不因其身为苦行者便因此而动摇。「实不因此」:这是说,有情并不会为他人的言语所染污,只会被自己所造的恶业所染污。「如风中之鹿」:犹如林中的鹿,被风吹动树叶等所惊扰;同样,若有人为声音所惊怖,即是此意。「他的梵行不得成就」:那心性轻躁之人,他的梵行不会成就。然而,这位长老乃是漏尽者,应当知道他的梵行已经成就。第八。
Saṇṭhāneti nagaradvārassa āsanne manussānaṃ bhaṇḍakaṃ otāretvā vissamanaṭṭhāne. Saṅgammāti samāgantvā. Mantentīti kathenti. Mañca tañcāti mañca kathenti tañca kathenti. Kimantaranti kiṃ kāraṇaṃ? Bahū hi saddā paccūhāti bahukā ete lokasmiṃ paṭilomasaddā. Na tenāti tena kāraṇena, tena vā tapassinā na maṅku hotabbaṃ. Na hi tenāti na hi tena parehi vuttavacanena satto kilissati, attanā katena pana pāpakammeneva kilissatīti dasseti. Vātamigo yathāti yathā vane vātamigo vāteritānaṃ paṇṇādīnaṃ saddena paritassati, evaṃ yo saddaparittāsī hotīti attho. Nāssa sampajjate vatanti tassa lahucittassa vataṃ na sampajjati. Thero pana khīṇāsavattā sampannavatoti veditabbo. Aṭṭhamaṃ.
9. 《跋耆子(Vajjiputta)经》的注释
9. Vajjiputtasuttavaṇṇanā
229229. 第九:「跋耆子」:指跋耆国的一位王子,他舍弃了伞盖而出家。「通宵庆典」:指发布了昴宿星节的公告后,以幢幡等装饰整座城市,从而举行的通宵庆典。据说,此星宿节甚至会与四大王天连为一体。「击打弹奏乐器的嘈杂声」:指鼓等打击乐器的打击声,与琴等弦乐器的弹拨声,混杂在一起的喧嚣之声。「说了」:据说,在毗舍离城中,有七千位小王、七百位王和七位大王,同样也有副王、将军等等。他们盛装打扮,为了参与星宿节的游乐而走上街道。那时,长老正在六十肘长的大经行处来回经行,看见月亮正悬于天空中央,便在经行道一端,倚靠着木板站住,说出了这番话。「如林中弃木」:因为没有包裹布与装饰,就如被弃于森林中的木片一般。「更下劣者」:意指还有比我们更为下劣的众生存在。「羡慕」:意思是,长老是林栖者、穿粪扫衣者、唯受团食者、次第乞食者、少欲知足之人,因此,有许多人羡慕你,渴望能成为你这样。「生天者」:指正在前往天界的人,以及已经到达天界的人。第九。
229. Navame vajjiputtakoti vajjiraṭṭhe rājaputto chattaṃ pahāya pabbajito. Sabbaratticāroti kattikanakkhattaṃ ghosetvā sakalanagaraṃ dhajapaṭākādīhi paṭimaṇḍetvā pavattito sabbaratticāro. Idañhi nakkhattaṃ yāva cātumahārājikehi ekābaddhaṃ hoti. Tūriyatāḷitavāditanigghosasaddanti bheriāditūriyānaṃ tāḷitānaṃ vīṇādīnañca vāditānaṃ nigghosasaddaṃ. Abhāsīti vesāliyaṃ kira satta rājasahassāni sattasatāni satta ca rājāno, tattakāva tesaṃ uparājasenāpatiādayo . Tesu alaṅkatapaṭiyattesu nakkhattakīḷanatthāya vīthiṃ otiṇṇesu saṭṭhihatthe mahācaṅkame caṅkamamāno nabhassa majjhe ṭhitaṃ candaṃ disvā caṅkamanakoṭiyaṃ phalakaṃ nissāya ṭhito abhāsi. Apaviddhaṃvavanasmiṃ dārukanti vatthaveṭhanālaṅkārarahitattā vane chaḍḍitadārukaṃ viya jātaṃ. Pāpiyoti lāmakataro amhehi añño koci atthi. Pihayantīti thero āraññiko paṃsukūliko piṇḍapātiko sapadānacāriko appiccho santuṭṭhoti bahū tuyhaṃ patthayantīti attho. Saggagāminanti saggaṃ gacchantānaṃ gatānampi. Navamaṃ.
10. 《讽诵(Sajjhāya)经》的注释
10. Sajjhāyasuttavaṇṇanā
230230. 第十:「Yaṃ su等」只是小品词。「常习讽诵」:指出于出离或学习教法的目的,他在讽诵上所花的时间,多于一般讽诵所需。据说,他先为老师打扫白天的住处,然后站着等候老师。一见到老师过来,他便上前迎接,接过钵与衣。待老师在铺设好的座位上坐下后,他便为老师挥扇,询问是否饮水,接着为老师洗足、涂油,然后行礼,立于一旁领受老师所教授的经文。之后,他便一直讽诵,直至日落。他还会在浴室备好水,在炭火盆里生起火。老师沐浴归来,他为老师擦干足上的水,做背部按摩,而后再次行礼,领受教授。初夜时分,他讽诵经典;中夜时分,便让身体休息;后夜又起来领受教授,一直讽诵到曙光显现,并将那沉寂无声的状态,从坏灭的角度加以观察。随后,他把剩余的部分——所执取色、真实色与名色——于五蕴中加强观照,最终证得阿拉汉果。「无热忱的」:意指对于领受教授及讽诵,都不再有丝毫热忱。「他心中疑惧」:他心中思量:‘我如今为了利益而讽诵的那个目标,已经达到了究竟圆满。现在,讽诵对我还有什么作用呢?’于是,他便以果定之乐安度时日。「对他说」:她心中思量:‘是这位长老身体不适,还是……’
230. Dasame yaṃ sudanti nipātamattaṃ. Sajjhāyabahuloti nissaraṇapariyattivasena sajjhāyanato bahutaraṃ kālaṃ sajjhāyanto. So kira ācariyassa divāṭṭhānaṃ sammajjitvā ācariyaṃ udikkhanto tiṭṭhati. Atha naṃ āgacchantaṃ disvāva paccuggantvā pattacīvaraṃ paṭiggahetvā paññattāsane nisinnassa tālavaṇṭavātaṃ datvā pānīyaṃ āpucchitvā pāde dhovitvā telaṃ makkhetvā vanditvā ṭhito uddesaṃ gahetvā yāva sūriyatthaṅgamā sajjhāyaṃ karoti. So nhānakoṭṭhake udakaṃ upaṭṭhapetvā aṅgārakapalle aggiṃ karoti. Ācariyassa nhatvā āgatassa pādesu udakaṃ puñchitvā piṭṭhiparikammaṃ katvā vanditvā uddesaṃ gahetvā paṭhamayāme sajjhāyaṃ katvā majjhimayāme sarīraṃ samassāsetvā pacchimayāme uddesaṃ gahetvā yāva aruṇuggamanā sajjhāyaṃ katvā niruddhasaddaṃ khayato sammasati. Tato sesaṃ upādāyarūpaṃ bhūtarūpaṃ nāmarūpanti pañcasu khandhesu vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Appossukkoti uddesaggahaṇe ca sajjhāyakaraṇīye ca nirussukko. Saṅkasāyatīti yassa dāni atthāya ahaṃ sajjhāyaṃ kareyyaṃ, so me attho matthakaṃ patto. Kiṃ me idāni sajjhāyenāti phalasamāpattisukhena kālaṃ ativatteti. Ajjhabhāsīti, ‘‘kiṃ nu kho assa therassa aphāsukaṃ jātaṃ, udāhussa ācariyassa? Kena nu kho kāraṇena pubbe viya madhurassarena na sajjhāyatī’’ti? Āgantvā santike ṭhitā abhāsi.
“法句”:此处泛指一切佛语。“不读诵”:你不讽诵。或有版本读作“Nādiyasi”,意为“不领受”。“他们称赞”:说法者能获得称赞,论师、经师与持律者也受到称赞。“以离染”:以圣道离染。“了知已”:了知之后。“舍弃”:这表明他舍弃了所闻所见等世间事物,而善逝们正是这样说,并非指舍弃佛语。到了这一步,并非要持续不断地讽诵才可谓“长老不舍弃佛语”,而是通过讽诵之后,认识到“我有能力承载这么多的义理与法”,然后便应为彻底灭尽轮回之苦而精进努力。第十。
Dhammapadānīti idha sabbampi buddhavacanaṃ adhippetaṃ . Nādhīyasīti na sajjhāyasi. Nādiyasīti vā pāṭho, na gaṇhāsīti attho. Pasaṃsanti dhammabhāṇako pasaṃsaṃ labhati, ābhidhammiko suttantiko vinayadharotissa pasaṃsitā bhavanti. Virāgenāti ariyamaggena. Aññāyāti jānitvā. Nikkhepananti tassa diṭṭhasutādino vissajjanaṃ santo vadantīti dīpeti, na buddhavacanassa. Ettāvatā ‘‘thero buddhavacanaṃ na vissajjāpetī’’ti na niccakālaṃ sajjhāyanteneva bhavitabbaṃ, sajjhāyitvā pana – ‘‘ettakassāhaṃ atthassa vā dhammassa vā ādhāro bhavituṃ samattho’’ti ñatvā vaṭṭadukkhassa antakiriyāya paṭipajjitabbaṃ. Dasamaṃ.
11. 《不善寻(Akusalavitakka)经》的注释
11. Akusalavitakkasuttavaṇṇanā
231231. 第十一:此处“不善寻”是指欲寻等三种大寻。“不如理作意”:以不如理的方式去作意。“你”就是指你这个人。“应舍离不如理”:应当舍弃这种不如理作意。“导师”:藉此偈颂开示了一种能令心生愉悦的业处。“无疑将获得喜乐”:决定会证得强大的喜与乐。第十一。
231. Ekādasame akusale vitakketi kāmavitakkādayo tayo mahāvitakke. Ayoniso manasikārāti anupāyamanasikārena. Soti so tvaṃ. Ayoniso paṭinissajjāti etaṃ anupāyamanasikāraṃ vajjehi. Satthāranti imāya gāthāya pāsādikakammaṭṭhānaṃ katheti. Pītisukhamasaṃsayanti ekaṃseneva balavapītiñca sukhañca adhigamissasi. Ekādasamaṃ.
12. 《日中(Majjhanhika)经》的注释
12. Majjhanhikasuttavaṇṇanā
232232. 第十二:彼应说之义,已如《天神相应·欢喜品》中所述。第十二。
232. Dvādasame yaṃ vattabbaṃ, taṃ devatāsaṃyutte nandanavagge vuttameva. Dvādasamaṃ.
《现起根经》注
13. Pākatindriyasuttavaṇṇanā
233233. 第十三:《天子相应·阇都天子经》中已广说。第十三。
233. Terasamaṃ devaputtasaṃyutte jantudevaputtasutte vitthāritameva. Terasamaṃ.
《香义经》注
14. Gandhatthenasuttavaṇṇanā
234234. 第十四:「说了」:指天神见到那位比丘手持莲茎正在嗅闻,便上前说道:‘这位比丘从导师处领受修行业处后,为修习沙门法而进入山林,却将心置于香所缘而专注作意;今日如此嗅,明日如此嗅,后日亦如此嗅,如是,他对香的渴爱便会增长,从而损害现法利益与来世利益。莫让他就在我眼前如此毁坏,我要呵责他。’
234. Cuddasame ajjhabhāsīti taṃ bhikkhuṃ nāḷe gahetvā padumaṃ siṅghamānaṃ disvāva – ‘‘ayaṃ bhikkhu satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ araññaṃ paviṭṭho gandhārammaṇaṃ upanijjhāyati, svāyaṃ ajja upasiṅghaṃ svepi punadivasepi upasiṅghissati, evamassa sā gandhataṇhā vaḍḍhitvā diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ nāsessati, mā mayi passantiyā nassatu, codessāmi na’’nti upasaṅkamitvā abhāsi.
「这只是一分贼」:可被偷盗的色所缘等共有五部分,这只是其中一分,即一部分之义。「我不带走」:即我不取走。「远处」:他说‘我在远处,手持莲茎弯身嗅闻’。「以颜色为理由」:指以此为借口。
Ekaṅgametaṃtheyyānanti thenitabbānaṃ rūpārammaṇādīnaṃ pañcakoṭṭhāsānaṃ idaṃ ekaṅgaṃ, ekakoṭṭhāsoti attho. Na harāmīti na gahetvā gacchāmi. Ārāti dūre nāḷe gahetvā nāmetvā dūre ṭhito upasiṅghāmīti vadati. Vaṇṇenāti kāraṇena.
「那个人」:指此人。据说,正与天神交谈时,有一位苦行者下到水中,开始采藕等事,这番话即针对他而说。「业行杂染者」:指如此不清净的业行。又或读作「业行未尽者」,意为粗恶的业行者。「不被称为」:为何不称其为香贼或花贼呢?
Yvāyanti yo ayaṃ. Tasmiṃ kira devatāya saddhiṃ kathenteyeva eko tāpaso otaritvā bhisakhananādīni kātuṃ āraddho, taṃ sandhāyevamāha. Ākiṇṇakammantoti evaṃ aparisuddhakammanto. Akhīṇakammantotipi pāṭho, kakkhaḷakammantoti attho. Na vuccatīti gandhacoroti vā pupphacoroti vā kasmā na vuccati.
「杂染的粗暴者」:指恶行众多或罪过深重的人,因此不被称为香贼等。「如同保姆的脏衣」:犹如保姆所穿的脏衣,被屎尿、尘泥等所染污,此人亦同样被贪欲、瞋恚等所染污。「我应当说」:我有资格说。据说,天神的诃责犹如善逝的教导,那些卑劣、志向低下、行邪道者是无缘得到的;唯有在那一生堪能证得道果者方可获得,因此这样说。
Ākiṇṇaluddoti bahupāpo gāḷhapāpo vā, tasmā na vuccati. Dhāticelaṃva makkhitoti yathā dhātiyā nivatthakiliṭṭhavatthaṃ uccārapassāvapaṃsumasikaddamādīhi makkhitaṃ, evamevaṃ rāgadosādīhi makkhito. Arahāmi vattaveti arahāmi vattuṃ. Devatāya codanā kira sugatānusiṭṭhisadisā, na taṃ lāmakā hīnādhimuttikā micchāpaṭipannakapuggalā labhanti. Tasmiṃ pana attabhāve maggaphalānaṃ bhabbarūpā puggalā taṃ labhanti, tasmā evamāha.
「寻清净者」:指寻求清净的戒、定、智的人。「如雨云之巅」:意思是像雨云顶端那样。「你知」:即以「这是清净」来了知。「你可能说」:意为你可能会这样说。「我不依止那」:据说,天神心想:「此比丘或想『有爱护我的天神,她会呵责我、提醒我』,从而放纵放逸,故我不接受她的话。」因此那样说。「唯有你」:即唯独是你。「你应知」:你应当知道。「以何种业」:意为依何种业能往善趣,此业你自应了知。第十四。
Sucigavesinoti sucīni sīlasamādhiñāṇāni gavesantassa. Abbhāmattaṃ vāti valāhakakūṭamattaṃ viya. Jānāsīti suddho ayanti jānāsi. Vajjāsīti vadeyyāsi. Neva taṃ upajīvāmāti devatā kira cintesi – ‘‘ayaṃ bhikkhu atthi me hitakāmā devatā, sā maṃ codessati sāressatīti pamādampi anuyuñjeyya, nāssa vacanaṃ sampaṭicchissāmī’’ti. Tasmā evamāha. Tvamevāti tvaṃyeva. Jāneyyāti jāneyyāsi. Yenāti yena kammena sugatiṃ gaccheyyāsi, taṃ kammaṃ tvaṃyeva jāneyyāsīti. Cuddasamaṃ.
《相应部》注释书
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya