第三 憍萨罗相应显示巴利原文
3. Kosalasaṃyuttaṃ
第一 幼小经注疏显示巴利原文
1. Daharasuttavaṇṇanā
112 《憍萨罗相应》的第一部经中,“与世尊互相问候”(bhagavatā saddhiṃ sammodī)的意思是:正如世尊以“是否堪忍”等语问候他,国王也与世尊一同生起了相续的欢悦。就像凉水与热水交融成为一体。而以“乔达摩尊者,是否堪忍?是否过活?乔达摩尊者与其弟子们是否少病、少恙、轻安、有力、安住?”等语互相问候的交谈,由于能生起名为喜悦与欣悦的问候,且适于问候,故称为“可喜悦的”(sammodanīya);由于词义与文句甜美,纵经久时亦能忆念、能无间断地延续,具有值得记念的性质,故称为“可忆持的”(sāraṇīya)。从听闻的愉悦而言,是“可喜悦的”;从随念的愉悦而言,是“可忆持的”。同样地,由于字句清净而称为“可喜悦的”,由于义理清净而称为“可忆持的”。如此,以种种方式结束了这种既可喜悦又值得忆持的交谈,令其圆满成就之后,由于他先前从未见过如来,既不知其功德与过失,亦不知其深浅,便坐在一旁。坐在一旁后,他为了将自己以“出世间的出离”为核心问题而来的目的……显示巴利原文
112. Kosalasaṃyuttassa paṭhame bhagavatā saddhiṃ sammodīti yathā khamanīyādīni pucchanto bhagavā tena, evaṃ sopi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosi. Sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamāsi. Yāya ca – ‘‘kacci, bho gotama, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto ca gotamassa sāvakānañca appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya sammodi, taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ, atthabyañjanamadhuratāya cirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ araharūpato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ. Suyyamānasukhato ca sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato sāraṇīyaṃ. Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyanti evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā ito pubbe tathāgatassa adiṭṭhattā guṇāguṇavasena gambhīrabhāvaṃ vā uttānabhāvaṃ vā ajānanto ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho yaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgato lokanissaraṇabhavokkantipañhaṃ satthu sammāsambuddhataṃ pucchituṃ bhavampi notiādimāha.
其中,“您也”(bhavampīti)里的“pi”(也)字是一个表示总括的不变词,用它把六位导师都总括进来了。意思是:如同富兰那等人自称“我们是正自觉者”,那么您是不是也这样自称呢?然而,国王并不是出于自己的信仰,而是根据世间大众所认许的自称来提问的。接着,世尊便发出佛的狮子吼,开始说:“大王,凡有所称……”等等。这里的“大王,我……”(ahaṃ hi mahārājāti)意思是:我证悟了无上、最胜的一切知智,也就是正觉。“沙门婆罗门”(samaṇabrāhmaṇā)是指:通过出家而成为沙门的,以及由于出身而成为婆罗门的。“有僧团者”(saṅghino)等词的意思:“有僧团者”指拥有由出家众构成的僧团的人;“有群体者”(gaṇino)指拥有群体的人;“群师”(gaṇācariyā)指由于教导行事规则而成为那个群体的老师的人。“被了知”(ñātā):即被认知、出名。“有声誉者”(yasassino):因为他们“少欲、知足,由于少欲甚至不穿衣服”等功德而扬名,所以称为“有声誉的”。“创立教派者”(titthakarā):即创立学说者。“被公认为善者”(sādhusammatā):被普遍认为“这些是善士、良善之人”的人。“众多人”:指缺乏听闻的愚昧凡夫。“富兰那”等是他们的名字和姓氏。其实“富兰那”就是名字;同样地,“末伽梨”也是名字,不过他因为生在牛舍,所以被称为“瞿舍梨”;“尼乾陀若提子”是尼乾陀的儿子;“贝拉特子”是贝拉特的儿子;“迦旃延”是迦罗鸠驮的姓;因为穿着毛发毡,所以名为阿耆多·盖萨甘巴喇。显示巴利原文
Tattha bhavampīti pi-kāro sampiṇḍanatthe nipāto, tena ca cha satthāre sampiṇḍeti. Yathā pūraṇādayo ‘‘sammāsambuddhamhā’’ti paṭijānanti, evaṃ bhavampi nu paṭijānātīti attho. Idaṃ pana rājā na attano laddhiyā, loke mahājanena gahitapaṭiññāvasena pucchati. Atha bhagavā buddhasīhanādaṃ nadanto yaṃ hi taṃ mahārājātiādimāha. Tattha ahaṃ hi mahārājāti anuttaraṃ sabbaseṭṭhaṃ sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ sammāsambodhiṃ ahaṃ abhisambuddhoti attho. Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagamanena samaṇā, jātivasena brāhmaṇā. Saṅghinotiādīsu pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho etesaṃ atthīti saṅghino. Sveva gaṇo etesaṃ atthīti gaṇino. Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyāti gaṇācariyā. Ñātāti paññātā pākaṭā. ‘‘Appicchā santuṭṭhā appicchatāya vatthampi na nivāsentī’’ti evaṃ samuggato yaso etesaṃ atthīti yasassino. Titthakarāti laddhikarā. Sādhusammatāti ‘‘santo sappurisā’’ti evaṃ sammatā. Bahujanassāti assutavato andhabālaputhujjanassa. Pūraṇotiādīni tesaṃ nāmagottāni. Pūraṇoti hi nāmameva. Tathā, makkhalīti. So pana gosālāya jātattā gosāloti vutto. Nāṭaputtoti nāṭassa putto. Belaṭṭhaputtoti belaṭṭhassa putto. Kaccāyanoti pakudhassa gottaṃ. Kesakambalassa dhāraṇato ajito kesakambaloti vutto.
此处“他们也被我……”所指为三种喧哗:劫喧哗、佛喧哗与转轮王喧哗。其中,以“再过十万年世界将生劫”为由而起的喧哗,名为劫喧哗。其时,天人在人间道路上巡行宣告:“十万年后,世界将灭。诸位贤友,请修习慈、悲、喜、舍。”以“千年后佛将出世”为由而起的喧哗,名为佛喧哗。天人宣告:“从今千年以后,将有佛陀出现于世,并携同由法随法行成就的僧众眷属,四处宣说教法。”以“百年后转轮王将出世”为由而起的喧哗,名为转轮王喧哗。天人宣告:“从今百年以后,将有转轮王出世,具足七宝,统领四洲,千子围绕,能腾空而行。”显示巴利原文
Tepi mayāti kappakolāhalaṃ buddhakolāhalaṃ cakkavattikolāhalanti tīṇi kolāhalāni. Tattha ‘‘vassasatasahassamatthake kappuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti kappakolāhalaṃ nāma hoti – ‘‘ito vassasatasahassamatthake loko vinassissati, mettaṃ mārisā, bhāvetha, karuṇaṃ muditaṃ upekkha’’nti manussappathe devatā ghosentiyo vicaranti. ‘‘Vassasahassamatthake pana buddho uppajjissatī’’ti buddhakolāhalaṃ nāma hoti – ‘‘ito vassasahassamatthake buddho uppajjitvā dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipannena saṅgharatanena parivārito dhammaṃ desento vicarissatī’’ti devatā ugghosenti. ‘‘Vassasatamatthake pana cakkavattī uppajjissatī’’ti cakkavattikolāhalaṃ nāma hoti – ‘‘ito vassasatamatthake sattaratanasampanno catuddīpissaro sahassa puttaparivāro vehāsaṅgamo cakkavattirājā uppajjissatī’’ti devatā ugghosenti.
在这三种喧哗中,六位导师听闻了佛喧哗,便各自亲近师长,习得如意宝珠明等学问,随后宣称“我等即是佛陀”,并由大批随众簇拥,游方各地,渐次到达舍卫城。他们的护持者便前来禀告国王:“大王,富兰那迦叶……乃至……阿耆多·盖萨甘巴喇,据说是佛陀,据说是一切知者。”国王说:“你们就去请他们来吧。”护持者于是前往邀请,说道:“国王邀请诸位,请到王宫接受食物供养。”起初他们不愿前去,经再三劝请后,为随顺护持者的心意,最终答应,一同前往。国王铺设了座位,说道:“请坐。”这些无德之人,因王家的威严心生震慑,不敢就坐那些极其昂贵的座位,只坐在木板或地面上。显示巴利原文
Imesu tīsu kolāhalesu ime cha satthāro buddhakolāhalaṃ sutvā ācariye payirupāsitvā cintāmāṇivijjādīni uggaṇhitvā – ‘‘mayaṃ buddhamhā’’ti paṭiññaṃ katvā mahājanaparivutā janapadaṃ vicarantā anupubbena sāvatthiyaṃ pattā. Tesaṃ upaṭṭhākā rājānaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘mahārāja, pūraṇo kassapo…pe… ajito kesakambalo buddho kira sabbaññū kirā’’ti ārocesuṃ. Rājā ‘‘tumheva ne nimantetvā ānethā’’ti āha . Te gantvā tehi, ‘‘rājā vo nimanteti. Rañño gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vuttā gantuṃ na ussahanti, punappunaṃ vuccamānā upaṭṭhākānaṃ cittānurakkhaṇatthāya adhivāsetvā sabbe ekatova agamaṃsu. Rājā āsanāni paññāpetvā ‘‘nisīdantū’’ti āha. Nigguṇānaṃ attabhāve rājusmā nāma pharati, te mahārahesu āsanesu nisīdituṃ asakkontā phalakesu ceva bhūmiyaṃ ca nisīdiṃsu.
国王心想:“仅凭这点,便知他们内里全无清净法。”于是他并不先施食物,就如同以棍棒捶打从棕榈树上落下的果实一般,径直问道:“你们是佛陀吗?还是并非佛陀?”这几人心想:“若我们回答‘是佛陀’,国王便会提出属于佛陀境界的问题,我们无法解说,他就会指责:‘你们欺诳大众,假称是佛,四处游荡。’甚至可能割去我们的舌头,或以其他方式加害我们。”于是他们便违背自己的宣称,答道:“我们不是佛陀。”国王随即命人将他们从宫中驱出。被赶出王宫后,护持者问道:“诸位尊者,国王提出问题后,可曾对你们表示礼敬与殊荣?”他们答道:“国王问‘你们是佛陀吗?’我们心想:‘若是这位国王不能明白佛陀境界的问题,从而对我们心生嗔恨,他便会造下众多非福。’出于对国王的慈悯,我们才说‘我们不是佛陀’。然而实际上我们正是佛陀,我们的佛性,纵以水洗也不能除去。”就这样,他们在外面声称“我们是佛陀”,在国王面前却说“我们不是佛陀”。国王便抓住此点,说道:“这些出家经年、年事已高的人,尚且不敢自称是佛陀……”显示巴利原文
Rājā ‘‘ettakeneva natthi tesaṃ anto sukkadhammo’’ti vatvā āhāraṃ adatvāva tālato patitaṃ muggarena pothento viya ‘‘tumhe buddhā, na buddhā’’ti pañhaṃ pucchi. Te cintayiṃsu – ‘‘sace ‘buddhamhā’ti vakkhāma, rājā buddhavisaye pañhaṃ pucchitvā kathetuṃ asakkonte ‘tumhe mayaṃ buddhāti mahājanaṃ vañcetvā āhiṇḍathā’ti jivhampi chindāpeyya, aññampi anatthaṃ kareyyā’’ti sakapaṭiññāya eva ‘na mayaṃ buddhā’ti vadiṃsu. Atha ne rājā gehato nikaḍḍhāpesi. Te rājagharato nikkhante upaṭṭhākā pucchiṃsu – ‘‘kiṃ ācariyā rājā tumhe pañhaṃ pucchitvā sakkārasammānaṃ akāsī’’ti? Rājā ‘‘buddhā tumhe’’ti pucchi, tato mayaṃ – ‘‘sace ayaṃ rājā buddhavisaye pañhaṃ kathiyamānaṃ ajānanto amhesu manaṃ padosessati, bahuṃ apuññaṃ pasavissatī’’ti rañño anukampāya ‘na mayaṃ buddhā’ti vadimhā, mayaṃ pana buddhā eva, amhākaṃ buddhabhāvo, udakena dhovitvāpi harituṃ na sakkāti. Iti bahiddhā ‘buddhamhā’ti āhaṃsu – rañño santike ‘na mayaṃ buddhā’ti vadiṃsūti, idaṃ gahetvā rājā evamāha. Tattha kiṃ pana bhavaṃ gotamo daharo ceva jātiyā, navo ca pabbajjāyāti idaṃ attano paṭiññaṃ gahetvā vadati. Tattha kinti paṭikkhepavacanaṃ. Ete jātimahallakā ca cirapabbajitā ca ‘‘buddhamhā’’ti na paṭijānanti, bhavaṃ gotamo jātiyā ca daharo pabbajjāya ca navo kiṃ paṭijānāti? Mā paṭijānāhīti attho.
“不应轻视”(na uññātabbā)意为不应蔑视。“不应鄙视”(na paribhotabbā)意为不应轻慢。“哪四种呢?”这是出于欲说法的提问。“刹帝利”指王子。“蛇”指毒蛇。“火”即火。“比丘”:于此句中,世尊为显示说法善巧,将自己亦包括在内,以表持戒的出家者。这里,若见到年幼王子,不为其让路,不取下覆肩衣,不从座中起,不从象乘等处下来,或以任何类似方式,自恃尊高而表现出轻视,这便是对刹帝利的“轻视”。若这样说:“唉!这位王子体胖腹大,他能平息什么盗贼之患?他能在任何一个地方治理国家吗?”这便是“鄙视”。若将眼药棒大小的幼蛇佩于耳际等处,或以手指、舌头伸去令其咬,这便是对蛇的“轻视”。若这样说:“唉!这条蛇长得就像一条水蛇,它能咬谁呢?又能对谁的身体释放毒液呢?”这便是“鄙视”。若拿着萤火团大小的火把玩,投入灰坑,或置于发髻、床单、布袋等处,这便是对火的“轻视”。若这样说:“唉!这火能煮什么呢?”这便是“鄙视”。显示巴利原文
Na uññātabbāti na avajānitabbā. Na paribhotabbāti na paribhavitabbā. Katame cattāroti kathetukamyatāpucchā. Khattiyoti rājakumāro. Uragoti āsīviso. Aggīti aggiyeva. Bhikkhūti imasmiṃ pana pade desanākusalatāya attānaṃ abbhantaraṃ katvā sīlavantaṃ pabbajitaṃ dasseti. Ettha ca daharaṃ rājakumāraṃ disvā, ukkamitvā maggaṃ adento, pārupanaṃ anapanento, nisinnāsanato anuṭṭhahanto, hatthipiṭṭhādīhi anotaranto, heṭṭhā katvā maññanavasena aññampi evarūpaṃ anācāraṃ karonto khattiyaṃ avajānāti nāma. ‘‘Bhaddako vatāyaṃ rājakumāro, mahākaṇḍo mahodaro – kiṃ nāma yaṃkiñci corūpaddavaṃ vūpasametuṃ yattha katthaci ṭhāne rajjaṃ anusāsituṃ sakkhissatī’’tiādīni vadanto paribhoti nāma. Añjanisalākamattampi āsīvisapotakaṃ kaṇṇādīsu piḷandhanto aṅgulimpi jivhampi ḍaṃsāpento uragaṃ avajānāti nāma . ‘‘Bhaddako vatāyaṃ āsīviso udakadeḍḍubho viya kiṃ nāma kiñcideva ḍaṃsituṃ kassacideva kāye visaṃ pharituṃ sakkhissatī’’tiādīni vadanto paribhoti nāma. Khajjopanakamattampi aggiṃ gahetvā hatthena kīḷanto bhaṇḍukkhalikāya khipanto cūḷāya vā sayanapiṭṭhasāṭakapasibbakādīsu vā ṭhapento aggiṃ avajānāti nāma. ‘‘Bhaddako vatāyaṃ aggi kataraṃ nu kho yāgubhattaṃ pacissati, kataraṃ macchamaṃsaṃ, kassa sītaṃ vinodessatī’’tiādīni vadanto paribhoti nāma. Daharasāmaṇerampi pana disvā ukkamitvā maggaṃ adentoti rājakumāre vuttaṃ anācāraṃ karonto bhikkhuṃ avajānāti nāma. ‘‘Bhaddako vatāyaṃ sāmaṇero mahākaṇṭho mahodaro yaṃkiñci buddhavacanaṃ uggahetuṃ yaṃkiñci araññaṃ ajjhogāhetvā vasituṃ sakkhissati, saṅghattherakāle manāpo bhavissatī’’tiādīni vadanto paribhoti nāma. Taṃ sabbampi na kātabbanti dassento na uññātabbo na paribhotabboti āha.
“说了这个”(etadavocā)指他说出了此偈颂的组合。所谓的偈颂,有的为阐明所述之义,有的为显示殊特之义,而此处的偈颂既阐明所述义,亦显示殊特义。其中,“刹帝利”(khattiya)指田地的领主。正如所说:“‘田地的领主’,婆悉吒,这就是‘刹帝利、刹帝利’这第二个词的产生。”(《长部》3.131)“种姓圆满”(jātisampanna)指由于那样的刹帝利种姓而种姓圆满。“殊胜生”(abhijāta)指超越了三种家族而生。显示巴利原文
Etadavocāti etaṃ gāthābandhaṃ avoca. Gāthā ca nāmetā tadatthadīpanāpi honti visesatthadīpanāpi, tatrimā tadatthampi visesatthampi dīpentiyeva. Tattha khattiyanti khettānaṃ adhipatiṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘khettānaṃ adhipatīti kho, vāseṭṭha, ‘khattiyo khattiyo’tveva dutiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti (dī. ni. 3.131). Jātisampannanti tāyeva khattiyajātiyā jātisampannaṃ. Abhijātanti tīṇi kulāni atikkamitvā jātaṃ.
“Ṭhānaṃ hī”指有因由。“Manujindo”指人中最胜者。“Rājadaṇḍenā”指国王所施之罚金,那并非微少,确实有一万、二万之量。“Tasmiṃ pakkamate bhusaṃ”指对那人施加强力手段。“Rakkhaṃ jīvitamattano”指为守护自己生命,应远离那位刹帝利,勿触恼之。显示巴利原文
Ṭhānaṃ hīti kāraṇaṃ vijjati. Manujindoti manussajeṭṭhako. Rājadaṇḍenāti rañño uddhaṭadaṇḍena, so appako nāma na hoti, dasasahassavīsatisahassappamāṇo hotiyeva. Tasmiṃ pakkamate bhusanti tasmiṃ puggale balavaupakkamaṃ upakkamati. Rakkhaṃ jīvitamattanoti attano jīvitaṃ rakkhamāno taṃ khattiyaṃ parivajjeyya na ghaṭṭeyya.
“Uccāvacehī”指种种不同的。“Vaṇṇehī”指形态。不论以哪一种形态游行觅食——或以蛇的形态,或以水蛇的形态,或以蝮蛇的形态,乃至以松鼠的形态,它都能游行。“Āsajja”意为到达、遇到。“Bālaṃ”指:不论哪个愚人——或男或女——触恼它后,它便去咬那个愚人。显示巴利原文
Uccāvacehīti nānāvidhehi. Vaṇṇehīti saṇṭhānehi. Yena yena hi vaṇṇena caranto gocaraṃ labhati, yadi sappavaṇṇena, yadi deḍḍubhavaṇṇena, yadi dhamanivaṇṇena, antamaso kalandakavaṇṇenapi caratiyeva. Āsajjāti patvā. Bālanti yena bālena ghaṭṭito, taṃ bālaṃ naraṃ vā nāriṃ vā ḍaṃseyya.
“Pahūtabhakkhaṃ”意为食多者。火确实没有什么不可吞噬。“Jālinaṃ”指具有光焰者。“Pāvakaṃ”指火。也有读作“Pāvaga”的。“Kaṇhavattaniṃ”:“vattanī”指道路,火所经之路变为黑色、焦黑,故称“黑道者”。显示巴利原文
Pahūtabhakkhanti bahubhakkhaṃ. Aggissa hi abhakkhaṃ nāma natthi. Jālinanti jālavantaṃ. Pāvakanti aggiṃ. Pāvagantipi pāṭho. Kaṇhavattaninti vattanīti maggo, agginā gatamaggo kaṇho hoti kāḷako, tasmā ‘‘kaṇhavattanī’’ti vuccati.
“Mahā hutvānā”意为成为巨大之后。因为火有时巨大到乃至遍满梵天界。“Jāyanti tattha pārohā”意为:在那里,被火焚烧的林中,再生者生起。“Pārohā”指草木等。因为在被火烧过之处,只要些许根残留,它们便从根部再生、增长,故称“再生者”。或者依“再生长”之义而称。“Ahorattānam accaye”指昼夜过后。在暑季,天刚降雨时,它们便生起。显示巴利原文
Mahā hutvānāti mahanto hutvā. Aggi hi ekadā yāvabrahmalokappamāṇopi hoti. Jāyantitattha pārohāti tattha agginā daḍḍhavane pārohā jāyanti. Pārohāti tiṇarukkhādayo vuccanti. Te hi agginā daḍḍhaṭṭhāne mūlamattepi avasiṭṭhe pādato rohanti jāyanti vaḍḍhanti, tasmā ‘‘pārohā’’ti vuccanti. Puna rohanatthena vā pārohā. Ahorattānamaccayeti rattindivānaṃ atikkame. Nidāghepi deve vuṭṭhamatte jāyanti.
“Bhikkhu ḍahati tejasā”(比丘以威德燃烧)一句中:在此,若比丘回骂骂者、回驳诤者、回击打者,他便不能以比丘的威德烧燃任何事物。然而,若比丘不回骂骂者、不回驳诤者、不回击打者,那个冒犯他的人便会被他的戒德威力所烧。所以说:“Na tassa puttā pasavo”,即他的子女、牛、水牛、鸡、猪等家畜也不存在,意为灭亡。“Dāyādā vindare dhanaṃ”,指他的继承者也得不到财富。“Tālāvatthū bhavanti te”,指他们被比丘威德所烧,仅剩根基,如同被截断顶部的棕榈树,不会再由子女等而繁衍。显示巴利原文
Bhikkhu ḍahati tejasāti ettha akkosantaṃ paccakkosanto bhaṇḍantaṃ paṭibhaṇḍanto paharantaṃ paṭipaharanto bhikkhu nāma kiñci bhikkhutejasā ḍahituṃ na sakkoti. Yo pana akkosantaṃ na paccakkosati, bhaṇḍantaṃ na paṭibhaṇḍati. Paharantaṃ na paṭipaharati, tasmiṃ vippaṭipanno tassa sīlatejena ḍayhati. Tenevetaṃ vuttaṃ. Na tassa puttā pasavoti tassa puttadhītaropi gomahiṃsakukkuṭasūkarādayo pasavopi na bhavanti, vinassantīti attho. Dāyādā vindare dhananti tassa dāyādāpi dhanaṃ na vindanti. Tālāvatthū bhavanti teti te bhikkhutejasā daḍḍhā vatthumattāvasiṭṭho matthakacchinnatālo viya bhavanti, puttadhītādivasena na vaḍḍhantīti attho.
“Tasmā”:因为被沙门威德所烧,他们如同截顶的棕榈,无法再生,故说“Tasmā”。“Sammadeva samācare”:应当正确地行持。那么,正确行持者应当如何做呢?即:如果依靠刹帝利,应当观察由此能得到的村落、城镇、车乘等利益;如果依靠蛇,应当观察通过耍弄蛇可得到的衣物、金银等利益;如果依靠火,应当观察依靠火的威力可得到的煮粥、做饭、驱除寒冷等利益;如果依靠比丘,应当观察依靠比丘的力量可得到的闻所未闻的佛法、净化已闻之法、通往天界之道等利益。正确观察的人不应心想“依靠这些有过失,如前所说,要它们有什么用?”而完全舍离。然而,若希望获得自在者,不应如前所述轻视、鄙视刹帝利王子等,而应以早起、后睡等方法令王子欢喜,如此便能从他那里获得自在。弄蛇人不应信赖蛇,应学会弄蛇术,用羊脚杖捉住蛇颈,以解毒根清洗蛇的毒牙,将蛇放入筐中,然后表演玩耍以谋生,这样依靠蛇便能获得衣服、食物等。想要煮粥等的人,不应信赖火而将之扔进谷壳堆等之中,也不应徒手触碰火。显示巴利原文
Tasmāti yasmā samaṇatejena daḍḍhā matthakacchinnatālo viya aviruḷhidhammā bhavanti, tasmā. Sammadeva samācareti sammā samācareyya. Sammā samācarantena pana kiṃ kātabbanti? Khattiyaṃ tāva nissāya laddhabbaṃ gāmanigamayānavāhanādiānisaṃsaṃ, uragaṃ nissāya tassa kīḷāpanena laddhabbaṃ vatthahiraññasuvaṇṇādiānisaṃsaṃ aggiṃ nissāya tassānubhāvena pattabbaṃ yāgubhattapacanasītavinodanādiānisaṃsaṃ, bhikkhuṃ nissāya tassa vasena pattabbaṃ asutasavanasutapariyodapana-saggamaggādhigamādiānisaṃsaṃ sampassamānena ‘‘ete nissāya pubbe vuttappakāro ādīnavo atthi. Kiṃ imehī’’ti? Na sabbaso pahātabbā. Issariyatthikena pana vuttappakāraṃ avajānanañca paribhavanañca akatvā pubbuṭṭhāyipacchānipātitādīhi upāyehi khattiyakumāro tosetabbo, evaṃ tato issariyaṃ adhigamissati. Ahituṇḍikena urage vissāsaṃ akatvā nāgavijjaṃ parivattetvā ajapadena daṇḍena gīvāya gahetvā visaharena mūlena dāṭhā dhovitvā peḷāyaṃ pakkhipitvā kīḷāpentena caritabbaṃ. Evaṃ taṃ nissāya ghāsacchādanādīni labhissati. Yāgupacanādīni kattukāmena aggiṃ vissāsena bhaṇḍukkhalikādīsu apakkhipitvā hatthehi anāmasantena gomayacuṇṇādīhi jāletvā yāgupacanādīni kattabbāni, evaṃ taṃ nissāya ānisaṃsaṃ labhissati. Asutasavanādīni patthayantenapi bhikkhuṃ ativissāsena vejjakammanavakammādīsu ayojetvā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhātabbo, evaṃ taṃ nissāya asutapubbaṃ buddhavacanaṃ asutapubbaṃ pañhāvinicchayaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ tisso kulasampattiyo cha kāmasaggāni nava ca brahmaloke patvā amatamahānibbānadassanampi labhissatīti imamatthaṃ sandhāya sammadeva samācareti āha.
“Etadavocāti”意思是:听闻佛法后生起净信,为了表达净信而说出“太美妙了”等话。其中,“abhikkanta”指美妙、极可爱、极悦意、极美好。在此,以一个“abhikkanta”赞叹说法:“太美妙了,尊者!那正是世尊的法开示。”以另一个表达自己的净信:“太美妙了,尊者!因为世尊的法开示,我生起了净信。”显示巴利原文
Etadavocāti dhammadesanaṃ sutvā pasanno pasādaṃ āvikaronto etaṃ ‘‘abhikkanta’’ntiādivacanaṃ avoca. Tattha abhikkantanti abhikantaṃ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ, atisundaranti attho. Ettha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi ‘‘abhikkantaṃ, bhante, yadidaṃ bhagavato dhammadesanā’’ti. Ekena attano pasādaṃ ‘‘abhikkantaṃ, bhante, yadidaṃ bhagavato dhammadesanaṃ āgamma mama pasādo’’ti.
此后,以四个譬喻来赞说法本身。其中,“被倒置”指面朝下放置,或头朝下而生的状态。“将它翻过来”意思是让它面朝上。“被覆盖”指被草、叶等遮盖。“揭开”即掀开。“迷路者”指迷失方向的人。“指示道路”意为拉住他的手说:“这就是路。”“在黑暗中”指由黑分十四日、半夜、密林与浓云四种因素所造成的黑暗。这是说:犹如有人将倒置之物翻转过来,世尊把我从背离正法、堕入非法之中扶起;犹如揭开被遮盖的东西,世尊为我揭开了那被邪见丛林所覆、自迦叶佛的教法隐没以来便一直遮蔽的教法;犹如为迷路者指点道路,世尊为行走于邪道与非道的我指出通往天界与解脱的道路;犹如在黑暗中手持油灯,世尊为沉溺于愚痴黑暗、不见佛宝等形相的我,举起了能破除愚痴黑暗的说法明灯。世尊正以这些方式为我开显,所以说‘法以多种方式被开显’。显示巴利原文
Tato paraṃ catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭhapitaṃ, heṭṭhāmukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyāti uparimukhaṃ kareyya. Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādichāditaṃ. Vivareyyāti ugghāṭeyya. Mūḷhassāti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyāti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya. Andhakāreti kāḷapakkhacātuddasī aḍḍharattaghanavanasaṇḍa meghapaṭalehi caturaṅge tame. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentena, yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānā pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggapaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ āvikarontena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāre nimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotaṃ dhārentena mayhaṃ bhagavatā etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.
如此赞说法之后,以对该说法于三宝生起净信之心,为了表达净信而说出“esāhaṃ”等语。其中,“esāhaṃ”即“这个我”。Bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañcāti 意为“我皈依世尊、法以及比丘僧团”,也就是皈依此三宝。Upāsakaṃ maṃ, bhante, bhagavā dhāretūti 意为“愿世尊持我为近事男”,即“愿世尊知道这是近事男”。Ajjataggeti 指从今日起;或读作 ajjadagge,其中 da 为连音字,意思是“以今日为开端”。Pāṇupetanti 指与生命相伴者,即只要我还活着,在我生命持续期间,作为不依止其他导师、通过三皈依而皈依的近事男、堪任侍奉的近事男,愿世尊摄受我。这是简略的解释,详细解释见于《善吉祥光》长部注释《沙门果经》的一切行相中。第一。显示巴利原文
Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto esāhantiādimāha. Tattha esāhanti eso ahaṃ. Bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañcāti bhagavantañca dhammañca bhikkhusaṅghañcāti imaṃ ratanattayaṃ saraṇaṃ gacchāmi. Upāsakaṃ maṃ, bhante, bhagavā dhāretūti maṃ bhagavā ‘upāsako aya’nti evaṃ dhāretu, jānātūti attho. Ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvā. Ajjadaggeti vā pāṭho, da-kāro padasandhikaro, ajja aggaṃ katvāti attho. Pāṇupetanti pāṇehi upetaṃ yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhagavā dhāretūti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya sāmaññaphalasutte sabbākārena vuttoti. Paṭhamaṃ.
第二 《人经》注释显示巴利原文
2. Purisasuttavaṇṇanā
113 “顶礼后”:由于在前面的经文中已经皈依,所以此处行顶礼。“内”:指自身内在,即在自己的相续中生起的意思。在贪等烦恼中,贪的特相是贪着,嗔的特相是嗔怒,痴的特相是迷惑。“它们损害”:指恼害、灭除、破坏。“从自己生起”:即从自身中生起。如同竹子的果实损害树心:正如竹或芦苇用自己的果实损害、破坏其树心,这些烦恼也同样地损害、灭除。第二。显示巴利原文
113. Dutiye abhivādetvāti purimasutte saraṇagatattā idha abhivādesi. Ajjhattanti niyakajjhattaṃ, attano santāne uppajjantīti attho. Lobhādīsu lubbhanalakkhaṇo lobho, dussanalakkhaṇo doso, muyhanalakkhaṇo mohoti. Hiṃsantīti viheṭhenti nāsenti vināsenti. Attasambhūtāti attani sambhūtā. Tacasāraṃva samphalanti yathā tacasāraṃ veḷuṃ vā naḷaṃ vā attano phalaṃ hiṃsati vināseti, evaṃ hiṃsanti vināsentīti. Dutiyaṃ.
第三 《老死经》注释显示巴利原文
3. Jarāmaraṇasuttavaṇṇanā
114 在第三经中,“除了老死之外”意思是说,脱离老死的人是不存在的。“刹帝利大富者”:指成就了大财富的刹帝利,称为刹帝利大富者。因为那些刹帝利,他们最低限度有十亿的埋藏财宝,并在家中堆置三罐金币供日常使用,因此被称为刹帝利大富者。那些婆罗门,拥有八亿的埋藏财富,并在家中堆置一罐半金币供日常使用,因此被称为婆罗门大富者。那些居士,拥有四亿的埋藏财富,并在家中堆置一罐金币供日常使用,因此被称为居士大富者。显示巴利原文
114. Tatiye aññatra jarāmaraṇāti jarāmaraṇato mutto nāma atthīti vuccati. Khattiyamahāsālāti khattiyamahāsālā nāma mahāsārappattā khattiyā. Yesaṃ hi khattiyānaṃ heṭṭhimantena koṭisataṃ nidhānagataṃ hoti, tayo kahāpaṇakumbhā valañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapitā honti, te khattiyamahāsālā nāma. Yesaṃ brāhmaṇānaṃ asītikoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, diyaḍḍho kahāpaṇakumbho valañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapito hoti, te brāhmaṇamahāsālā nāma. Yesaṃ gahapatīnaṃ cattālīsakoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, kahāpaṇakumbho valañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapito hoti, te gahapatimahāsālā nāma.
“富裕者”:即有自主权的人。因埋藏财富巨大,故称“大富者”。因金银器皿等受用物品非常丰富,故称“大受用者”。因未埋藏的金银很多,故称“多金银者”。因资具和令人喜悦的物品很多,故称“多资具与喜悦之物者”。因牛群等财富及七种谷物甚多,故称“多财多谷者”。“即便是他们,除了老死之外也别无他法”:即使是这些如此有势力、已经出生的人,除了老死之外也没有别的出路;正是因为出生,所以从老死中解脱是不可能的,他们必定在老死的范围之内。显示巴利原文
Aḍḍhāti issarā. Nidhānagatadhanassa mahantatāya mahaddhanā. Suvaṇṇarajatabhājanādīnaṃ upabhogabhaṇḍānaṃ mahantatāya mahābhogā. Anidhānagatassa jātarūparajatassa pahūtatāya, pahūtajātarūparajatā. Vittūpakaraṇassa tuṭṭhikaraṇassa pahūtatāya pahūtavittūpakaraṇā. Godhanādīnañca sattavidhadhaññānañca pahūtatāya pahūtadhanadhaññā. Tesampi jātānaṃ natthi aññatra jarāmaraṇāti tesampi evaṃ issarānaṃ jātānaṃ nibbattānaṃ natthi aññatra jarāmaraṇā, jātattāyeva jarāmaraṇato mokkho nāma natthi, antojarāmaraṇeyeva hoti.
“阿拉汉”等:因远离烦恼,故称阿拉汉。“诸漏尽者”:因他们的四种漏已经灭尽。“已住梵行者”:已安住于梵行之住,且已圆满安住者。“已作所应作”:他们应作的事已由四道完成。“已舍重担”:蕴的负担、烦恼的负担、行的负担、五欲的负担,这些负担已被他们放下。“已达自身利益”:已到达称为阿拉汉果的自身利益。“已遍尽有结者”:十种有的结已被他们完全灭尽。“善了知而解脱者”:他们以道智正当地了知四圣谛法后,由果解脱而解脱。“坏灭法”:具有坏灭的性质。“舍弃法”:具有应被舍弃的性质。因为诸漏尽者也有不衰老的法,即从所缘上证得的涅槃,这涅槃确实不衰老。然而在这里,为了显示他(漏尽者)也有衰老的法,所以这么说了。据说这部经是因事缘而结集的,是在彩车堂中坐定后所说。在那里,世尊看见种种车乘后,就以所见作比喻,说了这首偈颂:显示巴利原文
Arahantotiādīsu ārakā kilesehīti arahanto. Khīṇā etesaṃ cattāro āsavāti khīṇāsavā. Brahmacariyavāsaṃ vuṭṭhā pariniṭṭhitavāsāti vusitavanto. Catūhi maggehi karaṇīyaṃ etesaṃ katanti katakaraṇīyā. Khandhabhāro kilesabhāro abhisaṅkhārabhāro kāmaguṇabhāroti, ime ohitā bhārā etesanti ohitabhārā. Anuppatto arahattasaṅkhāto sako attho etesanti anuppattasadatthā. Dasavidhampi parikkhīṇaṃ bhavasaṃyojanaṃ etesanti parikkhīṇabhavasaṃyojanā. Sammā kāraṇehi jānitvā vimuttāti sammadaññāvimuttā. Maggapaññāya catusaccadhammaṃ ñatvā phalavimuttiyā vimuttāti attho. Bhedanadhammoti bhijjanasabhāvo. Nikkhepanadhammoti nikkhipitabbasabhāvo. Khīṇāsavassa hi ajīraṇadhammopi atthi, ārammaṇato paṭividdhaṃ nibbānaṃ, taṃ hi na jīrati. Idha panassa jīraṇadhammaṃ dassento evamāha. Atthuppattiko kirassa suttassa nikkhepo. Sivikasālāya nisīditvā kathitanti vadanti. Tattha bhagavā citrāni rathayānādīni disvā diṭṭhameva upamaṃ katvā, ‘‘jīranti ve rājarathā’’ti gāthamāha.
「衰老」:达到老的状态。「王车」:国王登乘的车乘。「善彩绘」:以金、银等善加装饰。同样,「身亦趋老」:那些非执取、坚木所造的车乘尚且会衰老,对于这个内在执取、由血肉等构成的身体,更复何言?身体也必然趋向衰老。「唯有善人与诸善士,共同宣说」:寂静者们与诸善士一起,如此宣说:‘善士之法不趋于老’。意思是:所谓善士之法即是涅槃,它不衰老、不老不死——他们如此宣说。又因依止涅槃,能破坏具有寂静相的烦恼,故涅槃名为‘诸善士’。如此,为了显示前句的原因,而说‘唯有善人与诸善士,共同宣说’。这里的意思是:由于善士之法不趋于老,因此寂静者与诸善士共同宣说。他们宣称:‘不老的涅槃,便是所谓的善士之法。’或者,‘诸善士’是‘善妙’的同义词。寂静者们宣说、讲述那作为善士之法的涅槃,那善士之法不趋于老,这也是另一层意思。第三篇。显示巴利原文
Tattha jīrantīti jaraṃ pāpuṇanti. Rājarathāti rañño abhirūhanarathā. Sucittāti suvaṇṇarajatādīhi suṭṭhu cittitā. Atho sarīrampi jaraṃ upetīti evarūpesu anupādiṇṇakesu sāradārumayesu rathesu jīrantesu imasmiṃ ajjhattike upādiṇṇake maṃsalohitādimaye sarīre kiṃ vattabbaṃ? Sarīrampi jaraṃ upetiyevāti attho. Santo have sabbhi pavedayantīti santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti evaṃ pavedayanti. ‘‘Sataṃ dhammo nāma nibbānaṃ, taṃ na jīrati, ajaraṃ amatanti evaṃ kathentī’’ti attho. Yasmā vā nibbānaṃ āgamma sīdanasabhāvā kilesā bhijjanti, tasmā taṃ sabbhīti vuccati. Iti purimapadassa kāraṇaṃ dassento ‘‘santo have sabbhi pavedayantī’’ti āha. Idaṃ hi vuttaṃ hoti – sataṃ dhammo na jaraṃ upeti, tasmā santo sabbhi pavedayanti. Ajaraṃ nibbānaṃ sataṃ dhammoti ācikkhantīti attho. Sundarādhivacanaṃ vā etaṃ sabbhīti. Yaṃ sabbhidhammabhūtaṃ nibbānaṃ santo pavedayanti kathayanti, so sataṃ dhammo na jaraṃ upetītipi attho. Tatiyaṃ.
【4. 《爱经》注释】显示巴利原文
4. Piyasuttavaṇṇanā
115 「独处静居」:前往独处者。「宴坐」:安住于寂静、独一的状态。「正是如此,大王」:在此,世尊以一切知智者的方式开示此经。「被死神所制伏」:为死亡所征服。第四篇。显示巴利原文
115. Catutthe rahogatassāti rahasi gatassa. Paṭisallīnassāti nilīnassa ekībhūtassa. Evametaṃ, mahārājāti idha bhagavā imaṃ suttaṃ sabbaññubhāsitaṃ karonto āha. Antakenādhipannassāti maraṇena ajjhotthaṭassa. Catutthaṃ.
【5. 《自护经》注释】显示巴利原文
5. Attarakkhitasuttavaṇṇanā
116 「象军」:指象群。其余诸军,依此类推。「防护」:即遮止。「于一切处,善加防护」:以此显示对于未构成业道的业的防护。「有惭者」:具惭耻之人。在此,由‘有惭’一词,即已含摄‘有愧’。第五篇。显示巴利原文
116. Pañcame hatthikāyoti hatthighaṭā. Sesesupi eseva nayo. Saṃvaroti pidahanaṃ. Sādhu sabbattha saṃvaroti iminā kammapathabhedaṃ apattassa kammassa saṃvaraṃ dasseti. Lajjīti hirimā. Lajjīgahaṇena cettha ottappampi gahitameva hoti. Pañcamaṃ.
【6. 《少许经》注释】显示巴利原文
6. Appakasuttavaṇṇanā
117 在第六(经)中,「殊胜的」:指精致的与众多的。「沉醉」:指以骄慢之沉醉而沉醉。「越度」:指超越。「陷阱」:指罗网。「随后」:指在它们之后。第六(经释)毕。显示巴利原文
117. Chaṭṭhe uḷāre uḷāreti paṇīte ca bahuke ca. Majjantīti mānamajjanena majjanti. Atisāranti atikkamaṃ. Kūṭanti pāsaṃ. Pacchāsanti pacchā tesaṃ. Chaṭṭhaṃ.
第七部 《裁决事务经》的注释显示巴利原文
7. Aḍḍakaraṇasuttavaṇṇanā
118 在第七部经中,「以欲为因」:指以欲为根本。「以欲为缘」:指以欲为条件。「以欲为事」:指以欲为原因。所有这些都只是同义词。「贤面」:指面容美好。据说,有一天国王坐在裁决事务的地方。在那里,那些先前收了贿赂才坐下的官员们,把没有主人的人也判成有主人的人。国王知道这件事后心想:“在我这位大地之主面前,他们尚且这样做,在背后还有什么做不出来的?现在就让琉璃将军凭他自己的王国去表现吧,我何必跟这种吃贿赂、说谎话的人坐在一起?”因此他这样说了。「迅速撒下」:指就像撒下鱼笼一样。如同鱼儿游进撒下的鱼笼却浑然不觉,同样,众生因为烦恼欲而违犯事欲也无所知觉,这就是这句话的含意。第七部结束。显示巴利原文
118. Sattame kāmahetūti kāmamūlakaṃ. Kāmanidānanti kāmapaccayā. Kāmādhikaraṇanti kāmakāraṇā. Sabbāni hetāni aññamaññavevacanāneva. Bhadramukhoti sundaramukho. Ekadivasaṃ kira rājā aḍḍakaraṇe nisīdi. Tattha paṭhamataraṃ lañjaṃ gahetvā nisinnā amaccā assāmikepi sāmike kariṃsu. Rājā taṃ ñatvā – ‘‘mayhaṃ tāva pathavissarassa sammukhāpete evaṃ karonti, parammukhā kiṃ nāma na karissanti? Paññāyissati dāni viṭaṭūbho senāpati sakena rajjena, kiṃ mayhaṃ evarūpehi lañjakhādakehi musāvādīhi saddhiṃ ekaṭṭhāne nisajjāyā’’ti cintesi. Tasmā evamāha. Khippaṃva oḍḍitanti kuminaṃ viya oḍḍitaṃ. Yathā macchā oḍḍitaṃ kuminaṃ pavisantā na jānanti, evaṃ sattā kilesakāmena vatthukāmaṃ vītikkamantā na jānantīti attho. Sattamaṃ.
第八部 《末利夫人经》的注释显示巴利原文
8. Mallikāsuttavaṇṇanā
119 第八经中,为何世尊会问:「末利,你还有别的更爱的吗?」据说,这位末利是一位穷苦花鬘师的女儿。一天,她拿了店铺的糕饼,心想「到了花林再吃」。行至半路,她望见世尊在比丘僧团的围绕下,正要进入乞食的行列,便心生净信,将那糕饼供养了世尊。导师示现欲坐的姿势,阿难尊者铺好袈裟后,世尊便坐下,享用了那糕饼。漱口之后,世尊面露微笑。尊者便问:「尊者,她如此行的果报是什么?」世尊答:「阿难,今日她供养了如来的第一餐,今日她便会成为憍萨罗王的第一王后。」就在那一天,国王在与外甥作战后,于迦尸村战败逃离,正在返回都城的途中,退入花林等待大军集结。她即对国王尽到应尽的服侍。国王因她的服侍而生起信心,便将她带入后宫,立为第一王后。显示巴利原文
119. Aṭṭhame atthi nu kho te malliketi kasmā pucchati? Ayaṃ kira mallikā duggatamālākārassa dhītā, ekadivasaṃ āpaṇato pūvaṃ gahetvā ‘‘mālārāmaṃ gantvāva khādissāmī’’ti gacchantī paṭipathe bhikkhusaṅghaparivāraṃ bhagavantaṃ bhikkhācāraṃ pavisantaṃ disvā pasannacittā taṃ bhagavato adāsi. Satthā nisīdanākāraṃ dassesi. Ānandatthero cīvaraṃ paññāpetvā adāsi. Bhagavā tattha nisīditvā taṃ pūvaṃ paribhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā sitaṃ pātvākāsi. Thero ‘‘imissā, bhante, ko vipāko bhavissatī’’ti pucchi. Ānanda, ajjesā tathāgatassa paṭhamabhojanaṃ adāsi, ajjeva kosalarañño aggamahesī bhavissatīti. Taṃdivasameva ca rājā kāsigāme bhāgineyyena yuddhena parājito palāyitvā nagaraṃ āgacchanto mālārāmaṃ pavisitvā balakāyassa āgamanaṃ āgamesi. Tassa sā vattaṃ akāsi. So tāya vatte pasīditvā taṃ antepūraṃ atihārāpetvā taṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi.
后来有一天,国王心想:“我将这样大的自在权柄赐给了这个穷苦家庭的女儿,不妨问她一问:‘谁是你所爱的人?’她必定会说:‘大王,我所爱的正是你。’然后她还会反过来问我。那时我便可以回答:‘我最爱的也是你。’”就这样,为了增进彼此的信任,他在令人愉悦的交谈中提出了这个问题。然而,那位王后极为聪慧,是佛陀的侍奉者、法的侍奉者、僧伽的侍奉者,具有大智慧,因此她这样思量:“这个问题不能看着国王脸色作答。”她便凭着自己的真心实意回答,并反问国王。国王因为她出自真心,无法回避,自己也以真实心意作答,之后心想:“此事背后必有缘由,我应当去禀告如来。”于是他便去世尊那里禀明了情况。显示巴利原文
Athekadivasaṃ cintesi – ‘‘mayā imissā duggatakulassa dhītuyā mahantaṃ issariyaṃ dinnaṃ, yaṃnūnāhaṃ imaṃ puccheyyaṃ ‘ko te piyo’ti? Sā ‘tvaṃ me, mahārāja, piyo’ti vatvā puna maṃ pucchissati. Athassāhaṃ ‘mayhampi tvaṃyeva piyā’ti vakkhāmī’’ti. Iti so aññamaññaṃ vissāsajananatthaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kathento pucchati. Sā pana devī paṇḍitā buddhupaṭṭhāyikā dhammupaṭṭhāyikā saṅghupaṭṭhāyikā mahāpaññā , tasmā evaṃ cintesi – ‘‘nāyaṃ pañho rañño mukhaṃ oloketvā kathetabbo’’ti. Sā saraseneva kathetvā rājānaṃ pucchi. Rājā tāya sarasena kathitattā nivattituṃ alabhanto sayampi saraseneva kathetvā ‘‘sakāraṇaṃ idaṃ, tathāgatassa naṃ ārocessāmī’’ti gantvā bhagavato ārocesi. Nevajjhagāti nādhigacchati. Evaṃ piyo puthu attā paresanti yathā ekassa attā piyo, evaṃ paresaṃ puthusattānampi attā piyoti attho. Aṭṭhamaṃ.
第九部 《祭祀经》的注释显示巴利原文
9. Yaññasuttavaṇṇanā
120 在第九部经中,“系于柱的”意为被带到柱子边的,也就是被绑在柱子上的。“在做准备工作”的意思是:至此,那些比丘已将国王开始的祭祀禀告了如来。那么,国王为何要开始这场祭祀呢?是为了消除一个噩梦。据说,有一天,国王佩戴着一切庄严具,端坐于最胜象背巡游城市,望见一位开窗远眺的妇人,便对她心生爱恋。于是他立刻返回王宫,把此事告诉一名仆从,派他前去:“去,查明她是有丈夫还是没有丈夫。”那人便去询问。妇人指着一个人说:“那位在店铺里坐着的就是我的丈夫。”国王的仆从将此事禀报给国王。国王把那个丈夫召来,说道:“你来做我的侍者。”那人说:“大王,我不会做侍者啊。”国王说:“所谓侍奉,并不是非要在老师跟前才能学会的。”便强行让他拿起武器与盾牌,充当了侍者。可是这人刚侍奉完一回到家,国王便又派人把他召去,说道:“身为侍者,就该执行国王的命令。去,离这里约一由旬的地方,有我们用来洗发的池塘,你去那里取些红土和红莲花来。若今日赶不回来,就处以王罚。”说完便将他差遣走了。那人因为畏惧国王,只得出发离去。显示巴利原文
120. Navame thūṇūpanītānīti thūṇaṃ upanītāni, thūṇāya baddhāni honti. Parikammāni karontīti ettāvatā tehi bhikkhūhi rañño āraddhayañño tathāgatassa ārocito. Kasmā pana raññā ayaṃ yañño āraddho? Dussupinapaṭighātāya. Ekadivasaṃ kira rājā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito hatthikkhandhavaragato nagaraṃ anusañcaranto vātapānaṃ vivaritvā olokayamānaṃ ekaṃ itthiṃ disvā tassā paṭibaddhacitto tatova paṭinivattitvā antepuraṃ pavisitvā ekassa purisassa tamatthaṃ ārocetvā ‘‘gaccha tassā sassāmikabhāvaṃ vā assāmikabhāvaṃ vā jānāhī’’ti pesesi. So gantvā pucchi. Sā ‘‘eso me sāmiko āpaṇe nisinno’’ti dassesi. Rājapuriso rañño tamatthaṃ ācikkhi. Rājā taṃ purisaṃ pakkosāpetvā ‘‘maṃ upaṭṭhahā’’ti āha. ‘‘Nāhaṃ, deva, upaṭṭhahituṃ jānāmī’’ti ca vutte ‘‘upaṭṭhānaṃ nāma na ācariyassa santike uggahetabba’’nti balakkārena āvudhaphalakaṃ gāhāpetvā upaṭṭhākaṃ akāsi. Upaṭṭhahitvā gehaṃ gatamattameva ca naṃ puna pakkosāpetvā ‘‘upaṭṭhākena nāma rañño vacanaṃ kattabbaṃ, gaccha ito yojanamatte amhākaṃ sīsadhovanapokkharaṇī atthi, tato aruṇamattikañca lohituppalamālañca gaṇhitvā ehi. Sace ajjeva nāgacchasi, rājadaṇḍaṃ karissāmī’’ti vatvā pesesi. So rājabhayena nikkhamitvā gato.
那人离开后,国王召来守门人,吩咐说:“今日一到傍晚,就把城门关上。哪怕有人声称‘我是国王的使者’或‘我是副王的使者’,也不得打开。”那人取了红土和莲花,恰逢城门刚刚关闭之时赶回,虽然百般叫喊,终究未能叫开门。由于害怕遭遇危险,他便去了祇园。国王则被欲火彻底吞没,时而坐下,时而站起,时而躺卧,心始终安住不下来,无论在哪里坐着,都像猴子打盹一样迷迷糊糊地睡去。显示巴利原文
Rājāpi tasmiṃ gate dovārikaṃ pakkosāpetvā, ‘‘ajja sāyanheyeva dvāraṃ pidahitvā ‘ahaṃ rājadūto’ti vā ‘uparājadūto’ti vā bhaṇantānampi mā vivarī’’ti āha. So puriso mattikañca uppalāni ca gahetvā dvāre pihitamatte āgantvā bahuṃ vadantopi dvāraṃ alabhitvā parissayabhayena jetavanaṃ gato. Rājāpi rāgapariḷāhena abhibhūto kāle nisīdati, kāle tiṭṭhati, kāle nipajjati, sanniṭṭhānaṃ alabhanto yattha katthaci nisinnakova makkaṭaniddāya niddāyati.
从前,在此城中,有四个长者子因行邪淫,死后投生在一口名为‘难陀乌巴难达’的铁锅中。他们遭受沸沫碎身之苦,向下沉时,经三万年方至锅底;向上浮时,又经三万年才到锅口。那一天,他们望见光亮,因畏惧自身的恶行,都想诵出一首偈颂,却无法说出完整的话,只能各吐出一个音节:一个说‘sa’,一个说‘so’,一个说‘na’,一个说‘du’。国王自从听到这些地狱众生的声音,便再未感到安乐,就这样度过了那夜剩余的时间。显示巴利原文
Pubbe ca tasmiṃyeva nagare cattāro seṭṭhiputtā paradārikakammaṃ katvā nandopanandāya nāma lohakumbhiyā nibbattiṃsu. Te pheṇuddehakaṃ paccamānā tiṃsavassasahassāni heṭṭhā gacchantā kumbhiyā talaṃ pāpuṇanti, tiṃsavassasahassāni upari gacchantā matthakaṃ pāpuṇanti. Te taṃ divasaṃ ālokaṃ oloketvā attano dukkaṭabhayena ekekaṃ gāthaṃ vattukāmā vattuṃ asakkontā ekekaṃ akkharameva āhaṃsu. Eko sa-kāraṃ, eko so-kāraṃ, eko na-kāraṃ, eko du-kāraṃ āha. Rājā tesaṃ nerayikasattānaṃ saddaṃ sutakālato paṭṭhāya sukhaṃ avindamānova taṃrattāvasesaṃ vītināmesi.
天亮后,国师来到王宫,探问国王是否安眠。国王便说:‘老师,我何来安乐?’接着告诉他:‘我在睡梦中听到了这样的声音。’婆罗门心想:‘这梦对国王既非增益亦非损减。然而,他家中一切所有,终将归于沙门乔达摩,归于乔达摩的弟子,而我们婆罗门却一无所获。我要为婆罗门们创造一次获得供养的机会。’于是他说:‘大王,这个梦非同小可,三种灾祸中必有一种发生:或是王位有难,或是性命之危,或是天不降雨。’国王问:‘老师,如何才能平安?’婆罗门答道:‘大王,此事需由咒术来决断。可让国师们一同诵咒作法,以期平安。’显示巴利原文
Aruṇe uṭṭhite purohito āgantvā taṃ sukhaseyyaṃ pucchi. So ‘‘kuto me, ācariya, sukha’’nti ? Vatvā, ‘‘supine evarūpe sadde assosi’’nti ācikkhi. Brāhmaṇo – ‘‘imassa rañño iminā supinena vuḍḍhi vā hāni vā natthi, apica kho pana yaṃ imassa gehe atthi, taṃ samaṇassa gotamassa hoti, gotamasāvakānaṃ hoti, brāhmaṇā kiñci na labhanti, brāhmaṇānaṃ bhikkhaṃ uppādessāmī’’ti, ‘‘bhāriyo ayaṃ, mahārāja, supino tīsu jānīsu ekā paññāyati, rajjantarāyo vā bhavissati jīvitantarāyo vā, devo vā na vassissatī’’ti āha. Kathaṃ sotthi bhaveyya ācariyāti? ‘‘Mantetvā ñātuṃ sakkā, mahārājāti. Gacchatha ācariyehi saddhiṃ mantetvā amhākaṃ sotthiṃ karothā’’ti.
他在轿厅召集婆罗门,说明此事,并吩咐道:‘你们各自分开,如此这般去告知国王。’然后将他们分为三批。婆罗门们依次进去,向国王请问睡眠是否安稳。国王如同告知国师那样叙述一遍,然后问道:‘怎样方能平安?’大婆罗门们说:‘大王,应举行一场以五百头牲畜的大祭祀,以此业作补救,便可平安,诸师都是这样说。’国王听了他们的话,心中不悦,既不称赞,也不斥责,只是默然。接着第二批婆罗门前来说了同样的话,第三批也是如此。于是国王下令:‘让他们去举行祭祀吧。’此后,婆罗门们便让人牵来牛等牲畜,城中顿时喧哗四起。末利夫人得知此事,便派人请国王前往如来处。国王前往,顶礼世尊,退坐一面。世尊便问道:‘大王,日头尚高,您为何此时到来?’国王答道:‘尊者,今日于睡梦中,我听到四种声音,便去请问婆罗门。婆罗门说:“大王,此梦甚重,我等当举行一场以五百头牲畜的大祭祀以作补救。”于是他们便开始备办。’世尊问:‘大王,您听到的声音是怎样的?’国王便依所听闻如实禀告。于是世尊对他开示道:显示巴利原文
So sivikasālāyaṃ brāhmaṇe sannipātetvā tamatthaṃ ārocetvā, ‘‘visuṃ visuṃ gantvā evaṃ vadathā’’ti tayo vagge akāsi . Brāhmaṇā pavisitvā rājānaṃ sukhaseyyaṃ pucchiṃsu. Rājā purohitassa kathitaniyāmeneva kathetvā ‘‘kathaṃ sotthi bhaveyyā’’ti pucchi. Mahābrāhmaṇā – ‘‘sabbapañcasataṃ yaññaṃ yajitvā etassa kammassa sotthi bhaveyya, evaṃ, mahārāja, ācariyā kathentī’’ti āhaṃsu. Rājā tesaṃ sutvā anabhinanditvā appaṭikkositvā tuṇhī ahosi. Atha dutiyavaggabrāhmaṇāpi āgantvā tattheva kathesuṃ. Tathā tatiyavaggabrāhmaṇāpi. Atha rājā ‘‘yaññaṃ karontū’’ti āṇāpesi. Tato paṭṭhāya brāhmaṇā usabhādayo pāṇe āharāpesuṃ. Nagare mahāsaddo udapādi . Taṃ pavattiṃ ñatvā mallikā rājānaṃ tathāgatassa santikaṃ pesesi. So gantvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ bhagavā – ‘‘handa kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divādivassā’’ti āha. Rājā – ‘‘ajja me, bhante, supinake cattāro saddā sutā, sohaṃ brāhmaṇe pucchiṃ. Brāhmaṇā ‘bhāriyo, mahārāja, supino, sabbapañcasataṃ yaññaṃ yajitvā paṭikammaṃ karomāti āraddhā’’’ti āha. Kinti te, mahārāja, saddā sutāti. So yathāsutaṃ ārocesi. Atha naṃ bhagavā āha – pubbe, mahārāja, imasmiṃyeva nagare cattāro seṭṭhiputtā paradārikā hutvā nandopanandāya lohakumbhiyā nibbattā saṭṭhivassasahassamatthake uggacchiṃsu.
在此,第一位想说此偈——显示巴利原文
Tattha eko –
“六万年已完全圆满,悉皆度过,
我们在地狱中受苦,何时才是尽头?”
显示巴利原文 ‘‘Saṭṭhivassasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso; Niraye paccamānānaṃ, kadā anto bhavissatī’’ti.(pe. va. 802; jā. 1.4.54) –
第一位想要说出这首偈颂,第二位想说——显示巴利原文
Imaṃ gāthaṃ vatthukāmo ahosi. Dutiyo –
“我从这里离去,获得人身之后;
知恩者、具戒者,我将广行众善。”
显示巴利原文 ‘‘Sohaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ; Vadaññū sīlasampanno, kāhāmi kusalaṃ bahu’’nti. (pe. va. 805; jā. 1.4.56) –
他希望以这首偈颂作为故事缘起。第三:显示巴利原文
Imaṃ gāthaṃ vatthukāmo ahosi. Tatiyo –
既无边际,何处更有边际?边际亦不显现;
彼时所造之恶业,实属你我,贤者。
显示巴利原文 ‘‘Natthi anto kuto anto, na anto paṭidissati; Tadā hi pakataṃ pāpaṃ, mama tuyhañca mārisā’’ti. (pe. va. 803; jā. 1.4.55) –
他希望以此偈颂作为故事缘起。第四:显示巴利原文
Imaṃ gāthaṃ vatthukāmo ahosi. Catuttho –
我们曾过着邪恶的生活,于财物现前时,却不曾布施;
当财富存在时,我们未曾为自己作洲岛。
显示巴利原文 ‘‘Dujjīvitamajīvimhā, ye sante na dadamhase; Vijjamānesu bhogesu, dīpaṃ nākamha attano’’ti. (pe. va. 804; jā. 1.4.53) –
这就是那首偈颂。他们无力将此偈完整说出,只能逐字吐露,便就地沉没了。大王,那些地狱众生就这样随各自所造之业而哀号。您听见那声音,既不减损,也无增益。然而,杀害如此众多的众生,那业实在沉重。’他以地狱的怖畏呵责之后,宣说了法义的开示。国王对十力者生起净信,说道:‘我放还它们,施与性命,让它们食青草、饮凉水,令凉风吹拂其身。’随后向众人命令:‘去,把它们放了!’那些人便赶走婆罗门,从束缚中释放了这众生群,并在全城击响了法鼓。显示巴利原文
Imaṃ . Te imā gāthā vattuṃ asakkontā ekekaṃ akkharaṃ vatvā tattheva nimuggā. Iti, mahārāja, te nerayikasattā yathākammena viraviṃsu. Tassa saddassa sutapaccayā tuyhaṃ hāni vā vuḍḍhi vā natthi. Ettakānaṃ pana pasūnaṃ ghātanakammaṃ nāma bhāriyanti nirayabhayena tajjetvā dhammakathaṃ kathesi. Rājā dasabale pasīditvā, ‘‘muñcāmi, nesaṃ jīvitaṃ dadāmi, haritāni ceva tiṇāni khādantu, sītalāni ca pānīyāni pivantu, sīto ca nesaṃ vāto upavāyatū’’ti vatvā, ‘‘gacchatha hārethā’’ti manusse āṇāpesi. Te gantvā brāhmaṇe palāpetvā taṃ pāṇasaṅghaṃ bandhanato mocetvā nagare dhammabheriṃ carāpesuṃ.
那时,国王坐在十力者身旁,说道:“尊者,所谓‘一夜’本为三更,而我今日觉得,这两夜仿佛并成了一夜。”那个男子也坐在那里,说道:“尊者,所谓‘一由旬’本为四俱卢舍,而我今日觉得,这两由旬仿佛合为一由旬。”于是,世尊便以国王、那男子以及地狱众生为缘,在《法句》中宣说了此偈——清醒者觉得夜漫长,疲惫者觉得由旬漫长,而对不了知正法的愚者而言,这无始的轮回更是漫漫无际。显示巴利原文
Atha rājā dasabalassa santike nisinno āha – ‘‘bhante, ekaratti nāma tiyāmā hoti, mayhaṃ pana ajja dve rattiyo ekato ghaṭitā viya ahesu’’nti. Sopi puriso tattheva nisinno āha – ‘‘bhante, yojanaṃ nāma catugāvutaṃ hoti, mayhaṃ pana ajja dve yojanāni ekato katāni viya ahesu’’nti. Atha bhagavā – ‘‘jāgarassa tāva rattiyā dīghabhāvo pākaṭo, santassa yojanassa dīghabhāvo pākaṭo, vaṭṭapatitassa pana bālaputhujjanassa anamataggasaṃsāravaṭṭaṃ ekantadīghamevā’’ti rājānañca tañca purisaṃ nerayikasatte ca ārabbha dhammapade imaṃ gāthaṃ abhāsi –
清醒者的夜漫长,疲惫者的由旬漫长;不了知正法的愚者,轮回漫漫无有边际。
不知正法的愚人,轮回便极其漫长。(《法句经》60)
显示巴利原文 ‘‘Dīghā jāgarato ratti, dīghaṃ santassa yojanaṃ; Dīgho bālānaṃ saṃsāro, saddhammaṃ avijānata’’nti. (dha. pa. 60);
偈颂结束时,那女子的丈夫证得了入流果。所谓“知此义已”,就是了知了这个道理之后。显示巴利原文
Gāthāpariyosāne so itthisāmiko puriso sotāpattiphale patiṭṭhahi. Etamatthaṃ viditvāti etaṃ kāraṇaṃ jānitvā.
关于“谷摄”等词——据说在古王时代,有“谷摄”、“人摄”、“善投索”、“语施”这四种摄持世间的方法,诸王即以此统理世间。其中,从成熟的谷物中抽取十分之一份额,称为“谷摄”,意思是在谷物成就这件事上具有智慧。供给大勇士们六个月的饭食与薪饷,称为“人摄”,意思是在摄持众人这件事上具有智慧。向贫者取得契券后,在三年内免息贷给大约一千、两千的财物,称为“善投索”。这种方法能妥善地将众人系缚,犹如拴在心上一般令其安住,因此称为“善投索”。以“我儿、舅父”等亲切的方式说出柔和的话语,称为“语施”,意思即是可爱之语。如此以四摄事统理的国土,便会富足、繁荣、饮食丰盛、安宁无灾。人们欢喜愉悦,将幼儿抱在胸前跳舞,敞开着门户过日子。由于屋门都没有门闩,这种情况便称为“无闩”。这是古老的传统。显示巴利原文
Assamedhantiādīsu – porāṇarājakāle kira sassamedhaṃ purisamedhaṃ sammāpāsaṃ vācāpeyyanti cattāri saṅgahavatthūni ahesuṃ, yehi rājāno lokaṃ saṅgaṇhiṃsu. Tattha nipphannasassato dasamabhāgaggahaṇaṃ sassamedhaṃ nāma, sassasampādane medhāvitāti attho. Mahāyodhānaṃ chamāsikaṃ bhatta-vetanānuppadānaṃ purisamedhaṃ nāma, purisasaṅgaṇhane medhāvitāti attho. Daliddamanussānaṃ hatthato lekhaṃ gahetvā tīṇi vassāni vināva vaḍḍhiyā sahassadvisahassamattadhanānuppadānaṃ sammāpāsaṃ nāma. Tañhi sammā manusse pāseti, hadaye bandhitvā viya ṭhapeti, tasmā sammāpāsanti vuccati. ‘‘Tāta mātulā’’tiādinā nayena saṇhavācābhaṇanaṃ vācāpeyyaṃ nāma, piyavācāti attho. Evaṃ catūhi saṅgahavatthūhi saṅgahitaṃ raṭṭhaṃ iddhañceva hoti phītañca pahūtaannapānaṃ khemaṃ nirabbudaṃ. Manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharadvārā viharanti. Idaṃ gharadvāresu aggaḷānaṃ abhāvato niraggaḷanti vuccati. Ayaṃ porāṇikā paveṇī.
然而到了后来,在甘蔗王的时代,婆罗门们将这四摄事与国土的繁荣局面颠倒过来,本末倒置,制造了以马祭、人祭等为首的五种祭祀。其中,“在这种祭祀中杀马”,所以称为「马祭」。此祭祀需以两种圆满方式供奉,有二十一柱,仅在中日当天就要宰杀九十七种、五百头牲畜,极为惨烈,并且除了土地和人口之外,要施舍其余一切财富。“在这种祭祀中杀人”,所以称为「人祭」。此祭祀需以四种圆满方式供奉,并且要连同土地一起,施舍像马祭中所说的那种财富。“在这里投掷量绳”,所以称为「善投索祭」。这是对一种名为“一夜祭”的祭祀的称谓,这种祭祀需日复一日地抛掷量绳,在绳索落下的地方设置祭坛,用可移动的柱子等物进行供奉,并从萨罗斯瓦蒂河沉没处开始,逆流而上行进来进行祭祀。“在这里饮用勇力”,所以称为「勇力饮祭」。这是对一种祭祀的称谓,这种祭祀需以一种圆满方式,用十七头牲畜来供奉,用孟加拉苹果树作为柱,并施舍十七种物品。“这里没有门”显示巴利原文
Aparabhāge pana okkākarājakāle brāhmaṇā imāni cattāri saṅgahavatthūni imañca raṭṭhasampattiṃ parivattetvā uddhaṃmūlakaṃ katvā assamedhaṃ purisamedhanti ādike pañca yaññe nāma akaṃsu. Tesu assamettha medhanti vadhantīti assamedho. Dvīhi pariyaññehi yajitabbassa ekavīsatiyūpassa ekasmiṃ majjhimadivaseyeva sattanavutipañcapasusataghātabhiṃsanassa ṭhapetvā bhūmiñca purise ca avasesasabbavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Purisamettha medhantīti purisamedho. Catūhi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Sammamettha pāsentīti sammāpāso. Divase divase sammaṃ khipitvā tassa patitokāse vediṃ katvā saṃhārimehi yūpādīhi sarassatinadiyā nimuggokāsato pabhuti paṭilomaṃ gacchantena yajitabbassa satrayāgassetaṃ adhivacanaṃ. Vājamettha pivantīti vājapeyyo. Ekena pariyaññena sattarasahi pasūhi yajitabbassa beluvayūpassa sattarasakadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo. Navahi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā ca purisehi ca assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa sabbamedhapariyāyanāmassa assamedhavikappassevetaṃ adhivacanaṃ. Mahārambhāti mahākiccā mahākaraṇīyā. Sammaggatāti sammā paṭipannā buddhādayo. Nirārambhāti appatthā appakiccā. Yajanti anukulanti anukulesu yajanti, yaṃ niccabhattādi pubbapurisehi paṭṭhapitaṃ, taṃ aparāparaṃ anupacchinnattā manussā dadantīti attho. Navamaṃ.
第十《束缚经》注疏显示巴利原文
10. Bandhanasuttavaṇṇanā
121 在第十经中,“尊者,此处国王……”这句话,是比丘们向那些人讲述阿难尊者所做的善巧事的缘由时所禀告的。据说,国王有一块帝释天王赐给库萨王的八面宝石,作为传家宝世代相传。一次,国王要装饰打扮时,吩咐说:“把那个宝石拿来。”人们禀告说:“我们在存放的地方找不到了。”国王便下令捆起内宫侍从,说道:“找到宝石交出来!”阿难尊者见到那些侍从后,便教给藏宝石的人一个方法。他们将此法禀告国王。国王说:“那位尊者是智者,你们就照尊者的话做。”于是,看守宝石的人在宫院里放了一口水缸,用粗麻布围起来,然后对侍从们说:“你们披上布,走进去,把手伸进水缸。”偷宝石的人心想:“国王的财物,既不能丢,也不能用。”他便回家,把宝石藏在腋下,披上布衣回来,将宝石投入水缸后离去。众人散去后,国王的人伸手进水缸,发现了宝石,取出交给了国王。于是大众喧哗起来:“听说这宝石是按阿难尊者开示的方法找到的。”比丘们为了将此缘由禀告如来,便述说了这件事。显示巴利原文
121. Dasame idha, bhante, raññāti idaṃ te bhikkhū tesu manussesu ānandattherassa sukatakāraṇaṃ ārocentā ārocesuṃ. Rañño kira sakkena kusarājassa dinno aṭṭhavaṅko maṇi paveṇiyā āgato. Rājā alaṅkaraṇakāle taṃ maṇiṃ āharathāti āha. Manussā ‘‘ṭhapitaṭṭhāne na passāmā’’ti ārocesuṃ. Rājā antogharacārino ‘‘maṇiṃ pariyesitvā dethā’’ti bandhāpesi. Ānandatthero te disvā maṇipaṭisāmakānaṃ ekaṃ upāyaṃ ācikkhi . Te rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘paṇḍito thero, therassa vacanaṃ karothā’’ti. Paṭisāmakamanussā rājaṅgaṇe udakacāṭiṃ ṭhapetvā sāṇiyā parikkhipāpetvā te manusse āhaṃsu – ‘‘sāṭakaṃ pārupitvā ettha gantvā hatthaṃ otārethā’’ti. Maṇicoro cintesi – ‘‘rājabhaṇḍaṃ vissajjetuṃ vā valañjetuṃ vā na sakkā’’ti. So gehaṃ gantvā maṇiṃ upakacchake ṭhapetvā sāṭakaṃ pārupitvā āgamma udakacāṭiyaṃ pakkhipitvā pakkāmi. Mahājane paṭikkante rājamanussā cāṭiyaṃ hatthaṃ otāretvā maṇiṃ disvā āharitvā rañño adaṃsu. ‘‘Ānandattherena kira dassitanayena maṇi diṭṭho’’ti mahājano kolāhalaṃ akāsi. Te bhikkhū taṃ kāraṇaṃ tathāgatassa ārocentā imaṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Satthā – ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, yaṃ ānando manussānaṃ hatthāruḷhamaṇiṃ āharāpeyya , yattha pubbe paṇḍitā attano ñāṇe ṭhatvā ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattānaṃ tiracchānagatānampi hatthāruḷhaṃ bhaṇḍaṃ āharāpetvā rañño adaṃsū’’ti vatvā –
“于显赫处求勇士”:指在高处、显要之处,人们寻求勇士;“于谋臣中求不轻率”:指在谋臣之中,人们寻求不轻率、沉稳的人。
“于饮食中求可爱”:指在饮食方面,人们寻求合意与喜爱之物;“于利益生起时求智者”:指每当有利益之事发生,人们便会寻求智者。
显示巴利原文 ‘‘Ukkaṭṭhe sūramicchanti, mantīsu akutūhalaṃ; Piyañca annapānamhi, atthe jāte ca paṇḍita’’nti. (jā. 1.1.92) –
便开示了《大萨拉本生经》。显示巴利原文
Mahāsārajātakaṃ kathesi.
“那并非坚固”:他们不说那铁制等物是坚固的束缚。“凡铁所成者”:指凡以铁制成的束缚。“极染著者”:即极度染著,或因执著其为坚实而被染著,意为以“此中有坚实”之想而生染著。“期望”:即爱著、渴望。“据说”:他们如此称说。“能牵引者”:指能拖拽至四恶趣者。“松弛”:指不像铁制等束缚那样妨碍威仪而系缚;因为被那种束缚系缚的人,仍能远赴他国。“难解脱”:指除了出世间智之外,无法被解脱。第十经。显示巴利原文
Na taṃ daḷhanti taṃ bandhanaṃ thiranti na kathenti. Yadāyasanti yaṃ āyasā kataṃ. Sārattarattāti suṭṭhu rattarattā, sārattena vā rattā sārattarattā, sāraṃ idanti maññanāya rattāti attho. Apekkhāti ālayo nikanti. Āhūti kathenti. Ohārinanti catūsu apāyesu ākaḍḍhanakaṃ. Sithilanti na āyasādibandhanaṃ viya iriyāpathaṃ nivāretvā ṭhitaṃ. Tena hi bandhanena baddhā paradesampi gacchantiyeva. Duppamuñcanti aññatra lokuttarañāṇena muñcituṃ asakkuṇeyyanti. Dasamaṃ.
《七位结发者经》注。显示巴利原文
1. Sattajaṭilasuttavaṇṇanā
122 122. 第二品第一经:“在东园鹿子母讲堂”:指在名为东园的精舍中,鹿子母的讲堂。这里有一段次第的叙述——在过去十万劫前,有一位近事女邀请莲华上佛世尊,向以佛为首的比丘僧团供养了十万大施,并在世尊足下顶礼后发愿:“愿我于未来,能成为如您一般的佛陀的首席近事女。”她在天界与人界流转百劫之后,到了我们世尊的时代,在跋提城的达南佳亚长者(门达咖之子)家中,于须摩那天后的母胎中结生。出生时,他们为她取名毘舍佉。当世尊前往跋提城时,她与五百位少女一同去迎接世尊,初次见面时便证得了入流果。后来在舍卫城,她嫁给了鹿子长者的儿子富那瓦达咖童子。在那里,鹿子长者让她居于母亲的位置,她因此被称为“鹿子母”。以上发生在她所建造的讲堂中。显示巴利原文
122. Dutiyavaggassa paṭhame pubbārāme migāramātupāsādeti pubbārāmasaṅkhāte vihāre migāramātuyā pāsāde. Tatrāyaṃ anupubbikathā – atīte satasahassakappamatthake ekā upāsikā padumuttaraṃ bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa satasahassadānaṃ datvā bhagavato pādamūle nipajjitvā – ‘‘anāgate tumhādisassa buddhassa aggupaṭṭhāyikā homī’’ti patthanaṃ akāsi. Sā kappasatasahassaṃ devesu ca manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle bhaddiyanagare meṇḍakaputtassa dhanañcayaseṭṭhino gehe sumanadeviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi . Jātakāle cassā visākhāti nāmaṃ akaṃsu. Sā yadā bhagavā bhaddiyanagaraṃ agamāsi, tadā pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ bhagavato paccuggamanaṃ gatā paṭhamadassanamhiyeva sotāpannā ahosi. Aparabhāge sāvatthiyaṃ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṃ gatā. Tattha naṃ migāraseṭṭhi mātiṭṭhāne ṭhapesi, tasmā migāramātāti vuccati. Tāya kārite pāsāde.
“在门楼之外”:这是指殿堂的门楼之外,而非寺院的门楼。据说,那座殿堂如同铜殿一般,四周环绕着带有四个门楼的围墙。他在东边门楼的外面、殿堂的阴影中,面朝东方,坐在特设的殊胜佛座上。显示巴利原文
Bahi dvārakoṭṭhaketi pāsādadvārakoṭṭhakassa bahi, na vihāradvārakoṭṭhakassa. So kira pāsādo lohapāsādo viya samantā catudvārakoṭṭhakayuttena pākārena parikkhitto. Tesu pācīnadvārakoṭṭhakassa bahi pāsādacchāyāyaṃ pācīnalokadhātuṃ olokento paññatte varabuddhāsane nisinno hoti.
“腋毛、指甲、体毛丛生”:指腋毛、指甲、体毛都长得很长,即在这些部位长着长毛和长指甲。“各种杂囊”:指种种不同的囊袋,里面装着出家人所用的各种资具行李。“在不远处经过”:即取近道进入城中。“我,大王,尊者”:意为“尊者,我是憍萨罗王波斯匿,你们知道我的名字”。那么,国王坐在世间最尊贵者身边,为何对这些裸形、毫无威仪的人合掌呢?是为了摄受他们。他心中这样思惟:“如果我对他们连这一点表示都不做,他们就会把自己看到、听到的事隐瞒起来,然后说:‘我们抛下了妻儿,为了这件事忍受粗劣的饮食、艰苦的住处等等,可是这个人竟然连对我们合掌都不肯。’但如果我这样做了,他们就不会再隐瞒,会把事情说出来。”因此,他就这样做了。而且,这也是为了了知大师内心的意趣而做的。显示巴利原文
Parūḷhakacchanakhalomāti parūḷhakacchā parūḷhanakhā parūḷhalomā, kacchādīsu dīghalomā dīghanakhā cāti attho. Khārivividhanti vividhakhāriṃ nānappakārakaṃ pabbajitaparikkhārabhaṇḍakaṃ. Avidūre atikkamantīti avidūramaggena nagaraṃ pavisanti. Rājāhaṃ, bhanteti ahaṃ, bhante, rājā pasenadi kosalo, mayhaṃ nāmaṃ tumhe jānāthāti. Kasmā pana rājā loke aggapuggalassa santike nisinno evarūpānaṃ naggabhogganissirikānaṃ añjaliṃ paggaṇhātīti. Saṅgaṇhanatthāya. Evaṃ hissa ahosi – ‘‘sacāhaṃ ettakampi etesaṃ na karissāmi , ‘mayaṃ puttadāraṃ pahāya etassatthāya dubbhojanadukkhaseyyādīni anubhoma, ayaṃ amhākaṃ añjalimattampi na karotī’ti attanā diṭṭhaṃ sutaṃ paṭicchādetvā na katheyyuṃ. Evaṃ kate pana anigūhitvā kathessantī’’ti. Tasmā evamakāsi. Apica satthu ajjhāsayajānanatthaṃ evamakāsi.
“迦尸栴檀”:指极细滑的栴檀香木。“花、香、涂香”:指为了色泽与芳香而佩戴花环,为了散发香气而持香,为了色泽与芳香而涂抹香粉。显示巴利原文
Kāsikacandananti saṇhacandanaṃ. Mālāgandhavilepananti vaṇṇagandhatthāya mālaṃ, sugandhabhāvatthāya gandhaṃ, vaṇṇagandhatthāya vilepanañca dhārentena.
“由共住”:即通过共住。戒行应被了知,意思是:与他共住、亲近者,应当知道此人是具戒者还是破戒者。而且,这种戒行需要经过长时间才能了知,不是短时间就能知道的。因为仅一两天,一个人无法表现出自我约束和防护根门的样子。“由注意”:指内心想着“我要把握他的戒行”,唯有通过用心注意、不断省察的人,才能对此了知,而不是用别的方式。“由有慧”:就是说,只有具备智慧的有慧者才能了知;因为愚人即使用心注意,也没有能力了知。显示巴利原文
Saṃvāsenāti sahavāsena. Sīlaṃ veditabbanti ayaṃ susīlo vā dussīlo vāti saṃvasantena upasaṅkamantena jānitabbo. Tañca kho dīghena addhunā na ittaranti tañca sīlaṃ dīghena kālena veditabbaṃ, na ittarena. Dvīhatīhañhi saṃyatākāro ca saṃvutindriyākāro ca na sakkā dassetuṃ. Manasikarotāti sīlamassa pariggahessāmīti manasikarontena paccavekkhanteneva sakkā jānituṃ, na itarena. Paññavatāti tampi sappaññeneva paṇḍitena. Bālo hi manasikarontopi jānituṃ na sakkoti.
“由言说”:即通过交谈而了知。显示巴利原文
Saṃvohārenāti kathanena.
凡在人间,依言说谋生者;
婆悉吒!你当这样知:此人是商人,非婆罗门。
显示巴利原文 ‘‘Yo hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati; Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, vāṇijo so na brāhmaṇo’’ti. (ma. ni. 2.457) –
此处,“言说”即是世俗的言语。在“有四圣说、四非圣说”一句中,它指“思”(意志);在“数、指示、施设、言说”一句中,它指“施设”(概念);在“他仅仅以言说而说”一句中,它指“话语”。而这里所取的正是“话语”之意。因为有些人,当面所说与背后所言对不上,背后所言又与当面所说对不上;先前所说与后来所言对不上,后来所言与先前所说也对不上。只要与他交谈,便能了知:“此人不清净。”然而,持戒清净者,先前所说与后来所言一致,后来所言与先前所说也一致;当面所说与背后所言相符,背后所言与当面所说也相符。因此,为表明通过交谈即可了解此人清净与否,大师才如此开示。显示巴利原文
Ettha hi byavahāro vohāro nāma. ‘‘Cattāro ariyavohārā cattāro anariyavohārā’’ti (dī. ni. 3.313) ettha cetanā. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti (dha. sa. 1313-1315) ettha paññatti. ‘‘Vohāramattena so vohareyyā’’ti (saṃ. ni. 1.25) ettha kathā vohāro. Idhāpi esova adhippeto. Ekaccassa hi sammukhā kathā parammukhāya kathāya na sameti, parammukhā kathā ca sammukhāya kathāya, tathā purimakathā ca pacchimakathāya, pacchimakathā ca purimakathāya. So kathenteneva sakkā jānituṃ ‘‘asuci eso puggalo’’ti. Sucisīlassa pana purimaṃ pacchimena, pacchimañca purimena sameti, sammukhākathitaṃ parammukhākathitena, parammukhākathitañca sammukhākathitena, tasmā kathentena sakkā sucibhāvo jānitunti pakāsento evamāha.
“力”指智慧力。无智慧力者,灾祸起时,犹如走进一间无门的房子,全然不知应取何物、该作何事,只能四处乱转。所以世尊说:“大王,于危难中,当以力来辨别。”“论议”即交谈。愚者之言如水上浮泡,浮泛无定;智者说法时,辩才则如泉涌不绝。正如观水泡可知鱼之大小。“密探”指暗中潜行侦查的人;即便在山中活动的探子,也属低处潜行。“悄悄地”指秘密靠近探查,意谓将各种动向悉皆摸清。“尘垢”即灰尘与污垢。“依据色彩形貌”指凭借色泽与外形加以判断。“粗略观察”指仅凭草率一瞥。“依据表征”指借助随身携带的器物来判别。“如同仿制的黏土耳环”意谓看似金耳环,实为黏土所制的伪品。“铜钱”指半文铜币。这是第一点。显示巴利原文
Thāmoti ñāṇathāmo. Yassa hi ñāṇathāmo natthi, so uppannesu upaddavesu gahetabbaggahaṇaṃ katabbakiccaṃ apassanto advāragharaṃ paviṭṭho viya carati. Tenāha āpadāsu kho, mahārāja, thāmo veditabboti. Sākacchāyāti saṃkathāya. Duppaññassa hi kathā udake geṇḍu viya uppalavati, paññavato kathentassa paṭibhānaṃ anantaraṃ hoti. Udakavipphanditeneva hi maccho khuddako vā mahanto vāti ñāyati. Ocarakāti heṭṭhācarakā. Carā hi pabbatamatthakena carantāpi heṭṭhā – carakāva honti. Ocaritvāti avacaritvā vīmaṃsitvā, taṃ taṃ pavattiṃ ñatvāti attho. Rajojallanti rajañca jallañca. Vaṇṇarūpenāti vaṇṇasaṇṭhānena. Ittaradassanenāti lahukadassanena. Viyañjanenāti parikkhārabhaṇḍakena. Patirūpako mattikākuṇḍalovāti suvaṇṇakuṇḍalapatirūpako mattikākuṇḍalova. Lohaḍḍhamāsoti lohaḍḍhamāsako. Paṭhamaṃ.
.第二《五王经》注释显示巴利原文
2. Pañcarājasuttavaṇṇanā
123 123. 第二部经中,“色”指青、黄等不同类别的色所缘。“诸欲中最上者”意谓于诸欲中最为殊胜、最上,这是从看重色的人的角度而说。对其余诸欲,道理亦同。“当……时”即“于……之时”。“以可意为终极”即以可意为圆满、以可意为边际。此处,可意有两种:个人之可意与大众公认之可意。所谓个人之可意,即对某人为合意、称心,而他人则觉不合意、不称心的情形。例如,边地之人觉得蛆虫可口、称心、合意,但中部地区之人却视其为极为可厌;中部居民喜食孔雀肉等,而边地居民又觉得这些东西极为可厌。此即个人之可意。另一种则为大众公认之可意。显示巴利原文
123. Dutiye rūpāti nīlapītādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ. Kāmānaṃ agganti etaṃ kāmānaṃ uttamaṃ seṭṭhanti rūpagaruko āha. Sesesupi eseva nayo. Yatoti yadā. Manāpapariyantanti manāpanipphattikaṃ manāpakoṭikaṃ. Tattha dve manāpāni puggalamanāpaṃ sammutimanāpañca. Puggalamanāpaṃ nāma yaṃ ekassa puggalassa iṭṭhaṃ kantaṃ hoti, tadeva aññassa aniṭṭhaṃ akantaṃ. Paccantavāsīnañhi gaṇḍuppādāpi iṭṭhā honti kantā manāpā, majjhimadesavāsīnaṃ atijegucchā. Tesañca moramaṃsādīni iṭṭhāni honti, itaresaṃ tāni atijegucchāni. Idaṃ puggalamanāpaṃ. Itaraṃ sammutimanāpaṃ.
所谓可意与不可意所缘,在世间的并非天生便已划定,须经分析才能阐明。分析时,不应以那些极有权势者,如大共许王、大善见王、法阿育王等作为划分标准。因为即使微小如灯焰的所缘,在他们心中也常显得不合意。也不应以极度贫困、饮食匮乏者作为标准,因为对他们来说,即使是稗糠饭、腐肉汁,也甘如甘露。应取中等阶层之人,如会计官、大臣、富豪、居士、商人等,他们有时觉得可意,有时觉得不可意,依此来划分。而且,这种所缘并不能为速行心划定界限。因为速行心对于可意对象会贪着,对于不可意对象同样会贪着;对于可意对象会厌恶,对于不可意对象同样会厌恶。真正能界定可意与不可意的,是异熟心。纵然那些邪见者见到佛、僧团、大塔等殊胜的所缘时,会闭上眼睛,心中生起忧恼;听到法音时,会捂住耳朵,但他们的眼识与耳识,其实仍是善异熟。尽管食粪猪在闻到粪便的气味时,会生起喜悦,心想‘我们有吃的了’,但在见到粪便时,它的眼识;在嗅到气味时,它的鼻识;在尝显示巴利原文
Iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ nāma loke paṭivibhattaṃ natthi, vibhajitvā pana dassetabbaṃ. Vibhajantena ca na atiissarānaṃ mahāsammatamahāsudassanadhammāsokādīnaṃ vasena vibhajitabbaṃ. Tesañhi dippakappampi ārammaṇaṃ amanāpaṃ upaṭṭhāti. Atiduggatānaṃ dullabhannapānānaṃ vasenapi na vibhajitabbaṃ. Tesañhi kaṇājakabhattasitthānipi pūtimaṃsassa rasopi atimadhuro amatasadiso hoti. Majjhimānaṃ pana gaṇakamahāmattaseṭṭhi kuṭumbikavāṇijādīnaṃ kālena iṭṭhaṃ kālena aniṭṭhaṃ labhamānānaṃ vasena vibhajitabbaṃ. Tañca panetaṃ ārammaṇaṃ javanaṃ paricchindituṃ na sakkoti. Javanañhi iṭṭhepi rajjati aniṭṭhepi, iṭṭhepi dussati aniṭṭhepi. Ekantato pana vipākacittaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ paricchindati. Kiñcāpi hi micchādiṭṭhikā buddhaṃ vā saṅghaṃ vā mahācetiyādīni vā uḷārāni ārammaṇāni disvā akkhīni pidahanti domanassaṃ āpajjanti, dhammasaddaṃ sutvā kaṇṇe thakenti, cakkhuviññāṇasotaviññāṇāni pana tesaṃ kusalavipākāneva honti. Kiñcāpi gūthasūkarādayo gūthagandhaṃ ghāyitvā khādituṃ labhissāmāti somanassajātā honti, gūthadassane pana nesaṃ cakkhuviññāṇaṃ, tassa gandhaghāyane ghānaviññāṇaṃ, rasasāyane jivhāviññāṇañca akusalavipākameva hoti. Bhagavā pana puggalamanāpataṃ sandhāya te ca, mahārāja, rūpātiādimāha.
“旃檀指环”是那位在家居士的名字。“世尊于我心中显现”,意思是世尊令我心中现起一个理由,被我觉知。那时,五位国王佩戴着摩尼宝耳环,坐在布置好的游乐场中,凭借着巨大的王威与无上的自在财富而享乐。然而,当他们来到具足十力的世尊跟前,从站定的那一刻起,便见自己如同白昼的灯火、浇了水的炭火、日出时的萤火虫一般,光芒尽失、黯然失色;而那位如来,却以胜过他们百倍千倍的光辉,灿烂夺目。此时他心中便生起这样的感慨:“啊,被称为佛陀的觉者,真是伟大!”因此,他说出了这番话。显示巴利原文
Candanaṅgalikoti idaṃ tassa upāsakassa nāmaṃ. Paṭibhāti maṃ bhagavāti bhagavā mayhaṃ ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhāti paññāyati. Tassa te pañca rājāno āmuttamaṇikuṇḍale sajjitāya āpānabhūmiyā nisinnavaseneva mahatā rājānubhāvena paramena issariyavibhavena āgantvāpi dasabalassa santike ṭhitakālato paṭṭhāya divā padīpe viya udakābhisitte aṅgāre viya sūriyuṭṭhāne khajjopanake viya ca hatappabhe hatasobhe taṃ tathāgatañca tehi sataguṇena sahassaguṇena virocamānaṃ disvā, ‘‘mahantā vata bho buddhā nāmā’’ti paṭibhānaṃ udapādi. Tasmā evamāha.
“红睡莲”是莲花的同义词。“清晨”即相应之时。“可能”即存在。“香尚未散”指芬芳未消失。“辉煌者”指正自觉者。因为世尊从身体散发光芒,所以称为“辉煌者”。正如那名为红睡莲的莲花,在清晨刚刚绽放、芬芳尚未消散;同样,请看那辉煌的世尊,如同炽燃的太阳放射光芒,照耀虚空——这便是此处简要的含义。“覆盖世尊”意为供养给世尊。据说,这位居士心想:“这五位国王因为对如来的功德生起净信,给了我五件郁多罗僧,我也要把这些献给世尊。”如此思惟后,他便作了供养。以上是第二点。显示巴利原文
Kokanadanti padumassevetaṃ vevacanaṃ. Pātoti kālasseva. Siyāti bhaveyya. Avītagandhanti avigatagandhaṃ. Aṅgīrasanti sammāsambuddhaṃ. Bhagavato hi aṅgato rasmiyo nikkhamanti, tasmā aṅgīrasoti vuccati. Yathā kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pātova phullaṃ avītagandhaṃ siyā, evameva bhagavantaṃ aṅgīrasaṃ tapantaṃ ādiccamiva antalikkhe virocamānaṃ passāti ayamettha saṅkhepattho. Bhagavantaṃ acchādesīti bhagavato adāsīti attho. Lokavohārato panettha īdisaṃ vacanaṃ hoti. So kira upāsako – ‘‘ete tathāgatassa guṇesu pasīditvā mayhaṃ pañca uttarāsaṅge denti, ahampi te bhagavatova dassāmī’’ti cintetvā adāsi. Dutiyaṃ.
.第三《一斗饭经》注释显示巴利原文
3. Doṇapākasuttavaṇṇanā
124 在第三部经中,「吃一斗饭」指以一斗米煮成的饭,配上相应的汤与菜,意即他享用了一斗米所煮的膳食。「吃饱后」:平时他在消化掉饭后的疲倦、休息片刻后,才去礼敬佛陀。然而那一天,他正吃饭时便忆念起十力世尊,于是洗手后便直接出发了。「喘着粗气」:当他行进时,由于饭菜引起的强烈燥热生起,所以发出粗重的喘息,身上也沁出了汗珠。随从们站在他两侧用双扇为他扇风,但他出于对佛陀的尊敬,不敢躺下休息。正是针对这一情形,才说“喘着粗气”。「诵出这首偈颂」:国王因饮食不知量而受苦,他想:“我要为他创造一个安适的方法。”这样思惟后,便诵出了此偈。「人」即指有情众生。「一百钱」:早餐花五十,晚餐花五十,合起来就是一百咖哈巴那。「受持记住」:他和国王同行了一小段路,问道:“大王,这把吉祥剑我要交给谁?”国王说:“交给某某。”他把剑交出后,来到十力世尊跟前,顶礼之后,便站立着说:“请说法偈吧,乔达摩尊者。”世尊说完后,他便领受并铭记在心。这就是“受持记住”的意思。显示巴利原文
124. Tatiye doṇapākakuranti doṇapākaṃ kuraṃ, doṇassa taṇḍulānaṃ pakkabhattaṃ tadūpiyañca sūpabyañjanaṃ bhuñjatīti attho. Bhuttāvīti pubbe bhattasammadaṃ vinodetvā muhuttaṃ vissamitvā buddhupaṭṭhānaṃ gacchati, taṃdivasaṃ pana bhuñjantova dasabalaṃ saritvā hatthe dhovitvā agamāsi. Mahassāsīti tassa gacchato balavā bhattaparīḷāho udapādi, tasmā mahantehi assāsehi assasati, gattatopissa sedabindūni muccanti, tamenaṃ ubhosu passesu ṭhatvā yamakatālavaṇṭehi bījanti, buddhagāravena pana nipajjituṃ na ussahatīti idaṃ sandhāya ‘‘mahassāsī’’ti vuttaṃ. Imaṃ gāthaṃ abhāsīti, rājā bhojane amattaññutāya kilamati, phāsu vihāraṃ dānissa karissāmīti cintetvā abhāsi. Manujassāti sattassa. Kahāpaṇasatanti pātarāse paṇṇāsaṃ sāyamāse paṇṇāsanti evaṃ kahāpaṇasataṃ. Pariyāpuṇitvāti raññā saddhiṃ thokaṃ gantvā ‘‘imaṃ maṅgalaasiṃ kassa dammi, mahārājā’’ti? Asukassa nāma dehīti so taṃ asiṃ datvā dasabalassa santikaṃ āgamma vanditvā ṭhitakova ‘‘gāthaṃ vadatha, bho gotamā’’ti vatvā bhagavatā vuttaṃ pariyāpuṇitvāti attho.
「在供饭时说话」:他是怎么说的?是依照世尊的教导说的。世尊是这样教导他的:“年轻人,不要像一个演员那样,逮着机会就随处念这首偈颂。你要站在国王用餐的地方,不要在刚一开始布施饭团之类的时候就开口,而要等到国王拿起最后一口饭团时再说。国王一听,就会把饭团丢掉。接着,等国王洗过手、撤下钵后,你再去数清剩饭的米粒,推算出相应适合的菜肴份量,第二天就照着那个精确的米量带来。如果在早餐时说过了,晚餐时就不要再说了。”他答应道:“好的!”便领受了。那一天,因为国王已经用过早餐,所以到了晚餐时,他就依照世尊的教导,念出了那首偈颂。国王一听到,便想起了十力世尊的话,直接把饭团丢回了钵里。等国王洗过手后,他们撤去钵,数清了饭粒,并据此推知了相配的菜肴份量。第二天,他们就带了恰好等量的米来。显示巴利原文
Bhattābhihāresudaṃ bhāsatīti kathaṃ bhāsati? Bhagavatā anusiṭṭhiniyāmena. Bhagavā hi naṃ evaṃ anusāsi – ‘‘māṇava, imaṃ gāthaṃ naṭo viya pattapattaṭṭhāne mā avaca, rañño bhuñjanaṭṭhāne ṭhatvā paṭhamapiṇḍādīsupi avatvā vosānapiṇḍe gahite vadeyyāsi, rājā sutvāva bhattapiṇḍaṃ chaḍḍessati. Atha rañño hatthesu dhotesu pātiṃ apanetvā sitthāni gaṇetvā tadupiyaṃ byañjanaṃ ñatvā punadivase tāvatake taṇḍule hāreyyāsi, pātarāse ca vatvā sāyamāse mā vadeyyāsī’’ti. So sādhūti paṭissuṇitvā taṃdivasaṃ rañño pātarāsaṃ bhutvā gatattā sāyamāse bhagavato anusiṭṭhiniyāmena gāthaṃ abhāsi . Rājā dasabalassa vacanaṃ saritvā bhattapiṇḍaṃ pātiyaṃyeva chaḍḍesi. Rañño hatthesu dhotesu pātiṃ apanetvā sitthāni gaṇetvā tadupiyaṃ byañjanaṃ ñatvā punadivase tattake taṇḍule hariṃsu.
「安住于以一碗饭为最高限量」:据说,这个年轻人天天都去如来那里,成了十力世尊身边亲近信赖的人。有一天,世尊问他:“国王一顿吃多少?”他回答:“一碗饭的量。”世尊便说:“这就够了,正是一个人的份量。从今天起,不必再说那首偈颂了。”就这样,国王便安住于那个食量了。「既具备现法利益,也具备后世利益」:在这里,令身体轻安简朴的利益,即称为「现法利益」;而戒行则称为「后世利益」。因为在饮食上知量,本身就是戒行的一部分。这是第三句的解释。显示巴利原文
Nāḷikodanaparamatāya saṇṭhāsīti so kira māṇavo divase divase tathāgatassa santikaṃ gacchati, dasabalassa vissāsiko ahosi. Atha naṃ ekadivasaṃ pucchi ‘‘rājā kittakaṃ bhuñjatī’’ti? So ‘‘nāḷikodana’’nti āha. Vaṭṭissati ettāvatā purisabhāgo esa, ito paṭṭhāya gāthaṃ mā vadīti. Iti rājā tattheva saṇṭhāsi. Diṭṭhadhammikena ceva atthena samparāyikena cāti ettha sallikhitasarīratā diṭṭhadhammikattho nāma, sīlaṃ samparāyikattho. Bhojane mattaññutā hi sīlaṅgaṃ nāma hotīti. Tatiyaṃ.
第一战斗经的注释显示巴利原文
4. Paṭhamasaṅgāmasuttavaṇṇanā
125 第四经中,“韦提希子”:“韦提希”此处是聪慧女性的代称,意为聪慧女子之子。“具备四支军队”指完整配备了象兵、马兵、车兵、步兵这四种兵种。“充分武装后”指通过系紧皮甲、扣上铠甲等方式完成装备。“在战场上会遇”即交战。为何会发生战争呢?据说,当初大科萨拉王把女儿嫁给频婆娑罗王时,将位于两国交界处、年税收十万钱的迦尸村作为嫁资给了女儿。后来阿阇世王杀害了父亲,其母亦因与丈夫分离之忧苦,不久便去世了。于是,波斯匿王心想:“阿阇世杀害了父母,那个村子本是我父的财产。”便为此提出索要。阿阇世王也想:“那是我母亲的财产。”就这样,为了争夺那个村子,这对舅甥便兵戎相见了。显示巴利原文
125. Catutthe vedehiputtoti vedehīti paṇḍitādhivacanametaṃ, paṇḍititthiyā puttoti attho. Caturaṅgininti hatthiassarathapattisaṅkhātehi catūhi aṅgehi samannāgataṃ. Sannayhitvāti cammapaṭimuñcanādīhi sannāhaṃ kāretvā. Saṅgāmesunti yujjhiṃsu. Kena kāraṇena? Mahākosalaraññā kira bimbisārassa dhītaraṃ dentena dvinnaṃ rajjānaṃ antare satasahassuṭṭhāno kāsigāmo nāma dhītu dinno. Ajātasattunā ca pitari mārite mātāpissa rañño viyogasokena nacirasseva matā. Tato rājā pasenadi kosalo – ‘‘ajātasattunā mātāpitaro māritā, mayhaṃ pitu santako gāmo’’ti tassatthāya aḍḍaṃ karoti. Ajātasattupi ‘‘mayhaṃ mātu santako’’ti tassa gāmassatthāya dvepi mātulabhāgineyyā yujjhiṃsu.
“恶友”:以提婆达多等人为友,故为恶友。这些人就是他的同伴,故为恶同伴。他的心只倾向于他们、完全随他们偏转,故为心随恶友偏斜。对于波斯匿王,则应从舍利弗长老等人的因缘,了知他具有善友等特质。“痛苦地躺卧”:指他因哀悼那些被缴获的象等,于痛苦中睡卧。这是世尊见到他当时另有获胜机缘后所说的话。“胜利生怨仇”:战胜的一方会结下怨仇,招来怀恨在心的仇敌。这是第四句。显示巴利原文
Pāpā devadattādayo mittā assāti pāpamitto. Teyevassa sahāyāti pāpasahāyo. Tesvevassa cittaṃ ninnaṃ sampavaṅkanti pāpasampavaṅko. Pasenadissa sāriputtattherādīnaṃ vasena kalyāṇamittāditā veditabbā. Dukkhaṃ setīti jitāni hatthiādīni anusocanto dukkhaṃ sayissati. Idaṃ bhagavā puna tassa jayakāraṇaṃ disvā āha. Jayaṃ veraṃ pasavatīti jinanto veraṃ pasavati, veripuggalaṃ labhati. Catutthaṃ.
5. 第二战斗经注释显示巴利原文
5. Dutiyasaṅgāmasuttavaṇṇanā
126 第五经中,“再次进军”:在战败遭责之际,波斯匿王心想:“不如去林园听听比丘们的交谈。”便于夜间前往。在那里,他听到一位名叫佛护的老比丘对法护老比丘说:“如果国王用此计策进攻,准能反败为胜。”波斯匿王听了这个取胜的方法后,便再次出兵。显示巴利原文
126. Pañcame abbhuyyāsīti parājaye garahappatto ‘‘ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ kathāsallāpaṃ suṇāthā’’ti rattibhāge buddharakkhitena nāma vuḍḍhapabbajitena dhammarakkhitassa vuḍḍhapabbajitassa ‘‘sace rājā imañca upāyaṃ katvā gaccheyya, puna jineyyā’’ti vuttajayakāraṇaṃ sutvā abhiuyyāsi.
「只要他还承受得起」:只要那掠夺者还觉得此事在他能力所及之内。「当他人时」:当别的人反过来掠夺时。「他们就掠夺」:指那些人反过来掠夺那个先前掠夺后安然而立的人。「就被掠夺」:指掠夺者自身遭到掠夺。「他确实这样以为『这是个好时机』」:那个最初的掠夺者心想:“现在正是一个下手的好因缘。”「当……时候」:指在未来的某个时刻。「胜利者终会遇见征服他的人」:取得胜利的人,日后也必定会遇上一个能彻底制伏他的征服者。「会遇见惹怒他的人」:指会遇到一个能狠狠打击他的人。「惹怒他的人」:即施以打击者。「由于业的逆转」:指业力的转化作用,也就是他之前掠夺行为所产生的果报成熟了。「那个被掠夺的人,也遭到掠夺」:原先的掠夺者,自己最终也会被别人掠夺。第五句。显示巴利原文
Yāvassa upakappatīti yāva tassa upakappati sayhaṃ hoti. Yadā caññeti yadā aññe. Vilumpantīti taṃ vilumpitvā ṭhitapuggalaṃ vilumpanti. Vilumpatīti vilumpiyati. Ṭhānaṃ hi maññatīti ‘‘kāraṇa’’nti hi maññati. Yadāti yasmiṃ kāle. Jetāraṃ labhate jayanti jayanto puggalo pacchā jetārampi labhati. Rosetāranti ghaṭṭetāraṃ. Rosakoti ghaṭṭako. Kammavivaṭṭenāti kammapariṇāmena, tassa vilumpanakammassa vipākadānena. So vilutto viluppatīti so vilumpako vilumpiyati. Pañcamaṃ.
6. 末利夫人经注释显示巴利原文
6. Mallikāsuttavaṇṇanā
127 127. 第六经中,「走近」:指末利夫人临盆时,将产房布置妥当,安排好守护后便走近。「不悦」:她心想:“我出身卑贱,女儿却得到了如此大的自在。她若能生下儿子,便会获得极大的恭敬;而今却衰损了。”为此心生不悦。「更好」:对于迟钝的人来说,女人比野干之子更好。「养育」:请养育。「皇」:称呼掌握天下的君王。「有公婆」:指有公婆等天神。「如此幸运的妻子」:指如此贤良的妻子。第六句。显示巴利原文
127. Chaṭṭhe upasaṅkamīti mallikāya deviyā gabbhavuṭṭhānakāle sūtigharaṃ paṭijaggāpetvā ārakkhaṃ datvā upasaṅkami. Anattamano ahosīti, ‘‘duggatakulassa me dhītu mahantaṃ issariyaṃ dinnaṃ, sace puttaṃ alabhissa, mahantaṃ sakkāraṃ adhigamissa, tato dāni parihīnā’’ti anattamano ahosi. Seyyāti dandhapaññasmā elamūgaputtato ekaccā itthīyeva seyyā. Posāti posehi. Janādhipāti janādhibhuṃ rājānaṃ ālapati. Sassudevāti sassusasuradevatā. Disampatīti disājeṭṭhakā. Tādisā subhagiyāti tādisāya subhariyāya. Chaṭṭhaṃ.
7. 不放逸经注释显示巴利原文
7. Appamādasuttavaṇṇanā
128 128. 第七经中,「一起执取后」:意思是拿起、采纳。「不放逸」:指能够去除放逸的那种不放逸。「包含」:指融汇、统摄。「正是这样」:就如象足迹能包容其他所有足迹一样,能去除放逸的不放逸也是如此,其余四种地的善法则如同其他足迹。这些善法都被含摄于不放逸中,运行于不放逸的范围内,正如其他足迹被含摄于象足迹中一样。而且,正如象足迹在其他足迹中最为上、最为殊胜,此处也显明不放逸在其他法中最为上首。因为,即使不放逸本身属于世间法,由于它能够带来广大法及出世间法的证得,故而也是最上的。显示巴利原文
128. Sattame samadhiggayhāti samadhiggaṇhitvā, ādiyitvāti attho. Appamādoti kārāpakaappamādo. Samodhānanti samavadhānaṃ upakkhepaṃ. Evameva khoti hatthipadaṃ viya hi kārāpakaappamādo, sesapadajātāni viya avasesā catubhūmakā kusaladhammā. Te hatthipade sesapadāni viya appamāde samodhānaṃ gacchanti, appamādassa anto parivattanti. Yathā ca hatthipadaṃ sesapadānaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ, evaṃ appamādo sesadhammānanti dasseti. Mahaggatalokuttaradhammānampi hesa paṭilābhakaṭṭhena lokiyopi samāno aggova hoti.
「称赞不放逸」:因为“欲求长寿等的人,所应做的正是不放逸”,所以他们唯称赞不放逸。或者说,由于智者在诸福德业中称赞不放逸,因此欲求长寿等的人,唯应行不放逸,这是其中的义理。「义解」:即目标的证得、利益的获得。第七句。显示巴利原文
Appamādaṃ pasaṃsantīti ‘‘etāni āyuādīni patthayantena appamādova kātabbo’’ti appamādameva pasaṃsanti. Yasmā vā puññakiriyāsu paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova kātabboti attho. Atthābhisamayāti atthapaṭilābhā. Sattamaṃ.
8. 善友经注释显示巴利原文
8. Kalyāṇamittasuttavaṇṇanā
129 129. 第八句中,“而那个的确是对善友的”:意指,此法唯有对善友才算被善加宣说,而非对恶友。何以故?虽然法对一切人都是善说的,然而,唯有善友在愿闻、生信时,法才能成就其义利,犹如药物只有在正确使用时方能显效,对其他人则不然。因此如此表述。而此处的“法”,应理解为教法。显示巴利原文
129. Aṭṭhame so ca kho kalyāṇamittassāti so cāyaṃ dhammo kalyāṇamittasseva svākkhāto nāma hoti, na pāpamittassāti. Kiñcāpi hi dhammo sabbesampi svākkhātova, kalyāṇamittassa pana sussūsantassa saddahantassa atthaṃ pūreti bhesajjaṃ viya vaḷañjantassa na itarassāti. Tenetaṃ vuttaṃ. Dhammoti cettha desanādhammo veditabbo.
「一半」:据说,长老在独处静思时这样想道:“这种沙门法,若具足教诫者、教示者这样的善知识,并且安住于自身精进的人,便能成就。它一半来自善知识,一半来自自身精进。”此时他心中又思量:“我安住于一分智,尚不能思惟无余的道理,应当向导师请教以断此疑。”于是他便走近导师,如此请问。「梵行」:指圣道。所谓“善友性”:意思是,这种名为善友性的品质,是梵行的一半,也就是说,有一半是从那里来的。因此长老说:“正见等诸法,一半一半来自善知识,一半一半来自自身精进。”虽然长老作如此想,但正如依靠许多石柱撑起的建筑,不能说“这一部分由此柱撑起,那一部分由彼柱撑起”;又如依靠父母出生的孩子,不能说“这一部分从母亲而来,那一部分从父亲而来”。同样地,此处的法也是不可分割的,无法确切厘清正见等究竟有多少由善知识生起,有多少由自身精进生起。不过,长老是本着“善友性能带来一半功德”之意而说其为一半;而世尊则是本着“善友性能带来全部功德”之意,而说其为全体。这里所说的“善友性”,被称为“前分获得的支分”。从义理上说,显示巴利原文
Upaḍḍhamidanti thero kira rahogato cintesi – ‘‘ayaṃ samaṇadhammo nāma ovādake anusāsake kalyāṇamitte sati paccattapurisakāre ṭhitassa sampajjati, upaḍḍhaṃ kalyāṇamittato hoti, upaḍḍhaṃ paccattapurisakārato’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘ahaṃ padesañāṇe ṭhito nippadesaṃ cintetuṃ na sakkomi, satthāraṃ pucchitvā nikkaṅkho bhavissāmī’’ti. Tasmā satthāraṃ upasaṅkamitvā evamāha. Brahmacariyassāti ariyamaggassa. Yadidaṃ kalyāṇamittatāti yā esā kalyāṇamittatā nāma, sā upaḍḍhaṃ, tato upaḍḍhaṃ āgacchatīti attho. Iti therena ‘‘upaḍḍhupaḍḍhā sammādiṭṭhiādayo kalyāṇamittato āgacchanti, upaḍḍhupaḍḍhā paccattapurisakārato’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi therassa ayaṃ manoratho, yathā pana bahūhi silāthambhe ussāpite, ‘‘ettakaṃ ṭhānaṃ asukena ussāpitaṃ, ettakaṃ asukenā’’ti vinibbhogo natthi, yathā ca mātāpitaro nissāya uppannesu puttesu ‘‘ettakaṃ mātito nibbattaṃ, ettakaṃ pitito’’ti vinibbhogo natthi, evaṃ idhāpi avinibbhogadhammo hesa, ‘‘ettakaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ kalyāṇamittato nibbattaṃ, ettakaṃ paccattapurisakārato’’ti na sakkā laddhuṃ, kalyāṇamittatāya pana upaḍḍhaguṇo labbhatīti therassa ajjhāsayena upaḍḍhaṃ nāma jātaṃ, sakalaguṇo paṭilabbhatīti bhagavato ajjhāsayena sakalaṃ nāma jātaṃ. Kalyāṇamittatāti cetaṃ pubbabhāgapaṭilābhaṅgaṃ nāmāti gahitaṃ. Atthato kalyāṇamittaṃ nissāya laddhā sīlasamādhivipassanāvasena cattāro khandhā. Saṅkhārakkhandhotipi vadantiyeva.
“阿难,不要这样说”:阿难,不要这样说。你是多闻者,已证得有学的四无碍解,领受了八种恩惠来侍奉我,又具足四种稀有未曾有法。依你的身份,这样说是不妥当的。阿难,这整个梵行,也就是所谓‘善友’,确实就是它的全部。世尊这样说,是着眼于这层含义:四圣道、四圣果、三明、六通,所有这一切,确实都是以善友为根本的。现在,为了通过言语来阐明其原因,便说出‘于善友’等语句。其中,‘可期望的’:指应当被期望的、应当希求的,意思是这必定会存在。显示巴利原文
Mā hevaṃ, ānandāti, ānanda, mā evaṃ abhaṇi, bahussuto tvaṃ sekhapaṭisambhidappatto aṭṭha vare gahetvā maṃ upaṭṭhahasi, catūhi acchariyabbhutadhammehi samannāgato, tādisassa evaṃ kathetuṃ na vaṭṭati. Sakalameva hidaṃ, ānanda, brahmacariyaṃ, yadidaṃ kalyāṇamittatāti idaṃ bhagavā – ‘‘cattāro maggā cattāri phalāni tisso vijjā cha abhiññā sabbaṃ kalyāṇamittamūlakameva hotī’’ti sandhāyāha. Idāni vacībhedeneva kāraṇaṃ dassento kalyāṇamittassetantiādimāha. Tattha pāṭikaṅkhanti pāṭikaṅkhitabbaṃ icchitabbaṃ, avassaṃbhāvīti attho.
「在此」:意思是于此教法中。在‘修习正见’等表述中,先对这八个核心词汇作一简要解释:正见的特点是正确地如理见。正思惟的特点是正确地导向。正语的特点是正确地摄持。正业的特点是正确地策发。正命的特点是正确地净化。正精进的特点是正确地策励。正念的特点是正确地安立。正定的特点是正确地等持。显示巴利原文
Idhāti imasmiṃ sāsane. Sammādiṭṭhiṃ bhāvetītiādīsu aṭṭhannaṃ ādipadānaṃyeva tāva ayaṃ saṅkhepavaṇṇanā – sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi. Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo. Sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā. Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto. Sammā vodāpanalakkhaṇā sammāājīvo. Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi.
其中,每一个道支都有三种作用。具体来说:正见,一方面舍断邪见以及与它相敌对的其余烦恼,一方面以涅槃为所缘,同时,由于破除了那会遮蔽诸法的愚痴,它能以不迷乱的方式观照相应诸法。正思惟等其他道支也是如此:它们各自舍断邪思惟等,也同样以涅槃为所缘。不过,更特别地,在此处:正见能如实体证那些与之俱生的法;正思惟能正确地安立有情于那些俱生法;正语能正确地摄持它们;正业能正确地策发它们;正命能正确地净化它们;正精进能正确地策励它们;正念能正确地安住它们;正定能正确地令它们等持。显示巴利原文
Tesu ekekassa tīṇi kiccāni honti. Seyyāthidaṃ – sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati, nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato. Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni ca pajahanti, nirodhañca ārammaṇaṃ karonti. Visesato panettha sammādiṭṭhi sahajātadhamme sammā dasseti . Sammāsaṅkappo sahajātadhamme abhiniropeti, sammāvācā sammā pariggaṇhāti, sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti, sammāājīvo sammā vodāpeti , sammāvāyāmo sammā paggaṇhāti, sammāsati sammā upaṭṭhāpeti, sammāsamādhi sammā dahati.
此外,名为正见的道支,在准备阶段(前分)时,处于不同刹那、不同所缘;在道刹那,则处于同一刹那、同一所缘。从作用上看,正见获得‘苦智’等四种名称。正思惟等道支在准备阶段,也是不同刹那、不同所缘;在道刹那,则是同一刹那、同一所缘。其中,正思惟从作用上获得‘出离思惟’等三种名称。正语、正业、正命这三支,既可以是远离,也可以是思愿;但在道刹那,它们唯是远离。正精进和正念这两支,从作用上说,依正勤和念处的分类而获得四种名称。至于正定,无论是在准备阶段,还是在道刹那,都称为正定。显示巴利原文
Apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā. Kiccato pana sammādiṭṭhi dukkhe ñāṇantiādīni cattāri nāmāni labhati. Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākhaṇā nānārammaṇā honti, maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā. Tesu sammāsaṅkappo kiccato nekkhammasaṅkappotiādīni tīṇi nāmāni labhati. Sammāvācādayo tayo viratiyopi honti cetanāyopi, maggakkhaṇe pana viratiyova. Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati. Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva.
如此,先明了以‘正见’等开头所说的八个词的含义之后,现在对于‘修习’、‘依远离’等,应当这样理解:‘修习’即增长,指在自己的心相续中反复令其生起、产生之义。‘依远离’即依止于远离,或于远离中依止,故称依远离。所谓的‘远离’即远离的状态,有五种:彼分远离、镇伏远离、正断远离、安息远离、出离远离。在这五种远离中,‘依远离’应理解为:修习正见时,依止于彼分远离、正断远离及出离远离。因为这位致力于修习圣道的瑜伽行者,在观刹那,从作用上依止于彼分远离,从意向上依止于出离远离;在道刹那,则从作用上依止于正断远离,从所缘上依止于出离远离,如是修习正见。这一道理同样适用于‘依离贪’等,因为离贪等即是远离的含义。显示巴利原文
Evaṃ tāva ‘‘sammādiṭṭhi’’ntiādinā nayena vuttānaṃ aṭṭhannaṃ ādipadānaṃyeva atthavaṇṇanaṃ ñatvā idāni bhāveti vivekanissitantiādīsu evaṃ ñātabbo. Bhāvetīti vaḍḍheti, attano cittasantāne punappunaṃ janeti, abhinibbattetīti attho. Vivekanissitanti vivekaṃ nissitaṃ, viveke vā nissitanti vivekanissitaṃ. Vivekoti vivittatā. Vivittatā cāyaṃ tadaṅgaviveko, vikkhambhana-samuccheda-paṭippassaddhi-nissaraṇavivekoti pañcavidho. Evametasmiṃ pañcavidhe viveke. Vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca sammādiṭṭhiṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo. Tathā hi ayaṃ ariyamaggabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ, ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ, maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ, ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ sammādiṭṭhiṃ bhāveti. Esa nayo virāganissitādīsu. Vivekatthā eva hi virāgādayo .
在此,舍离有两种:遍舍舍离和趣入舍离。其中,遍舍舍离是指在观刹那以彼分的方式、在道刹那以正断的方式舍断烦恼。趣入舍离是指在观刹那以心倾向的方式、在道刹那以作所缘的方式趣入涅槃。这两种‘舍离’之义,皆通于世出世间混合的解释。因为此正见正是通过所述的方式,既舍离烦恼,又趣入涅槃。显示巴利原文
Kevalañcettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti. Tattha pariccāgavossaggoti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena, maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ. Pakkhandanavossaggoti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ, tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vaṭṭati. Tathā hi ayaṃ sammādiṭṭhi yathāvuttena pakārena kilese ca pariccajati, nibbānañca pakkhandati.
而「舍离成熟」(vossaggapariṇāmaṃ),整句的意思是:正在成熟且已成熟而朝向舍离义,正在遍熟且已遍熟。因为这位致力于修习圣道的比丘,如此修习正见,令其遍熟——即成熟于遍舍烦恼的舍离义,以及成熟于趣入涅槃的舍离义,并使其成为已遍熟的状态。这同样适用于其余的道支。显示巴利原文
Vossaggapariṇāminti iminā pana sakalena vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca, paripaccantaṃ paripakkañcāti idaṃ vuttaṃ hoti. Ayañhi ariyamaggabhāvanānuyutto bhikkhu yathā sammādiṭṭhi kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati, yathā ca paripakkā hoti, tathā naṃ bhāvetīti. Esa nayo sesamaggaṅgesu.
「缘此」(āgamma):即依止、关于、因为。「有生法者」(jātidhammā):指具有生之本性、以生为常法者。「因此」(tasmā):由于整个圣道亦需依止善知识而得,故如此说。「来吧」(handa):此为表示决意的感叹词。「赞叹不放逸者」(appamādaṃ pasaṃsantī):他们称扬不放逸,因此应修习不放逸。「为了通达义理」(atthābhisamayā):即为了证得义理。第八品。显示巴利原文
Āgammāti ārabbha sandhāya paṭicca. Jātidhammāti jātisabhāvā jātipakatikā. Tasmāti yasmā sakalo ariyamaggopi kalyāṇamittaṃ nissāya labbhati, tasmā. Handāti vavassaggatthe nipāto. Appamādaṃ pasaṃsantīti appamādaṃ vaṇṇayanti, tasmā appamādo kātabbo. Atthābhisamayāti atthapaṭilābhā. Aṭṭhamaṃ.
第九 第一个无子经的注释显示巴利原文
9. Paṭhamaaputtakasuttavaṇṇanā
130 130. 第九经中,「divā divassa」指白天中的日间,即正午时分。「sāpateyyaṃ」指财物。「ko pana vādo rūpiyassā」意思是:诸如金、银、铜、铁、黑铁、刀类、龟甲等制成的块状物,以及受用器具等种种货币物品,更何须说?‘ettakaṃ nāmā’ti kā paricchedakathā 意为:‘有这么些’的限定之谈又从何而来?即毫无限量可言。「kaṇājakaṃ」指带糠的饭。「bilaṅgadutiyaṃ」指以酸粥为辅。「sāṇaṃ」指麻布做的衣服。「tipakkhavasanaṃ」指将三片布于两处缝合而制成的下衣。显示巴利原文
130. Navame divā divassāti divasassa divā, majjhanhikasamayeti attho. Sāpateyyanti dhanaṃ. Ko pana vādo rūpiyassāti suvaṇṇarajatatambalohakāḷalohaphālakacchapakādibhedassa ghanakatassa ceva paribhogabhājanādibhedassa ca rūpiyabhaṇḍassa pana ko vādo? ‘‘Ettakaṃ nāmā’’ti kā paricchedakathāti attho. Kaṇājakanti sakuṇḍakabhattaṃ. Bilaṅgadutiyanti kañjikadutiyaṃ. Sāṇanti sāṇavākamayaṃ . Tipakkhavasananti tīṇi khaṇḍāni dvīsu ṭhānesu sibbitvā katanivāsanaṃ.
“asappuriso”指卑劣之人。在“uddhaggikaṃ”等词中:由于能在更高的界地中产生果报,其果报之顶向上,故称“向上之果”;因能引生天界利益、令生于彼处,故为“导至天界”;在转生之处,其果报是快乐的,故为“乐报”;因能殊胜地感得天界容貌等最胜特质,故为“导致生天”。他不承事这样的供养布施。显示巴利原文
Asappurisoti lāmakapuriso. Uddhaggikantiādīsu uparūparibhūmīsu phaladānavasena uddhaṃ aggamassāti uddhaggikā. Saggassa hitā tatrupapattijananatoti sovaggikā. Nibbattaṭṭhānesu sukho vipāko assāti sukhavipākā. Suṭṭhu aggānaṃ dibbavaṇṇādīnaṃ visesānaṃ nibbattanato saggasaṃvattanikā. Evarūpaṃ dakkhiṇadānaṃ na patiṭṭhāpetīti.
“sātodakā”意为水味甘甜。“settodakā”意为水色洁白,因波浪破碎处水呈白色,故称白水。“supatitthā”意为良好的渡口。“taṃ jano”是说:对于味道甘甜的水,人们装满容器后,既不带走,也不按需使用——即任何该用水做的事,一概不做。“tadapeyyamānaṃ”指那不被饮用的水。“kiccakaro ca hoti”意思是:他既做本分之事,也行善事;他受用饮食,亦投入事业,并行布施。第九经。显示巴利原文
Sātodakāti madhurodakā. Settodakāti vīcīnaṃ bhinnaṭṭhāne udakassa setatāya setodakā. Supatitthāti sundaratitthā. Taṃ janoti yena udakena sātodakā, taṃ udakaṃ jano bhājanāni pūretvā neva hareyya. Na yathāpaccayaṃ vā kareyyāti, yaṃ yaṃ udakena udakakiccaṃ kātabbaṃ, taṃ taṃ na kareyya. Tadapeyyamānanti taṃ apeyyamānaṃ. Kiccakaro ca hotīti attanā kattabbakiccakaro ceva kusalakiccakaro ca, bhuñjati ca, kammante ca payojeti, dānañca detīti attho. Navamaṃ.
第十 第二个无子经的注释显示巴利原文
10. Dutiyaaputtakasuttavaṇṇanā
131 第十经中,“piṇḍapātena paṭipādesī”指以团食接济,即给予了团食的意思。“Pakkāmi”指因王事等某种事务而离去。“Pacchā vippaṭisārī ahosi”:后来生起了追悔。据说他在其他日子也见到那位独觉佛,但布施的心却生不起来。然而在那一天,这位莲花天妃的第三子——香肩独觉佛,在香山享果定之乐而过时,至午前出定,在无热恼池洗面,于摩尼色石台上着衣、系带,持钵与衣,进入作为神通基础的第四禅那,凭神通腾空,至城门处降下,披好袈裟,手持钵盂,以安放千金囊般的威仪,次第行至城内居民家门前,最终抵达长者家门前。那一天,长者清早就起身,享用殊胜美食后,在门房铺好座位,正坐着清除牙缝。他见到独觉佛,因那天早起已用过饭,坐着时生起了布施之心,于是叫来妻子,说:‘给这位沙门团食。’说完便离开了。显示巴利原文
131. Dasame piṇḍapātena paṭipādesīti piṇḍapātena saddhiṃ saṃyojesi, piṇḍapātaṃ adāsīti attho. Pakkāmīti kenacideva rājupaṭṭhānādinā kiccena gato. Pacchā vippaṭisārī ahosīti so kira aññesupi divasesu taṃ paccekasambuddhaṃ passati, dātuṃ panassa cittaṃ na uppajjati. Tasmiṃ pana divase ayaṃ padumavatideviyā tatiyaputto taggarasikhī paccekabuddho gandhamādanapabbate phalasamāpattisukhena vītināmetvā pubbaṇhasamaye vuṭṭhāya anotattadahe mukhaṃ dhovitvā manosilātale nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā pattacīvaramādāya abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā vehāsaṃ abbhuggantvā nagaradvāre oruyha cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya nagaravāsīnaṃ gharadvāresu sahassabhaṇḍikaṃ ṭhapento viya pāsādikehi abhikkantādīhi anupubbena seṭṭhino gharadvāraṃ sampatto. Taṃdivasañca seṭṭhi pātova uṭṭhāya paṇītabhojanaṃ bhuñjitvā, gharadvārakoṭṭhake āsanaṃ paññāpetvā, dantantarāni sodhento nisinno hoti. So paccekabuddhaṃ disvā, taṃdivasaṃ pāto bhutvā nisinnattā dānacittaṃ uppādetvā, bhariyaṃ pakkosāpetvā, ‘‘imassa samaṇassa piṇḍapātaṃ dehī’’ti vatvā pakkāmi.
长者之妻心想:‘我这么久以来,从未听他说过“给”。今天他叫人布施,不是让随便给谁,而是让给离了贪嗔痴、吐尽烦恼、放下重担的独觉佛。我不要给寻常食物,要给最殊胜的团食。’她从屋里出来,五体投地礼敬独觉佛,接过钵,请入内室,请他在铺好的座具上坐下。她用极清净的粳米煮饭,备好适合的嚼食、菜肴和汤品,盛满钵,在外侧用香料装饰后,放到独觉佛手中,然后礼拜。独觉佛心想:‘我也要利益其他独觉佛。’便没有食用,只作了随喜祝福就离开了。那位长者从外面回来,见到独觉佛,问道:‘我们吩咐“布施团食”后就走了,您得到了吗?’‘是的,长者,得到了。’‘让我看看。’他伸长脖子去看。这时,团食的香气腾起,扑入他的鼻孔。他无法调伏自心,后来便生起了追悔。显示巴利原文
Seṭṭhibhariyā cintesi – ‘‘mayā ettakena kālena imassa ‘dethā’ti vacanaṃ na sutapubbaṃ, dāpentopi ca ajja na yassa vā tassa vā dāpeti, vītarāgadosamohassa vantakilesassa ohitabhārassa paccekabuddhassa dāpeti, yaṃ vā taṃ vā adatvā paṇītaṃ piṇḍapātaṃ dassāmī’’ti, gharā nikkhamma paccekabuddhaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pattaṃ ādāya antonivesane paññattāsane nisīdāpetvā suparisuddhehi sālitaṇḍulehi bhattaṃ sampādetvā tadanurūpaṃ khādanīyaṃ byañjanaṃ supeyyañca sallakkhetvā pattaṃ pūretvā bahi gandhehi samalaṅkaritvā paccekabuddhassa hatthesu patiṭṭhapetvā vandi. Paccekabuddho – ‘‘aññesampi paccekabuddhānaṃ saṅgahaṃ karissāmī’’ti aparibhuñjitvāva anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sopi kho seṭṭhi bāhirato āgacchanto paccekabuddhaṃ disvā mayaṃ ‘‘tumhākaṃ piṇḍapātaṃ dethā’’ti vatvā pakkantā, api vo laddhoti? Āma, seṭṭhi laddhoti. ‘‘Passāmī’’ti gīvaṃ ukkhipitvā olokesi. Athassa piṇḍapātagandho uṭṭhahitvā nāsāpuṭaṃ pahari. So cittaṃ saṃyametuṃ asakkonto pacchā vippaṭisārī āhosīti.
“Varametaṃ”等语句是追悔心生起时的表现。再者,他为了财产,竟夺取了兄弟独子的性命。据说那时,家业尚未分割,他的父母和兄长便去世了。他就与嫂子同居。而兄长有一个儿子,那孩子在街上玩耍时,众人对他说:‘这是奴仆,这是婢女,这是车乘,这是财物,这些都是你的。’他听信了那些话,便也说:‘这个奴仆是我的’等等。显示巴利原文
Varametantiādi vippaṭisārassa uppannākāradassanaṃ. Bhātu ca pana ekaputtakaṃ sāpateyyassa kāraṇā jīvitā voropesīti tadā kirassa avibhatteyeva kuṭumbe mātāpitaro ca jeṭṭhabhātā ca kālamakaṃsu. So bhātujāyāya saddhiṃyeva saṃvāsaṃ kappesi. Bhātu panassa eko putto hoti, taṃ vīthiyā kīḷantaṃ manussā vadanti – ‘‘ayaṃ dāso ayaṃ dāsī idaṃ yānaṃ idaṃ dhanaṃ tava santaka’’nti. So tesaṃ kathaṃ gahetvā – ‘‘ayaṃ dāso mayhaṃ santaka’’ntiādīni katheti.
于是他的叔父心想:‘这孩子现在就这样说话,等到年老时准会从内部败掉家业,我现在就该处置他。’一天,他拿了把斧头,说:‘来吧,孩子,我们到山林里去。’他把那孩子带到山林,在孩子哭喊声中将他杀死,丢进坑里,用土掩埋。正是针对这件事,才说了下面的话。‘七次’就是七回的意思。在此应依据‘前思’与‘后思’来理解其含义。因为一次团食布施中,单一个思不会带来两个结生;然而凭藉前思与后思,他七次转生天界,七次转生在长者之家。‘古老的’是指过去布施给独觉佛的那份团食之思业。显示巴利原文
Athassa cūḷapitā cintesi – ‘‘ayaṃ dārako idāneva evaṃ kathesi, mahallakakāle kuṭumbaṃ majjhe bhindāpeyya, idānevassa kattabbaṃ karissāmī’’ti ekadivasaṃ vāsiṃ ādāya – ‘‘ehi putta, araññaṃ gacchāmā’’ti taṃ araññaṃ netvā viravantaṃ viravantaṃ māretvā āvāṭe pakkhipitvā paṃsunā paṭicchādesi. Idaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sattakkhattunti sattavāre. Pubbapacchimacetanāvasena cettha attho veditabbo. Ekapiṇḍapātadānasmiñhi ekāva cetanā dve paṭisandhiyo na deti, pubbapacchimacetanāhi panesa sattakkhattuṃ sagge, sattakkhattuṃ seṭṭhikule nibbatto. Purāṇanti paccekasambuddhassa dinnapiṇḍapātacetanākammaṃ.
「摄受」指所执取的事物。「随活者」:依附一个大家族,五十户乃至六十户人家赖以为生,这是针对那些人而说的。「不应携带一切而去」:不应执取这一切而离去。「一切皆应舍弃而去」:这一切的本性即是应当被舍弃,就是应当被舍离的性质,这是它的含义。第十。显示巴利原文
Pariggahanti pariggahitavatthu. Anujīvinoti ekaṃ mahākulaṃ nissāya paṇṇāsampi saṭṭhipi kulāni jīvanti, te manusse sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sabbaṃ nādāya gantabbanti sabbametaṃ na ādiyitvā gantabbaṃ. Sabbaṃ nikkhippagāminanti sabbametaṃ nikkhippasabhāvaṃ, pariccajitabbasabhāvamevāti attho. Dasamaṃ.
3. 第三品显示巴利原文
3. Tatiyavaggo
补特伽罗经注疏显示巴利原文
1. Puggalasuttavaṇṇanā
132 在第三品的第一经中,“他出生在低贱家族”等语句,因与暗相应,故称为「暗者」。又因身恶行等而趣入地狱之暗,故称为「从暗趣向暗者」。如此,从两方面所说都是蕴的暗。而“他出生在高贵家族”等,因与光明相应,故称为「明者」,即谓已变得光辉之人。又因身善行等而趣往生天的光明,故称为「从明趣向明者」。依此道理,其余两种人亦应了知。显示巴利原文
132. Tatiyavaggassa paṭhame ‘‘nīce kule paccājāto’’tiādikena tamena yuttoti tamo. Kāyaduccaritādīhi puna nirayatamūpagamanato tamaparāyaṇo. Iti ubhayenapi khandhatamova kathito hoti. ‘‘Ucce kule paccājāto’’tiādikena jotinā yuttato joti, ālokībhūtoti vuttaṃ hoti. Kāyasucaritādīhi puna saggūpapattijotibhāvūpagamanato jotiparāyaṇo. Iminā nayena itarepi dve veditabbā.
“竹匠家”即竹编匠之家。“尼沙陀家”即猎鹿人等之家。“车匠家”即皮匠之家。“普库娑家”即弃花者之家。“生活艰苦”即生计困苦。“丑恶”:容貌如食土鬼,或如烧焦的木桩。“难看”:连亲生母亲见了也不生欢喜的容貌。“矮小”即侏儒。“独眼”:或一眼瞎,或两眼瞎。“手曲”:或一只手弯曲,或两只手弯曲。“跛足”:或一足跛,或两足跛。“半身不遂”:半身瘫痪,靠凳子移动的人。“灯资具”:指油灯、灯盏等灯所需的辅助物品。大王!同样地,有一种人未见到外部的光明,在母胎中便已死去,投生于恶趣,整劫流转,他亦是从暗趣向暗者。但是,那人或许是伪诈之人,因为据说伪诈者会有这样的投生。显示巴利原文
Venakuleti vilīvakārakule. Nesādakuleti migaluddakādīnaṃ kule. Rathakārakuleti cammakārakule. Pukkusakuleti pupphachaḍḍakakule. Kasiravuttiketi dukkhavuttike. Dubbaṇṇoti paṃsupisācako viya jhāmakhāṇuvaṇṇo. Duddasikoti vijātamātuyāpi amanāpadassano . Okoṭimakoti lakuṇḍako. Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā. Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. Khañjoti ekapādakhañjo vā ubhayapādakhañjo vā. Pakkhahatoti hatapakkho pīṭhasappī. Padīpeyyassāti telakapallakādino padīpaupakaraṇassa. Evaṃ kho, mahārājāti ettha eko puggalo bahiddhā ālokaṃ adisvā mātukucchismiṃyeva kālaṃ katvā apāyesu nibbattanto sakalaṃ kappampi saṃsarati, sopi tamotamaparāyaṇova. So pana kuhakapuggalo bhaveyya. Kuhakassa hi evarūpā nibbatti hotīti vuttaṃ.
此处,“他出生于低贱家族,如旃陀罗族等”等文,显示了投生之失与已生之缘的缺失。“贫穷”等,显示了现前之缘的缺失。“生活艰苦”等,显示了谋生手段的缺失。“丑恶”等,显示了有身之失。“多病”等,显示了苦因的聚合。“不得”等,显示了乐因之失与受用之失。“以身行恶”等,显示了成为“从暗趣向暗者”之因的聚合。“身坏命终”等,显示了趣向死后世间之暗。善的方面(白分)则应依与上述相反的理则而了知。显示巴利原文
Ettha ca ‘‘nīce kule paccājāto hoti caṇḍālakule vā’’tiādīhi āgamanavipatti ceva pubbuppannapaccayavipatti ca dassitā. Daliddetiādīhi pavattapaccayavipatti. Kasiravuttiketiādīhi ājīvupāyavipatti. Dubbaṇṇotiādīhi attabhāvavipatti. Bavhābādhotiādīhi dukkhakāraṇasamāyogo. Na lābhītiādīhi sukhakāraṇavipatti ceva upabhogavipatti ca. Kāyena duccaritantiādīhi tamaparāyaṇabhāvassa kāraṇasamāyogo. Kāyassa bhedātiādīhi samparāyikatamūpagamo. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo.
「骂詈」:以十种骂詈事而骂詈。「讥毁」:以“你们为什么站着?你们为我们做过耕种等工作吗?”等轻视之语而讥毁。「损害者」:即恼害者。「心不散乱」:即心专注于一境。第一。显示巴利原文
Akkosatīti dasahi akkosavatthūhi akkosati. Paribhāsatīti, ‘‘kasmā tiṭṭhatha? Kiṃ tumhehi amhākaṃ kasikammādīni katānī’’tiādīhi? Paribhavavacanehi paribhāsati. Rosakoti ghaṭṭako. Abyaggamanasoti ekaggacitto. Paṭhamaṃ.
2. 祖母经释显示巴利原文
2. Ayyikāsuttavaṇṇanā
133 第二段中,「衰老」:即因老而衰。「年迈」:即年纪老迈。「高龄」:即生已长久。「年过」:即已经历漫长时间。「达老境」:即已达最后之龄。「可爱可意」:据说国王的母亲去世后,祖母站在母亲的位置上抚养了他,因此他对祖母生起了深厚的爱念,所以这样说。「以象宝」:价值十万金币的大象,配以价值十万的庄严具,这称为象宝。马宝的道理也是一样。「最优的村落」:即能产生十万收入的村落。「这一切皆是破坏之法」:因为在那些宝物中,有的在制作过程中就毁坏,有的刚完成还未从车上卸下就毁坏,有的卸下刚放在地上就毁坏,有的则在此之后才毁坏。同样,在众生当中,有人取得结生后便死,有人在母胎中痴钝,未出母胎便死,有人刚出母胎便死,有人则在此之后才死。因此这样说。第二段。显示巴利原文
133. Dutiye jiṇṇāti jarājiṇṇā. Vuḍḍhāti vayovuḍḍhā. Mahallikāti jātimahallikā. Addhagatāti addhaṃ cirakālaṃ atikkantā. Vayoanuppattāti pacchimavayaṃ sampattā. Piyā manāpāti rañño kira mātari matāya ayyikā mātuṭṭhāne ṭhatvā paṭijaggi, tenassa ayyikāya balavapemaṃ uppajji. Tasmā evamāha. Hatthiratanenāti satasahassagghanako hatthī satasahassagghanakena alaṅkārena alaṅkato hatthiratanaṃ nāma. Assaratanepi eseva nayo. Gāmavaropi satasahassuṭṭhānakagāmova. Sabbāni tāni bhedanadhammānīti tesu hi kiñci kariyamānameva bhijjati, kiñci katapariyositaṃ cakkato anapanītameva, kiñci apanetvā bhūmiyaṃ ṭhapitamattaṃ, kiñci tato paraṃ, evameva sattesupi koci paṭisandhiṃ gahetvā marati, koci mūḷhagabbhāya mātari mātukucchito anikkhantova, koci nikkhantamatto, koci tato paranti. Tasmā evamāha. Dutiyaṃ.
134 第三段的内容,意义全都清晰明了。第三段结束。显示巴利原文
134. Tatiye sabbaṃ uttānameva. Tatiyaṃ.
4. 《箭术经》注疏显示巴利原文
4. Issattasuttavaṇṇanā
135 第四段的缘起是这样的:据说,世尊初成道时,世尊与比丘僧团得到了很大的利养和恭敬。外道们失去了利养和恭敬,便在各家族间游走游说,这般说道:“沙门乔达摩这样说:‘只应布施给我,不应布施给他人;只应布施给我的弟子,不应布施给其他弟子;只有布施给我才有大果报,布施给他人没有大果报;只有布施给我的弟子才有大果报,布施给其他弟子没有大果报。’他自己依乞食而活,却去阻碍其他同样依乞食为生的人获得四种资具,这合适吗?他所做的,是不恰当、不相称的事。”这番话辗转传到了王宫。国王听后心想:“如来会障碍他人得利养,这是绝无可能的。这些人是在努力让如来失去利养、蒙受恶名。如果我就在这里说‘不要这样说,导师并未这样说’,此事不会平息。必须等到大集会时,才能平息。”于是他等待一个节庆的日子,保持沉默。显示巴利原文
135. Catutthassa aṭṭhuppattiko nikkhepo. Bhagavato kira paṭhamabodhiyaṃ mahālābhasakkāro udapādi bhikkhusaṅghassa ca. Titthiyā hatalābhasakkārā hutvā kulesu evaṃ kanthentā vicaranti – ‘‘samaṇo gotamo evamāha, ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ dānaṃ dātabbaṃ. Mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ. Mayhameva dinnaṃ mahapphalaṃ, na aññesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ. Mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ, na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti. Yuttaṃ nu kho sayampi bhikkhācāranissitena paresaṃ bhikkhācāranissitānaṃ catunnaṃ paccayānaṃ antarāyaṃ kātuṃ, ayuttaṃ karoti ananucchavika’’nti. Sā kathā pattharamānā rājakulaṃ sampattā. Rājā sutvā cintesi – ‘‘aṭṭhānametaṃ yaṃ tathāgato paresaṃ lābhantarāyaṃ kareyya. Ete tathāgatassa alābhāya ayasāya parisakkanti. Sacāhaṃ idheva ṭhatvā ‘mā evaṃ avocuttha, na satthā evaṃ kathetī’ti vadeyyaṃ, evaṃ sā kathā nijjhattiṃ na gaccheyya, imassa mahājanassa sannipatitakāleyeva naṃ nijjhāpessāmī’’ti ekaṃ chaṇadivasaṃ āgamento tuṇhī ahosi.
后来,逢大节日,国王心想:“现在正是时候。”便命人在城中鸣鼓宣告:“不论有信者、无信者、正见者、邪见者,除留守护家的孩童与妇女外,其余人等若不前往寺院,一律罚金五十。”国王自己也在清晨沐浴,用过早餐,佩戴种种庄严,率领大军前往寺院。途中他心想:“若问‘世尊,据说您曾说:只应布施给我……唯有布施给我的弟子才有大果报’,这样问实为不妥。我只应提出问题,待世尊为我解答时,自然会破斥外道的言论。”于是他问:“尊者,应在何处行布施?”(此处“yattha”意为:于谁身上心生净信,就应当布施给那个人,或应当布施于他。)显示巴利原文
Aparena samayena mahāchaṇe sampatte ‘‘ayaṃ imassa kālo’’ti nagare bheriṃ carāpesi – ‘‘saddhā vā assaddhā vā sammādiṭṭhikā vā micchādiṭṭhikā vā geharakkhake dārake vā mātugāme vā ṭhapetvā avasesā ye vihāraṃ nāgacchanti, paññāsaṃ daṇḍo’’ti. Sayampi pātova nhatvā katapātarāso sabbābharaṇapaṭimaṇḍito mahatā balakāyena saddhiṃ vihāraṃ agamāsi. Gacchanto ca cintesi – ‘‘bhagavā tumhe kira evaṃ vadatha ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ…pe… na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti evaṃ pucchituṃ ayuttaṃ, pañhameva pucchissāmi, pañhaṃ kathento ca me bhagavā avasāne titthiyānaṃ vādaṃ bhañjissatī’’ti. So pañhaṃ pucchanto kattha nu kho, bhante, dānaṃ dātabbanti āha. Yatthāti yasmiṃ puggale cittaṃ pasīdati, tasmiṃ dātabbaṃ, tassa vā dātabbanti attho.
这样说完之后,国王望向那些向他禀报外道言论的人。那些人一接触到国王的目光,便羞惭窘迫,低头用脚趾在地上划线,默然站立。国王为了让大众听到,大声说道:“尊者,仅仅这一句话,外道们就被击败了!”说完之后,他又问道:“世尊,净信心固然会于尼干陀、裸形外道、游方者等任何人身上生起,然而,尊者,布施于何种人才能得大果报呢?”(世尊回答:)“你后来所问是另一回事”的意思是:“大王,先前所问是一事,如今所问是另一事,当知此别。然,解答问题乃是我的责任。”接着世尊开始说:“sīlavato kho……”等语。其中,“idha tyassa”意为“idha te assa”(于此处,于你而言)。“samupabyūḷho”意为“rāsibhūto”(积聚成堆)。“asikkhito”指未学过箭术者。“akatahattho”指未以握拳等方式练习过的人。“akatayoggo”指未曾在草堆、泥堆等处练习过的人。“akatūpāsano”指没有……显示巴利原文
Evaṃ vutte rājā yehi manussehi titthiyānaṃ vacanaṃ ārocitaṃ, te olokesi. Te raññā olokitamattāva maṅkubhūtā adhomukhā pādaṅguṭṭhakena bhūmiṃ lekhamānā aṭṭhaṃsu. Rājā – ‘‘ekapadeneva, bhante, hatā titthiyā’’ti mahājanaṃ sāvento mahāsaddena abhāsi. Evañca pana bhāsitvā – ‘‘bhagavā cittaṃ nāma nigaṇṭhācelakaparibbājakādīsu yattha katthaci pasīdati , kattha pana, bhante, dinnaṃ mahapphala’’nti pucchi. Aññaṃ kho etanti, ‘‘mahārāja, aññaṃ tayā paṭhamaṃ pucchitaṃ, aññaṃ pacchā, sallakkhehi etaṃ, pañhākathanaṃ pana mayhaṃ bhāro’’ti vatvā sīlavato khotiādimāha. Tattha idha tyassāti idha te assa. Samupabyūḷhoti rāsibhūto. Asikkhitoti dhanusippe asikkhito. Akatahatthoti muṭṭhibandhādivasena asampāditahattho. Akatayoggoti tiṇapuñjamattikāpuñjādīsu akataparicayo. Akatūpāsanoti rājarājamahāmattānaṃ adassitasarakkhepo. Chambhīti pavedhitakāyo.
关于“kāmacchando pahīno”(爱欲已断)等文句:通过阿拉汉道断除了爱欲;通过不还道断除了嗔恚;同样通过阿拉汉道断除了昏沉睡眠,以及掉举;通过第三不还道断除了悔恨;通过第一预流道断除了疑。“Asekkhena sīlakkhandhena”(以无学戒蕴)是指属于无学者的戒蕴,称为无学戒蕴。对于定蕴等其余诸蕴也应这样理解。在这里,前面四句说明了世间与出世间的戒、定、慧、解脱。而“解脱智见”是指省察智,唯属世间层面。显示巴利原文
Kāmacchando pahīnotiādīsu arahattamaggena kāmacchando pahīno hoti, anāgāmimaggena byāpādo , arahattamaggeneva thinamiddhaṃ, tathā uddhaccaṃ, tatiyeneva kukkuccaṃ, paṭhamamaggena vicikicchā pahīnā hoti. Asekkhenasīlakkhandhenāti asekkhassa sīlakkhandho asekkho sīlakkhandho nāma. Esa nayo sabbattha. Ettha ca purimehi catūhi padehi lokiyalokuttarasīlasamādhipaññāvimuttiyo kathitā. Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti, taṃ lokiyameva.
「Issatta」指箭术。「Balavīriya」之中,「bala」指风界,「vīriya」则特指身精进与心精进。「Bhare」意为“应负担”。「Nāsūraṃ jātipaccayā」的意思是:不应只因“此人出身高贵”这样的出身理由,便去供养一位并非勇士的人。显示巴利原文
Issattanti ususippaṃ. Balavīriyanti ettha balaṃ nāma vāyodhātu, vīriyaṃ kāyikacetasikavīriyameva. Bhareti bhareyya. Nāsūraṃ jātipaccayāti, ‘‘ayaṃ jātisampanno’’ti evaṃ jātikāraṇā asūraṃ na bhareyya.
关于「khantisoracca」(忍与柔和):此中,「khanti」指安忍;「soracca」指阿拉汉果。「Dhammā」即此二法。「Assame」指住处。「Vivane」指阿兰若处,即在无水的旷野中建造方形池塘等。「Dugge」指地势不平之处。「Saṅkamanāni」指修筑五十肘或六十肘长的步道,上面铺满清净的细沙。显示巴利原文
Khantisoraccanti ettha khantīti adhivāsanakhanti, soraccanti arahattaṃ. Dhammāti ete dve dhammā. Assameti āvasathe. Vivaneti araññaṭṭhāne, nirudake araññe caturassapokkharaṇiādīni kārayeti attho. Duggeti visamaṭṭhāne. Saṅkamanānīti paṇṇāsahatthasaṭṭhihatthāni samokiṇṇaparisuddhavālikāni saṅkamanāni kareyya.
接下来,为指示住于这些阿兰若僧舍中的比丘们乞食的仪轨,便宣说了「annaṃ pānaṃ……」等语句。其中,「senāsanāni」指床、椅等资具。「Vippasannena」是说:即使向漏尽者布施,也当以清净心而行,不应怀着夹杂疑等烦恼的染污心。「Thanayanti」指雷电轰鸣。「Satakkakū」即百峰,意为众多山峰。「Abhisaṅkhaccā」指把物品整理、聚集而堆作一处。显示巴利原文
Idāni etesu araññasenāsanesu vasantānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhācāravattaṃ ācikkhanto annaṃ pānantiādimāha. Tattha senāsanānīti mañcapīṭhādīni. Vippasannenāti khīṇāsavassa dentopi sakaṅkhena kilesamalinena cittena adatvā vippasanneneva cittena dadeyya. Thanayanti gajjanto. Satakkakūti satasikharo, anekakūṭoti attho. Abhisaṅkhaccāti abhisaṅkharitvā samodhānetvā rāsiṃ katvā.
「Āmodamāno」(欢喜者)指内心充满喜悦。「Pakiretīti」(散布)指在布施场中分发,或如播撒一般行布施。「Puññadhārā」(福德流)是由众多布施思所汇聚的一道福德之流。「Dātāraṃ abhivassatī」(降注施主)的意思是:犹如从空中升起的云所降下的水流,滋润、浸透、浇灌大地,同样,这道在施主内心中生起的福德流,也内在地滋润、充满、灌注施主自身,因此说“降注施主”。第四。显示巴利原文
Āmodamānoti tuṭṭhamānaso hutvā. Pakiretīti dānagge vicirati, pakiranto viya vā dānaṃ deti. Puññadhārāti anekadānacetanāmayā puññadhārā. Dātāraṃ abhivassatīti yathā ākāse samuṭṭhitameghato nikkhantā udakadhārā pathaviṃ sinehayantī tementī kiledayantī abhivassati, evameva ayampi dāyakassa abbhantare uppannā puññadhārā tameva dātāraṃ anto sineheti pūreti abhisandeti. Tena vuttaṃ ‘‘dātāraṃ abhivassatī’’ti. Catutthaṃ.
第五 山喻经注显示巴利原文
5. Pabbatūpamasuttavaṇṇanā
136 136. 在第五经中,「muddhāvasittāna」(灌顶者)是指通过刹帝利灌顶仪式,在头顶浇灌过、已受灌顶的人。「kāmagedhapariyuṭṭhitāna」(被欲贪缠缚者)是指被对欲乐的贪求所缠缚、所制伏的人。「janapadatthāvariyappattāna」(于国土中得安住者)是指在国土中已达到稳固安住状态的人。「rājakaraṇīyāni」(国王应行之事)即王事,是诸王应履行的职责。「tesu khvāhaṃ」(于其中,我)指“在这些事务中,我”。「usukkamāpanno」(精勤努力者)意为投入努力、专心致志于事务的人。据说,这位国王每日三次去侍奉世尊,中途往返次数甚多。他出行时,随从护卫有时人多,有时人少。有一天,五百盗贼盘算着:‘这位国王常在非正式时间,只带很少的兵力就去侍奉沙门乔达摩,我们可在半路抓住他,夺取王位。’他们便潜伏在盲林中。然而国王实为大福德之人。随后,从那些盗贼内部有一个人出来,向国王报告了这件事。国王便显示巴利原文
136. Pañcame muddhāvasittānanti khattiyābhisekena muddhani avasittānaṃ katābhisekānaṃ. Kāmagedhapariyuṭṭhitānanti kāmesu gedhena pariyuṭṭhitānaṃ abhibhūtānaṃ. Janapadatthāvariyappattānanti janapade thirabhāvappattānaṃ. Rājakaraṇīyānīti rājakammāni rājūhi kattabbakiccāni. Tesu khvāhanti tesu ahaṃ. Usukkamāpannoti byāpāraṃ āpanno. Esa kira rājā divasassa tikkhattuṃ bhagavato upaṭṭhānaṃ gacchati, antarāgamanāni bahūnipi honti. Tassa nibaddhaṃ gacchato balakāyo mahāpi hoti appopi. Athekadivasaṃ pañcasatā corā cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ rājā avelāya appena balena samaṇassa gotamassa upaṭṭhānaṃ gacchati, antarāmagge naṃ gahetvā rajjaṃ gaṇhissāmā’’ti. Te andhavane nilīyiṃsu. Rājāno ca nāma mahāpuññā honti. Atha tesaṃyeva abbhantarato eko puriso nikkhamitvā rañño ārocesi. Rājā mahantaṃ balakāyaṃ ādāya andhavanaṃ parivāretvā te sabbe gahetvā andhavanato yāva nagaradvārā maggassa ubhosu passesu yathā aññamaññaṃ cakkhunā cakkhuṃ upanibandhitvā olokenti, evaṃ āsannāni sūlāni ropāpetvā sūlesu uttāsesi. Idaṃ sandhāya evamāha.
那时,导师思惟道:‘若我这样说:“大王,像我这样的正自觉者正安住于精勤住时,你却做出如此残酷之事,你所行实为不适当。”这位国王必定会沮丧得无法承受。若我以善巧方便来说法,他自会领会。’于是,他便开始说法,说出‘大王,你认为如何’等语。其中,「saddhāyiko」(可信的)指应可信的,即你所信受其语的人。「paccayiko」(可靠的)是其同义词,即你所信赖的人。「abbhasamaṃ」(如云)指如同虚空。「nippothento āgacchati」(粉碎而来)指从大地表面直到阿迦尼咤梵天,碾碎一切有情,犹如将草叶碾成粉末一般而来。显示巴利原文
Atha satthā cintesi – ‘‘sacāhaṃ vakkhāmi, ‘mahārāja, mādise nāma sammāsambuddhe dhuravihāre vasante tayā evarūpaṃ dāruṇaṃ kammaṃ kataṃ, ayuttaṃ te kata’nti, athāyaṃ rājā maṅku hutvā santhambhituṃ na sakkuṇeyya, pariyāyena dhammaṃ kathentasseva me sallakkhessatī’’ti dhammadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasītiādimāha. Tattha saddhāyikoti saddhātabbo, yassa tvaṃ vacanaṃ saddahasīti attho. Paccayikoti tasseva vevacanaṃ, yassa vacanaṃ pattiyāyasīti attho. Abbhasamanti ākāsasamaṃ. Nippothento āgacchatīti pathavitalato yāva akaniṭṭhabrahmalokā sabbe satte saṇhakaraṇīyaṃ tiṇacuṇṇaṃ viya karonto pisanto āgacchati.
“除了法行之外”:意即除开法行,再无其余应作之事;唯一应作的便是名为十善业道的法行。“尊者”:“正行”等皆为它的同义词。“我告知”:即我开示。“我宣说”:即我令人了知。“压倒”:即征服、蔽覆。“象斗”:骑乘那罗祇梨那样的金迦婆那象所进行的战斗。“归宿”:指结果、结局。“范围”:指领域,或能力。因为凭藉这些,无法抵御老死。“具足智谋的大臣”:指具足谋略,与大药贤者、毗度罗贤者等同伦的大臣。“地下”:即装满大铁锅然后埋入地中。“悬空”:即装满皮袋,悬挂于秤架等处,或装满后置于突出物等之上。“分裂”:让他们相互离间,如同使两人分道而行。显示巴利原文
Aññatra dhammacariyāyāti ṭhapetvā dhammacariyaṃ aññaṃ kātabbaṃ natthi, dasakusalakammapathasaṅkhātā dhammacariyāva kattabbā, bhanteti – samacariyādīni tasseva vevacanāni. Ārocemīti ācikkhāmi. Paṭivedayāmīti jānāpemi. Adhivattatīti ajjhottharati. Hatthiyuddhānīti nāḷāgirisadise hemakappane nāge abhiruyha yujjhitabbayuddhāni. Gatīti nipphatti. Visayoti okāso, samatthabhāvo vā. Na hi sakkā tehi jarāmaraṇaṃ paṭibāhituṃ . Mantino mahāmattāti mantasampannā mahosadhavidhurapaṇḍitādisadisā mahāamaccā. Bhūmigatanti mahālohakumbhiyo pūretvā bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ. Vehāsaṭṭhanti cammapasibbake pūretvā tulāsaṅghāṭādīsu laggetvā ceva niyyuhādīsu ca pūretvā ṭhapitaṃ. Upalāpetunti aññamaññaṃ bhindituṃ. Yathā dve janā ekena maggena na gacchanti evaṃ kātuṃ.
“触及天”:意即遍满虚空。同样,“老与死”:此处只取了两座山;而在《教诫王》中,“老到来,掠夺一切青春”等,如是老、死、病、灾四者皆已提及。“因此”:由于凭借象斗等无法战胜老死,是故。“令安立信”:即安立信心、建立信心。第五。显示巴利原文
Nabhaṃ āhaccāti ākāsaṃ pūretvā. Evaṃ jarā ca maccu cāti idha dveyeva pabbatā gahitā, rājovāde pana ‘‘jarā āgacchati sabbayobbanaṃ vilumpamānā’’ti evaṃ jarā maraṇaṃ byādhi vipattīti cattāropete āgatāva. Tasmāti yasmā hatthiyuddhādīhi jarāmaraṇaṃ jinituṃ na sakkā, tasmā. Saddhaṃ nivesayeti saddhaṃ niveseyya, patiṭṭhāpeyyāti. Pañcamaṃ.
《相应部义注》显示巴利原文
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya