《逐一经》的注释巴利
1. Anupadasuttavaṇṇanā
93 神通这类功德是显而易见的,因为它不需要靠别人的传言,单凭自己就能以震动宫殿、游历天界等方式自然显现出来;头陀等功德也是如此,因为这些功德同样具有这样显著相应的道理,而且能为他人所确知。说“具慧者的功德”,是指由慧的种种差别所庄严的特殊功德。因为这些功德大多数不是他人所能了知的境界。所以他说:“不说出来,是不可能知道的。”所谓“异己者与同己者”,是指在那些多不如理作意的凡夫当中,由于他们没有断除贪嗔,会掩盖他人确实存在的功德,只宣扬不实的恶名,因此说:“异己者……说。”巴利
93.Iddhimātiguṇo pākaṭo paratoghosena vinā pāsādakampanadevacārikādīhi sayameva pakāsabhāvato; dhutavādādiguṇānampi tathābhāve eteneva nayena tesaṃ guṇānaṃ pākaṭayogato ca paresaṃ nicchitabhāvato ca. Paññavato guṇāti paññāpabhedapabhāvite guṇavisese sandhāya vadati. Te hi yebhuyyena paresaṃ avisayā. Tenāha – ‘‘na sakkā akathitā jānitu’’nti. Visabhāgā sabhāgā nāma ayonisomanasikārabahulesu puthujjanesu, te pana appahīnarāgadosatāya parassa vijjamānampi guṇaṃ makkhetvā avijjamānaṃ avaṇṇameva ghosentīti āha – ‘‘visabhāga…pe… kathentī’’ti.
对十八界的生起、灭尽、味、过患如实了知,这就是界善巧。处善巧也是同样的道理。对无明等十二缘起支的通达,就是缘起善巧。如实了知“这是此果的处、因,这是非处、非因”,这样如实了知处与非处,就是处非处善巧。然而,在界等这些法上,以遍知、现观等方式,以无所执著的趣向而转起的智慧,获得了“贤者”之名,所以说“具备这四种,名为贤者”。因为能把握广大的义理,所以他的慧广大,称为大慧者。其余的词句也是同样的道理,所以说“具足大慧等”。巴利
Yā aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato yathābhūtaṃ pajānanā, ayaṃ dhātukusalatā. Āyatanakusalatāyapi eseva nayo. Avijjādīsu dvādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu kosallaṃ paṭiccasamuppādakusalatā. Idaṃ imassa phalassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ, idaṃ aṭṭhānaṃ akāraṇanti evaṃ ṭhānañca ṭhānato, aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānanā, ayaṃ ṭhānāṭṭhānakusalatā. Yo pana imesu dhātuādīsu pariññābhisamayādivasena nissaṅgagatiyā paṇḍāti laddhanāmena ñāṇena ito gato pavatto, ayaṃ paṇḍito nāmāti āha – ‘‘imehi catūhi kāraṇehi paṇḍito’’ti. Mahantānaṃ atthānaṃ pariggaṇhanato mahatī paññā etassāti mahāpañño. Sesapadesupi eseva nayoti āha – ‘‘mahāpaññādīhi samannāgatoti attho’’ti.
“种种差别”是指:长老因为具足大慧等功德,所以被称赞为“大慧者”等等;这些大慧等的各不相同,就是种种差别,就是差异。
对任何人来说,无色法的大,应当从作用成就的角度来理解。为了说明这一点,论师说“能把握大戒蕴,所以是大慧”等等。
在这里,戒蕴之所以为大,应当从七个方面来理解:因大、缘大、依止大、类别大、作用大、果大、功德大。
其中,因是无贪等;缘是惭、愧、信、念、精进等;依止是决定趣向声闻菩提、辟支菩提、正等正觉,以及具足这些的人的殊胜差别;类别是行持等方面的区分;作用是以部分对治等方式摧破敌对法;果是天界成就和涅槃成就;功德是可爱、可意等。
这里是简略说明。详细的应当依据《清净道论》以及《希望经》等中所述的方式来理解。
按照同样的方式,定蕴等的大也应当根据各自的情况确定并理解。而处非处等的大,则应当从所缘广大来理解。其中,处非处的所缘广大,在《多界经》中自然会讲到。住与等至的大,应当依据定蕴中已确定的方式来理解;圣谛的大,因为它总摄整个教法,应当依据《谛分别》及其注释中所述的方式来理解;念处等的大,应当依据《分别》及其注释等中所述的方式来理解。
沙门果的大,是因为它能成就广大的利益、广大的安乐、广大的意义、广大的安稳,并且是寂静、殊胜、微妙、非推理所行、智者才能了知的。神通的大,是因为资粮广大、所缘广大、作用广大、威力广大、成就广大。涅槃的大,则应当从能灭除骄慢等广大利益成就来理解。巴利
Nānattanti yāhi mahāpaññādīhi samannāgatattā thero ‘‘mahāpañño’’tiādinā kittīyati, tāsaṃ mahāpaññādīnaṃ idaṃ nānattaṃ ayaṃ vemattatā. Yassa kassaci (dī. ni. ṭī. 3.216; saṃ. ni. ṭī. 1.1.110; a. ni. ṭī. 1.1.584) visesato arūpadhammassa mahattaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassa kiccasiddhiyā dassento, ‘‘mahantesīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā’’tiādimāha. Tattha hetumahantatāya paccayamahantatāya nissayamahantatāya pabhedamahantatāya kiccamahantatāya phalamahantatāya ānisaṃsamahantatāya ca sīlakkhandhassa mahantabhāvo veditabbo. Tattha hetū alobhādayo, paccayā hirottappasaddhāsativīriyādayo. Nissayā sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiniyatatā taṃsamaṅgino ca purisavisesā. Pabhedo cārittādivibhāgo. Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhassa vidhamanaṃ. Phalaṃ saggasampadā nibbānasampadā ca. Ānisaṃso piyamanāpatādi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.9) ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.64 ādayo) ca āgatanayena veditabbo. Iminā nayena samādhikkhandhādīnampi mahantatā yathārahaṃ niddhāretvā veditabbā, ṭhānāṭṭhānādīnaṃ pana mahantabhāvo mahāvisayatāya veditabbo. Tattha ṭhānāṭṭhānānaṃ mahāvisayatā bahudhātukasutte (ma. ni. 3.124 ādayo) sayameva āgamissati. Vihārasamāpattīnaṃ samādhikkhandhe niddhāritanayena veditabbā, ariyasaccānaṃ sakalasāsanasaṅgahaṇato saccavibhaṅge (vibha. 189 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 189 ādayo) āgatanayena. Satipaṭṭhānādīnaṃ vibhaṅgādīsu (vibha. 355 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanādīsu (vibha. aṭṭha. 355 ādayo) ca āgatanayena. Sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa mahato sukhassa mahato atthassa mahato yogakkhemassa nipphattibhāvato santapaṇītanipuṇaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato ca. Abhiññānaṃ mahāsambhārato mahāvisayato mahākiccato mahānubhāvato mahānipphattito ca. Nibbānassa madanimmadanādimahatthasiddhito mahantatā veditabbā.
“种种慧”:这里也要按照前面所说的方式理解其含义。不过这里有一个差别:智在种种蕴上运作,也就是“这是色蕴……这是识蕴”,这样,智是依于五蕴的种种差别而运作的。在这些蕴当中,又有“色蕴有一类、十一类;受蕴有一类、多类;想蕴……识蕴有一类、多类”这样的区分,如此,智是依于每一个蕴的一类等多种方式,以及过去等差别而运作的。同样,“这是眼处……这是法处。其中十处属于欲界,二处属于四地”,这样,智是依于处的种种差别而运作的。巴利
Puthupaññāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti, ‘‘ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāmā’’ti, evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tesupi ‘‘ekavidhena rūpakkhandho, ekādasavidhena rūpakkhandho, ekavidhena vedanākkhandho, bahuvidhena vedanākkhandho, ekavidhena saññākkhandho…pe… ekavidhena viññāṇakkhandho, bahuvidhena viññāṇakkhandho’’ti evaṃ ekekassa khandhassa ekavidhādivasena atītādibhedavasenapi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tathā ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe… idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve catubhūmakā’’ti evaṃ āyatananānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.
对于“种种界”,也就是“这是眼界……中间省略……这是意识界。其中,十六界属于欲界,二界属于四地”,像这样,关于种种界的智依缘而生起。应当知道,这是就执取界而说的。因为对于独觉佛和两位上首弟子来说,关于种种差别的智只在执取界中生起,而且只是部分,不是全部;他们对非执取界的种种差别根本不知道。只有对一切知佛来说,关于界之种种差别的智才生起:“因为这种界增盛,所以这棵树的树干是白色,那棵是黑色,这棵皮厚,那棵皮薄;这棵的叶子在颜色、形状等方面是这样的,那棵的花是蓝色、黄色、红色、白色,香或臭;果实有小、大、长、圆、形状美好、光滑、粗糙、香、甜、苦、酸、辣、涩;刺锋利、极锋利、直、弯、红、白。”巴利
Nānādhātūsūti ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve catubhūmakā’’ti evaṃ nānādhātūsu paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tayidaṃ upādiṇṇakadhātuvasena vuttanti veditabbaṃ. Paccekabuddhānañhi dvinnañca aggasāvakānaṃ upādiṇṇakadhātūsuyeva nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tañca kho ekadesatova, no nippadesato, anupādiṇṇakadhātūnaṃ pana nānākaraṇaṃ na jānantiyeva. Sabbaññubuddhānaṃyeva pana, ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto hoti, imassa kaṇho, imassa bahalattaco, imassa tanuttaco, imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ, imassa pupphaṃ nīlaṃ pītaṃ lohitaṃ odātaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ, phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ pharusaṃ sugandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ ambilaṃ kaṭukaṃ kasāvaṃ, kaṇṭako tikhiṇo atikhiṇo ujuko kuṭilo lohito odāto hotī’’ti dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.
在诸义上,就是在色等所缘上。在种种缘起上,就是在内外之分、相续之分的种种不同缘起支上。因为无明等每一支各自都称为缘起。所以《行藏》中说:“十二缘,十二缘起。”在种种空、不可得中,就是在种种不同自性中,因为远离常等坚实,所以是空的自性;正因如此,在以男人、女人、我、我所等方式中不可得,于诸自性中不可得。这里的“ma”字是连句用的。在种种义中,就是在义无碍解的范围内,缘所生等种种义中。在种种法中,就是在法无碍解的范围,缘等种种法中。在种种词中,就是诠择那些义与法的言说所摄的种种词中。在种种辩中,就是在义无碍解等所行境中,以“这些说明了此义”等方式,如此依辩说而转起,因此得名为“辩”的诸智中。在种种多戒蕴等中,戒的多样与种种差异已经说过。至于其余的,依照所说方式,因为容易理解,所以是明显的。然而,那无二、唯一的涅槃,在那里以近行假立的方式应取多样。因此说:“超越种种众人共有的法。”由此,以灭骄慢等异名说明其多样。巴利
Atthesūti rūpādīsu ārammaṇesu. Nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato santānabhedato ca nānappabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Avijjādiaṅgānañhi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāti. Tenāha – saṅkhārapiṭake ‘‘dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti. Nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahato suññasabhāvesu, tato eva itthipurisaattaattaniyādivasena anupalabbhesu sabhāvesu. Ma-kāro hettha padasandhikaro. Nānāatthesūti atthapaṭisambhidāvisayesu paccayuppannādinānāatthesu. Dhammesūti dhammapaṭisambhidāvisayesu paccayādinānādhammesu. Niruttīsūti tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātāsu nānāniruttīsu. Paṭibhānesūti ettha atthapaṭisambhidādīsu visayabhūtesu, ‘‘imāni idamatthajotakānī’’ti (vibha. 725-745) tathā tathā paṭibhānato paṭibhānānīti laddhanāmesu ñāṇesu. Puthu nānāsīlakkhandhesūtiādīsu sīlassa puthuttaṃ nānattañca vuttameva. Itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva. Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ, tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha – ‘‘puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkammā’’ti. Tenassa madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ paridīpitaṃ hoti.
像这样,先按所缘的范围说明了慧的广大和多样,现在为了按相应法说明喜悦的状态、按生起方式说明速行的状态、按作用说明锐利等的状态,而说了“什么是喜悦慧”等。其中,“以喜悦为多”就是以喜为多。其余的词都是它的同义词。“圆满戒”,是说以兴高采烈、欢喜踊跃的状态,凭借与喜俱行的慧来圆满戒。因为与喜和悦俱行的慧,以欢喜的方式在所缘上像花朵绽放般展开运作,而不是与舍俱行。除别解脱戒外,圆满其余三种可令人生喜的戒,这是意思。由于是分开说的,所以又提到戒蕴。在“定蕴”等中也同样如此。巴利
Evaṃ visayavasena paññāya mahattaṃ puthuttañca dassetvā idāni sampayuttadhammavasena hāsabhāvaṃ, pavattiākāravasena javanabhāvaṃ, kiccavasena tikkhādibhāvañca dassetuṃ, ‘‘katamā hāsapaññā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hāsabahuloti pītibahulo. Sesapadāni tasseva vevacanāni. Sīlaṃ paripūretīti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā pītisahagatāya paññāya. Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena ārammaṇe phullā vikasitā viya pavattati; na upekkhāsahagatāti pātimokkhasīlaṃ ṭhapetvā hāsanīyaṃ paraṃ tividhampi sīlaṃ paripūretīti attho. Visuṃ vuttattā puna sīlakkhandhamāha. Samādhikkhandhantiādīsupi eseva nayo.
对于色蕴,它以无常的方式迅速运转。意思是:在色蕴上,由于无常,它以极快的速度生起,使对立面(常等)远离;又因为过去造作之行的殊胜,就像帝释天神投出的金刚杵一样,它毫不迟缓地穿透特相,以迅猛之势通达色蕴中的无常相。因此,这种智慧就叫作速行慧。其余词句也是同样的道理。这样,先以诸行作为所缘的观法展示了速行慧,接着为了展示强有力的观法,又说了“色”等。其中,“以坏灭义”:因为无论在哪里生起,就在那里坏灭;“以怖畏义”:因其具有怖畏的性质;“以无坚实义”:因为没有“我”实体的坚实,也没有常恒等的坚实;“已经衡量”:以如秤般的观慧加以衡量;“已经审察”:以那同样的审察之慧加以审察;“已经显明”:如实地显示,使五蕴变得明显;“于色灭”:在色蕴的灭——即涅槃中,以趣入、倾向、朝向的方式而转。现在,为了以到达顶点的观法展示速行慧,又说“色”等。有些人则说,这是以出起所行的观法(展示速行慧)。巴利
Rūpaṃaniccato khippaṃ javatīti rūpakkhandhaṃ aniccanti sīghaṃ vegena pavattiyā paṭipakkhadūrībhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena vissaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃ paṭivijjhantī adandhāyantī rūpakkhandhe aniccalakkhaṇaṃ vegasā paṭivijjhati, tasmā sā javanapaññā nāmāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ, ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati, tattha tattheva bhijjanato khayasabhāvattā. Bhayaṭṭhenāti bhayānakabhāvato. Asārakaṭṭhenāti attasāravirahato niccasārādivirahato ca. Tulayitvāti tulābhūtāya vipassanāpaññāya tuletvā. Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīretvā. Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā pañcakkhandhaṃ vibhūtaṃ katvā. Rūpanirodheti rūpakkhandhassa nirodhabhūte nibbāne ninnapoṇapabbhāravasena. Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ, puna ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Vuṭṭhānagāminivipassanāvasenāti keci.
所谓“智的锐利”,应当理解为:它特别能断除对立的烦恼。因此,先说了“迅速断除烦恼就是锐利慧”,接着为了分别显示那些烦恼,便说出“已生的欲寻”等。因为锐利慧的人就是迅速通达的人,而且他的修行之道不会动摇,所以说“在一座之中证得四圣道”等。巴利
Ñāṇassa tikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhasamucchindanena veditabboti, ‘‘khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā’’ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento, ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’ntiādimāha. Tikkhapañño hi khippābhiñño hoti, paṭipadā cassa na calatīti āha – ‘‘ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā adhigatā hontī’’tiādi.
通过如实看见“一切行都是无常、苦、会变坏的、有为的、缘生的、会灭尽的、会衰坏的、会止息的”,就能成就对真理的通达,不是靠别的办法。为了用理由说明这种能穿透的智慧,才说“对一切行都充满厌畏”等话。其中,“充满厌畏”就是按前面说的方式,对一切行不断生起的悚惧。“充满怖畏”是指因为智的恐惧,对一切行多次生起内心惊恐。这就说明了过患随观。“充满嫌厌”则说明了厌离随观;“充满不乐”等话,是说那种厌离一再持续。“外向者”:智的面向已转向一切行之外、朝向涅槃而转起,或者如此转起的解脱之门。穿透即是nibbedha,它存在于这种智慧之中;或者因为能穿透而称为nibbedhā,那智慧本身就是nibbedhikā。凡在此处意义上未加分别的,依前面所说的方式,都是很容易理解的。巴利
‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā nirodhadhammā’’ti yāthāvato dassanena saccasampaṭivedho ijjhati, na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ, ‘‘sabbasaṅkhāresuubbegabahulo hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ubbegabahuloti vuttanayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhaṃ pavattasaṃvego. Uttāsabahuloti ñāṇutrāsavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrastamānaso. Tena ādīnavānupassanamāha. Ukkaṇṭhanabahuloti pana iminā nibbidānupassanaṃ āha – aratibahulotiādinā tassā eva aparāparuppattiṃ. Bahimukhoti sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho, tathā vā pavattitavimokkhamukho. Nibbijjhanaṃ nibbedho, so etissā atthi, nibbijjhatīti vā nibbedhā, sāva paññā nibbedhikā. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva.
“句”(pada)是通过它来通达观等的意思,也就是等至。因此,“随句”(anupada)的意思是“随等至”。或者,“句”是指作为观之运作处的、可被观照的诸法。因此说“或依等至”。或者依禅支,意思就是依禅支。不过在义注中,这里“句”字是次第的意思,所以“随句”就是“按次第”,这是这里的含义,因此说“按顺序”。“法随观”就是对属于各种等至心生起的诸法的观照。“他观察”是指以禅那为门,如实把握那些等至中的诸法后,以“这也是苦”等方式进行简择。他在半个月内证得阿拉汉果,是因为对于已达上品的声闻弟子来说,简择的运作毫无遗漏地全面展开,而且声闻巴拉密智也必须如此修成。即便如此——虽然大目犍连长老不久就证得阿拉汉果,而法将(舍利弗)则更晚才证得;即便如此,因为目犍连长老也是大智慧者,所以舍利弗长老才是智慧更大的。现在为了让这个道理更加清楚,就说了“大目犍连长老……”等话。“简择运行”是指他在其中进行简择,也就是观的领域,即那种简择的运作。“仅一部分”是指,对于自身相续中的诸行,无法毫无剩余地全部把握和简择,只能随顺自己由誓愿所成就的智力,仅取一部分来简择。然而,经中不是说“比丘们,若不能遍知、不能遍解、不能离染、不能舍断一切,就不能灭尽苦”吗?确实如此,但那是就应被简择的诸法而言。因此,对自身相续中的一切法,以及他相续中的法,不作相续的区分,依外在的共通性来简择,这是声闻的简择运行。而长老则从外在诸法中,也依相续的区分,各各提取一些来简择,而且只是以智触知而已。因此说“如以杖端按压,仅简择一部分”。其中,“以智”是指,对于所应通达之处,智未如所应知之量而运作,所以说“如以杖端按压”等。由于没有逐句法随观,所以说“仅简择一部分”。巴利
Pajjati etena vipassanādikoti padaṃ, samāpatti, tasmā anupadanti anusamāpattiyoti attho. Padaṃ vā sammasanupagā dhammā vipassanāya pavattiṭṭhānabhāvato. Tenāha ‘‘samāpattivasena vā’’ti . Jhānaṅgavasena vāti jhānaṅgavasenāti ca attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana kamattho idha padasaddo, tasmā anupadaṃ anukkamenāti ayamettha atthoti āha ‘‘anupaṭipāṭiyā’’ti. Dhammavipassananti taṃtaṃsamāpatticittuppādapariyāpannānaṃ dhammānaṃ vipassanaṃ. Vipassatīti samāpattiyo jhānamukhena te te dhamme yāthāvato pariggahetvā, ‘‘itipi dukkhā’’tiādinā sammasati. Addhamāsena arahattaṃ patto ukkaṃsagatassa sāvakānaṃ sammasanacārassa nippadesena pavattiyamānattā, sāvakapāramīñāṇassa ca tathā paṭipādetabbattā. Evaṃ santepīti yadipi mahāmoggallānatthero na cirasseva arahattaṃ patto; dhammasenāpati pana tato cirena, evaṃ santepi yasmā moggallānattheropi mahāpaññova, tasmā sāriputtattherova mahāpaññataroti. Idāni tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ, ‘‘mahāmoggallānatthero hī’’tiādi vuttaṃ. Sammasanaṃ carati etthāti sammasanacāro, vipassanābhūmi, taṃ sammasanacāraṃ. Ekadesamevāti sakaattabhāve saṅkhāre anavasesato pariggahetuñca sammasituñca asakkontaṃ attano abhinīhārasamudāgatañāṇabalānurūpaṃ ekadesameva pariggahetvā sammasanto. Nanu ca ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāyā’’ti (saṃ. ni. 4.26) vacanato vaṭṭadukkhato muccitukāmena sabbaṃ pariññeyyaṃ parijānitabbameva? Saccametaṃ, tañca kho sammasanupagadhammavasena vuttaṃ. Tasmā sasantānagate sabbadhamme , parasantānagate ca tesaṃ santānavibhāgaṃ akatvā bahiddhābhāvasāmaññato sammasanaṃ, ayaṃ sāvakānaṃ sammasanacāro. Thero pana bahiddhādhammepi santānavibhāgena keci keci uddharitvā sammasi, tañca kho ñāṇena phuṭṭhamattaṃ katvā. Tena vuttaṃ – ‘‘yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto’’ti. Tattha ñāṇena nāma yāvatā neyyaṃ pavattitabbaṃ, tathā apavattanato ‘‘yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viyā’’tiādi vuttaṃ. Anupadadhammavipassanāya abhāvato ‘‘ekadesameva sammasanto’’ti vuttaṃ.
诸佛的简择行境,遍及一万个世界界中众生相续所摄的诸行,以及不系属于根法的诸行——这是一派说法;另有一派说,遍及百千俱胝轮围世界。确实如此,依三时之理,融贯缘起法则,以三十六俱胝百千门径,诸佛的大金刚智得以运转。独觉佛的简择行境,则遍及自身相续所摄的诸行,以及中印度地区众生相续所摄、不系属于根法的诸行——这是一派说法;也有人说,遍及赡部洲众生相续所摄的诸行。即便是法将舍利弗,其简择行境也仅如前所说,属于声闻观修的领域。然而在这一点上,长老更为殊胜,他毫无遗漏地、一句一句地观察了诸法。因此说:“他毫无遗漏地简择了声闻的简择行境。”巴利
Buddhānaṃ sammasanacāro dasasahassilokadhātuyaṃ sattasantānagatā, anindriyabaddhā ca saṅkhārāti vadanti, koṭisatasahassacakkavāḷesūti apare. Tathā hi addhattayavasena paṭiccasamuppādanayaṃ osaritvā chattiṃsakoṭisatasahassamukhena buddhānaṃ mahāvajirañāṇaṃ pavattaṃ. Paccekabuddhānaṃ sasantānagatehi saddhiṃ majjhimadesavāsisattasantānagatā anindriyabaddhā ca sammasanacāroti vadanti, jambudīpavāsisattasantānagatāti keci. Dhammasenāpatinopi yathāvuttasāvakānaṃ vipassanābhūmiyeva sammasanacāro. Tattha pana thero sātisayaṃ niravasesaṃ anupadadhammaṃ vipassi. Tena vuttaṃ – ‘‘sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasī’’ti.
在这里,“声闻的观之领域”这一说法涉及六种人:纯观行者、已得世间神通者、普通声闻、上首弟子、独觉佛、正自觉者。其中,纯观行者因为没有通过禅那和神通获得慧的善巧,就像盲人一样,在修观时无法随心所欲地进入自己想要观察的领域,不能观察自己想要观察的法。他们只能立足于已经把握的那些法本身来增长观。然而,已得世间神通的一般声闻,从某一种门径开始修观之后,由于智慧广大,能够从不同于那一种门径的其他角度把观展开得更广。大弟子因为誓愿成就,能够比他们更殊胜地广修观。在上首弟子当中,第二位因为誓愿成就和定力更为殊胜,能把观修得比前者更广。而第一位则因为智慧广大,能作出声闻所不能及的广修观。独觉佛因为具有更宏大的誓愿,能随自己的誓愿,把观修得比他们更广。至于诸佛,则是与圆满智慧巴拉密、修习一切知智的成就完全相应。就像一位精通射术、如同萨拉班嘎的弓箭手,射出的箭途中不会碰到树木藤蔓等,只射中靶心,既不挂碍也不偏离;同样,观在过程中无有挂碍、无有偏离,在应简择的诸法上,如实以种种理趣转起。所谓“大智”,其运作行相的差别,已经按类别说过了。巴利
Tattha ‘‘sāvakānaṃ vipassanābhūmī’’ti ettha sukkhavipassakā lokiyābhiññappattā pakatisāvakā aggasāvakā paccekabuddhā sammāsambuddhāti chasu janesu sukkhavipassakānaṃ jhānābhiññāhi anadhigatapaññānepuññattā andhānaṃ viya icchitapadesokkamanaṃ vipassanākāle icchikicchitadhammavipassanā natthi. Te yathāpariggahitadhammamatteyeva ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhenti. Lokiyābhiññappattā pana pakatisāvakā yena mukhena vipassanaṃ ārabhanti; tato aññena vipassanaṃ vitthārikaṃ kātuṃ sakkonti vipulañāṇattā. Mahāsāvakā abhinīhārasampannattā tato sātisayaṃ vipassanaṃ vitthārikaṃ kātuṃ sakkonti. Aggasāvakesu dutiyo abhinīhārasampattiyā samādhānassa sātisayattā vipassanaṃ tatopi vitthārikaṃ karoti. Paṭhamo pana tato mahāpaññatāya sāvakehi asādhāraṇaṃ vitthārikaṃ karoti. Paccekabuddho tehipi mahābhinīhāratāya attano abhinīhārānurūpaṃ tatopi vitthārikavipassanaṃ karonti. Buddhānaṃ, sammadeva, paripūritapaññāpāramipabhāvita-sabbaññutaññāṇādhigamanassa anurūpāyāti. Yathā nāma katavālavedhaparicayena sarabhaṅgasadisena dhanuggahena khitto saro antarā rukkhalatādīsu asajjamāno lakkhaṇeyeva patati; na sajjati na virajjhati, evaṃ antarā asajjamānā avirajjhamānā vipassanā sammasanīyadhammesu yāthāvato nānānayehi pavattati. Yaṃ mahāñāṇanti vuccati, tassa pavattiākārabhedo gaṇato vuttoyeva.
在这些当中,纯观行者的观行现起时,像萤火虫的光;证得世间神通的一般声闻,像灯光;大声闻,像火炬的光;上首弟子,像晨星的光;独觉佛,像月光;正自觉者,则像秋日太阳轮那样,饰以千道光芒。同样,纯观行者的观行,应知像盲人抓着杖端走路;证得世间神通的一般声闻,像走独木桥;大声闻,像走小腿桥;上首弟子,像走车桥;独觉佛,像走大道;正自觉者,像走大车道。巴利
Etesu ca sukkhavipassakānaṃ vipassanācāro khajjotapabhāsadiso, abhiññappattapakatisāvakānaṃ dīpapabhāsadiso, mahāsāvakānaṃ okkāpabhāsadiso, aggasāvakānaṃ osadhitārakāpabhāsadiso, paccekabuddhānaṃ candapabhāsadiso, sammāsambuddhānaṃ rasmisahassapaṭimaṇḍitasaradasūriyamaṇḍalasadiso upaṭṭhāsi. Tathā sukkhavipassakānaṃ vipassanācāro andhānaṃ yaṭṭhikoṭiyā gamanasadiso, lokiyābhiññappattapakatisāvakānaṃ daṇḍakasetugamanasadiso, mahāsāvakānaṃ jaṅghasetugamanasadiso, aggasāvakānaṃ sakaṭasetugamanasadiso, paccekabuddhānaṃ mahājaṅghamaggagamanasadiso, sammāsambuddhānaṃ mahāsakamaggagamanasadisoti veditabbo.
据说,证得阿拉汉果之后:这里用“据说”这个词,是为了表明这个意思是靠传闻得来的。证得之后,他通过观察,认识到自己观行的境界极为广大,又极其锐利、明净、勇猛。可是,这位大长老是缓慢证得阿拉汉果的人,怎么能把自己看得比快速证得阿拉汉果的人智慧更超胜,从而了知呢?所以说“正如……”等等。“大丛”,指有大枝的网、极为密织的网。而“得不到坚实或笔直的竿”,是因为砍竹子时没有先挑选就取了竹子。“如是圆满”,就像那些人当中,一个人不先挑选就取竹子,另一个人经过挑选再取,这样来比喻。“精勤”,指专心致力于修习。巴利
Arahattañca kira patvāti ettha kira-saddo anussavaladdhoyamatthoti dīpetuṃ vutto. Patvā aññāsi attano vipassanācārassa mahāvisayattā tikkhavisadasūrabhāvassa ca sallakkhaṇena. Kathaṃ panāyaṃ mahāthero dandhaṃ arahattaṃ pāpuṇanto sīghaṃ arahattaṃ pattato paññāya attānaṃ sātisayaṃ katvā aññāsīti āha – ‘‘yathā hī’’tiādi. Mahājaṭanti mahājālasākhaṃ ativiya sibbitajālaṃ. Yaṭṭhiṃ pana sāraṃ vā ujuṃ vā na labhati veṇuggahaṇe anuccinitvā veṇussa gahitattā. Evaṃsampadanti yathā tesu purisesu eko veḷuggahaṇe anuccinitvā veḷuyaṭṭhiṃ gaṇhāti, eko uccinitvā, evaṃ nipphattikaṃ. Padhānanti bhāvanānuyuñjanaṃ.
六十七智:在《无碍解道》的论母中列出的七十三种智里,除去六种不共智,从闻所成智等开始,直到辩才无碍解智为止,这六十七种智就是六十七智。因为这些智是声闻弟子应当逐一辨明的,而不是另外那六种不共智。十六种慧:指大慧等,再加上九次第住的等至慧,这就是十六种慧。巴利
Sattasaṭṭhiñāṇānīti paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.73 mātikā) āgatesu tesattatiyā ñāṇesu ṭhapetvā cha asādhāraṇañāṇāni sutamayañāṇādīni paṭibhānapaṭisambhidāñāṇapariyosānāni sattasaṭṭhi ñāṇāni. Tāni hi sāvakehi pavicitabbāni, na itarāni. Soḷasavidhaṃ paññanti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.379; saṃ. ni. ṭī. 3.5.379) mahāpaññādikā, navānupubbavihārasamāpattipaññāti idaṃ soḷasavidhaṃ paññaṃ.
其中,即指那个。现在要说的这个,就是次第简择。观的部分,就是按寻等应被观择的法的分类而划分出来的观的部分。巴利
Tatrāti tassa. Idaṃ hotīti idaṃ dāni vuccamānaṃ anupubbasammasanaṃ hoti. Vipassanākoṭṭhāsanti vitakkādisammasitabbadhammavibhāgena vibhattavipassanābhāgaṃ.
94 在“初禅”这句里,是依格,表示邻近依止的关系,所以“在初禅中的诸法”意思就是与初禅相应的诸法。“在等至内部”则是把“等至”这个名称加在等至相应的心生起上而说的。“已确定”就是已经作了确定、已经决断。“已限别”就是用智慧加以限别,也就是依自相加以界定而了知。“观察”就是用智慧之眼现前看见。“安立”就是把心安放在所缘上。“审察”就是心对所缘随顺推寻。“遍满”就是以殊妙色法遍满全身,或者指广大的状态。“乐”就是乐的甘美。“安住”就是与散乱相反的定。“触”就是根、境、识由此生起,以类似接触的方式作用于所缘。“感受”就是领受所缘。“想”就是以青等相状标记所缘。“思”就是心的造作、策发。“识”就是获知所缘。“欲作”就是心对所缘有所需要、有兴趣。“胜解”就是在那个所缘上确定,或者说是决定。“策励”就是不让心落入懈怠那边,把它提振起来,也就是增进的意思。“现起”就是靠近所缘而住立,或者说不舍弃所缘。“舍”就像车夫对待各自履行职责、平稳奔驰的马一样,对各自起作用、与心相应的诸法保持中舍。“随顺”就是带领相应诸法在所缘上辗转运行。“以自性故”就是依如实自性。这里只取了十六种法,因为长老只确定了这些;当时这些法现起于他,而不是其他法——有人这样说。在这里,由于精进和念被摄取,又因为根性的共通性,信和慧也被含摄;仅因念被摄取,又因为绝对无过的共通性,轻安等六对也被含摄;无贪和无嗔也被含摄,因为这些法属于禅心生起的范畴。长老是以法的确定性的共通性而开始的。有人说“它们没有现起”是不可能的。巴利
94.Paṭhame jhāneti upasilese bhummaṃ, tasmā ye paṭhame jhāne dhammāti ye paṭhamajjhānasaṃsaṭṭhā dhammāti attho. Antosamāpattiyanti ca samāpattisahagate cittuppāde samāpattisamaññaṃ āropetvā vuttaṃ. Vavatthitāti katavavatthanā nicchitā. Paricchinnāti ñāṇena paricchinnā salakkhaṇato paricchijja ñātā. Olokentoti ñāṇacakkhunā paccakkhato passanto. Abhiniropanaṃ ārammaṇe cittassa āropanaṃ. Anumajjanaṃ ārammaṇe cittassa anuvicāraṇaṃ. Pharaṇaṃ paṇītarūpehi kāyassa byāpanaṃ, vipphārikabhāvo vā. Sātanti sātamadhuratā. Adhikkhepo vikkhepassa paṭipakkhabhūtaṃ samādhānaṃ. Phusanaṃ indriyavisayaviññāṇassa tato uppajjitvā ārammaṇe phusanākārena viya pavatti. Vedayitaṃ ārammaṇānubhavanaṃ. Sañjānanaṃ nīlādivasena ārammaṇassa sallakkhaṇaṃ. Cetayitaṃ cetaso byāpāro. Vijānanaṃ ārammaṇūpaladdhi. Kattukamyatā cittassa ārammaṇena atthikatā. Tasmiṃ ārammaṇe adhimuccanaṃ, sanniṭṭhānaṃ vā adhimokkho. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā cittassa paggaṇhanaṃ paggāho, adhiggahoti attho. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ. Samappavattesu assesu sārathi viya sakiccapasutesu sampayuttesu ajjhupekkhanaṃ majjhattatā. Sampayuttadhammānaṃ ārammaṇe anunayanaṃ saṃcaraṇaṃ anunayo. Sabhāvatoti yathābhūtasabhāvato. Soḷasannaṃ eva cettha dhammānaṃ gahaṇaṃ tesaṃyeva therena vavatthāpitabhāvato, te evassa tadā upaṭṭhahiṃsu, na itareti vadanti. Vīriyasatiggahaṇena cettha indriyabhāvasāmaññato saddhāpaññā; satiggahaṇeneva ekantānavajjabhāvasāmaññato passaddhiādayo cha yugaḷā; alobhādosā ca saṅgahitā jhānacittuppādapariyāpannattā tesaṃ dhammānaṃ. Therena ca dhammā vavatthānasāmaññato āraddhā. Te na upaṭṭhahiṃsūti na sakkā vattunti apare.
“已知道它们生起”:意思是,在那些受生起时,对它们同样有清楚了知。剩下两个词也是同样的道理。“有那个智”:就是知道那个的智,它的状态就是“有那个智性”,意思是智对自身的觉知。与它同类的、能相应结合的法,就是与它相应结合的法。“多智性”:指智的多种状态,意思是在一个心识生起中有多种智。现在为了阐明这个含义,说了“如同……”等话。无法了知,是因为缺少以它为所缘的作用。对于这样的智,也不存在无痴的通达。每一种智各自生起,因为在那一个刹那,只有一个转向生起;而没有转向,心识的生起就不会发生。对此确实有说道:巴利
Viditā uppajjantīti uppādepi nesaṃ vedanānaṃ pajānanaṃ hotiyevāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Taṃ jānātīti taṃñāṇo, tassa bhāvo taṃñāṇatā, ñāṇassa attasaṃvedananti attho. Taṃsamānayogakkhamāhi sampayuttadhammā. Ñāṇabahutāti ñāṇassa bahubhāvo, ekacittuppāde anekañāṇatāti attho. Idāni tamevatthaṃ vivarituṃ, ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Na sakkā jānituṃ ārammaṇakaraṇassa abhāvato. Asammohāvabodho ca īdisassa ñāṇassa natthi. Ekekameva ñāṇaṃ uppajjati tasmiṃ khaṇe ekasseva āvajjanassa uppajjanato, na ca āvajjanena vinā cittuppatti atthi. Vuttañhetaṃ –
那些天神能活八万四千劫,
然而他们也并非与两个心相结合而活着。巴利
‘‘Cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marū; Na tveva tepi jīvanti, dvīhi cittehi saṃyutā’’ti. (mahāni. 10, 39) ca,
心中并没有成对执取的东西。巴利
‘‘Natthi citte yugā gahī’’ti ca –
“已把握依处与所缘”的意思是:对于那些在某个所缘上生起的禅那法,它们的依处和所缘早已被智慧分别判定并把握了。就像猎人已经掌握了鹿、野猪等的藏身之处,那些待在那里的鹿或野猪,无论从那里起身离开,还是走回来,猎人都容易抓住它们;这里的道理也是这样。因此说“由长老……”等等。“由”是指由于已把握依处和所缘。“他”是指那位长老。“对于那些法”是指属于禅那心识生起的那些法。所谓“转向生起”等,是说对于生起等,不论以什么为所缘,智慧就生起;在每一个刹那,只有那一法对他变得清楚明显。因为如果没有转向,智慧就不会生起。“未曾有而产生”是说先前不存在而后来出现,也就是未生起的现在生起。他见到这些法的“生”,是因为他看到它们“未曾有而产生”,即当下具足生起刹那的状态。因为法的获得本身就表明它先前不存在,这就是法的“生”。“有之后”就是生起之后。“转而灭去”是一刹那又一刹那地坏灭。他见到“灭”,是因为他看到它们“有之后转而灭去”,即当下具足坏灭刹那的状态。因为表明诸法从存在到坏灭的状态,即是诸法的“灭”。巴利
Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāyāti yasmiñca ārammaṇe ye jhānadhammā pavattanti, tesaṃ vatthārammaṇānaṃ pageva ñāṇena paricchijja gahitattā. Yathā nāma migasūkarādīnaṃ āsayepariggahite tatra ṭhitā migā vā sūkarā vā tato uṭṭhānatopi āgamanatopi nesādassa sukhaggahaṇā honti, evaṃsampadamidaṃ. Tenāha ‘‘therena hī’’tiādi. Tenāti vatthārammaṇānaṃ pariggahitabhāvena. Assāti therassa. Tesaṃ dhammānanti jhānacittuppādapariyāpannānaṃ dhammānaṃ. Uppādaṃ āvajjantassātiādinā uppādādīsu yaṃ yadeva ārabbha ñāṇaṃ uppajjati; tasmiṃ tasmiṃ khaṇe tassa tasseva cassa pākaṭabhāvo dīpito. Na hi āvajjanena vinā ñāṇaṃ uppajjati. Ahutvā sambhontīti pubbe avijjamānā hutvā sambhavanti, anuppannā uppajjantīti attho. Udayaṃ passati tesaṃ dhammānaṃ, ‘‘ahutvā sambhontī’’ti uppādakkhaṇasamaṅgibhāvadassanato. Pubbe abhāvabodhako hi attalābho dhammānaṃ udayo. Hutvāti uppajjitvā. Paṭiventīti paṭi khaṇe khaṇe vinassanti. Vayaṃ passati, ‘‘hutvā paṭiventī’’ti tesaṃ dhammānaṃ bhaṅgakkhaṇasamaṅgibhāvadassanato. Viddhaṃsabhāvabodhako hi dhammānaṃ vijjamānato vayo.
在这些法当中,他并没有以贪爱的方式去接近、攀附,所以叫“不接近”,也就是不随顺贪爱。应当这样连接理解:他以这样的方式安住。同样,他也没有以嗔恚的方式排斥、离去,所以叫“不离去”,也就是不违逆对抗。因为不存在“这是我的、这是我的所有”这种渴爱和邪见的执取,所以他不依止于渴爱和邪见所依之处。所谓“无所系缚”,是因为他既不接近也不依止,所以不会被观修的障碍——欲贪——所系缚、所捆住。所谓“已解脱”,正是因此,他通过镇伏式的解脱,从欲贪中脱离出来。所谓“已离结”,同样是通过镇伏,从与观修对立的各种法中脱离出来。巴利
Tesu dhammesu natthi etassa upayo rāgavasena upagamananti anupayo, ananurodho. Hutvā viharatīti yojanā. Tathā natthi etassa apāyo paṭighavasena apagamananti anapāyo, avirodho. ‘‘Etaṃ mama, eso me atthā’’ti tassa taṇhādiṭṭhiabhinivesābhāvato taṇhādiṭṭhinissayehi anissito. Appaṭibaddhoti anupayānissitabhāvato vipassanāya paribandhavasena chandarāgena na paṭibaddho na vibandhito. Vippamuttoti tato eva vikkhambhanavimuttivasena kāmarāgato vimutto. Visaṃyutto vikkhambhanavaseneva paṭipakkhadhammehi visaṃyutto.
如果在等至之中,缘取那十六种法而进行的观道被打断后,贪等烦恼生起,那么观道的烦恼界限就是由那个心、或由具有那个心的人所划定的。“于这些法中”,就是在那些法中。“他”,指那位长老。也有说“连一个”,意思是贪等烦恼中连一个也不生起。按照所说的方式,如果某些法没有进入他的观照范围,观就不能在那些法上不间断地进行,因此就成了所缘的界限。由于已镇伏了对立面,也就是观的敌对法早已被镇伏,所以说现在也没有烦恼需要再镇伏。巴利
Kilesamariyādā tena katā bhaveyyāti antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme ārabbha pavattamānaṃ vipassanāvīthiṃ bhinditvā sace rāgādayo uppajjeyyuṃ; tassa vipassanāvīthiyā kilesamariyādā tena cittena, cittasamaṅginā vā katā bhaveyya. Tesūti tesu dhammesu. Assāti therassa. Ekopīti rāgādīsu ekopīti ca vadanti. Vuttākārena ekaccānaṃ anāpāthagamane sati vipassanā na tesu dhammesu nirantarappavattāti ārammaṇamariyādā bhaveyya. Vikkhambhitapaccanīkattāti vipassanāya paṭipakkhadhammānaṃ pageva vikkhambhitattā idānipi vikkhambhetabbā kilesā natthīti vuttaṃ.
“从此”是指从初禅。“紧接着”是指更高的禅那等更殊胜的状态。“他那了知”是指“还有更上的出离”这样的了知在生起。“由于多修习”是指反复不断地令它生起。巴利
Itoti paṭhamajjhānato. Anantaroti uparimo jhānādiviseso. Tassa pajānanassāti, ‘‘atthi uttari nissaraṇa’’nti evaṃ pavattajānanassa. Bahulīkaraṇenāti punappunaṃ uppādanena.
以“清净”之义,是指由于烦恼的污浊被去除,或者由于伺的扰动消失,心真正变得澄净明澈。巴利
Sampasādanaṭṭhenāti kilesakālusiyāpagamanena, tassa vicārakkhobhavigamena vā cetaso sammadeva pāsādikabhāvena.
在提到精进、念、舍的地方,这里的舍是指遍净舍;而“不苦不乐受”在这里是指禅那舍,所以说“在乐之处,是受舍”。所谓“乐之处”,就是在初禅等当中说到乐的地方。由于轻安,因为心所与心平等平衡的状态,在所缘中广泛散布、遍满,所以那被称为心的作意。在沙门果等当中,念的遍净,从意义上说不能离开念,所以说“就是遍净念”。这是遍净舍,不是禅那舍等。巴利
Vīriyaṃ sati upekkhāti āgataṭṭhāne pārisuddhiupekkhā, adukkhamasukhāvedanāti ettha jhānupekkhāti, ‘‘sukhaṭṭhāne vedanupekkhāvā’’ti vuttaṃ. Sukhaṭṭhāneti ca paṭhamajjhānādīsu sukhassa vuttaṭṭhāne. Passaddhattāti samadhuracetayitabhāvena ārammaṇe visaṭavitthatabhāvato yo so cetaso ābhogo vutto. Sāmaññaphalādīsu satiyā pārisuddhi, sā thana atthato sativinimuttā natthīti āha ‘‘parisuddhāsatiyevā’’ti. Pārisuddhiupekkhā, na jhānupekkhādayo.
95 在这样的情形里,正念任何时候都不可能离开智慧,所以说“以智慧成为正知者”。同样地,在第三禅中说到“具念、住于乐”时,正知这个含义其实已经被讲到了。声闻弟子没有随法观,因为行之余分的微细流转难以了知,无法分解开来把握。因此说:“为了显示聚观而这样说。”巴利
95. Īdisesu ṭhānesu satiyā na kadācipi ñāṇaviraho atthīti āha – ‘‘ñāṇena sampajāno hutvā’’ti. Tathā hi tatiyajjhāne, ‘‘satimā sukhavihārī’’ti ettha sampajānoti ayamattho vutto eva hoti . Na sāvakānaṃ anupadadhammavipassanā hoti saṅkhārāvasesasukhumappavattiyā duviññeyyattā vinibbhujitvā gahetuṃ asakkuṇeyyabhāvato. Tenāha – ‘‘kalāpavipassanaṃ dassento evamāhā’’ti.
96 96. “以慧见到后,诸漏已尽”:这是说,与见同时正在灭尽的诸漏,被说成“见到后已尽”。因为即使在同时,也能看到这样的措辞——巴利
96.Paññāyacassadisvā āsavā parikkhīṇā hontīti dassanasamakālaṃ khīyamānā āsavā, ‘‘disvā parikkhīṇā hontī’’ti vuttā. Samānakālepi hi ediso saddappayogo dissati –
依靠眼和诸色,眼识生起。巴利
‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; 2.4.60; kathā. 465, 467).
灭除了所有黑暗,炽盛的光焰随之升起。
毗卢遮那身披光环,是世间眼目的光明创造者。巴利
‘‘Nihantvā timiraṃ sabbaṃ, uggatejo samuggato; Verocano rasmimālī, lokacakkhupabhaṅkaro’’ti. (paṭṭhā. anuṭī. 1.25-34; visuddhi. mahāṭī. 2.580) ca –
在“如是等”这类表达里,“见”这个词有时表示原因,而且主语并不相同,比如“喝了酥油就有力气,看见狮子就害怕”(《清净道论大复注》2.802)。因为诸漏的灭尽是以“见”为因的:当遍知现观、证悟现观、修习现观成就时,就能获得断现观。“采取止观双运”,意思是先入初禅,出定后在那里观照禅那的诸法,修习止观双运。这样一直到入非想非非想处,出定后在那里观照,把止观双运起来修,就像这位长老证得阿拉汉那样。针对这一点,才说“阿拉汉的证得方式在这里被采取”。“在这里”,是指在这部经里。因为这位长老是在《长爪经》的开示中证得阿拉汉的。而那时他已经是不来,没有机会说入灭尽定,所以说“阿拉汉的证得方式在这里被采取”。如果是这样,那为什么又说“完全超越非想非非想处,具足想受灭定而住”呢?这是为了把这位长老所具有的智者功德毫无保留地显示出来,并以阿拉汉为顶点来结束开示。而入灭尽定,是这位长老一向惯行的,所以说“然而灭尽定……乃至……他们说”。由此显示,他在此期间也入于果等至。巴利
Evamādīsu. Hetuattho vā ayaṃ disvāsaddo asamānakattuko yathā – ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ hoti, sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’ti (visuddhi. mahāṭī. 2.802). Dassanahetuko hi āsavānaṃ parikkhayo pariññāsacchikiriyābhāvanābhisamaye sati pahānābhisamayassa labbhanato. Yuganaddhaṃ āharitvāti paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha jhānadhamme sammasanto samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāveti. Evaṃ yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha sammasanto samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ katvā yathā thero arahattaṃ pāpuṇi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘arahattaṃ pattavāro idha gahito’’ti. Idhāti imasmiṃ sutte. Dīghanakhasuttadesanāya (ma. ni. 2.205-206) hi thero arahattaṃ patto. Tadā ca anāgāmī hutvā nirodhaṃ samāpajjatīti vacanaavasaro natthi, tasmā vuttaṃ – ‘‘arahattaṃ pattavāro idha gahito’’ti. Yadi evaṃ – ‘‘sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharatī’’ti idaṃ kasmā vuttanti? There vijjamāne paṇḍitaguṇe anavasesato dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpetuṃ. Nirodhasamāpajjanaṃ pana therassa āciṇṇasamāciṇṇaṃ. Tenāha ‘‘nirodhaṃ pana…pe… vadantī’’ti. Tena phalasamāpattimpi antarā samāpajjatiyevāti dasseti.
为了说明混杂的情况,才说了“对于他”等话。其中,如果有人以“我要入灭尽定”的作意,把止和观结合起来修习并安住,那么灭尽定就成了“头”,也就是显眼的入口;依靠这种作意的力量,入灭尽定的机会就来了。果等至则是隐密的,因为没有“我要入果等至”的作意。所谓“果等至成为头”,这里也应当按照上面说的道理来理解。由此可知,这些等至能不能来,取决于作意。至于“赡部洲的长老们说”等等,那是注释书里本来就有的说法。“在等至内部”,是指入灭尽定的时候。“三所生色法”,是指由时节、业、食所生的色法。巴利
Vomissaṃ vivarituṃ ‘‘tatthassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘nirodhaṃ samāpajjissāmī’’ti ābhogena samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā ṭhitassa nirodhasamāpatti sīsaṃ nāma hoti, tassa ābhogavasena nirodhassa vāro āgacchati. Phalasamāpatti gūḷho hoti, ‘‘phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī’’ti ābhogassa abhāvato. Phalasamāpatti sīsaṃ hotīti etthāpi vuttanayena attho veditabbo. Etena ābhogapaṭibaddhametesaṃ āgamananti dīpitanti veditabbaṃ. Jambudīpavāsino therā panātiādi aṭṭhakathāruḷhameva taṃ vacanaṃ. Antosamāpattiyanti nirodhaṃ samāpannakāle. Tisamuṭṭhānikarūpadhammeti utukammāhāravasena tisamuṭṭhānikarūpadhamme.
97 “惯行自在”是指因为远离敌对法而善加修习所成就的自在状态。“得成就”是指达到了最高程度的圆满成就。就像由胸中努力所生的亲生子一样。“所显发”是指令其生起。“以法”是指以圣道之法。因为通过证得这个法,他由圣洁的出生而出生、化生,所以说他“法生、法所化作”。“属于法财的”是指属于九种出世间法财。“取”是指执取,意思是在自己的相续中生起。其余内容很容易理解。巴利
97.Ciṇṇavasitanti paṭipakkhadūribhāvena subhāvitavasībhāvaṃ. Nipphattiṃ pattoti ukkaṃsaparinipphattiṃ patto. Ure vāyāmajanitāya oraso. Pabhāvitanti uppāditaṃ. Dhammenāti ariyamaggadhammena. Tassa hi adhigamena ariyāya jātiyā jāto nibbattoti katvā, ‘‘dhammajo dhammanimmito’’ti vuccati. Dhammadāyassāti navavidhassa lokuttaradhammadāyassa. Ādiyanatoti gaṇhanato, sasantāne uppādanatoti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.
2. 六清净经的注释巴利
2. Chabbisodhanasuttavaṇṇanā
98 “生已尽”:当一个人宣称自己已尽再生,就是在记说阿拉汉果,因为阿拉汉已不再有再生。同样,当宣称“梵行已立”——我的道梵行之住已究竟时,也是在记说阿拉汉果。当宣称“所作已办”——自己已通过四道,以遍知等方式完成了对四谛的十六种应作之事时,也是在记说阿拉汉果。当宣称“不再有此种状态”——未来不再有再生,或未来不再有遍知等应作之事时,也是在记说阿拉汉果。因此说:“即使只凭其中一句,阿拉汉智也已被记说了。”譬如两次捆缚即成善缚。不过,这里记说其余内容是以四句的方式出现的,所以其意思是:在此之外已无需再说什么了。出于内心意向而宣称已见,这称为圣者的语言。“自性”:这里的“法”字是指本然之义,如“生法、老法”等中的用法。因此,“随法”的意思是随顺于圣者状态的本性。由于圣者极为少欲,即使不显露自己的功德,但为了显示教法的出离性,以及为了激发同梵行者精进于正行,他们会在像舍利弗那样的人般涅槃之时才显露。因此说:“于般涅槃时……应作。”巴利
98.Khīṇājātīti attano jātikkhayaṃ paṭijānantena arahattaṃ byākataṃ hoti arahato tadabhāvato. Tathā vusitaṃ brahmacariyanti maggabrahmacariyavāso me pariyositoti paṭijānantenapi. Kataṃ karaṇīyanti catūhi maggehi catūsu saccesu pariññādivasena soḷasavidhassapi kiccassa attanā niṭṭhāpitabhāvaṃ paṭijānantenapi. Nāparaṃ itthattāyāti āyatiṃ punabbhavābhāvaṃ, āyatiṃ vā pariññādikaraṇīyābhāvaṃ paṭijānantenapīti āha – ‘‘ekenapi padena aññā byākatāva hotī’’ti. Dvikkhattuṃ baddhaṃ pana subaddhaṃ viyāti vuttaṃ. Idha pana aññābyākaraṇaṃ catūhi padehi āgataṃ, tasmā vattabbameva cettha natthīti adhippāyo. Cetanāya diṭṭhavāditā nāma ariyavohāro. Sabhāvoti pakatiattho hi ayaṃ dhammasaddo, ‘‘jātidhammā jarādhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.274-275) viya tasmā, anudhammoti ariyabhāvaṃ anugatā pakatīti attho. Paramappicchatāya ariyā attano guṇe anāvikarontāpi sāsanassa niyyānikabhāvapavedanatthañceva sabrahmacārīnaṃ sammāpaṭipattiyaṃ ussāhajananatthañca tādisānaṃ parinibbānasamayeyeva āvikarontīti adhippāyenāha – ‘‘parinibbutassa…pe… kātabbo’’ti.
99 “虚弱”是指像边材一样容易碎裂、没有力量,意思是不坚实。“离贪”是指具有坏灭的性质。“具有消散的性质”是指具有消亡、灭去的性质。因为是无常、苦、变易的,连一丝安稳都没有,所以没有安稳。“近取”:以作为所缘和相应俱起的方式,随宜地趋近、靠近,所以叫近取。“取”:执取“这是我的,这是我的自我”,牢牢抓住不放,所以叫取。“心的执持处”:成为心欢喜安住的地方,所以叫心的执持处。依靠那些渴爱和邪见,心就执著:心以耽著享乐的方式住著。这里的意思是:心对自身存在的诸法,以“这是我的,这是我的自我”而执取、住著,这些就是执著;同样地,心对自身存在的诸法,以这些而随眠,这些就是随眠,也就是渴爱和邪见。因为只要贪等烦恼在三界诸法中随眠,那么与它们相应的诸法也就以某种方式随眠于其中,所以方便说为“它随眠于彼”。“以灭尽、离贪”:这是表示原因的从格,所以以“由于灭尽、由于离贪”的方式表达了原因之义。而“离贪”一词中的“等”字表示“等”义,由此“由于灭尽”等也已被包括在内。这些近取等词其实是相互的同义语,因为都是为了阐明彻底断除。巴利
99.Dubbalanti pheggu viya subhejjanīyaṃ balavirahitaṃ, asāranti attho. Virāgutanti palujjanasabhāvaṃ. Vigacchanasabhāvanti vināsagamanasabhāvaṃ. Aniccadukkhavipariṇāmattā assāsalesassapi abhāvato assāsavirahitaṃ. Ārammaṇakaraṇavasena samannāgamanavasena ca yathārahaṃ upenti upagacchantīti upayā, ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti upādiyanti daḷhaggāhaṃ gaṇhantīti upādānā. Adhitiṭṭhati cetaso abhinandanabhūtāti cetaso adhiṭṭhānaṃ. Tāhīti taṇhādiṭṭhīhi. Tanti cittaṃ. Abhinivisatīti abhirativasena nivisati, ayañhettha attho – sakkāyadhammesu cittaṃ abhinivisati ‘‘etaṃ mamaṃ, eso me attā’’ti ajjhosāya tiṭṭhati etāhi abhinivesāhi, tathā sakkāyadhammesu cittaṃ anuseti etāhīti anusayā, taṇhādiṭṭhiyo. Yadaggena hi tebhūmakadhammesu rāgādayo anusenti, tadaggena taṃsahagatadhammā tattha anusentīti pariyāyena, ‘‘taṃ anusetī’’ti vuttaṃ. Khayā virāgāti hetumhi nissakkavacananti ‘‘khayena virāgenā’’ti hetumhi karaṇavasena attho vutto. Virāgenāti ca itisaddo ādi attho . Tena ‘‘nirodhenā’’ti evamādikaṃ gahitaṃ hoti. Aññamaññavevacanāneva upayādīnaṃ samucchedasseva bodhanato.
100 在这里,其余三大种以及所造色都依它而安住,所以叫依止处;从没有命我这一意义上说,它也是界,所以叫依止界。就像沐浴粉要靠外面的水才能黏合一样,水界把其余三大种系缚在一起,所以叫系缚。就像要煮的食物要靠外面的火才能煮熟一样,火界让其余三大种成熟,所以叫成熟。就像外面的风一样,风界支撑其余三大种,所以叫支持。界的词义前面已经说过。不相触界,是指它们互不相触的状态,因为它们的特性并不互相对立。了知就是获取所缘。我、自我,是指“我是我”“色法是我的自我”,我没有以自我的部分或有身的方式去执取它们。即使是所依止者,也仍然称为依止者,所以说“依止地界者”。或者说,地界自身也依止于它们,所以说“以一种方式”。所造色虽然也可以是被依止者,但它同样也是依止者,因此并没有把它排除掉。因为限定虚空有分隔的作用,所以说“以不可分离的方式”。也正因为这样被分隔,一切大种与所造色都称为依止虚空界。所造色依它们而转起,大种色也一样;又像无色蕴依色处而转起,按照“以彼所依色为处的无色蕴”所说的道理,这里用“同样地”一词来归纳这个意思:依止虚空界的眼等色法。在此处也是:不仅在依止虚空界一句,在依止地界等句中也是如此。色与非色,一切色与非色都已包含在内,没有未包含的。俱生等诸缘中的依止这一项,是依无差别的依止义而说的。如果按照上面所说的方式,在依差别而成立的依止义被采纳时,根据“后生缘:后生的心与心所法,对前生的此身,以后生缘为缘”的说法,一切四种所起之色都应称为依止识界。同样,由于依无间识界之缘而转起,也应称为依止识界。巴利
100. Patiṭṭhāti ettha sesabhūtattayaṃ upādārūpañcāti patiṭṭhānā, nijjīvaṭṭhena dhātucāti patiṭṭhānadhātu. Nhānīyacuṇṇaṃ bāhiraudakaṃ viya sesabhūtattayaṃ ābandhatīti ābandhanaṃ. Pacanīyabhattaṃ bāhiratejo viya sesabhūtattayaṃ paripācetīti paripācanaṃ. Bāhiravāto viya sesabhūtattayaṃ vitthambhetīti vitthambhanaṃ. Dhātusaddattho vuttoyeva. Asamphuṭṭhadhātūti asamphusitabhāvo tesaṃ viparimaṭṭhatābhāvato. Vijānanaṃ ārammaṇūpaladdhi. Ahaṃ attāti ahaṃ, ‘‘rūpadhammo me attā’’ti attakoṭṭhāsena attabhāvena na upagamiṃ na gaṇhiṃ. Nissitanissitāpi nissitā eva nāmāti āha ‘‘pathavīdhātunissitāvā’’ti. Attanā vā pana tannissitāti ‘‘ekena pariyāyenā’’ti. Upādārupampi kāmaṃ nissitampi hoti. Tathāpi taṃ nissitaṃ hotiyevāti taṃ na uddhaṭaṃ. Paricchedakarattā paricchedākāsassa ‘‘avinibbhogavasenā’’ti vuttaṃ. Tena ca tathā paricchinnattā sabbampi bhūtupādārūpaṃ ākāsadhātunissitaṃ nāma. Taṃ nissāya pavattiyā upādārūpaṃ viya bhūtarūpāni, arūpakkhandhā viya ca vatthurūpāni, ‘‘taṃnissitarūpavatthukā arūpakkhandhā’’ti vuttanayena ākāsadhātunissitacakkhādirūpadhammavatthukā vedanādayo arūpakkhandhā ākāsadhātunissitā nāmāti imamatthaṃ tathā-saddena upasaṃharati. Idhāpīti ākāsadhātunissitapadepi, na pathavīdhātunissitapadādīsu eva. Rūpārūpanti sabbampi rūpārūpaṃ gahitameva hoti, aggahitaṃ natthi. Sahajātā…pe… nissitanti idaṃ nippariyāyasiddhaṃ nissayattaṃ gahetvā vuttaṃ. Heṭṭhā vuttanayena pariyāyasiddhe nissayatte gayhamāne – ‘‘pacchājātapaccayoti pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.11) vacanato sabbaṃ catusamuṭṭhānikarūpaṃ, ‘‘viññāṇadhātunissita’’nti vattabbaṃ. Tathā anantaraviññāṇadhātupaccayā pavattanato, ‘‘viññāṇadhātunissita’’nti vattabbaṃ.
101 101. “它会变坏,表现出颜色改变、进入内心的状态,因此称为色”——这个含义,在眼门所呈现的色处上,可以直接成立,不是在尚未呈现于眼前的东西上成立。不过,即使尚未呈现于眼前,它作为眼识所认知的性质仍然成立,因为它没有超出自身的本性。有人把色处分成两种。但长老不认可这种二分法,认为即使色处尚未呈现于眼前,它的色性也无法否认,于是引用《教诫恰那经》来说明,说:“在后面《教诫恰那经》里,你们打算怎么处理呢?”因为在那部经中有“恰那贤友,眼、眼识、眼识所认知的法”这样的说法,而在这里不能理解为:“眼识所认知”这个词只包括眼门所呈现的色处,不包括尚未呈现于眼前的色处。因为经文是无差别地说明:对色处本身不应有渴爱、我慢、邪见的执取。所以长老说“这是找不到依据的”。“唯色”:就是仅指色处本身。如果是这样,那么“眼识所认知的法”这句话该怎么理解呢?于是他说:“然而,与眼识相应的……”等等。意思是:与眼识一起被认知的,就是通过意识,把眼识作为“无常”等来观察,与眼识一起被认知的那些与眼识相应之法。“渴爱之欲”:就是与渴爱同性质的欲,而不是想要去做的欲,所以叫渴爱之欲。“以贪着”:就像布被染料染上一样,心被染着。“以欢喜”:对所缘欣喜之后而欢喜,因为有喜的渴爱被称为欢喜。“以渴爱”:就是渴爱。巴利
101. Ruppati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpanti ayamattho cakkhudvāre āpāthagate rūpāyatane nippariyāyato labbhati, na āpāthamanāgate. Cakkhuviññāṇaviññātabbabhāvo pana āpāthamanāgatepi tasmiṃ labbhateva taṃsabhāvānativatthanato. Rūpāyatanaṃ dvidhā vibhajitvā. Thero pana āpāthaṃ anāgatassāpi rūpāyatanassa rūpabhāvaṃ na sakkā paṭikkhipitunti dvidhākaraṇaṃ nānujānanto channovādaṃ nidasseti, ‘‘upari channovāde kinti karissathā’’ti. Tattha hi ‘‘cakkhuṃ, āvuso channa, cakkhuviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme’’ti (ma. ni. 3.391) āgataṃ, na cettha cakkhudvāre āpāthaṃ āgatameva rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbapadena gahitaṃ, na āpāthaṃ anāgatanti sakkā viññātuṃ aviseseneva rūpāyatanena taṇhāmānadiṭṭhigāhābhāvassa jotitattā. Tenāha ‘‘na yidaṃ labbhatī’’ti. Rūpamevāti rūpāyatanameva. Yadi evaṃ ‘‘cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesū’’ti padaṃ kathaṃ netabbanti āha – ‘‘cakkhuviññāṇasampayuttā panā’’tiādi. Cakkhuviññāṇena saddhiṃ viññātabbesūti yena manoviññāṇena cakkhuviññāṇaṃ aniccantiādinā cakkhuviññāṇena saddhiṃ tena viññātabbesu taṃsampayuttadhammesūti attho. Taṇhāchandoti tassanasabhāvo chando, na kattukamyatā chandoyevāti taṇhāchando. Rajjanavasenāti vatthaṃ viya raṅgajātaṃ cittassa anurañjanavasena. Abhinandanavasenāti ārammaṇe abhiramitvā nandanavasena. Sappītikataṇhā hi nandīti vuccati. Taṇhāyanavasena taṇhā.
102 “我慢”就是指“我比别人更优胜”这类心态所生的我执造作。依着它而执取“这是我的”,就是“我所执”。这里所说的“我慢”,说的正是这个。
当第四禅已经讲完、一切世间神通也正在宣说时,有人心里想:下面应该先讲两种明。于是问:为什么不说宿命通和天眼通,却直接说漏尽通呢?另一位则指出,在这里的每一个环节中,都是以出世间法为问的核心,所以第三明才用“当他这样入定……”等话来讲述,因此说“比丘们不问世间法”。这部经叫做“一答经”,正是因为它只就第三明而说。为了说明它依圣法也有这个名称,先说了“它也名为六清净”,接着为了显示这些法之间的差别,才说“在这里”等话。“清净”:是指通过回应那种诘问而得到净化。“合为一”:因为在经典原文中它们是一次性汇总在一起的,所以把它们看成一个部分。如果是这样,那为什么又叫六清净呢?回答说:“连同四食。”那么,在这里该怎么把握四食呢?有些人先说:应当依照前文“说‘萨度’之后,欢喜、随喜,再进一步提问”的方式,把四食这一段引出来说。另一些人则认为,在“于外一切相”这句话里,四食已经被包含进去了,所以四食在意义上已经自然带出来了。还有一些人则说:通过取色蕴,段食已被包含;通过取行蕴,触食已被包含;通过取思食,识食已被包含,所以四食从它们各自的具体形态上就已经被取到了。巴利
102.Ahaṅkāroti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā (dha. sa. 1121, 1239; vibha. 832, 866; saṃ. ni. 4.108; mahāni. 21, 178) ahaṃkaraṇaṃ. Yena hi mamaṃ karoti, etaṃ mamaṅkāro. Svevāti ‘‘ahaṅkāro’’ti vuttamāno. Evaṃ catutthajjhāne niddiṭṭhe sabbāsu lokiyābhiññāsu vuccamānāsu heṭṭhā vijjādvayaṃ vattabbanti adhippāyena, ‘‘pubbenivāsaṃ dibbacakkhuñca avatvā kasmā vutta’’nti āha? Itaro idha sabbavāresupi lokuttaradhammapucchā adhikatā tasmā ‘‘so evaṃ samāhite’’tiādinā tatiyā vijjā kathitāti dassento, ‘‘bhikkhū lokiyadhammaṃ na pucchantī’’tiādimāha. Ekavissajjitasuttaṃ nāmetaṃ tatiyavijjāya eva āgatattā. Ariyadhammavasenapissa samaññā atthevāti dassento, ‘‘chabbisodhanantipissa nāma’’nti vatvā tesu dhammesu bhedaṃ dassetuṃ, ‘‘ettha hī’’tiādi vuttaṃ. Visuddhāti tassā codanāya sodhanavasena visodhitā. Ekameva katvāti ekavāravaseneva pāḷiyaṃ ekajjhaṃ āgatattā ekameva koṭṭhāsaṃ katvā. Yadi evaṃ kathaṃ vā chabbisodhanatāti āha – ‘‘catūhi āhārehi saddhi’’nti kathaṃ panettha cattāro āhārā gahetabbāti? Keci tāva āhu – ‘‘sādhūti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uttari pañho pucchitabbo’’ti heṭṭhā āgatena nayena āhāravāro āharitvā vattabboti. ‘‘Bahiddhā sabbanimittesū’’ti ettha āhārānampi saṅgahitattā āhārā atthato āgatā evāti aññe. Apare pana rūpakkhandhaggahaṇena kabaḷīkāro āhāro , saṅkhārakkhandhaggahaṇena phassāhāro, manosañcetanāhāraggahaṇena viññāṇāhāro sarūpatopi gahitoti vadanti.
在说明了“六清净”这个名称与这部经的含义相符之后,为了也说明未来比丘们应当以同样的方式来作答、修行,就开始了“然而这些”等这段话。“依毗奈耶解说方式”:是指依据《毗奈耶》解说中提到的理由,或者说是按照《毗奈耶》中所说的解说顺序。巴利
‘‘Chabbisodhana’’nti imassa suttassa samaññāya anvatthataṃ dassetvā āyatimpi tādisena byākaraṇena bhikkhūnaṃ paṭipattimpi dassanatthaṃ, ‘‘ime panā’’tiādi āraddhaṃ. Vinayaniddesapariyāyenāti vinayaniddese āgatena kāraṇena. Vinaye vā āgataniddesānukkamena.
证得,因为它是应当被达到的,所以叫证得,这里问的是禅那等成就的证得。因此说“禅那、解脱等”这些话。问方法,就是问证得这些成就的方法。“怎样”的意思是:以什么方式、按什么程序。巴利
Adhigantabbato adhigamo, jhānādiadhigamapucchā. Tenāha – ‘‘jhānavimokkhādīsū’’tiādi. Upāyapucchāti adhigamopāyapucchā. Kintīti kena pakārena vidhināti attho.
“你获得了哪些法?”这一问,是在先前没有具体辨明“你证得了什么”的情况下,现在进一步辨明之后再追问的方式。因为应当依照上面所说的那些方式,把对证得的宣说弄清楚,所以说“因此”。“仅以此”:意思是不能只凭这么一点宣说就给予认可,因为有些人的宣说可能并不符合事实。就像假金看起来像真金一样,真金要通过打磨、加热、切割来检验;同样,对于现在所说的这六个方面,也应当放进去检验,为了清净地验证,而说到解脱等。这里的“等”字,涵盖了定、等至、如实知见、道的修习、果的证得。巴利
Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti idaṃ pana pubbe ‘‘kiṃ te adhigata’’nti aniddhāritabhedā jhānādivisesā pucchitāti idāni tesaṃ niddhāretvā pucchanākāradassanaṃ. Tasmāti yasmā yathāvuttehi ākārehi adhigamabyākaraṇaṃ sodhetabbaṃ, tasmā. Ettāvatāvāti ettakena byākaraṇamatteneva na sakkāro kātabbo. Byākaraṇañhi ekaccassa ayāthāvatopi hoti, yathā nāma jātarūpapatirūpaṃ jātarūpaṃ viya khāyatīti jātarūpaṃ nighaṃsanatāpanachedanehi sodhetabbaṃ evamevaṃ imesu idāneva vuttesu chasu ṭhānesu pakkhipitvā sodhanatthaṃ vattabbo vimokkhādīsūti ādi-saddena samādhi-samāpatti-ñāṇadassana-maggabhāvanā-phalasacchikiriyā saṅgaṇhāti.
“明了”:因为已经证得的殊胜境界不会忘失,所以说是明了。后面几个问题里的“明了”这个词,也应当按同样的道理来理解。“善学、善问者”:是指在背诵、修行道迹和注释方面都很精通熟练。“来临之道”:通过哪一种修行道而能到达圣道,那之前的前行修行就是来临之道。“应当清净”:意思是“是清净的还是不清净的”,应当以审察的方式使它清净。“不清净”:因为在各方面都存在放逸的修行方式。“应当除去”:应当除去自己所作的宣称。说了“是清净的”之后,为了显示清净的方式,接着说了“长时”等话。“显现”:这里要把“如果”这个词带进来理解,即:如果那位比丘以那样的修行道而显现出来,这就是其中的关联。由于长时间镇伏了烦恼,他的修行道与漏尽者的修行道相似。巴利
Pākaṭo hoti adhigatavisesassa satisammosābhāvato. Sesapucchāsupi ‘‘pākaṭo hotī’’ti pade eseva nayo. Uggahaparipucchākusalāti sajjhāyamaggasaṃvaṇṇanāsu nipuṇā. Yāya paṭipadāya yassa ariyamaggo āgacchati, sā pubbabhāgapaṭipatti āgamanapaṭipadā. Sodhetabbāti suddhā udāhu asuddhāti vicāraṇavasena sodhetabbā. Na sujjhatīti tattha tattha pamādapaṭipattibhāvato. Apanetabbo attano paṭiññāya. ‘‘Sujjhatī’’ti vatvā sujjhanākāraṃ dassetuṃ, ‘‘dīgharatta’’ntiādi vuttaṃ. Paññāyatīti ettha ‘‘yadī’’ti padaṃ ānetvā yadi so bhikkhu tāya paṭipadāya yadi paññāyatīti sambandho. Khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti dīgharattaṃ vikkhambhitakilesattā.
河口,就是河流流入大海的地方。所谓“如揉搓一般”,是指把枣核等东西放进钵里,然后揉搓压碎。其余部分很容易理解。巴利
Nadiyā samuddaṃ pakkhandanaṭṭhānaṃ nadīmukhadvāraṃ. Maddamānoti badarasāḷavaṃ sarasaṃ patte pakkhitto hutvā maddamāno. Sesaṃ suviññeyyameva.
《善士经》的注释巴利
3. Sappurisadhammasuttavaṇṇanā
105 善士法,就是能让人成为善士的法。不过,因为这是善士们世代相传的法,所以世尊说“是善士们的法”。对非善士法,也应这样理解。就这样,世尊以应当精勤修习的善士法为开头,先立出纲目,然后不按顺序地开示,说道:“诸位比丘,什么是非善士法?”等等。在这样开示时,为了先举譬喻再说明理由,说了“犹如……”等话。因此,先舍弃所应舍弃的,再获取所应获取的,这叫作如理行道。所以导师不按顺序地开示,是为了说明善士法应当修成。同样,在其他地方也说:“不亲近愚者,应亲近智者。”因为这两种族姓,正是被直接称为“高种姓”。确实,最后有的菩萨,就是在那样的家族中结生的。“那”:指那位如理而行的比丘。“以此作为中介”:意思是“以此作为原因”。因为智者所恭敬的是行道,而不是出身高贵。“大族”:指出自广大的家族,也就是世代绵延不绝的家族。巴利
105.Sappurisadhammanti sappurisabhāvakaraṃ dhammaṃ. So pana yasmā sappurisānaṃ paveṇiko dhammo hoti. Tasmā āha – ‘‘sappurisānaṃ dhamma’’nti, esa nayo asappurisadhammanti etthāpi. Evaṃ padhānaṃ anuṭṭhātabbañca sappurisadhammaṃ ādiṃ katvā mātikaṃ ṭhapetvā ayathānupubbiyā niddisanto ‘‘katamo ca, bhikkhave, asappurisadhammo’’tiādimāha. Tathā pana niddisanto udāharaṇapubbakaṃ hetuṃ dassetuṃ, ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tena icchitabbapariccāgapubbakaṃ gahetabbaggahaṇaṃ nāma ñāyapaṭipatti, tasmā sappurisadhammā sampādetabbāti dīpento satthā ayathānupubbiyā niddhārīyatīti imamatthaṃ dasseti. Tathā aññatthāpi ‘‘asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā’’ti. Etadeva hi kuladvayaṃ ‘‘uccakula’’nti vuccati nippariyāyato. Tathāhi antimabhavikā bodhisattā tattheva paṭisandhiṃ gaṇhanti. Soti sāmīcippaṭipanno bhikkhu. Antaraṃ karitvāti taṃ kāraṇaṃ katvā. Paṭipadā hi viññūnaṃ pūjāya kāraṇaṃ, na uccakulīnatā. Mahākulāti vipulakulā upāditoditakulasampavattikāti attho.
106 “名声”这个词,是用来指称眷属的。而“有名声者”,说的是拥有殊胜的眷属,所以注释里说“眷属圆满”。由于没有主宰他人的地位,不能凌驾于他人之上,所谓自在、支配、主权这些词在他们身上都谈不上,所以他们是“没威势”的。因此注释里说“眷属少”。因为在这里,“少”这个词确实是“没有”的意思。巴利
106.Yasasaddo parivāravācako. Yasassīti ca sātisayaparivāravantatā vuccatīti āha ‘‘parivārasampanno’’ti. Ādhipateyyābhāvato paresaṃ uparinatti etesaṃ īso īsanaṃ issariyanti akkhātabbāti appesakkhā. Tenāha ‘‘appaparivārā’’ti. Abhāvattho hi idha appa-saddo.
107 107. 对于“只有九种头陀支出现在经文里”这句话,应当这样理解:就像对最上等的粪扫衣者来说,持三衣很容易做到;同样,对最上等的常乞食者来说,次第乞食很容易做到;对一座食者来说,用钵进食和午后不食也很容易做到。因此,仅仅通过“是粪扫衣者”这样的说法,就应当知道:那些虽然没有直接出现在经文中的头陀支,也已经被包含在内了,因为它们同样容易护持,所以也可以受持。因此说“有十三种”。巴利
107.Naveva dhutaṅgāni āgatānīti ettha yathā ukkaṭṭhapaṃsukūlikassa tecīvarikatā sukarā. Evaṃ ukkaṭṭhapiṇḍapātikassa sapadānacārikatā sukarā. Ekāsanikassa ca pattapiṇḍikakhalupacchābhattikatā sukarā evāti – ‘‘paṃsukūliko hotī’’tiādivacaneneva pāḷiyā anāgatānampi āgatabhāvo veditabbo pariharaṇasukaratāya tesampi samādānasambhavato. Tenāha ‘‘terasa hontī’’ti.
108 108. “由彼所成者”:凡夫是由欲渴爱等那种渴爱所生起的,所以叫“由彼所成者”。由于他们落入凡俗本性的状态,这叫作“由彼所成性”;因为遮止它,所以叫“非由彼所成性”,也就是无渴爱。 “正是以那为因”:即使在初禅里,也是以断除渴爱为因。 “使心生起”:在以“非由彼所成性”这一同义词说时,即令与渴爱相对立的法成就。 “不认为”:因为以圣道完全断除了种种认为,所以在任何处所,不以任何事物——如象、马、田、地等,或钵、衣、住处、精舍等——认为有个人。其余部分极易理解。巴利
108. Kāmataṇhādikāya tāya taṇhāya nibbattāti tammayā, puthujjanā, pakatibhāvūpagamanena tesaṃ bhāvo tammayatā, tappaṭikkhepato atammayatā, nittaṇhatā. Taṃyeva kāraṇaṃ katvāti paṭhamajjhānepi taṇhāpahānaṃyeva kāraṇaṃ katvā. Citte uppādetvāti atammayatāpariyāyena vutte taṇhāya paṭipakkhadhamme sampādetvā. Na maññatīti maññanānaṃ ariyamaggena sabbaso samucchinnattā kismiñci okāse kāmabhavādike kenaci vatthunā hatthiassakhettavatthādinā pattacīvaravihārapariveṇādinā ca puggalaṃ na maññati. Sesaṃ suviññeyyameva.
《应亲近不应亲近经》的注释巴利
4. Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā
109 “相互”就是彼此、一个对一个。因此说“应亲近那个,应亲近这个”等等。“以七句”就是用七句话来说明。所谓“句”,就是通过它让人按自己想要表达的意思来理解的语句。舍利弗长老获得开许这件事,应当依照《法嗣经》里所说的方式来理解。巴利
109.Aññamaññanti aññaṃ aññaṃ. Tenāha ‘‘aññaṃ sevitabba’’ntiādi. Sattahi padehīti sattahi vākyehi. Pajjati etena yathādhippeto atthoti padaṃ, vākyaṃ. Sāriputtattherassa okāsakaraṇaṃ dhammadāyāde (ma. ni. 1.31) vuttanayena veditabbaṃ.
113 见本身通过缘的作用而获得,所以叫“见得”。在想获得方面,也是同样的道理。邪见和正见……没有被执取,是因为对于已达到业道程度的那些见,是依意行的性质而被执取的。如果是这样,为什么在“心生起”的部分里没有执取见呢?当然,邪见的个别形态是可以被认识的,但即便如此,在心识生起的那一刹那,无论世间心还是出世间心,都没有把业道那一部分单独抽出来。巴利
113. Diṭṭhiyeva paccayavasena paṭiladdhatāya diṭṭhipaṭilābho. Saññāpaṭilābhepi eseva nayo. Micchādiṭṭhisammādiṭṭhiyo…pe… na gahitā kammapathappattānaṃ tesaṃ manosamācārabhāvena gahitattā. Yadi evaṃ kasmā diṭṭhi cittuppādavāre na gahitāti? Kāmaṃ micchādiṭṭhiyā avayavibhāvo labbhati, tathāpi cittuppādakkhaṇe lokiyalokuttaracittuppādesu kammapathakoṭṭhāso na uddhaṭo.
115 在“欲想等”这个说法里,通过“等”这个字,既像通常那样包含了嗔恨想和害想,也同样包含了无贪欲想、无嗔想、无害想,因为第一个“等”字已经涵盖了经文里“与无贪欲共俱之想”等文句的内容。巴利
115.Kāmasaññādīnanti ettha ādi-saddena yathā byāpādavihiṃsāsaññā saṅgahitā, evaṃ anabhijjhāabyāpādaavihiṃsāsaññā saṅgahitā paṭhamena ādisaddena ‘‘anabhijjhāsahagatāya saññāyā’’tiādipāṭhassa saṅgahitattā.
117 即使希望终结欲有等之无尽状态者,那些有的无尽状态依然存在。依人而分,有四种情况,因此说“凡夫也……”等。所谓不善法增长,是指对不致力于断除它们的人而言;正因如此,善法便退减。因此,他由烦恼之苦与果报之苦,而再生出纯然是苦的有身。已断除下分结、有能力再生于净居天的不来者,怎么会……增长呢?为了回应这一质疑,便说“不来者也……”等。说他再生出唯有苦的有身,是为了说明:即使是不来者,在他那里也还存在着可以发生的“不善增长与善退减”这种可能,所以他会产生伴有苦迫的有身。同样地,也应依据可能出现的“不善退减与善增长”来看待:即使是处于最后有的凡夫,也能够产生没有苦迫的有身,因此才说“凡夫也……”等。此时只是不善法在减少,善法并不减少,因为他安住在菩提分法之中。即便在那里,也只是观让他执取一个胎,而不是让他执取继续轮转的胎,因为他是最后有者,他的内心倾向以出离为所依,并且智慧也达到了圆熟的阶段。巴利
117. Ti kāmabhavādīnaṃ apariyosānāya pariyosānaṃ icchatopi tādisassa bhavānaṃ apariyosānameva hoti . Cattāro honti puggalavasena. Tenāha ‘‘puthujjanopi hī’’tiādi. Akusalā dhammā vaḍḍhantīti tesaṃ pahānāya appaṭipajjamānassāti adhippāyo, tato eva kusalā dhammā parihāyanti. Tenassa kilesadukkhena vipākadukkhena ca sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti. Orambhāgiyasaṃyojanāni pahāya suddhāvāsesu nibbattanāraho anāgāmī kathaṃ…pe… abhivaḍḍhantīti āha ‘‘anāgāmīpī’’tiādi. Sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti, yāya labbhamānaakusalābhivuddhiṃ kusalaparihāniñca gahetvā anāgāminopi sabyābajjhaattabhāvābhinibbattanaṃ vuttaṃ. Evaṃ yathālabbhamānaṃ akusalaparihāniṃ kusalābhivuddhiñca gahetvā puthujjanassapi antimabhavikassa abyābajjhaattabhāvābhinibbattanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘puthujjanopī’’tiādi. Akusalameva hāyati,na kusalaṃ tassa buddhipakkhe ṭhitattā. Tatthāpi vipassanameva gabbhaṃ gaṇhāpeti, na vaṭṭagabbhaṃ antimabhavikatāya vivaṭṭūpanissitattā ajjhāsayassa, ñāṇassa ca pākagamanato.
119 “某些人”是属格,在“喜欢”等说法里要按各自的主格来转换理解,在“厌离”等说法里也一样。“即使学习了”里的“pi”这个词,是省略后指明出来的。那些不了解世尊所说之义的人,长久以来固然背离了真正的利益和安乐;但为了驳斥“即使了解的人,也并非全都能长久获得利益和安乐”这种不确定的说法,就说了“即使如此……”等话。另一方则说:一切了解的人确实都能长久获得利益和安乐,于是用“无结生”等话来排除那种不确定的说法。其余内容很容易理解。巴利
119.Ekaccassāti sāmivacanaṃ ‘‘abhinandatī’’tiādīsu paccattavasena pariṇāmetabbaṃ, tathā ‘‘nibbindatī’’tiādīsupi. Uggaṇhitvāpīti pi-saddo luttaniddiṭṭho. Bhagavato bhāsitassa atthaṃ ajānantā tāva dīgharattaṃ hitasukhato paribāhirā hontu jānantānampi sabbesaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotīti anekaṃsikataṃ codento ‘‘evaṃ santepī’’tiādimāha. Itaro sabbesampi dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotiyevāti, ‘‘appaṭisandhikā’’tiādinā anekaṃsikataṃ pariharati. Sesaṃ suviññeyyameva.
《多界经》注释巴利
5. Bahudhātukasuttavaṇṇanā
124 怖畏,是指心的颤动,所以说为“心的恐惧”。灾祸,就是障碍。因为它有令心散乱的作用,所以说是“不专一的状态”。迫恼,就是接近逼迫。由此产生无对治之损害,因为没有对治办法,被缺乏对治所困扰、无力做任何事的人,其沉没之因便是如此,因此说为“处处粘着的状态”。哄骗他们来,到了约定的日子却不来。为了不让他们出门,就在门口放了火。巴利
124.Bhayanti (a. ni. ṭī. 2.3.1) cittasaṃsappatāti āha ‘‘cittutrāso’’ti. Upaddavoti antarāyo. Tassa pana vikkhepakāraṇattā vuttaṃ ‘‘anekaggatākāro’’ti. Upasaggoti upasajjanaṃ. Tato appatīkāravighātāpatti yasmā patīkārābhāvena vihaññamānassa kiñci kātuṃ asamatthassa osīdanakāraṇaṃ, tasmā vuttaṃ – ‘‘tattha tattha lagganākāro’’ti. Vañcetvā āgantuṃ yathāvutte divase anāgacchantesu. Bahi anikkhamanatthāya dvāre aggiṃ datvā.
用芦草,是指以芦草覆盖的简略说法:上面用芦草盖好之后,四周也按同样的木制覆盖方式盖起来。以同样的方式,也一并说明了用草覆盖的情况,以及其余构件是木制的情况。寡妇之子,是未调伏者的标志。因为他们没有父亲,未受训导,不加约束,尽做不该做的事。巴利
Naḷehīti naḷacchannasaṅkhepena upari chādetvā tehiyeva dārukacchadananiyāmena paritopi chāditā. Eseva nayoti iminā tiṇehi channataṃ, sesasambhārānaṃ rukkhamayatañca atidisati. Vidhavāputteti adantabhāvopalakkhaṇaṃ. Te hi nippitikā avinītā asaṃyatā akiccakārino honti.
还没讲到顶点就结束了——世尊为什么这样做呢?正是为了显示阿难长老善于提问,同时也是为了让聚坐在那里的大比丘们通过开示而明白。据说,他们不了解简要所说的义理,就像站在黑暗中一样。他们将通过提问的脉络来掌握并了知。巴利
Matthakaṃ apāpetvāva niṭṭhāpitāti kasmā bhagavā evamakāsīti? Ānandattherassa pucchākosalladīpanatthameva, tattha nisinnānaṃ sannipatitabhikkhūnaṃ desanāya jānanatthañca. Te kira saṅkhepato vuttamatthaṃ ajānantā andhakāraṃ paviṭṭhā viya ṭhitā. Pucchānusandhivasena pariggayha jānissantīti.
125 只解释了色的把握,未涉及其他,这就是这段话的意思。现在,为了从中简择出诸谛,进而显示以四谛为所缘的业处,所以说了“一切……”等话。所谓“成为五蕴”,就是:十一个界是色蕴,七个半界依次是受等四个非色蕴。如此,十八界即成为五蕴。这五蕴,除去渴爱,便是苦谛。“不转起”即是不转起之相。“灭的了知”是以智慧为首而说道的作用,因为圣道以正见为先导。由于已说明思择的范围与成就,便已说到了顶点。以“了知、看见”这句话,说明了如实知见。这如实知见又分为世间与出世间两种,为了显示这两种,所以说“连同观,道已说”。巴利
125.Rūpapariggahova kathito, na aññaṃ kiñcīti attho. Idāni tato saccāni niddhāretvā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassetuṃ, ‘‘sabbāpī’’tiādi vuttaṃ. Pañcakkhandhā hontīti addhekādasa dhātuyo rūpakkhandho, addhaṭṭhamā dhātuyo yathārahaṃ vedanādayo cattāro arūpino khandhāti evaṃ aṭṭhārasa dhātuyo pañcakkhandhā honti. Pañcapi khandhā taṇhāvajjā dukkhasaccaṃ. Appavattīti appavattinimittaṃ. Nirodhapajānanāti paññāsīsena maggakiccamāha. Sammādiṭṭhipamukho hi ariyamaggo. Matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti sammasanassa bhūmiyā nipphattiyā ca kathitattā. Jānāti passatīti iminā ñāṇadassanaṃ kathitaṃ taṃ pana lokiyaṃ lokuttaranti duvidhanti tadubhayampi dassento āha – ‘‘saha vipassanāya maggo vutto’’ti.
长老明白,“至此”一词加上“也”这个语气词,是导师想以另一种方式开示界善巧,于是问道:“尊者,那有没有可能呢?”世尊便以地界等来阐明界善巧。其中,为了说明“地界等”这一说法的来由,说道:“地界……乃至……已说。”这些其实就是最初的六界。说了“应当从识界中取出并补足”之后,为了回应“那么色界怎么取出”的质疑、展示那个方法,便说了“识界……”等。在这里,虽然身识界的所缘——触界、地界等——在开示中已经提到了,但身界仍然需要取出;为了展示统一的取出方法,说道:“这个方法适用于一切处。”按前分和后分来说意界时,应当取后分意义上的唯作意界,因为这样才与它相应。难道这里的意界与意识界不相混杂吗?它确实是独立的界。诚然,在十八界的开示中是这样,但在心分别论的六识身开示中,它被包含在意识身里。对此,应当依照《清净道论大疏》所述的方式来理解。或者,“按前分和后分”是指按前导和随从来说。说“意界”时,应当取异熟意界,因为它是前导;随后生起的唯作意识界,在意界之后,唯作意界之后也不会生起意识界。巴利
Ettāvatāpi khoti pi-saddaggahaṇena aññena pariyāyena satthā dhātukosallaṃ desetukāmoti thero , ‘‘siyā pana, bhante’’ti pucchatīti bhagavā pathavīdhātuādivasenapi dhātukosallaṃ vibhāveti. Tattha pathavīdhātuādisaddena desanākāraṇaṃ vibhāvento, ‘‘pathavīdhātu…pe… vuttā’’ti āha. Tāpi hi ādito cha dhātuyo. ‘‘Viññāṇadhātutonīharitvā pūretabbā’’ti vatvā kathaṃ rūpadhātuyo nīharīyantīti codanaṃ sandhāya taṃ nayaṃ dassetuṃ, ‘‘viññāṇadhātū’’tiādi vuttaṃ. Kāmañcettha kāyaviññāṇadhātuyā ārammaṇaṃ phoṭṭhabbadhātupathavīdhātu ādivasena desanāruḷameva, kāyadhātu pana nīharitabbāti ekaṃsameva nīharaṇavidhiṃ dassento, ‘‘esa nayo sabbatthā’’ti āha. Purimapacchimavasena manodhātūti pacchimabhāgavasena kiriyāmanodhātu gahetabbā tassānurūpabhāvato. Nanu cettha manodhātu nāmāyaṃ manoviññāṇadhātuyā asaṃsaṭṭhā, visuṃyeva cesā dhātūti? Saccametaṃ aṭṭhārasadhātudesanāya, cittavibhattiniddese chaviññāṇakāyadesanāyaṃ pana sā manoviññāṇakāyasaṅgahitāvāti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ taṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.517) vuttanayena veditabbaṃ. Atha vā purimapacchimavasenāti purecarānucaravasena. Manodhātūti vipākamanodhātu gahetabbā purecaraṇato, parato uppajjanakiriyāmanoviññāṇadhātuyā anantaraṃ manodhātuyā, kiriyāmanodhātuyā anantaraṃ manoviññāṇadhātuyā anuppajjanato ca.
世尊开示界,只是为了说明没有众生、没有命我。虽然在执取自性等其他意义上也能成立,但在这里,这个意义才是主要的,所以说“这个道理适用于一切处”。所谓“以有对立者”,就是依有相对而说:乐与苦相对,苦与乐相对,喜与忧也是这样。就像乐等现行时很明显,舍却不明显;同样,贪等现行时很明显,痴却不明显,因此说“因为不明显”。身识界其实已经被包含在内了,因为它离不开它。在其余的喜界等当中,也是因为离不开而被包含,因为喜等不能离开意界而生起。从舍界中取出来:眼识界等四种识界,以及作为它们依处和所缘的眼界等八种色界、意界、与舍俱的意识界、与舍俱的法界——这样一共十五界应当从舍界中取出来。喜界等四界则包含在法界之内。这样,从乐界中取出身识界以及它的依处和所缘——身界、触界,其方法前面已经显示了,所以说“从舍界取出后应当填满”。巴利
Dhammānaṃ yāvadeva nissattanijjīvavibhāvanatthāya satthu dhātudesanāti aññesu sabhāvadhāraṇādiatthesu labbhamānesupi ayamettha attho padhānoti āha – ‘‘esanayo sabbatthā’’ti. Sappaṭipakkhavasenāti sappaṭibhāgavasena sukhaṃ dukkhena sappaṭibhāgaṃ, dukkhaṃ sukhena, evaṃ somanassadomanassāti. Yathā sukhādīnaṃyeva samudācāro vibhūto, na upekkhāya, evaṃ rāgādīnaṃyeva samudācāro vibhūto, na mohassa, tena vuttaṃ ‘‘avibhūtabhāvenā’’ti. Kāyaviññāṇadhātu pariggahitāva hoti tadavinābhāvato. Sesāsu somanassadhātuādīsu, pariggahitāva hoti avinābhāvato eva. Na hi somanassādayo manodhātuyā vinā vattanti. Upekkhādhātuto nīharitvāti ettha cakkhuviññāṇadhātuādayo catasso viññāṇadhātuyo tāsaṃ vatthārammaṇabhūtā cakkhudhātuādayo cāti aṭṭha rūpadhātuyo, manodhātu, upekkhāsahagatā manoviññāṇadhātu, upekkhāsahagatā eva dhammadhātūti evaṃ pannarasa dhātuyo upekkhādhātuto nīharitabbā. Somanassadhātuādayo pana catasso dhātuyo dhammadhātuantogadhā , evaṃ sukhadhātuto kāyaviññāṇadhātuyā tassā vatthārammaṇabhūtānaṃ kāyadhātuphoṭṭhabbadhātūnañca nīharaṇā heṭṭhā dassitanayāti, ‘‘upekkhādhātuto nīharitvā pūretabbā’’icceva vuttaṃ.
欲寻等在这里是按欲界等的同义语来说的,所以论师说:“欲界等的含义,应当就两种寻中,依照欲寻等中已说的方法来理解。”因为在那个地方已经说过:“欲寻就是与欲相应的寻,嗔恚寻就是与嗔恚相应的寻,害寻就是与害相应的寻。出离寻就是与出离相应的寻,它能运行到初禅为止。无嗔寻就是与无嗔相应的寻,它从慈心修习的前分开始,能运行到初禅为止。无害寻就是与无害相应的寻,它从悲心修习的前分开始,能运行到初禅为止。”为了说明这个含义在阿毗达摩中已有详细阐述,所以说了“在阿毗达摩中”等话。关于“从欲界取出”:这里用“欲”这个词涵盖了色界等六界,以及以它们为所缘的七种识界;其中,前五种识界就是眼界等五界,加起来共十八界,而出离界等则归入法界之中。巴利
Kāmavitakkādayo idha kāmadhātuādipariyāyena vuttāti ‘‘kāmadhātuādīnaṃ dvedhāvitakke kāmavitakkādīsu vuttanayena attho veditabbo’’ti āha. Tattha hi ‘‘kāmavitakkoti kāmapaṭisaṃyutto vitakko, byāpādavitakkoti byāpādapaṭisaṃyutto vitakko, vihiṃsāvitakkoti vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko, nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko nekkhammavitakko, so yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati. Abyāpādapaṭisaṃyutto vitakko abyāpādavitakko, so mettāpubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko avihiṃsāvitakko, so karuṇāya pubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ panattho abhidhamme vitthārato āgato evāti dassetuṃ, ‘‘abhidhamme’’tiādi vuttaṃ. Kāmadhātuto nīharitvāti ettha kāmaggahaṇena gahitā rūpadhātuādayo cha, taṃvisayā sattaviññāṇadhātuyo, tattha pañcannaṃ viññāṇadhātūnaṃ cakkhudhātuādayo pañcāti aṭṭhārasa. Nekkhammadhātuādayo pana dhammadhātuantogadhā eva.
欲渴爱所缘的法就是欲界,所以经中说:“五类欲界的蕴就是欲界。”同样,色渴爱所缘的法是色界,无色渴爱所缘的法是无色界,所以经中说“四类无色界的蕴”等等。欲渴爱省略后半个词就说成“欲”,同样,色渴爱和无色渴爱省略后半个词就说成“色”和“无色”。这些渴爱在哪里以所缘的方式活动,那里就成为欲界等,因此应当理解:所谓欲界蕴等,其实就是欲渴爱等。“等”这个字,在这里涵盖了“从上面把他化自在天也包括进来,这些是此处活动范围”等经文(《分别论》1020)。说“这些是此处活动范围”,是针对从无间地狱到他化自在天之间那个被限定的区域,作为欲渴爱的对象状态而说的;至于它成为对象处所这一点,则应从渴爱倾向于那里来理解。其余两句也是同样的道理。因为欲界诸法具足圆满的十八界,所以说“从欲界取出后应当充填”。而色界、无色界的法,只是意识界和法界的一部分而已。巴利
Kāmataṇhāya visayabhūtā dhammā kāmadhātūti āha – ‘‘pañca kāmāvacarakkhandhā kāmadhātū’’ti. Tathā rūpataṇhāya visayabhūtā dhammā rūpadhātu, arūpataṇhāya visayabhūtā dhammā arūpadhātūti āha – ‘‘cattāro arūpāvacarakkhandhā’’tiādi. Kāmataṇhā kāmo uttarapadalopena, evaṃ rūpārūpataṇhā rūpārūpaṃ. Ārammaṇakaraṇavasena tā yattha avacaranti, te kāmāvacarādayoti evaṃ kāmāvacarakkhandhādīnaṃ kāmataṇhādibhāvo veditabbo. Ādinā nayenāti etena ‘‘uparito paranimmitavasavattideve antokaritvā etthāvacarā’’tiādipāḷiṃ (vibha. 1020) saṅgaṇhāti. Etthāvacarāti avīciparanimmitaparicchinnokāsāya kāmataṇhāya visayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, tadokāsatā ca taṇhāya tanninnattā veditabbā. Sesapadadvayepi eseva nayo. Paripuṇṇaaṭṭhārasadhātukattā kāmāvacaradhammānaṃ ‘‘kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā’’ti vuttaṃ. Manoviññāṇadhātudhammadhātu ekadesamattameva hi rūpārūpāvacaradhammāti.
“和合而来”就是聚集在一起的意思。因为凡是诸缘法能成为自己结果的因,它们在产生那个结果时,就好像聚集在一起一样;如果条件不齐全,那个结果就产生不了。从有为界中取出来之后应当以无为界填满,是因为无为界属于法界的一部分。巴利
Samāgantvāti sahitā hutvā. Yattakañhi paccayadhammā attano phalassa kāraṇaṃ, tattha tannibbattane samāgatā viya hoti vekalle tadanibbattanato. Saṅkhatadhātuto nīharitvā pūretabbā asaṅkhatāya dhātuyā dhammadhātuekadesabhāvato.
126 当它这样生起时,我们会生起“这是我”的执取——出于这样的意图,针对自我、围绕自我而生起的,就是“内”;存在于其中、属于其范围的,就是“内处”。在它之外的,就是“外处”。处论和缘起论应当依照《清净道论》中所说的方式来了知,所以这里不再详细展开。巴利
126. Evaṃ pavattamānā mayaṃ attāti gahaṇaṃ gamissāmāti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikicca uddissa pavattā ajjhattā, tesu bhavā tappariyāpannattāti ajjhattikāni. Tato bahibhūtāni bāhirāni. Āyatanakathā paṭiccasamuppādakathā ca visuddhimagge (visuddhi. 2.510, 570, 571) vuttanayeneva veditabbāti na vitthāritā.
127 不存在的情形就是“非处”,或者说没有这样的机会,就是“非处”。“没有空间”在这里也是同样的道理。因为归结其含义的正是“此事不存在”这句话。因此说“以两者”等。“yaṃ”是在原因义上的主格形式,因就是缘,所以说“yaṃ即那个因”。这里以最殊胜的表述来说明见成就,所以说“具足道见”。那么这个道理从哪里得来呢?从相状。所谓相状,就是遮止把事物执为常。说“于四地诸行”,是因为第四地的诸行成为圣弟子的所缘境;并不是说圣弟子会对它们生起常执。后文还会说“然而第四地诸行”等。为了用有余分的有为行和造作之行涵盖无余分的有为行,所以说“于有为行中”。至于出世间的行,遮止它们的理由后文自会说明。这个理由不存在,因为已经断除了桥梁。由于慧的光焰炽盛,也就是摧破烦恼的慧力特别增上。那些行因为极其甚深,所以难以见到。不善法不会成为他们的所缘,这是依本论的体系来说的。对于尚未断除颠倒的有情,善法也不会成为他们的所缘。巴利
127. Avijjamānaṃ ṭhānaṃ aṭṭhānaṃ (a. ni. ṭī. 1.1.268; vibha. mūlaṭī. 809), natthi ṭhānanti vā aṭṭhānaṃ. Anavakāsoti ettha eseva nayo. Tadatthanigamanameva hi ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacananti. Tenāha ‘‘ubhayenapī’’tiādi. Yanti kāraṇe paccattavacanaṃ, hetuattho ca kāraṇatthoti āha – ‘‘yanti yena kāraṇenā’’ti. Ukkaṭṭhaniddesena ettha diṭṭhisampatti veditabbāti vuttaṃ ‘‘maggadiṭṭhiyā sampanno’’ti. Kuto panāyamattho labbhatīti? Liṅgato. Liṅgañhetaṃ, yadidaṃ niccato upagamanapaṭikkhepo. Catubhūmakesūti idaṃ catutthabhūmakasaṅkhārānaṃ ariyasāvakassa visayabhāvūpagamanato vuttaṃ; na pana te ārabbha niccato upagamanasabbhāvato. Vakkhati ca ‘‘catutthabhūmakasaṅkhārā panā’’tiādinā. Abhisaṅkhatasaṅkhāraabhisaṅkharaṇakasaṅkhārānaṃ sappadesattā nippadesasaṅkhāraggahaṇatthaṃ ‘‘saṅkhatasaṅkhāresū’’ti vuttaṃ. Lokuttarasaṅkhārānaṃ pana nivattane kāraṇaṃ sayameva vakkhati. Etaṃ kāraṇaṃ natthi setughātattā. Tejussadattāti saṃkilesavidhamanatejassa adhikabhāvato. Tathā hi te gambhīrabhāvena duddasā. Akusalānaṃ ārammaṇaṃ na hontīti idaṃ pakaraṇavasena vuttaṃ. Appahīnavipallāsānaṃ sattānaṃ kusaladhammānampi te ārammaṇaṃ na honti.
把不乐的颠倒执为“乐”,这里就是指这种执乐得以生起的立足点,为了说明这一点,才说“一向……所说”。以我见来说,是指主要的见。见不能以涅槃为对象,这一点前面已经说过,所以说“摄入遍等施设”。限定,就是对诸行的限定,也就是对诸行加以局限地执取。为了说明这种限定只对那些执常等的人成立,才说“于一切处”等。“于一切处”就是在常等一切处。凡夫一词中的“hi”是表原因的词。因为凡夫在凡夫阶段以执常等方式执取任何一种行,后来证得圣道时,就以无常等方式把握它、如实了知它,从而解开那种执取、舍弃那种见。因此,有执取的地方就有舍弃,所以第四地的诸行在这里不被“行”这个说法所涵盖。这就是这里的意思。巴利
Asukhe ‘‘sukha’’nti vipallāso ca idha sukhato upagamanassa ṭhānanti adhippetanti dassento, ‘‘ekanta…pe… vutta’’nti. Attadiṭṭhivasenāti padhānadiṭṭhimāha . Diṭṭhiyā nibbānassa avisayabhāvo heṭṭhā vutto evāti ‘‘kasiṇādipaṇṇattisaṅgahattha’’nti vuttaṃ. Paricchedoti saṅkhārānaṃ paricchedo saṅkhārānaṃ paricchijjagahaṇaṃ. Svāyaṃ yesaṃ niccādito upagamanaṃ bhavati tesaṃyeva vasena kātabboti dassento ‘‘sabbavāresū’’tiādimāha. Sabbavāresūti niccādisabbavāresu. Puthujjano hīti hi-saddo hetuattho. Yasmā yaṃ yaṃ saṅkhāraṃ niccādivasena puthujjanakāle upagacchati, taṃ taṃ ariyamaggādhigamena aniccādivasena gaṇhanto yāthāvato jānanto taṃ gāhaṃ taṃ diṭṭhiṃ viniveṭheti vissajjeti. Tasmā yattha gāho tattha vissajjanāti catutthabhūmakasaṅkhārā idha saṅkhāraggahaṇena na gayhatīti attho.
128 128. 因为与子女的关系,世间有母亲、父亲这样的称呼;世间也因领养、称誉等而使用“儿子”这个说法,但那只是假名。为了显示按真实意义成立的情形,所以说“亲生者才是母亲,亲生者才是父亲”。同样,因为这里指的是无间业,所以说“所指的只是转生为人界的漏尽者阿拉汉”。由于用“这是不可能的”等说法指出圣弟子不可能夺取母亲等的生命,有人便以为这等于在道理上成立了“圣弟子会夺取其他人的生命”,于是说:“难道圣弟子会夺取其他人的生命吗?”因为经中说:“诸比丘,这是不可能的,没有这个机会:一位具见者不可能故意夺取有情的生命,这种事不存在。”所以说“这也是不可能的”。因此说“即使……”等。这是为了显示信的力量,也就是说明具备信等力量。因为依靠圣道所证得的信等力量,圣弟子不会做那样有罪的事。巴利
128. Puttasambandhena mātāpitusamaññā, dattakittimādivasenapi puttavohāro loke dissati, so ca kho pariyāyato nippariyāyasiddhaṃ taṃ dassetuṃ, ‘‘janikā va mātā janako pitā’’ti vuttaṃ. Tathā ānantariyakammassa adhippetattā ‘‘manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto’’ti vuttaṃ. ‘‘Aṭṭhānameta’’ntiādinā mātuādīnaṃyeva jīvitā voropane ariyasāvakassa abhabbabhāvadassanato tadaññaṃ ariyasāvako jīvitā voropetīti idaṃ atthato āpannamevāti maññamāno vadati – ‘‘kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyā’’ti ? ‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacanato, ‘‘etampi aṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘sacepi hī’’tiādi. Baladīpanatthanti saddhādibalasamannāgamadīpanatthaṃ. Ariyamaggenāgatasaddhādibalavasena hi ariyasāvako tādisaṃ sāvajjaṃ na karoti.
“以五种因”这句话,是把能达成目的的因以及它们的前分因,按“因”这一共同性质合在一起说的,并不是说这五种因全都能同时起作用。“以行相”就是“以因”。“以宣告”就是通过相应的宣告。所谓与分裂相应的宣告,是指在搞分裂时,对着那些要被分裂的比丘们,用自己的话宣告,让他们知道。所以经文说“难道你们……”等。在对方耳边说出分裂的话,由此显示:公开讲出分裂的事,叫作“告示”;而在其中,以秘密的方式把自己的决定告诉对方,叫作“宣告”。巴利
Pañcahi kāraṇehīti idaṃ atthanipphādakāni tesaṃ pubbabhāgiyāni ca kāraṇāni kāraṇabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ, na pana sabbesaṃ pañcannaṃ sahayogakkhamato. Ākārehīti kāraṇehi. Anussāvanenāti anurūpaṃ sāvanena. Bhedassa anurūpaṃ yathā bhedo hoti, evaṃ bhinditabbānaṃ bhikkhūnaṃ attano vacanassa sāvanena viññāpanena. Tenāha ‘‘nanu tumhe’’tiādi. Kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvāti etena ‘‘pākaṭaṃ katvā bhedakaravatthudīpanaṃ vohāro, tattha attano nicchitamatthaṃ rahassavasena viññāpanaṃ anussāvana’’nti dasseti.
业本身就是“提示”或“标准”,因为依它们而成立僧团分裂,所以这样说;其余那些则是它们的前分。因此说“告示”等。其中,“告示”指言说。死后紧接着成熟的果报叫“无间”;与那种无间果报相应的业,因能产生无间果报,故有造作无间果报的性质,又因以无间果报为目的,所以叫“无间业”;那些业本身就被称为“无间业”。巴利
Kammameva uddeso vā pamāṇanti tehi saṅghabhedasiddhito vuttaṃ, itare pana tesaṃ pubbabhāgabhūtā. Tenāha ‘‘vohārā’’tiādi. Tatthāti vohāre. Cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare niyuttāni tannibbattanena anantarakaraṇasīlāni, anantarappayojanāni cāti ānantariyāni, tāni eva ‘‘ānantariyakammānī’’ti vuttāni.
从业的角度来说,就是“这样是无间业,这样是类似无间业”,像这样按业的类别来区分。从门的角度来说,就是按身门等来区分。从劫住的角度来说,就是“这个业有持续一劫的果报,这个业没有持续一劫的果报”,像这样按果报是否持续一劫来区分。从成熟的角度来说,就是“这个业在这里成熟,这个业不在这里成熟”,按成熟与否来区分。从共通等角度来说,就是按在家者和出家者的共通与不共通来区分;这里的“等”字,也包括从感受等方面来区分。巴利
Kammatoti ‘‘evaṃ ānantariyakammaṃ hoti, evaṃ anantariyakammasadisa’’nti evaṃ kammavibhāgato. Dvāratoti kāyādidvārato. Kappaṭṭhitiyatoti ‘‘idaṃ kappaṭṭhitikavipākaṃ, idaṃ na kappaṭṭhitikavipāka’’nti evaṃ kappaṭṭhitiyavibhāgato. Pākāti ‘‘idamettha vipaccati, idaṃ na vipaccatī’’ti vipaccanavibhāgato. Sādhāraṇādīhīti gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāsādhāraṇato, ādi-saddena vedanādivibhāgato ca.
正因为只有在人的身份状态下,善法才会达到锐利、明净、勇健的程度——就像三位菩萨成就三种菩提时那样——同样,也只有处在人的身份状态下,不善法才会达到锐利、明净、勇健的程度,所以经文说“唯有人身”。至于普通人的善法也能获得殊胜成就,应当依照《天宫事义注》中所说的方式来了知。而且,按照前面所说的道理:伤害同类众生时,业更重;伤害异类众生时,业就不像那样重,因此经文说“对具有人身母亲或父亲”。即使性别转变了,由同一个业所生的有分流相续和命根相续,仍然是那一个,而不是另一个,所以说“乃至性别转变”。对阿拉汉来说,道理也是这样。“其果报”等话,是为了论证该业具有无间性;在这里也可能有四种句式的分别。其中第一句已经显示出来了,为了说明其余几句没有混淆,才说“然而,若有人……”等。虽然在那里没有混淆,但那种业更重,像无间业一样可怕,所以说“它犹如无间业,紧逼而立”。这个问答,是因为想要使人了知而引发的论说。巴利
Yasmā manussattabhāve ṭhitasseva ca kusaladhammānaṃ tikkhavisadasūrabhāvāpatti, yathā taṃ tiṇṇampi bodhisattānaṃ bodhittayanibbattiyaṃ, evaṃ manussabhāve ṭhitasseva akusaladhammānampi tikkhavisadasūrabhāvāpattīti āha ‘‘manussabhūtassevā’’ti. Pākatikamanussānampi ca kusaladhammānaṃ visesappatti vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ (vi. va. aṭṭha. 3) vuttanayena veditabbā. Yathā vutto ca attho samānajātiyassa vikopane kammaṃ garutaraṃ, na tathā vijātiyassāti vuttaṃ – ‘‘manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā’’ti. Liṅge parivatte ca so eva ekakammanibbatto bhavaṅgappabandho, jīvitindriyappabandho ca, na aññoti āha ‘‘api parivattaliṅga’’nti. Arahantepi eseva nayo. Tassa vipākantiādi kammassa ānantariyabhāvasamatthanaṃ, catukoṭikañcettha sambhavati. Tattha paṭhamā koṭi dassitā, itarāsu visaṅketaṃ dassetuṃ, ‘‘yo panā’’tiādi vuttaṃ. Yadipi tattha visaṅketo, kammaṃ pana garutaraṃ ānantariyasadisaṃ bhāyitabbanti āha – ‘‘ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhatī’’ti. Ayaṃ pañhoti ñāpanicchānibbattā kathā.
由于杀害意图本身而破坏了构成无间业的对象,才算“无间业生效”。如果没有构成无间业的对象,就不会“无间业生效”。在一切情况下都应当知道:先前那预谋心不是标准,而以命根为所缘的杀心才是判定无间业或非无间业的标准。与战斗相关的四句,应结合具足成就的情况来配合理解。巴利
Ānantariyaṃ phusati maraṇādhippāyeneva ānantariyavatthuno vikopitattā. Ānantariyaṃ na phusati ānantariyavatthuabhāvato. Sabbattha hi purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ, vadhakacittaṃ pana tadārammaṇaṃ jīvitindriyañca ānantariyanānantariyabhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Saṅgāmacatukkaṃ sampattavasena yojetabbaṃ.
用同样的方式,就是指用同样的手段。因为确实杀了阿拉汉,所以就是杀阿拉汉。只有对凡夫才算布施出去:这是因为,杀心也以当下的命根为所缘,并且通过切断相续的方式,把命根当作所缘而生起;而布施的思心所并不是这样。它是以应当施舍的东西为所缘,仅仅就是施舍这个行为本身;而所谓布施,就是让那东西变成别人所有的。因此,那东西成为谁所有的,就是对那个人布施了。巴利
Tenevāti teneva payogena. Arahantaghāto hotiyeva arahato māritattā. Puthujjanasseva dinnaṃ hotīti yasmā yathā vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi pabandhavicchedavasena ca jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattati, na evaṃ cāgacetanā, sā hi cajitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti, aññasantakabhāvakaraṇañca tassa cajanaṃ, tasmā yassa taṃ santakaṃ kataṃ. Tasseva dinnaṃ hotīti.
血被称作“平等流”,是指因为受到打击而激怒时,血就积聚起来。“更大”是指更严重。“如同照料身体”,意思是如同照料导师的身体一样。巴利
Lohitaṃ samo saratīti abhighātena pakuppamānaṃ sañcitaṃ hoti. Mahantataranti garutaraṃ. Sarīrapaṭijaggane viyāti satthurūpakāyapaṭijaggane viya.
“未和合”这句,是为了说明和合的状态。“且发生分裂”,是指僧团发生分裂。“以其想而认为可行”,意思是凭这样的想法——做这种事不会导致僧团分裂。“在不足九人的团体中这样做”,也应与下文连起来理解;用“同样地”这个词引出的是“这不是无间业”,而不是“发生分裂”这句。因为按照最低限度的说法,只有以九人众为基础才有僧团分裂。说正法的一方没有过失,因为他们如法地安住于正法。僧团分裂的前兆,就是僧团内部的纷争。巴利
Asannipatiteti idaṃ sāmaggiyadīpanaṃ. Bhedo ca hotīti saṅghassa bhedo hoti. Vaṭṭatīti saññāyāti īdisakaraṇaṃ saṅghassa bhedāya na hotīti saññāya. Navato ūnaparisāyaṃ karontassa tathāti yojetabbaṃ, tathāti iminā ‘‘na ānantariyakammanti’’ imaṃ ākaḍḍhati, na pana ‘‘bhedo hotī’’ti idaṃ. Heṭṭhimantena hi navannameva vasena saṅghabhedo. Dhammavādino anavajjā yathādhammaṃ avaṭṭhānato. Saṅghabhedassa pubbabhāgo saṅgharāji.
他们只从身门来完成,因为只能被认定为纯粹的身业。巴利
Kāyadvārameva pūrenti kāyakammabhāveneva lakkhitabbato.
“如果住立……中略……就解脱”这句话,和《劫论》的说法并不一致。因为《劫论》里是这样说的:“‘堕地狱者’这部经,是针对那位把一劫分成八十份、只住其中一份时间的有情,依寿量劫而说的。”但如果把“只有在劫灭时”理解为“只有在寿量劫灭尽时”,就没有矛盾了。这里说的“如果住立”,也和“明日即灭”一样,是基于不真实的假设而说的。实际上,造业者只在地狱中受苦一天,此后因为劫已不存在,寿量劫也就不存在了,所以并不矛盾,应当这样理解其义理关联。“其余的”,指除破僧伽之外的其他无间业。巴利
‘‘Saṇṭhahante hi…pe… muccatī’’ti idaṃ kappaṭṭhakathāya na sameti. Tathā hi kappaṭṭhakathāyaṃ (kathā. aṭṭha. 654-657) vuttaṃ – ‘‘āpāyikoti idaṃ suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya, taṃ āyukappaṃ sandhāya vutta’’nti. Kappavināseyevāti pana āyukappavināseyevāti atthe sati natthi virodho. Ettha ca saṇṭhahanteti idampi ‘‘svevavinassissatī’’ti viya abhūtaparikappavasena vuttaṃ. Ekadivasameva niraye paccati tato paraṃ kappābhāve āyukappassapi abhāvatoti avirodhato atthayojanā daṭṭhabbā. Sesānīti saṅghabhedato aññāni ānantariyakammāni.
如果这些业被称为“已过业……中略……被计入数中”,那它们怎么会具有无间性呢?因为它们在死后并不会立刻给出果报。如果说,只有在给出果报时才算“无间”,那么它们的果报时间就是死后无间,而不是别的时刻;这样一来,决定性的成立就是依据果报时间来决定,而不是依据果报的给予来决定。若真是如此,那么其他也有决定果报时间的业,比如顺后受业和现法受业,也应该具有决定性了。因此,就像异熟法虽然因为条件不具足等缘故而没有成熟,但依其自身本性仍然是异熟法一样;同样,强大的无间业即使已经给出了果报,那些尚未成熟的无间业,也依其决定给出果报的本性和无间性而存在。所以应当这样理解:因为它们自身本性就是决定给出果报,所以具有决定性和无间性。而且必须承认:由于没有其他更强大的无间业,这些业必定在死后立即给出果报,因此它们的无间本性和决定本性必然会现起。巴利
Ahosikammaṃ…pe… saṅkhyaṃ gacchanti, evaṃ sati kathaṃ nesaṃ ānantariyatā cutianantaraṃ vipākadānābhāvato. Atha sati phaladāne cutianantaro eva etesaṃ phalakālo, na aññoti phalakālaniyamena niyatatā nicchitā, na phaladānaniyamena, evampi niyataphalakālānaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ diṭṭhadhammavedanīyānañca niyatatā āpajjeyya. Tasmā vipākadhammadhammānaṃ paccayantaravikalatādīhi avipaccamānānampi attano sabhāvena vipākadhammatā viya balavatā ānantariyena vipāke dinne avipaccamānānampi ānantariyānaṃ phaladāne niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavattīti attano sabhāvena phaladānaniyameneva niyatatā ānantariyatā ca veditabbā. Avassañca ānantariyasabhāvā tato eva niyatasabhāvā ca tesaṃ pavattīti sampaṭicchitabbametaṃ aññassa balavato ānantariyassa abhāve cutianantaraṃ ekantena phaladānato.
难道不是这样吗:当其他那些顺后受业的业在别的能给予果报的业不存在时,因为它们在死后紧接着必定给予果报,所以也会变成具有决定性本质和无间业本质而现起?不会。因为它们的果报可被不同种类的心愿或障碍业所阻止,所以在死后紧接着并非必定给予果报。然而,无间业不像初禅等那样有不同种类的法来阻止果报,因为一切无间业的果报就是无间地狱。而且,对于想投生下界的有戒者来说,心愿能阻止投生上界的业果,但无间业的果报即使不情愿也会堕入无间地狱,所以没有任何业能障碍无间业。因此,只有无间业才具有在死后紧接着必定产生果报的本性而现起。再者,若造了多种无间业,因为它们本性上决定会在果报中成熟、不容有停止成熟的特性,所以从本性上就是决定的。在这些本性相同的业中,当其中一个业已给予果报时,其余的业因为自己应做的事已由那个业完成,所以不会再生起第二个或第三个结生。这并不是因为能力被破坏,所以它们的无间业性不会消失;但在它们之间确实存在轻重之别。破僧可能有更重的性质,所以说“由……而成熟”。然而应当看到,对于其中一个业,其余诸业会成为助缘。从“依结生而成熟”这句话来看,似乎允许其余诸业给予转起时的果报。或者不像那样有戒——即像父亲有戒那样,母亲是否也有戒,或没有戒,这样连接。如果母亲有戒,那么杀母就依结生而成熟,这样连接。巴利
Nanu evaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ aññasmiṃ vipākadāyake asati cutianantaramekantena phaladānato niyatasabhāvā anantariyasabhāvā ca pavatti āpajjatīti? Nāpajjati. Asamānajātikena cetopaṇidhivasena upaghātakena ca nivattetabbavipākattā anantare ekantaphaladāyakattābhāvā. Na pana ānantariyakānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ dutiyajjhānādīni viya asamānajātikaṃ phalanivattakaṃ atthi sabbānantariyānaṃ avīciphalattā. Na ca heṭṭhūpapattiṃ icchato sīlavato cetopaṇidhi viya uparūpapattijanakakammaphalaṃ ānantariyaphalaṃ nivattetuṃ samattho cetopaṇidhi atthi anicchantasseva avīcipātanato, na ca ānantariyopaghātakaṃ kiñci kammaṃ atthi, tasmā tesaṃyeva anantare ekantavipākajanakasabhāvā pavattīti. Anekāni ca ānantariyāni katāni ekanteneva vipāke niyatasabhāvattā uparatāvipaccanasabhāvāsaṅkattā nicchitāni sabhāvato niyatāneva. Tesu pana samānasabhāvesu ekena vipāke dinne itarāni attanā kātabbakiccassa teneva katattā na dutiyaṃ tatiyaṃ vā paṭisandhiṃ karonti. Na samatthatāvighātattāti natthi tesaṃ ānantariyakatā nivatti; garutarabhāvo pana tesu labbhatevāti saṅghabhedassa siyā garutarabhāvoti, ‘‘yena…pe… vipaccatī’’ti āha. Ekassa pana aññāni upatthambhakāni hontīti daṭṭhabbāni. Paṭisandhivasena vipaccatīti vacanena itaresaṃ pavattivipākadāyitā anuññātā viya dissati. No vā tathā sīlavatīti yathā pitā sīlavā, tathā sīlavatī no vā hotīti yojanā. Sace mātā sīlavatī, mātughāto paṭisandhivasena vipaccatīti yojanā.
已受具足戒者,指未被举罪的人。同住者,指未犯巴拉基格的人。同一界内者,指在同一界内的人。巴利
Pakatattoti anukkhitto. Samānasaṃvāsakoti apārājiko. Samānasīmāyanti ekasīmāyaṃ.
他没有能力完成导师该做的事,也就是像教诫这类导师应当做的事,他都做不了,因此就背弃了世尊。其他外道师,就是指别的导师。巴利
Satthukiccaṃ kātuṃ asamatthoti yaṃ satthārā kātabbakiccaṃ anusāsanādi, taṃ kātuṃ asamatthoti bhagavantaṃ paccakkhāya. Aññaṃ titthakaranti aññaṃ satthāraṃ.
129 在《增支部注》讲到“种姓”等地方时,所谓“诞生领域”,是指由刻意安排——例如诸天神前来——而出现的轮围所形成、与那轮围同样安稳、范围达一万个的处所;单凭如来的威令,命令便自然运作的处所,是“命令领域”;作为其影响范围的处所,是“境界领域”。“一万个世界”是指围绕这个世界而住立的一万个世界。应当知道,只有这么大的范围才成为诞生领域,这是法性使然。有人说:“这是从摄受的角度说的。”也有人说:“一切佛陀的诞生领域都是这么大,而且只有住在其中的诸天神才证悟法。”这里举出入母胎等六个时刻,只是举例而已,因为在大誓愿等时刻也能得到那种震动。所谓“命令领域”,是指一起经历成劫与坏劫的那个范围。命令能通行,是因为住在那里的诸天神以头顶来接受命令;而这只是依靠佛陀的威力,并不是靠他们的意愿。如果靠意愿,那么按照“或随其所愿”这句话,命令还能延伸到更远的地方。巴利
129. Abhijātiādisu (a. ni. ṭī. 1.1.277) pakappanena devatūpasaṅkamanādinā jātacakkavāḷena samānayogakkhemaṃ dasasahassaparimāṇaṃ ṭhānaṃ jātikhettaṃ, saraseneva āṇāpavattiṭṭhānaṃ āṇākhettaṃ, visayabhūtaṃ ṭhānaṃ visayakhettaṃ. Dasasahassī lokadhātūti imāya lokadhātuyā saddhiṃ imaṃ lokadhātuṃ parivāretvā ṭhitā dasasahassī lokadhātu. Tattakānaṃyeva jātikhettabhāvo dhammatāvasena veditabbo. ‘‘Pariggahavasenā’’ti keci. ‘‘Sabbesampi buddhānaṃ tattakaṃ eva jātikhettaṃ tannivāsīnaṃyeva ca devatānaṃ dhammābhisamayo’’ti ca vadanti. Mātukucchiokkamanakālādīnaṃ channaṃ eva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ mahābhinīhārādikālepi tassa pakampanassa labbhamānato. Āṇākhettaṃ nāma yaṃ ekajjhaṃ saṃvaṭṭati ca vivaṭṭati ca. Āṇā vattati āṇāya tannivāsīnaṃ devatānaṃ sirasā sampaṭicchanena, tañca kho kevalaṃ buddhānaṃ ānubhāveneva, na adhippāyavasena, adhippāyavasena pana ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vacanato tato parampi āṇā pavatteyya.
不出现是指:世尊曾安住在这个世界,说“我没有老师,也没有与我相等的人”等话;法将舍利弗被问到“舍利弗尊者,现在还有其他沙门或婆罗门与世尊同样是正觉者吗?”时,他回答说:“尊者,如果这样问我,我会说没有。”说了这话之后,为了说明其中的理由,他引用了这段经文:“这是不可能的,绝无机会,在一个世界中会有两位阿拉汉、正自觉者。”因此,法将舍利弗是在确立这个世界为佛陀刹土之后,才说在其他地方不会出现。这就是这段话的意旨。巴利
Na uppajjantīti pana atthīti, ‘‘na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjatī’’tiādiṃ (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 4.5.11) imissaṃ lokadhātuyaṃ ṭhatvā vadantena bhagavatā, ‘‘kiṃ panāvuso sāriputta, atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyanti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, noti vadeyya’’nti (dī. ni. 3.161), vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ, ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā’’ti imaṃ suttaṃ (dī. ni. 3.161; mi. pa. 5.1.1) dassentena dhammasenāpatinā ca buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo.
“Ekato”的意思是一起,也就是在同一时间。那么,这个时间是怎么界定的呢?为了说明“从最后一生结生开始,一直到界般涅槃为止”,所以说了“在那里”等话。“从入胎时开始”是逆着顺序说的。“从般涅槃开始”是指从无余涅槃界的般涅槃开始。“在这中间”是指菩萨最后一生结生与界般涅槃这两者之间。巴利
Ekatoti saha, ekasmiṃ kāleti attho. So pana kālo kathaṃ paricchinnoti carimabhave paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya yāva dhātuparinibbānāti dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Nisinnakālato paṭṭhāyāti paṭilomakkamena vadati. Parinibbānato paṭṭhāyāti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānato paṭṭhāya. Etthantareti carimabhave bodhisattassa paṭisandhiggahaṇaṃ dhātuparinibbānanti etesaṃ antare.
另一位佛陀的出现并没有被阻挡。为了说明其中的原因,才说了“确实有三种”等话。因为行道隐没,教法就衰败了,于是另一位佛陀的出现便有了机会。所谓行道,就是能带来证悟的前分行道。说了“教理是标准”之后,为了说明这个意思,就拿菩萨作例子来显示,因此说了“犹如”等话——这应当理解为把那教理看低了。因为这是在说明能导向出离的法还住立着时,就以此指出不能导向出离的法。巴利
Aññassa buddhassa uppatti na nivāritā, tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tīṇi hī’’tiādi vuttaṃ. Paṭipattiantaradhānena hi sāsanassa osakkitattā aparassa buddhassa uppatti laddhāvasarā hoti. Paṭipadāti paṭivedhāvahā pubbabhāgapaṭipadā. ‘‘Pariyatti pamāṇa’’nti vatvā tamatthaṃ bodhisattaṃ nidassanaṃ katvā dassetuṃ, ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ tayidaṃ hīnaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Niyyānikadhammassa ṭhitiñhi dassento aniyyānikadhammaṃ nidasseti.
“纲目消失”的意思是:像“若有比丘”这样开头的那些学处条文,就是纲目。当它消失之后,教法还能安住在称为“缘起略说”的巴帝摩卡诵以及出家、达上的作法中,这就是这句话的含义。另一种说法是:只要巴帝摩卡还被持守,出家与达上就存在;这样一来,这两者都包含在巴帝摩卡之中,因为如果这两者不存在,巴帝摩卡也就不存在了。因此,这三者是教法安住的原因,所以说“当巴帝摩卡、出家、达上住立时,教法就住立”。再者,因为巴帝摩卡依赖于达上,而达上又依赖于出家,所以当巴帝摩卡成就时,出家与达上也就成就了,教法便随之住立。从最后一位证悟者之后,证悟的教法就消失了;从最后一位持戒者之后,修行的教法也消失了,这就叫作已坏灭。“衰退”是把最后证悟者的证悟和最后持戒者的戒这两者的破坏合在一起说,从此以后,教法就称为已坏灭。巴利
Mātikāya antarahitāyāti, ‘‘yo pana bhikkhū’’tiādinayappattā sikkhāpadapāḷi mātikā, tāya antarahitāya nidānuddesasaṅkhāte pātimokkhuddese pabbajjāyupasampadākammesu ca sāsanaṃ tiṭṭhatīti attho. Atha vā pātimokkhe dharanteyeva pabbajjā upasampadā ca, evaṃ sati tadubhayaṃ pātimokkhe antogadhaṃ tadubhayābhāve pātimokkhābhāvato, tasmā tayidaṃ tayaṃ sāsanassa ṭhitihetūti āha – ‘‘pātimokkhapabbajjāupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhatī’’ti. Yasmā vā upasampadādhīnaṃ pātimokkhaṃ, upasampadā ca pabbajjādhīnā, tasmā pātimokkhe siddhe, siddhāsu pabbajjāupasampadāsu ca sāsanaṃ tiṭṭhati. Pacchimapaṭivedhato hi paraṃ paṭivedhasāsanaṃ, pacchimasīlato ca paraṃ paṭipattisāsanaṃ vinaṭṭhaṃ nāma hoti. Osakkitaṃ nāmāti pacchimakapaṭivedhasīlabhedadvayaṃ ekato katvā tato paraṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti attho.
因此,虽然说过“教理是教法住立的标准”,但教理是以修行为因的;如果没有修行,教理就没有立足之处。所以,为了指出修行消失是教法衰退的特殊原因,并且说明这种教法衰退以界般涅槃为终点,才说“有三种般涅槃”。巴利
Tena kāmaṃ ‘‘sāsanaṭṭhitiyā pariyatti pamāṇa’’nti vuttaṃ, pariyatti pana paṭipattihetukāti paṭipattiyā asati appatiṭṭhā hoti, tasmā paṭipattiantaradhānaṃ sāsanosakkanassa visesakāraṇanti dassetvā tayidaṃ sāsanosakkanaṃ dhātuparinibbānosānanti dassetuṃ, ‘‘tīṇi parinibbānānī’’ti vuttaṃ.
“悲怜”是指悲叹哀怜。散落在阎浮提洲、其他洲、天界、龙界和梵界的舍利,一同聚集到大菩提座上,放射光芒,在那里火界生起,化为一片火焰——这一切都应当理解为唯是世尊的决意之力所致。巴利
Kāruññanti paridevanakāruññaṃ. Jambudīpe dīpantaresu devanāgabrahmalokesu ca vippakiritvā ṭhitānaṃ dhātūnaṃ mahābodhipallaṅke ekajjhaṃ sannipatanaṃ, rasmivissajjanaṃ, tattha tejodhātuyā uṭṭhānaṃ, ekajālībhāvo cāti sabbametaṃ satthu adhiṭṭhānavaseneva veditabbaṃ.
“不稀奇”是说:如果两位佛陀同时出现,就失去了稀奇性,这个过失就是它的含义。佛陀就像切开的一块黄金,彼此完全一样,所以他们的教法也唯一一味,因此说“教法也没有差别”。这一点同样证明了“不稀奇”。至于“无争论”,这是用来说明:为了无争论,两位佛陀不会同时出现。巴利
Anacchariyattāti dvīsupi uppajjamānesu acchariyattābhāvadosatoti attho. Buddhā nāma majjhe bhinnaṃ suvaṇṇaṃ viya ekasadisāti tesaṃ desanāpi ekarasā evāti āha – ‘‘desanāya ca visesābhāvato’’ti. Etenapi anacchariyattameva sādheti. Vivādabhāvatoti etena vivādābhāvatthaṃ dve ekato na uppajjantīti dasseti.
这里说的“此中”,是指《弥兰陀王问经》。只承载一位佛陀,就是只持守一位佛陀的功德。借此说明:这些佛陀功德的自性就是这样,所以这个世间界无法承载第二位佛陀的功德。因为由殊胜因缘所成就的功德法,其殊胜性极其深重,无法承载,所以先说了“不能承载”,然后又用另一种方式说明这种不能承载,说“会震动”等等。其中,“会震动”是指会颤抖;“会摇动”是指会动摇;“会倾斜”是指会向一边倾斜;“会下沉”是指会沉没;“会歪斜”是指会向各方歪倒;“会散开”是指会像被风吹散的谷壳一样飞散;“会消散”是指会毁灭;“会崩解”是指会彻底坏散。成了那样之后,便无处可住,所以说“不得其处所”。巴利
Tatthāti milindapañhe. Ekaṃ buddhaṃ dhāretīti ekabuddhadhāraṇī. Etena evaṃ sabhāvā ete buddhaguṇā, yena dutiyabuddhaguṇe dhāretuṃ asamatthā ayaṃ lokadhātūti dasseti. Paccayavisesanipphannānañhi guṇadhammānaṃ bhāriyo viseso na sakkā dhāretunti, ‘‘na dhāreyyā’’ti vatvā tameva adhāraṇaṃ pariyāyantarenapi pakāsento ‘‘caleyyā’’tiādimāha. Tattha caleyyāti paripphandeyya. Kampeyyāti pavedheyya. Nameyyāti ekapassena nameyya. Onameyyāti osīdeyya. Vinameyyāti vividhaṃ itocito ca nameyya. Vikireyyāti vātena thusamuṭṭhi viya vippakireyya. Vidhameyyāti vinasseyya. Viddhaṃseyyāti sabbaso viddhastā bhaveyya. Tathābhūtā ca katthaci na tiṭṭheyyāti āha ‘‘na ṭhānamupagaccheyyā’’ti.
现在,为了在那里举例说明,说了“大王,譬如……”等等。其中,samupādikā(平上船)是指平稳地向上行进、运行,也就是在水面上平稳行驶的船。vaṇṇena(以形状)是指形状。pamāṇena(以尺寸)是指高度。kisathūlena(以粗细)是指粗细的程度,也就是围长。巴利
Idāni tattha nidassanaṃ dassento, ‘‘yathā, mahārājā’’tiādimāha. Tattha samupādikāti samaṃ uddhaṃ pajjati pavattatīti samupādikā, udakassa upari samaṃ gāminīti attho. Vaṇṇenāti saṇṭhānena. Pamāṇenāti ārohena . Kisathūlenāti kisathūlabhāvena, pariṇāhenāti attho.
让人欢喜:就是让人喜欢、生起欢喜。变得迟钝:因为吃了那些食物而变得迟钝。像一根不能弯的棍子:因为吃饱了没法弯腰,就像一根不能弯的棍子一样。吃一次就会吐出来:哪怕只吞下一口饭团,也会吐出来。意思就是只吞一口,就会呕出来。巴利
Chādentanti rocentaṃ ruciṃ uppādentaṃ. Tandīkatoti tena bhojanena tandībhūto. Anonamitadaṇḍajātoti yāvadatthaṃ bhojanena onamituṃ asakkuṇeyyatāya anonamitadaṇḍo viya jāto. Sakiṃ bhutto vameyyāti ekampi ālopaṃ ajjhoharitvā vameyyāti attho.
有人问:因为法的负担太重,所以大地震动。如果大地真的是依法而安住,那它怎么会正因为法而震动、毁灭呢?提问者正是这个意思。接着,长老为了说明这个道理,说道:世间的宝物,能维持家业,又为世人所喜爱,但它本身性质沉重,一旦负担过重,就成了车辆损坏的原因——这是大家都见过的。法也是如此:它以种种殊胜的利益和安乐,护持着具足法的人,因此也为智者所喜爱;又因为法甚深、不可测量,其性沉重,遂成过重的负担,所以会成为大地震动的原因。为了说明这一点,他说:大王,这里有两辆车……等等。由此应当知道,这里也解释了如来入母胎等时候大地震动的原因。从一辆车取宝:意思是从一辆车中,或者一辆车的宝物,因此是从车上取来。巴利
Atidhammabhārena pathavī calatīti dhammena nāma pathavī tiṭṭheyya. Sā kiṃ teneva calati vinassatīti adhippāyena pucchati. Puna thero ‘‘ratanaṃ nāma loke kuṭumbaṃ sandhārentaṃ abhimatañca lokena attano garusabhāvatāya sakaṭabhaṅgassa kāraṇaṃ atibhārabhūtaṃ diṭṭhaṃ. Evaṃdhammo ca hitasukhavisesehi taṃsamaṅginaṃ dhārento abhimato ca viññūnaṃ gambhīrappameyyabhāvena garusabhāvattā atibhārabhūto pathavīcalanassa kāraṇaṃ hotī’’ti dassento, ‘‘idha, mahārāja, dve sakaṭā’’tiādimāha. Eteneva tathāgatassa mātukucchiokkamanādikāle pathavīkampanakāraṇaṃ saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Ekasakaṭato ratananti ekasmā, ekassa vā sakaṭassa ratanaṃ, tasmā sakaṭato gahetvāti attho.
已发出的意思就是已经说出来了,也就是已经说过的意思。最上的意思就是在一切众生当中最为殊胜。巴利
Osāritanti uccāritaṃ, vuttanti attho. Aggoti sabbasattehi aggo.
“自性本然”说的是:以自性而成、非人造作的,就是本性。“因大故”说的是:由于那些大因——也就是被称为巴拉密的成佛之法等大因——诸佛功德才得以生起,这句话表达的就是这个意思。地等是广大的事物,而帝释天神等也各自在自己的领域中独一无二;正自觉者同样在自己的领域中独一无二。那么,他的领域是什么?就是佛地,乃至一切所应知之法。因此,说“世尊犹如虚空,领域无边,独一存在”,就是在显示:在其他轮围世界中,并没有第二位佛陀。巴利
Sabhāvapakatīti sabhāvabhūtā akittimā pakati. Kāraṇamahantatāyāti mahantehi buddhakārakadhammehi pāramitāsaṅkhātehi kāraṇehi buddhaguṇānaṃ nibbattitoti vuttaṃ hoti. Pathaviādīni mahantāni vatthūni, mahantā ca sakkabhāvādayo attano attano visaye ekekā eva, sammāsambuddhopi mahanto attano visaye ekova, ko ca tassa visayo? Buddhabhūmi, yāvatakaṃ vā ñeyyaṃ. Evaṃ ‘‘ākāso viya anantavisayo bhagavā ekova hotī’’ti vadanto paracakkavāḷesu dutiyassa buddhassa abhāvaṃ dasseti.
用“一个世间”这句话,就是指“一个世间”这个说法本身。因为这里是诞生地,所以包含了十千个轮围世界。说“仅以一个轮围世界”,就是指仅仅这一个轮围世界。就像说“只在这个轮围世界里出生”时,应该限定为:只在这个轮围世界里的赡部洲,而且只限于那里的中央地区;同样,说“一个世间”时,虽然指的是诞生地,也应该只以这一个轮围世界来限定。巴利
Imināvapadenāti ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti iminā eva padena. Dasacakkavāḷasahassāni gahitāni jātikhettattā. Ekacakkavāḷenevāti iminā ekacakkavāḷeneva. Yathā – ‘‘imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjantī’’ti vutte imasmimpi cakkavāḷe jambudīpeyeva, tatthapi majjhimapadese evāti paricchindituṃ vaṭṭati; evaṃ ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti jātikhette adhippetepi imināva cakkavāḷena paricchindituṃ vaṭṭati.
“为了断除诤论”是指断除诤论的原因。如果两人之间生起了诤论,那么此处诤论的断除就是令它不生起。通过“在一洲中”等语显示:即使在不同洲,它们也不会同时出现,更何况在同一洲。“他会损减”:因为他只能在轮围世界的区域内活动,所以会损减。巴利
Vivādūpacchedatoti vivādūpacchedakāraṇā. Dvīsu uppannesu yo vivādo bhaveyya, tassa anuppādoyevettha vivādupacchedo. Ekasmiṃ dīpetiādinā dīpantarepi ekajjhaṃ na uppajjanti, pageva ekadīpeti dasseti. So parihāyethāti cakkavāḷassa padese eva vattitabbattā parihāyeyya.
130 人身:指人的身份,因为只有这个身份才适合具备出家等功德成就。性相成就:指男子之身。因:指以心意和语言的愿求为前提的因的具足。见师:指当面亲见导师。出家:指在主张业行的苦行者中出家,或在比丘中出家。功德成就:指神通等功德的具足。增上:指以佛陀为对象而作出的殊胜崇敬。欲:指以正等正觉为目标而生起的、格外强烈的行善之欲。八法合集:指这八种法的聚合。发愿:指以身体立愿。成就:指圆满达成。这是这里的简要说明,详细解释则应依照《胜义明灯》中《行藏注》杂论部分所说的方法来了知。巴利
130.Manussattanti manussabhāvo tasseva pabbajjādiguṇasampattiādīnaṃ yoggabhāvato. Liṅgasampattīti purisabhāvo. Hetūti manovacīpaṇidhānapubbikā hetusampadā. Satthāradassananti satthusammukhībhāvo. Pabbajjāti kammakiriyavādīsu tāpasesu, bhikkhūsu vā pabbajjā. Guṇasampattīti abhiññādiguṇasampadā. Adhikāroti buddhaṃ uddissa adhiko sakkāro. Chandatāti sammāsambodhiṃ uddissa sātisayo kattukamyatākusalacchando. Aṭṭhadhammasamodhānāti etesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samāyogena. Abhinīhāroti kāyapaṇidhānaṃ. Samijjhatīti nipphajjatīti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana paramatthadīpaniyā cariyāpiṭakavaṇṇanāya (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) vuttanayeneva veditabbo.
“一切行相圆满”的意思是:因为具备圆满的特征,所以确实具足了一切行相,比如七处隆满等等。因为女人不可能有密藏于鞘中的阴藏相,而且所谓第二性本来就不如第一性。因此,紧接着的下一句说“因为……”等等。巴利
Sabbākāraparipūramevāti paripuṇṇalakkhaṇatāya sattussadādīhi sabbākārehi sampannameva. Na hi itthiyā kosohitavatthaguyhatā sambhavati, dutiyapakati ca nāma paṭhamapakatito nihīnā eva. Tenevāha anantaravāre ‘‘yasmā’’tiādi.
这里说“男子在那里投生”,意思是:在这个人间身为男子的人,在那里以梵天神之身投生在梵天界。这就说明,即使没有男性的性别特征,梵天神们仍然具有男子的形相。正是针对这种男子的形相,才说“若男子能成就梵行”。也是因为这一点,才说“即使同类……”等话。如果真是这样,那女人不就不能投生到梵天界了吗?为了回答这个问题,才说“梵行”等话。巴利
Idha purisassa tattha nibbattanatoti imasmiṃ manussaloke purisabhūtassa tattha brahmaloke brahmattabhāvena nibbattanato. Tena asatipi purisaliṅge purisākārā brahmāno hontīti dasseti. Taṃyeva hi purisākāraṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘yaṃ puriso brahmattaṃ kareyyā’’ti. Tenevāha ‘‘samānepī’’tiādi. Yadi evaṃ itthiyo brahmaloke na uppajjantīti āha ‘‘brahmatta’’ntiādi.
131 在“身恶行”等经文中,讲的是所谓的业之定律。具足,就是拥有;因为他有这个东西,所以叫具足者,也就是具有。或者,习性上具足的人叫具足者。在加行阶段,有造作的具足;依决定思来说,有思的具足。或者,依思的相续来说,有造作的具足;依一一思的刹那来说,有思的具足。依已造作、已积累但果报尚未成熟的业来说,有业的具足;当业已经开始成熟时,依果报的转起来说,有果报的具足。依业等现前的时间来说,有现前的具足。于善业和不善业造作的刹那,就是指造作善业和不善业的那个刹那。如此,用这个词引出善业和不善业这一段。所造作并积累的业,是以这样的方式造作,使它有能力给出果报。堪为果报,是指能在第二世等中成熟。对于正在生起的有情,再生之相现前,这是句子的连接方式。转动,就是转变。因为当一种业使那个相现前时,由于缘的差别,另一种业使别的相现前,这就是转变。巴利
131.Kāyaduccaritassātiādipāḷiyā kammaniyāmo nāma kathito. Samañjanaṃ samaṅgo, so etassa atthīti samaṅgī, samannāgato. Samañjanasīlo vā samaṅgī. Pubbabhāge āyūhanasamaṅgitā, sanniṭṭhāpakacetanāvasena cetanāsamaṅgitā. Cetanāsantativasena vā āyūhanasamaṅgitā, taṃtaṃcetanākhaṇavasena cetanāsamaṅgitā. Katūpacitassa avipakkavipākassa kammassa vasena kammasamaṅgitā, kamme pana vipaccituṃ āraddhe vipākappavattivasena vipākasamaṅgitā. Kammādīnaṃ upaṭṭhānakālavasena upaṭṭhānasamaṅgitā. Kusalākusalakammāyūhanakkhaṇeti kusalakammassa ca akusalakammassa ca samīhanakkhaṇe. Tathāti iminā kusalākusalakammapadaṃ ākaḍḍhati. Yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitaṃ. Vipākārahanti dutiyabhavādīsu vipaccanārahaṃ. Uppajjamānānaṃ upapattinimittaṃ upaṭṭhātīti yojanā. Calatīti parivattati. Ekena hi kammunā tajje nimitte upaṭṭhāpite paccayavisesavasena tato aññena kammunā aññassa nimittassa upaṭṭhānaṃ parivattanaṃ.
靠狗为生的人,就是靠狗来维持生活的人。在地上铺花供养,就是用地上的花铺在地面上作供养。所谓“由于具备造作思业的缘故”,是说:身体恶行一次又一次地造作,那个决定性的思便不断筹划这些恶行;而这种筹划还没有被灭尽业的智慧所耗尽,又因为具备所累积的业,所以才这样说。巴利
Sunakhajīvikoti sunakhehi jīvanasīlo. Talasantharaṇapūjanti bhūmitalassa pupphehi santaraṇapūjaṃ. Āyūhanacetanākammasamaṅgitāvasenāti kāyaduccaritassa aparāparaṃ āyūhanena sanniṭṭhāpakacetanāya tasseva pakappane kammakkhayakarañāṇena akhepitattā yathūpacitakammunā ca samaṅgibhāvassa vasena.
132 “如此庄严”是说:按照上面所说的那样,通过种种界的分别等种种方式,以种种理路的多样绮丽和极为精细深奥,从义理和文辞两方面都使它变得光彩夺目。巴利
132.Evaṃ sassirikanti vuttappakārena anekadhātuvibhajanādinā nānānayavicittatāya paramanipuṇagambhīratāya ca atthato byañjanato ca sasobhaṃ katvā.
“你持此”这句话里,“此”只是个语气助词。依界等分类而展开的种种义理,称为“转起”,也就是教法的分类。这部经有四种转起,或者说在这部经中有四种转起,所以叫“四转起”,也就是法门。这法既是法,又因为属于教法,按前面所说的含义,就像镜子一样,所以叫“法镜”。又因为具有现前的意义,如同诸法的镜子,所以也叫“法镜”。就像用镜子能去除众生脸上的污垢,用这部经也能去除修行者内心的污垢。因此,因为用这部经摧破烦恼,修行者通过证得寂止而获得胜利;所以这部经是为进入不死之城而击的大鼓,称为“不死鼓”。“于此所说”:就是在这部经中所说的。“无上之战胜”:因为是至高无上的,所以是战胜烦恼之战的胜利;也就是以此而战胜。其余内容很容易理解。巴利
Naṃ dhārehīti ettha nanti nipātamattaṃ. Dhātuādivasena parivaṭṭīyanti atthā etehīti parivaṭṭā, desanābhedā. Cattāro parivaṭṭā etassa, etasmiṃ vāti catuparivaṭṭo, dhammapariyāyo. Dhammo ca so pariyattibhāvato yathāvuttenatthena ādāsoti dhammādāso. Upaṭṭhānaṭṭhena yathādhammānaṃ ādāsotipi dhammādāso. Yathā hi ādāsena sattānaṃ mukhe maladosaharaṇaṃ, evaṃ imināpi suttena yogīnaṃ mukhe maladosaharaṇaṃ. Tasmāti yasmā iminā suttena kilese madditvā samathādhigamena yogino jayappattā; tasmā amatapurappavesane ugghosanamahābheritāya ca amatadundubhi. Idha vuttanti imasmiṃ sutte vuttaṃ. Anuttaro saṅgāmavijayoti anuttarabhāvato kilesasaṅgāmavijayo, ‘‘vijeti etenā’’ti katvā. Sesaṃ suviññeyyameva.
6. 《仙吞山经》的注释巴利
6. Isigilisuttavaṇṇanā
133 133. 依此而被称作“名称”,所以叫“名称”,意思是“名”。人们依此施设“这是某某名”,或者这仅仅是这样一种施设,就是“施设”,也就是名本身。因此说“只是前一句的同义词”。在其余各处也是如此:在“般荼婆山”等三处也都是这样。巴利
133. Samaññāyati etāyāti samaññā, nāmanti attho. Ayamayaṃ nāmāti paññāpenti etāya, tathāpaññāpanamattanti vā paññatti, nāmameva. Tenāha ‘‘purimapadasseva vevacana’’nti. Sesesupīti ‘‘paṇḍavassa pabbatassā’’tiādīsu tīsu vāresupi.
先把经文的生起因说清楚,为了作义理注释,才说了“据说那时”等话。“不以山为义”:并不是说世尊讲了那些山,就以此为目标或利益所在。“仙吞之名”:就是“仙吞”这个名称。“如是”:是以这个原因,也就是观察了这则本生故事的缘起,这就是它的意思。巴利
Samuṭṭhānaṃ tāva suttassa kathetvā atthasaṃvaṇṇanaṃ kātuṃ ‘‘tadā kirā’’tiādi vuttaṃ. Na pabbatehi atthoti na bhagavato pabbatehi kathitehi attho atthi. Isigilibhāvoti isigilināmatā. Itīti iminā kāraṇena, imaṃ aṭṭhuppattiṃ avekkhantoti attho.
在塔内,就是指在塔庙里、在塔的内部。大双门,是指装有双扇门板的高大之门。分成两部分,是指在山的内部,以厅堂的规模开凿出一个石窟住处,把它分成两部分,那时他们就住在那里。巴利
Cetiyagabbheti cetiyaghare cetiyassa abbhantare. Yamakamahādvāranti yamakakavāṭayuttaṃ mahantaṃ dvāraṃ. Dvedhā katvāti pabbatassa abbhantare maṇḍapasaṅkhepena leṇaṃ nimminitvā dvedhā katvā tadā te tattha vasiṃsu.
说到“曾住世之时”,为了说明他们母亲从第三世以来的来历,才说了“据说在过去世……”等话。“她祈愿”:据说,她在田中小屋里焙炒稻谷时,那里生出了大约五百粒像大迦兰迦花那么大的、又大又好看的炒米。她把这些炒米收起来,放在一片大莲叶上。那时,有一位独觉佛为了帮助她,正从不远处的田埂上走来。她看见他,心里生起净信,就拿了一朵盛开的大莲花,把炒米放进去,走到独觉佛跟前,以五体投地顶礼,祈愿说:“尊者,愿以这功德的威力,让我得到五百个具足威德的儿子。”就在她发起这个誓愿的同一刹那,正好有五百个猎人,资具都已备齐,独觉菩提的智慧也已成熟,他们用甜美的肉供养那位独觉佛,并祈愿说:“愿我们成为这位妇女的儿子。”据说,因为他们过去许多生中都曾做过她的儿子,所以事情就那样发生了。“举足”就是每抬一次脚。这里是以举足为代表,实际说的是放脚。巴利
Vasitakālañca kathento tesaṃ mātuyā yāva tatiyabhavato paṭṭhāya samudāgamaṃ dassetuṃ, ‘‘atīte kirā’’tiādi vuttaṃ. Patthesīti tassā kira khettakuṭiyā vīhayo bhajjantiyā tattha mahākarañjapupphappamāṇā mahantā manoharā pañcasatamattā lājā jāyiṃsu. Sā tā gahetvā mahante paduminipatte ṭhapesi. Tasmiñca samaye eko paccekabuddho tassā anuggahatthaṃ avidūre khettapāḷiyā gacchati. Sā taṃ disvā pasannamānasā supupphitaṃ mahantaṃ ekaṃ padumaṃ gahetvā tattha lāje pakkhipitvā paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘imassa, bhante, puññassa ānubhāvena ānubhāvasampanne pañcasataputte labheyya’’nti pañca puttasatāni patthesi. Tasmiṃyeva khaṇeti yadā sā yathāvuttaṃ patthanaṃ paṭṭhapesi; tasmiṃyeva khaṇe pañcasatā migaluddakā sambhatasambhārā paripakkapaccekabodhiñāṇā tasseva paccekabuddhassa madhuramaṃsaṃ datvā, ‘‘etissā puttā bhaveyyāmā’’ti patthayiṃsu. Atītāsu anekajātīsu tassā puttabhāvena āgatattā tathā tesaṃ ahosīti vadanti. Pāduddhāreti pāduddhāre pāduddhāre. Pāduddhārasīsena cettha nikkhipanaṃ āha.
依靠胎垢:把排出体外的胎垢作为依托,以湿生的方式出生。有些人说,是以化生的方式出生。安立坏灭生起:开始修观。观:以随观无常为先导,也以依因缘观见名色为先导;当对诸行简择时,见到了无常相,那么“凡无常的,那就是苦;凡苦的,那就是无我”,其余两个相就很容易了知。生起了独觉菩提智:因为在二阿僧祇劫和十万大劫中,已圆满独觉菩提巴拉密,智慧已经成熟,所以按所说的方式自行修观,达到顶点,证得独觉菩提智。他们全都说了同一首偈颂,所以说“这是他们的记别偈”。巴利
Gabbhamalaṃ nissāyāti bahi nikkhantaṃ gabbhamalaṃ nissayaṃ katvā saṃsedajabhāvena nibbattā . Opapātikabhāvenāti keci. Khayavayaṃ paṭṭhapetvāti vipassanaṃ ārabhitvā. Vipassanāti aniccānupassanāpubbikā sappaccayanāmarūpadassanapubbikā ca, saṅkhāre sammasantassa aniccalakkhaṇe diṭṭhe, ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti sesalakkhaṇāni suviññeyyāneva honti. Paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsūti dve asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca paccekabodhipāramitāya parinipphannattā ñāṇassa paripākattā vuttanayena sayameva vipassanaṃ pavattetvā matthakaṃ pāpetvā paccekabodhiñāṇaṃ adhigacchiṃsu. Sabbepi te taṃyeva gāthaṃ abhāsiṃsūti āha – ‘‘ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosī’’ti.
生于湖中者,就是生在湖里的。与大大小小的莲叶一起生长者,就是和大小莲花叶共同生长的;或者说,这里有被称作大小莲花叶的莲叶,所以叫莲叶丛,也就是莲花丛。在其中生长者,就是从莲叶丛中出生的。极盛开者,就是开得很好、完全绽放。被蜂群萦绕者,就是被蜂群欢喜地围绕着、盘旋着。归于无常者,就是在每一刹那中,以色泽变化等情形而归于无常。了知之后,就是以与观慧相应的道慧了知之后。应当独行,因此,若还有别人也想成为像我这样的人,就应这样修习,然后独行,如犀牛角。巴利
Saroruhanti sarasi jātaṃ. Padumapalāsapattajanti khuddakamahantehi kamaladalehi sahajātaṃ. Khuddakamahantakamaladalasaṅkhātāni vā padumapalāsapattāni ettha santīti padumapalāsapattaṃ, padumagacchaṃ. Tattha jātanti padumapalāsapattajaṃ. Supupphitanti suṭṭhu pupphitaṃ sammā vikasitaṃ. Bhamaragaṇānuciṇṇanti bhamaragaṇehi anukulañceva anuparibbhamitañca. Aniccatāyupagatanti khaṇe khaṇe vaṇṇabhedādivasena aniccatāya upagataṃ. Viditvāti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya jānitvā. Eko careti tasmā aññopi mādiso hotukāmo evaṃ paṭipajjitvā eko care khaggavisāṇakappoti.
135 具足念之核心、戒之核心等,所以在众生中成为精髓。因为完全脱离了轮回之苦,所以没有苦。因为渴爱已被彻底断除,所以没有渴爱。毁慢者,这是赞叹的话。巴利
135. Satisārasīlasārādisamannāgamanena sattesu sārabhūtā. Sabbaso vaṭṭadukkhassa vigatattā niddukkhā. Samucchinnataṇhatāya nittaṇhā. Mānacchidoti thutivacanaṃ.
这些独觉佛都共用同一个名号:在圣典中已经出现的那些独觉佛,以及在圣典中尚未出现、但同名的其他独觉佛。为了让这个意思更加清楚,所以接着说了“因为在这些……”等话。“不逐一各别宣说”,就是不把他们各自的样子一个一个地说出来。说“其他”,是因为他们有各自不共的地方。剩下的内容很容易理解。巴利
Etesaṃ ekanāmakāyevāti etesaṃ āgatānaṃ paccekabuddhānaṃ pāḷiyaṃ anāgatā aññe paccekabuddhā samānanāmakā eva. Vuttamevatthaṃ pākaṭīkaraṇatthaṃ ‘‘imesu hī’’tiādi vuttaṃ. Visuṃ visuṃ avatvāti paccekaṃ sarūpato avatvā. Aññe cāti asādhāraṇattā āha. Sesaṃ suviññeyyameva.
《大四十经》的注释巴利
7. Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā
136 136. 因为远离了各种过失,所以是圣洁的。因此说“无过失”。不过,这种无过失因为是出世间的,所以有其特殊之处,因此说“出世间”。善妙、值得称赞、能引导人解脱的定,就是正定,所以说“正定就是道定”。果在这里依它而生起,因为它与果的运作紧密相连,所以是近因,也就是原因,因此说“有近因”就是“有因有缘”。能资助、能围绕,就是资具,因此说“有资具”就是“有眷属”。巴利
136. Dosehi ārakāti ariyaṃ. Tenāha ‘‘niddosa’’nti. Sā pana niddosatā lokuttarabhāvena savisesāti āha ‘‘lokuttara’’nti. Sammā sundaro pasattho niyyāniko samādhi sammāsamādhīti āha – ‘‘sammāsamādhinti maggasamādhi’’nti. Upanisīdati ettha phalaṃ tappaṭibaddhavuttitāyāti upanisaṃ, kāraṇanti āha – ‘‘saupanisanti sappaccaya’’nti. Parikaroti parivāretīti parikkhāroti āha – ‘‘saparikkhāranti saparivāra’’nti.
被围绕:是指以俱生缘等缘的方式,像被随从围绕一样来到。前行:是指以俱生缘等缘为条件,在出起而趋向的修习中走在前面。因此说“观正见……”。现在为了从作用上显示它们,所以说“观正见……”等。其中,取“审察”一词,是为了显示:在种种心生起时,以审察为主导而运转的正见具有先行性。由此显示,正见对此道定具有不同刹那的先行性。审察终了:是指如此运转的随顺智的末端。正在根除已得之地的轮回:是指正在断除自己相续中长久随眠的烦恼轮回。正在平息:是它的同义词。或者说,正在平息是指以令其不再生起的方式,平息残余的轮回。因此说“道正见……生起”。它:指正见。两种:即如前所说的两种。在这里,因为已经显示了与观慧相应的道慧的作用。巴利
Parivāritāti sahajātādipaccayabhāvena parivārantehi viya upagatā. Purecārikāti vuṭṭhānagāminibhāvanā sahajātādipaccayavasena paccayattā purassarā. Tenāha – ‘‘vipassanāsammādiṭṭhi cā’’ti. Idāni tāni kiccato dassetuṃ, ‘‘vipassanāsammādiṭṭhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha parivīmaṃsaggahaṇaṃ tattha tattha cittuppāde vīmaṃsādhipateyyena pavattiyā sammādiṭṭhiyā pubbaṅgamabhāvadassanatthaṃ. Tenassa maggasamādhissa nānākhaṇikaṃ pubbaṅgamabhāvaṃ dasseti. Vīmaṃsanapariyosāneti tathāpavattaanulomañāṇassa osāne. Bhūmiladdhaṃ vaṭṭaṃ samugghāṭayamānāti attano santāne dīgharattaṃ anusayitaṃ kilesavaṭṭaṃ samucchindanti. Vūpasamayamānāti tasseva vevacanaṃ. Vūpasamayamānāti vā tato eva avasiṭṭhampi vaṭṭaṃ appavattikaraṇavasena vūpasamenti. Tenevāha – ‘‘maggasammādiṭṭhi…pe… uppajjatī’’ti. Sāti sammādiṭṭhi. Duvidhāpīti yathāvuttā duvidhāpi. Idha adhippetā vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya kiccassa dassitattā.
在通达相的时候,具有该相的法就被通达了,所以说“从所缘了知邪见……”。观正见也是这样。从作用来说,是从修习的作用来说。在正见中,因为证得了不痴,所以从无痴的角度了知。从作用来说,是从通达的作用来说。而那完全就是不迷,所以说“从无痴”。像这样了知,就是如实觉知“邪见就是邪见”。他的,指具有那邪见的人。巴利
Lakkhaṇe paṭivijjhamāne lakkhaṇiko dhammo paṭividdho hotīti āha – ‘‘micchādiṭṭhiṃ…pe… ārammaṇato pajānātī’’ti. Vipassanāsammādiṭṭhiyampi eseva nayo. Kiccatoti bhāvanākiccato. Sammādiṭṭhiyaṃ tadadhigataasammohatāya asammohato pajānāti. Kiccatoti paṭivedhakiccato. Taṃ pana sabbathā asammuyhanamevāti āha ‘‘asammohato’’ti. Evaṃ pajānanāti micchādiṭṭhi micchādiṭṭhīti yāthāvato avabodho. Assāti taṃsamaṅgino puggalassa.
把“dvāya”这个词的 -kāra 读成长音,才说了出来。因此说“dvayaṃ vadāmi”(我说二)。“dvayaṃ”(二)的意思是它具有两个组成部分,所以说“duvidhakoṭṭhāsaṃ vadāmi”(我说二部分)。福德的一部分,就是属于福德的部分;把 ka 变成 ya,用阴性词性来表达,所以说“puññabhāgiyā”(福分)。所谓“upadhi”,即被称为蕴相续的。巴利
Dvāyanti -kāro dīghaṃ katvā vutto. Tenāha ‘‘dvayaṃ vadāmī’’ti. Dve avayavā etassāti dvayaṃ. Tenāha ‘‘duvidhakoṭṭhāsaṃ vadāmī’’ti. Puññassa eko bhāgo so eva puññabhāgiko , ka-kārassa ya-kāraṃ katvā itthiliṅgavasena ‘‘puññabhāgiyā’’ti vuttaṃ. Upadhisaṅkhātassāti khandhapabandhasaṅkhātassa.
“甘露门”指圣道。“施设”是从导向出离等方面来施设的。因此说“分别而显示”。其中,通过摧破迷乱,从无迷乱的角度来显示。“于彼义”就是在施设甘露门这个意义上。“已达觉支”指已达到觉支的状态。因为道慧以道的体性、以导向出离的方式生起,且通于八支,而支是整体的部分,为了显示其余诸法是支分,所以说“圣道的支分”。“彼比丘”指了知“邪见是邪见”、了知“正见是正见”的比丘。“为断除”指为了以正断而断除。“为获得”指为了证得道正见。“善巧精进”就是与观相应、由善巧所生的精进。“他忆念”即具念者,也就是他具足念的状态,所以说“为念所具足”。在这里,虽然如实正精进与正念,或同时生起,或以无间的方式生起而围绕观正见成为眷属,但根据“如是这三法追随、随转正见”等文句以及“在此”等,这里是以适当的方式,将其余诸法作为道正见的俱行眷属来结合。“正思惟等”以“等”字含摄正语、正业、正命,因为它们已作为其余法的眷属而被取。若把它们既当作眷属又当作具眷属者来说,就会造成混淆与迷乱,所以不这样说。“三者”是指正见、正精进、正念,它们是俱生眷属,因为此处理解的是道刹那的诸法,而在观的刹那离戒所是不可能生起的。巴利
Amatadvāranti ariyamaggaṃ. Paññapetīti niyyānādipakārato paññapeti. Tenāha ‘‘vibhajitvā dassetī’’ti. Tattha sammohassa viddhaṃsanena asammohato dasseti. Tasmiṃ attheti amatadvārapaññāpane atthe. Bojjhaṅgappattāti bojjhaṅgabhāvappattā. Maggabhāvena niyyānabhāvena pavattiyā maggapaññāya aṭṭhannampi sādhāraṇattā samudāyassa ca avayavo aṅganti katvā sesadhamme aṅgikabhāvena dassento ‘‘ariyamaggassa aṅga’’nti āha. So bhikkhūti micchādiṭṭhiṃ ‘‘micchādiṭṭhī’’ti sammādiṭṭhiṃ ‘‘sammādiṭṭhī’’ti jānanto bhikkhu. Pajahanatthāyāti samucchedavasena pajahanāya. Paṭilābhatthāyāti maggasammādiṭṭhiyā adhigamāya. Kusalavāyāmoti vipassanāsampayuttova kosallasambhūto vāyāmo. Saratīti sato, taṃ panassa saraṇaṃ satisamaṅgitāyāti āha ‘‘satiyā samannāgato’’ti. Kāmañcettha vipassanāsammādiṭṭhiṃ yathābhūtā sammāvāyāmasatiyo sahajātā ca purejātā ca hutvā parivārenti, ‘‘itiyime tayo dhammā sammādiṭṭhiṃ anuparidhāvanti anuparivattantī’’ti pana vacanato, ‘‘ettha hī’’tiādinā maggasammādiṭṭhiyā eva sesadhammānaṃ yathārahaṃ sahacaraṇabhāvena parivāraṇaṃ yojitaṃ. Sammāsaṅkappādīnanti ādi-saddena sammāvācākammantājīvānaṃ gahaṇaṃ itaresaṃ parivārabhāvena gahitattā . Na hi sakkā te eva parivāre parivāravante ca katvā vattuṃ saṅkarato sammohajananato ca. Tayoti sammādiṭṭhivāyāmasatiyo sahajātaparivārāva honti maggakkhaṇikānaṃ tesaṃ adhippetattā vipassanākhaṇaviratīnaṃ asambhavato.
137 这是指以世间公认的推理方式而说。对“应当这样、应当那样”作种种推度,就像从井里把所缘之水抽引上来一样,这种抽引、这种思虑就是寻。“以思惟的方式”:是指取着各种所缘之后,以构画、意图的方式而行。而推度和构画,应当理解为就是与寻俱生的那些法本身。“一境”:这是说,寻因为得到定的帮助,才获得了“安止”这个别名。更确切地说,安止是依寻的力量把心安立在所缘上;如果没有寻,怎么能安立呢?所以说“然而当有寻时”等等。心是依自己的法性而登上所缘的,这说明执取所缘诸法本来就是依自性成立的,并不依赖别的法;而寻生起时,正是以把心安放到所缘上的方式而运作。即便如此,从自然寻之心生起而言,有寻之心在执取所缘上的特殊之处,是由寻产生的。因此,寻是心执取所缘时的一个特殊条件,这个道理就很清楚了。另有一些论师说:就像有人依靠国王的亲信或他的朋友,得以登上或进入王宫一样,心也是依靠寻而登上所缘,因为寻的本质就是把心安放到所缘上,而其他法没有这种特性。所以世尊说:“这是心的安放。”巴利
137.Takkanavasena lokasiddhenāti adhippāyo. ‘‘Evañcevañca bhavitabba’’nti vividhaṃ takkanaṃ kūpe viya udakassa ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkanaṃ vitakko. Saṅkappanavasenāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ gahetvā kappanavasena. Takkanaṃ kappananti ca ataṃsahajātānamevāti daṭṭhabbaṃ. Ekaggoti iminā samādhinā laddhupakārasseva vitakkassa appanāpariyāyo hotīti dasseti. Visesena vā appanā vitakkassa vasena cittaṃ ārammaṇaṃ abhiropeti, vitakke asati kathanti āha ‘‘vitakke panā’’tiādi. Attanoyeva dhammatāya cittaṃ ārammaṇaṃ abhiruhatīti, etena ārammaṇadhammānaṃ gahaṇaṃ nāma sabhāvasiddhaṃ, na dhammantaramapekkhati, vitakko pana pavattamāno ārammaṇābhiniropanavaseneva pavattatīti dasseti. Evaṃ santepi sabhāvāvitakkacittuppādato savitakkacittuppādassa ārammaṇaggahaṇaviseso vitakkena jātoti katvā vitakko cittassa ārammaṇaggahaṇe visesapaccayoti pākaṭoyamattho. Apare pana bhaṇanti – yathā koci rājavallabhaṃ, taṃsambandhīnaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati anupavisati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati vitakkassa ārammaṇābhiniropanasabhāvattā, aññesaṃ dhammānañca avitakkasabhāvato. Tenāha bhagavā – ‘‘cetaso abhiniropanā’’ti (dha. sa. 7).
如果这样,那么无寻的心如何能攀上所缘呢?靠寻的力量。就像那个人因为熟悉了,即使没有向导,也能毫无顾虑地走进王宫;同样,因为熟悉,即使没有寻,无寻的心也能攀上所缘。这里说的“因为熟悉”,是指由相续中反复生起的寻的修习所形成的熟悉。因为寻在相续中频繁生起,心攀上所缘这件事就变得非常熟练;所以有时候即使没有寻,心也照样在那里生起。比如与智相应的心,因为反复探究而非常熟练,有时候即使没有智伴随,也仍然以探究的方式生起;又比如曾经与烦恼相应而生起的心,因为惯习,即使在完全远离烦恼的时候,也会依着烦恼的习气而转起——应当知道这里的道理也是这样。巴利
Yadi evaṃ kathaṃ avitakkacittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti? Vitakkabaleneva. Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati, evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Paricayenāti ca santāne pavattavitakkabhāvanāsaṅkhātena paricayena. Vitakkassa hi santāne abhiṇhaṃ pavattassa vasena cittassa ārammaṇābhiruhanaṃ ciraparicitaṃ; tena taṃ kadāci vitakkena vināpi tattha pavattateva; yathā ñāṇasahagataṃ cittaṃ sammasanavasena ciraparicitaṃ kadāci ñāṇarahitampi sammasanavasena pavattati; yathā vā kilesasahitaṃ hutvā pavattaṃ sabbaso kilesarahitampi paricayena kilesavāsanāvasena pavattati, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.
造作言语,就是产生言语,意思是成为语声生起的特殊助缘。世间的寻与三十二种心相应,因为能产生语表,所以造作言语。不过,它依惯用法而得名为“语行”;或者,因为是从那作用的止息而得名,又因为能生起,所以称为“行”。说了“围绕出世间正思惟”之后,有人问:在三种正思惟中,有时候是围绕哪一种呢?针对这个责问,回答说“在此”等。它们在种种不同的心中可得,因为是以种种不同的作意为因,而且它们只在前分阶段生起。它获得三个名称,因为能断除三种对立,并且殊胜地完成三种作用。这个道理,对于正语等也同样适用。巴利
Vācaṃ saṅkharotīti vācaṃ uppādeti, vacīghosuppattiyā visesapaccayo hotīti attho. Lokiyavitakko dvattiṃsacittasahagato vācaṃ saṅkharoti vacīviññattijananato. Vacīsaṅkhārotveva panassa nāmaṃ hoti ruḷhito, taṃsamatthatānirodhato vā sambhavato pana saṅkhāroti. ‘‘Lokuttarasammāsaṅkappaṃ parivārentī’’ti vatvā tividhe sammāsaṅkappe kadāci katamaṃ parivārentīti? Codanaṃ sandhāyāha ‘‘etthā’’tiādi. Nānācittesu labbhanti nānāsamannāhārahetukattā, pubbabhāgeyeva ca te uppajjantīti. Tīṇi nāmāni labhati tividhassapi paṭipakkhassa samucchindanena sātisayaṃ tiṇṇampi kiccakaraṇato. Esa nayo sammāvācādīsupi.
138 138. 以这个来远离,所以称为离,也称为远离。由于它是远离妄语的因,所以思心所也可以叫离;又因为它能除去、消灭恶法,所以也叫远离。因此说:“离和思都可以。”在远处而喜乐:指把已经断除的烦恼远远地推开。没有那些而喜乐:指完全彻底地没有那些烦恼。从那里或从那里:指从“看见了却说没看见”这类妄语。特别是,因为这是一种还未到达就已转向的法。巴利
138. Viramati etāyāti veramaṇī virati vuccati. Sā musāvādato viramaṇassa kāraṇabhāvato cetanāpi verassa maṇanato vināsanato viratipīti āha – ‘‘viratipi cetanāpi vaṭṭatī’’ti. Ārakā ramatīti samucchinnehi dūrato samussāreti. Vinā tehi ramatīti accantameva tehi vinā bhavati. Tato tatoti diṭṭhe adiṭṭhavādādito musāvādā. Visesato anuppattidhammattā paṭinivattā hutvā.
140 以三种诈取事来说:就是由恶欲所生、通过受用资具、在周围暗示、示现威仪这三种方式表现出来的三种诈取事。以这种欺诈为手段,为了获取资具,那些人的戒就成了幌子——应该这样理解。为了给自己谋取利益,用谩骂、呵斥、轻蔑等方式去折磨、打击、恼害他人,这就叫压迫。从这里得到的东西拿到别处去,从那里得到的东西又送给别人,这样以利套利,就是以利求利。经典中提到的,就是以欺诈等方式的邪命。那到底是什么呢?所以说以活命为因等等。只是那些的——这是一个限定词,因为确立了当活命被扰乱时,只会扰乱身门和语门,所以才这样说。巴利
140.Tividhena kuhanavatthunāti paccayapaṭisevana-sāmantajappana-iriyāpathapavattanasaṅkhātena pāpicchatā nibbattena tividhena kuhanavatthunā. Etāya kuhanāya karaṇabhūtāya paccayuppādanatthaṃ nimittaṃ sīlaṃ etesanti yojanā. Attavisayalābhahetu akkosanakhuṃsanavambhanādivasena pisanaṃ ghaṭṭanaṃ viheṭhanaṃ nippeso. Ito laddhaṃ aññassa, tato laddhaṃ parassa datvā evaṃ lābhena lābhaṃ nijigīṃsatīti lābhena lābhaṃ nijigīṃsanā. Pāḷiyaṃ āgato kuhanādivasena micchāājīvo. Ko pana soti āha ‘‘ājīvahetū’’tiādi. Tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ, ‘‘ājīvo kuppamāno kāyavacīdvāresu eva kuppatī’’ti katvā vuttaṃ.
141 141. 对于“正见”这个词,意思是:他的见是正的、被称赞的、美善的、能导向出离的,所以叫正见;这是指人。然而,对于这个人来说,因为正见是通达诸谛、证得涅槃的依靠,所以经文说“立于道正见者”。所谓“能够”,就是成为,就是与那种正见一起生起、一起运作。这里所说的“正智”,是指审察智,因为它以如实了知为含义;而这种正智,只有在道定已经建立时才会发生。为了显示这个意思,经文才说“在道正定中……正智能够……”等等。这是要显示什么呢?就像立于道正见的人被称为“正见者”,同样,立于道果审察智的人被称为“正智者”;而对于这个人来说,由于道果正定的运作,正智能够生起,正解脱也能够生起——这就是它要显示的意思。果定的运作暂且不说,那道定又怎么说呢?因为道定具有不动摇性,是究竟的定,而且作用已经完成,所以也可以说它确实在运作。除了八种果支之外——也就是那些作为果的正见等八支,因为它们在“有正见者有正思惟”等文中已经被单独列出,所以这里排除在外。所谓“把正智作为审察”,就是把审察智当作正智。所谓“令成为果”,是说对于那些与果法俱行、因为具有异熟性而得到“果”这个名称的诸法,可以使它们成为正解脱。因此,《削减经注》中也说:“除了与果相应的正见等八支之外,其余诸法应知为正解脱。”巴利
141. Sammā pasatthā sobhanā niyyānikā diṭṭhi etassāti sammādiṭṭhi, puggalo. Tassa pana yasmā sammādiṭṭhi saccābhisamayassa nibbānasacchikiriyāya avassayo, tasmā vuttaṃ – ‘‘maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassā’’ti. Pahoti bhavati tāya saheva uppajjati pavattati. Paccavekkhaṇañāṇaṃ yāthāvato jānanaṭṭhena sammāñāṇanti idhādhippetaṃ, tañca kho maggasamādhimhi ṭhite eva hotīti imamatthaṃ dassetuṃ āha – ‘‘maggasammāsamādhimhi…pe… sammāñāṇaṃ pahotī’’tiādi. Iminā kiṃ dassetīti? Yathā maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhito puggalo, ‘‘sammādiṭṭhī’’ti vutto, evaṃ maggaphalapaccavekkhaṇañāṇe ṭhito, ‘‘sammāñāṇo’’ti vutto, tassa ca maggaphalasammāsamādhipavattiyā pahoti sammāñāṇassa sammāvimuttiyā pahotīti imamatthaṃ dasseti. Phalasamādhi tāva pavattatu, maggasamādhi pana kathanti? Tampi akuppabhāvatāya accantasamādhibhāvato kiccanipphattiyā pavattatevāti vattabbataṃ labhati. Ṭhapetvā aṭṭhaphalaṅgānīti phalabhūtāni sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni, ‘‘sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotī’’tiādinā visuṃ gahitattā ṭhapetvā. Sammāñāṇaṃ paccavekkhaṇaṃ katvāti paccavekkhaṇañāṇaṃ sammāñāṇaṃ katvā. Phalaṃ kātunti phaladhammasahacaritatāya vipākasabhāvatāya ca ‘‘phala’’nti laddhanāme phalasampayuttadhamme sammāvimuttiṃ kātuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Tathā ca vuttaṃ sallekhasuttavaṇṇanāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.83) ‘‘phalasampayuttāni pana sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni ṭhapetvā sesadhammā sammāvimuttīti veditabbā’’ti.
142 已消尽,就是已被耗尽、被摧毁、被灭尽的意思。果已被宣说:他们说,通过“诸比丘,对于有正见的人,邪见已消尽”这一语句,沙门果已经被宣说了;其含义是,消尽就是彻底平息。不过,如果把消尽理解为断除,中分诵者们就说……道已被宣说。以见之义:是指通过遍知通达等方式,现前照见四圣谛的意义。以令知之义:是指通过现前所见,使道与果变得明显。以信解于彼之义:是指对那已如实证得的涅槃,以信解的状态。巴利
142.Nijjiṇṇāti nijjīritā, viddhastā vināsitāti attho. Phalaṃ kathitanti ‘‘sammādiṭṭhissa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’ti iminā vārena sāmaññaphalaṃ kathitanti vadanti, nijjīraṇaṃ paṭippassambhananti adhippāyo. Nijjīraṇaṃ pana samucchindananti katvā, majjhimabhāṇakā…pe… maggo kathitoti vadanti. Dassanaṭṭhenāti pariññābhisamayādivasena catunnaṃ saccānaṃ paccakkhato dassanaṭṭhena. Viditakaraṇaṭṭhenāti paccakkhena yathādiṭṭhānaṃ maggaphalānaṃ pākaṭakaraṇaṭṭhena. Tadadhimuttaṭṭhenāti tasmiṃ yathāsacchikate nibbāne adhimuccanabhāvena.
善分:是指没有过失的那一部分。由于施予大异熟:因为它施予了广大、丰盛的出世间乐果,也施予了身体等痛苦的果报。巴利
Kusalapakkhāti anavajjakoṭṭhāsā. Mahāvipākadānenāti mahato vipulassa lokuttarassa sukhavipākassa ceva kāyikādidukkhavipākassa ca dānena.
为了说明:就像以大异熟的布施而有大四十法一样,同样,因为“大”也有“众多”的意思,所以也称“大四十”。因此说“而在这部经中,宣说了五种正见”等等。因为“大”这个词也有“众多”的意思,比如在“大众”等说法中。在这里,以“无布施”等按对象类别区分,宣说了十种邪见法;同样仅按对象类别,以“有布施”等宣说了十种正见法,这样就有二十种。就像“诸比丘,有正见的人会生起正思惟”等,按道来说有十种正法;与它相反的“有邪见的人会生起邪思惟”等,按意义来说有十种邪法,这样也是二十种;按果来说,这些同样是二十种。在对立的意义上,正见等十法怎么也是二十种呢?应当知道,这样前后两个四十加上前面的一个,一共三个四十就得到了阐明。巴利
Yathā mahāvipākassa dānena mahācattārīsakaṃ, tathā bahutāyapi mahācattārīsakoti dassetuṃ, ‘‘imasmiñca pana sutte pañca sammādiṭṭhiyo kathitā’’tiādi vuttaṃ. Bahuatthopi hi mahā-saddo hoti ‘‘mahājano’’tiādīsu (ma. ni. 2.65). Ettha ca ‘‘natthi dinna’’ntiādinā vatthubhedena dasa micchādiṭṭhidhammā kathitā, vatthubhedeneva, ‘‘atthi dinna’’ntiādinā dasa sammādiṭṭhidhammāti vīsati hoti. Yathā ‘‘sammādiṭṭhissa, bhikkhave, sammāsaṅkappo pahotī’’tiādinā maggavasena dasa sammattadhammā, tappaṭipakkhabhūtā ‘‘micchādiṭṭhissa micchāsaṅkappo pahotī’’tiādinā atthato dasa micchattadhammāti vīsati, tathā phalavasena tesu evaṃ vīsati. Kathaṃ vārepi sammādiṭṭhiādayo dasāti vīsati? Evamete dve cattārīsakāni purimena saddhiṃ tayo cattārīsakā vibhāvitāti veditabbā.
143 143. 称赞应当称赞的,却去称赞应当指责的,这正好与称赞应当称赞的完全相反,实际上就是在指责应当称赞的。因为这正是通过破坏应当称赞者的功德,来称赞应当指责者的功德,所以论师说:“把这种邪见说成是善妙的,也就是在谴责正见”等等。所谓“如此等等”,用“等等”一词涵盖了“没有因、没有缘,众生因此杂染”这类说法。因此,“如是说者”就是指这样否定因的人。“入决定者”指已陷入邪性决定的人。关于“持有这类见解”等处应当解说的内容,在《小满月经注》中已经说明了方法,因此应依照那里所说的方式来理解。这类人就像被说成“连佛也无法救治”的那种情形一样。巴利
143. Pasaṃsiyassa ujuvipaccanīkaṃ nindiyaṃ pasaṃsantopi atthato pasaṃsiyaṃ nindanto nāma hoti. Pasaṃsiyassa guṇaparidhaṃsanamukheneva hi nindiyassa pasaṃsāya pavattanatoti āha – ‘‘micchādiṭṭhināmāyaṃ sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhiṃ garahati nāmā’’tiādi. Evamādīti ādisaddena ‘‘natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’ti (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.227) evamādiṃ saṅgaṇhāti; tasmā evaṃvādinoti evaṃ hetu paṭikkhepavādinoti attho. Okkantaniyāmāti ogāḷhamicchattaniyāmā. Evarūpaṃ laddhiṃ gahetvātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanāyaṃ vuttanayameva tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Ediso hi ‘‘buddhānampi atekiccho’’tiādi vuttasadiso.
因为害怕自己被人指责,也就是害怕别人接下来会说“他们竟然在批评正见”这类话。因为害怕被冲撞,也就是同样地害怕别人来冒犯自己。按照法来说,他人对自己应当施加的制伏,就是责难;对指责者的畏惧,就是责难畏,而这在实质上就是毁谤畏,所以说“以毁谤畏”。其余内容很容易理解。巴利
Attano nindābhayenāti ‘‘sammādiṭṭhiñca nāmete garahantī’’ādinā upari parehi vattabbanindābhayena. Ghaṭṭanabhayenāti tathā paresaṃ āsādanābhayena. Sahadhammena parena attano upari kātabbaniggaho upārambho, garahato parittāso upārambhabhayaṃ, taṃ pana atthato upavādabhayaṃ hotīti āha ‘‘upavādabhayenā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.
第8章 入出息念经的注释巴利
8. Ānāpānassatisuttavaṇṇanā
144 从前这个词,是具格用于从格义。因为前面已经说到“另一种差别”,而“前”这个词所指的对象正是差别,所以说“从戒圆满等的前差别”。巴利
144.Pubbenāti nissakke karaṇavacanaṃ. ‘‘Aparaṃ visesa’’nti vuttattā visesavisayo ca pubbasaddoti āha – ‘‘sīlaparipūraṇādito pubbavisesato’’ti.
145 145. 已精勤者,依照所教导的修行而成就。为了这个目的——在教法中出家,以及殊胜的证得——此处所意指的正是尚未获得的那一目标,那就是禅那与观的所缘相,因此说“尚未获得的阿拉汉果”。“月光”即有白莲花之意。据说那时白莲花盛开,因此说“因有白莲花而称为月光”。白莲花的聚集,或者白莲花本身就是komudā,因为它们在这里存在,所以称为月光。“自恣的集合”指没有举行大自恣,而是进行了迎请的集会。巴利
145.Āraddho yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā ārādhito. Yadatthāya sāsane pabbajjā, visesāpatti ca, tadevettha appattanti adhippetaṃ, taṃ jhānavipassanānimittanti āha – ‘‘appattassa arahattassā’’ti. Komudīti kumudavatī. Tadā kira kumudāni supupphitāni honti. Tenāha – ‘‘kumudānaṃ atthitāya komudī’’ti. Kumudānaṃ samūho, kumudāni eva vā komudā, te ettha atthīti komudīti. Pavāraṇasaṅgahanti mahāpavāraṇaṃ akatvā āgamanīyasaṅgahaṇaṃ.
已发起观修的人,就是指已经开始修观、把观修不断增长并努力推进的人。比丘们会来到这里,是那些已经安居圆满、举行过自恣的比丘,他们心里怀着这样的想法:我们要去礼敬世尊,净化修行所缘,并报告自己所得的殊胜成就。这里说的这些比丘,是指那些止观尚未成熟的初学比丘。由于得不到合适的住处等条件,他们无法生起殊胜成就。没有障碍,是指没有被别人干扰。因为还在雨安居期间,他们不能接受住处。即使只布施给一个人,也等于布施给了所有人,所以他们在听说过的那个地方住了一个月,然后就来到了这里。巴利
Āraddhavipassakassāti ārabhitavipassanassa, vipassanaṃ vaḍḍhetvā ussukkāpetvā vipassissa. Bhikkhū idha osarissanti vutthavassā pavāritapavāraṇā ‘‘bhagavantaṃ vandissāma, kammaṭṭhānaṃ sodhessāma, yathāladdhaṃ visesañca pavedissāmā’’ti ajjhāsayena. Ime bhikkhūti ime taruṇasamathavipassanā bhikkhū. Visesaṃ nibbattetuṃ na sakkhissanti senāsanasappāyādialābhena. Apalibuddhanti aññehi anupaddutaṃ. Senāsanaṃ gahetuṃ na labhanti antovassabhāvato. Ekassa dinnopi sabbesaṃ dinnoyeva hoti, tasmā sutasutaṭṭhāneyeva ekamāsaṃ vasitvā osariṃsu.
146 “足够”(alaṃ)的意思是适合、合用,就像“足以厌离”等经文里的用法那样。把“puṭosa”这个词理解为携带袋装而食用的食物,是把 a 音变成了 o 音。因此说成“旅粮”(pātheyya)。巴利
146.Alanti yuttaṃ, opāyikanti attho, ‘‘alameva nibbinditu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143) viya. Puṭabaddhaṃ pariharitvā asitaṃ puṭosaṃ a-kārassa o-kāraṃ katvā. Tenāha ‘‘pātheyya’’nti.
147 观已被宣说,意思是:仅仅通过无常想这一途径,就宣说了观的修习。因为单靠无常随观,并不能完成观的作用。他的意思是:有许多比丘,而且他们喜好详细广说。因此他说了“所以”等话。巴利
147.Vipassanā kathitāti aniccasaññāmukheneva vipassanābhāvanā kathitā. Na hi kevalāya aniccānupassanāya vipassanākiccaṃ samijjhati. Bahū bhikkhū te ca vitthārarucikāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.
149 “于一切处”就是指在一切句子里。因为即使在“因此,诸比丘,在此随观受”等句子中,也是按照领受喜悦等方式来说明随观受,所以他说:“这是针对乐受而说的。”由于修习念处的作意,所以说“善加作意”。用“想”这个名称来说慧,是因为它们的用处。用“作意”这个名称来说受,是因为在修习中,所缘已经被熟悉,所以称为作意。说“除去寻与伺”,是因为它们属于语行。巴利
149.Sabbatthāti sabbavāresu. ‘‘Tasmā tiha, bhikkhave, vedanānupassī’’tiādīsupi pītipaṭisaṃveditādivaseneva vedanānupassanāya vuttattā, ‘‘sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vutta’’nti āha. Satipaṭṭhānabhāvanāmanasikāratāya vuttaṃ – ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti. Saññānāmena paññā vuttā tesaṃ payogattā. Manasikāranāmena vedanā vuttā, bhāvanāya paricitattā ārammaṇassa manasikāranti katvā. Vitakkavicāre ṭhapetvāti vuttaṃ vacīsaṅkhārattā tesaṃ.
即使如此,虽然由于它属于作意的范畴而被称为“作意”,但这样一来,随观受就不能成立了,因为他的所缘是入出息。关于“依处”:把乐受等感受生起的依处作为所缘,而感受的仍然是受;通过显示受的纯粹单一性,说明他这样的随观受是成立的——这就是这段话所要表达的意思。这是针对这一修习的说明。巴利
Evaṃ santepīti yadipi manasikārapariyāpannatāya ‘‘manasikāro’’ti vuttaṃ, evaṃ sante vedanānupassanābhāvo na yujjati, assāsapassāsā hissa ārammaṇaṃ. Vatthunti sukhādīnaṃ vedanānaṃ pavattiṭṭhānabhūtaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vediyati, vedanāya ekantabhāvadassanena tassa vedanānupassanābhāvo yujjati evāti imamatthaṃ dasseti. Etassa anuyogassa.
“以两种方式”这句话,是为了指出前面所说的内容究竟指什么,所以接着说“从所缘方面和从不迷乱方面”。在具有喜的两种禅那中,他依次进入与喜俱行的初禅和第二禅。“在等至的刹那”,就是指正在入定的那一刹那。“由于获得禅那”,是指由于具备禅那。从所缘方面,也就是以所缘为门径,当那个所缘被清楚地体验时,属于该所缘的禅那所包含的喜也就被体验到了,因为所缘已经被体验到了。就像有人寻找蛇,当他察觉到蛇的住处时,那条蛇也就等于被察觉到了,因为靠着咒药的力量,捉住它就变得容易。同样,当作为喜之依托的所缘被体验到的时候,喜本身也就被体验到了,因为无论从它的自相还是从它的共相去把握它,都变得容易。在观照的刹那,是指以观慧为先导的道智特别照见的那个刹那。由于通达相,是指通过透彻通达喜的自相和共相。凡是喜的自相和共相,当它被看清时,喜也就被如实看清了。因此说“从不迷乱方面,喜被体验到了”。巴利
Dvīhākārehīti ye sandhāya vuttaṃ, te dassento ‘‘ārammaṇato asammohato cā’’ti āha. Sappītike dve jhāneti pītisahagatāni paṭhamadutiyajjhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati. Samāpattikkhaṇeti samāpajjanakkhaṇe. Jhānapaṭilābhenāti jhānena samaṅgībhāvena. Ārammaṇato ārammaṇamukhena tadārammaṇajhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃviditova hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā; evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditā eva hoti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattā. Vipassanākkhaṇeti vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya visesato dassanakkhaṇe. Lakkhaṇapaṭivedhāti pītiyā salakkhaṇassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena. Yañhi pītiyā visesato sāmaññato ca lakkhaṇaṃ, tasmiṃ vidite sā yāthāvato viditā hoti. Tenāha – ‘‘asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti.
现在,为了用经文本身来说明这个含义,所以说了“这其实也已经说过”等话。其中,“依长入息”是指以作为所缘的长入息为凭借。“了知心一境性、不散乱”是指,以与那禅那相应的慧,去了知那属于禅那、被称为“不散乱”的心一境性。正如喜是透过所缘而被体验到的,与它相应的那些法也同样只是透过所缘而被体验到。“念已现起”是指,依长入息而与禅那相应的念,当它在那个所缘上现起时,透过所缘这一门,在禅那中也同样被称为现起。“依彼念”是说,如此现起的念,由于所缘已被如前所说的那种智彻底通达,所以凭借那念和那个所缘,以它为对象的喜就被体验到了。“其余词句也是如此”,是指“依长出息”等词句。巴利
Idāni tamatthaṃ pāḷiyā vibhāvetuṃ, ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha dīghaṃ assāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ avikkhepoti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva honti. Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tasmiṃ ārammaṇe upaṭṭhite ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā eva nāma hoti. Tāya satiyāti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Avasesapadānipīti ‘‘dīghaṃ passāsavasenā’’tiādipadānipi.
为了把《无碍解道》里所说的义理配合到这部经中来显示,所以接着说了“因此……”等话。又因为修行者同样可以通过这种作意而获得它,所以说为“获得”,也就是“通过获得那种被称为‘与禅那相应的受’的作意”。巴利
Evaṃ paṭisambhidāmagge vuttamatthaṃ imasmiṃ sutte yojetvā dassetuṃ, ‘‘itī’’tiādi vuttaṃ. Imināpi yoginā manasikārena paṭilabhitabbato paṭilābhoti vuttaṃ – ‘‘jhānasampayutte vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhenā’’ti.
“入出息相”:虽然他是依靠入出息而获得似相,并以此似相为所缘,但由于他是伴随着念与正知而运作的,而且通过所缘这一途径,能清楚地觉知到那个所缘,所以这时实际上就叫做“于心上随观心”。由此可见,随观心也是依靠念与正知的力量才得以生起的,因此说“因为确实不……”等话。“舍断”:通过它来舍断,或者它本身就是舍断,这里指的是智。从忧的角度来说明嗔恚盖,因为二者同属一类。“那”指的是关于盖的那一节经文。“能断智”就是能舍断的智。“观之相续”是指依次第而起的观。“安住于止”:对已安住于中等止相的心保持中舍。“单一现起”:由于对立面已经消失,便以单一的状态现起。“对俱生法的中舍”:对于策励、抑制与随喜不加干涉,所以对诸所缘保持中舍,即如所说“凡存在者、凡已生起者,他舍断它,获得舍”,如此所说的中舍得以生起,故为“安住”。“唯诸盖等法”:看见诸盖等法本身已被舍断,然后以如实之慧看见那能舍断它们的智,而保持中舍。世尊确实这样说过:“诸比丘,诸法尚且应舍断,何况非法。”巴利
Assāsapassāsanimittanti assāsapassāse nissāya paṭiladdhapaṭibhāganimittaṃ ārammaṇaṃ kiñcāpi karoti; satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā pavattanato ārammaṇamukhena tadārammaṇassa paṭisaṃviditattā citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Evaṃ cittānupassanāpi satisampajaññabaleneva hotīti āha ‘‘na hī’’tiādi. Pajahati etena, sayaṃ vā pajahatīti pahānaṃ, ñāṇaṃ. Domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ dassitaṃ tadekaṭṭhabhāvato. Tassāti nīvaraṇapabbassa. Pahānakarañāṇanti pajahanañāṇaṃ. Vipassanāparamparanti paṭipāṭiyā vipassanamāha. Samathapaṭipannanti majjhimasamathanimittaṃ paṭipannacittaṃ ajjhupekkhati. Ekato upaṭṭhānanti paṭipakkhavigamena ekabhāvena upaṭṭhānaṃ. Sahajātānaṃ ajjhupekkhanā hotīti paggahaniggahasampahaṃsanesu byāpārassa anāpajjitattā ārammaṇānaṃ ajjhupekkhanā, ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahati upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti, evaṃ vuttaajjhupekkhanā pavattāti paṭipannā. Kevalaṃ nīvaraṇādidhammeti nīvaraṇādidhamme eva pahīne disvā, atha kho tesaṃ pajahanañāṇampi yāthāvato paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘dhammāpi kho, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā’’ti (ma. ni. 1.240).
150 以无常等方式加以简择,就是指以无常等种种方式去简择、观察。无染着,是指远离了烦恼的味着。由于身和心躁动不安的止息,是指身和心达到了良善的状态,因此那种躁动被暂时压伏了。俱生诸法以同一本质而生起,所以对俱生法保持中舍,就处于中舍的状态。巴利
150.Aniccādivasenapavicinatīti aniccādippakārehi vicinati passati. Nirāmisāti kilesāmisarahitā. Kāyikacetasikadarathapaṭippassaddhiyāti kāyacittānaṃ sādhubhāvūpagamanena vikkhambhitattā. Sahajātadhammānaṃ ekasabhāvena pavattiyā sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.
在身体上生起的、以身体为所缘的念,是前分阶段的念觉支。其余觉支也照这样类推。由于喜俱行的心生起,这时就落入退缩、停滞、懈怠;越过这个,又变成过度、狂奔、掉举。觉支舍远离这两种极端,就是不退缩、不超越,称为中舍的状态。现在用“正如”等譬喻来说明这个中舍的状态。刺,就是用刺棒刺。拉,就是用缰绳拉。没有不该做的事,有该做的事。“一心识刹那”是指,在每一个心识中,依观而一同生起。“有不同的味和相”是指,作用各不相同,本质也各不相同。巴利
Tasmiṃ kāye pavattā kāyārammaṇā sati, pubbabhāgiyo satisambojjhaṅgo. Esa nayo sesesupi. Somanassasahagatacittuppādavasena cetaṃ okkamanaṃ oliyanaṃ kosajjaṃ, tato ativattanaṃ atidhāvanaṃ uddhaccaṃ, tadubhayavidhurā bojjhaṅgupekkhābhūtā anosakkanaanativattanasaṅkhātā majjhattākāratā. Idāni yatheva hītiādinā tameva majjhattākāraṃ upamāya vibhāveti. Tudanaṃ vā patodena. Ākaḍḍhanaṃ vā rasminā. Natthi na kātabbaṃ atthi. Ekacittakkhaṇikāti ekekasmiṃ citte vipassanāvasena saha uppajjanakā. Nānārasalakkhaṇāti nānākiccā ceva nānāsabhāvā ca.
152 在《一切漏经》的注释(《中部》义注第27)里,正是就所说的这个意义而说:以入出息为所缘、相续不断生起的诸念,以所缘为首,被取为以彼为所缘的诸法。不过,这些法在同一个相续中是与世间心相应的,所以是世间的;它们增长时,就能圆满世间的四种念住。所谓“明解脱果涅槃”,就是那些解脱的果——应由它们本身来了知的烦恼涅槃,也就是不死的大般涅槃;因为它是通过证得明与解脱而应被证得的,所以那样说。而它的圆满,就是以不死为所缘而体验不死。在这部经里,世间的觉支和出世间的觉支都说了。义注只取这一点,然后按释义的方式说:“在说到世间那一处,就说了世间法。”长老,就是玛哈丹玛·拉奇达长老。“在他处也是这样出现”是说,在其他经典中,当世间法和出世间法以混杂的方式在各处出现时,就应当这样说:这里是世间法出现了,那里是出世间法出现了。出世间法在后面出现,是说像“圆满明解脱”这样,出世间法是在后面的教导中才出现的。因此,只能说世间觉支是明解脱的圆满者,因为出世间觉支已经被“明”这个词涵盖进去了。所以,这里应当只取长老所说的意义。其余部分因为和前面所说的方法相同,所以很容易理解。巴利
152.Vuttatthāneva sabbāsavasuttavaṇṇanāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 27) ānāpānārammaṇā aparāparaṃ pavattasatiyo ārammaṇasīsena tadārammaṇā dhammā gahitā, tā panekasantāne lokiyacittasampayuttāti lokiyā, tā vaḍḍhamānā lokiyaṃ catubbidhampi satipaṭṭhānaṃ paripūrenti. Vijjāvimuttiphalanibbānanti vimuttīnaṃ phalabhūtaṃ tehiyeva veditabbaṃ kilesanibbānaṃ, amatamahānibbānameva vijjāvimuttīnaṃ adhigamena adhigantabbatāya tathā vuttaṃ. Paripūraṇañcassa ārammaṇaṃ katvā amatassānubhavanameva. Idha sutte lokiyāpi bojjhaṅgā kathitā lokuttarāpīti ettakaṃ gahetvā, ‘‘iti lokiyassa āgataṭṭhāne lokiyaṃ kathita’’nti ca atthavaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ kathitaṃ. Theroti mahādhammarakkhitatthero. Aññattha evaṃ hotīti aññasmiṃ lokiyalokuttaradhammānaṃ tattha tattha vomissakanayena āgatasutte evaṃ lokiyaṃ āgataṃ, idha lokuttaraṃ āgatanti kathetabbaṃ hoti. Lokuttaraṃ upari āgatanti vijjāvimuttiṃ paripūrentīti evaṃ lokuttaraṃ upari desanāyaṃ āgataṃ; tasmā lokiyā eva bojjhaṅgā vijjāvimutti paripūrikā kathetabbā lokuttarānaṃ bojjhaṅgānaṃ vijjāgahaṇena gahitattā, tasmā therena vuttoyevettha attho gahetabbo. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.
9. 《身至念经》的注释巴利
9. Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā
153-4 对于把五欲当作依靠的欲界众生来说,从“依靠处”这个意义上,家就是五欲;心粘着在家上、依着家而生起活动,所以叫“依家而住”。“奔流”是指以极快的速度生起。因为是以极快的速度生起,所以叫“驰逐”。“寻思”指任何邪思惟,嗔恚、害意等思惟也都是依附于五欲的。“只在行境内部”是指在已经摄取的业处中活动。因为依法而现起的修习,从行境的角度来说就是“行境”,所以叫“行境内部”。在入出息所成的色身上活动、生起的,叫“身至”,也就是身至念。这里是以念为首,来说与它同生的修习法:对入出息等身体各部分,把它们作为止的基础加以摄取,因为它们被念所摄取;或者,对已经这样摄取的、依它们而以无常等作意生起的、以身作为所缘的念,从“念”的角度来说,为了显示它们是一体的,就说“身所摄”等等。巴利
153-4. Tappaṭisaraṇānaṃ kāmāvacarasattānaṃ paṭisaraṇaṭṭhena gehā kāmaguṇā, gehe sitā ārabbha pavattiyā allīnāti gehassitā. Sarantīti vegasā pavattanti. Vegena hi pavatti dhāvatīti vuccati. Saṅkappāti ye keci micchāsaṅkappā, byāpādavihiṃsāsaṅkappādayopi kāmaguṇasitā evāti. Gocarajjhattasmiṃyevāti pariggahite kammaṭṭhāne eva vattanti. Tañhi dhammavasena upaṭṭhitāya bhāvanāya gocarabhāvato ‘‘gocarajjhatta’’nti vuttaṃ. Assāsapassāsakāye gatā pavattāti kāyagatā, taṃ kāyagatāsatiṃ. Satisīsena taṃsahagate bhāvanādhamme vadati assāsapassāsakāyādike taṃtaṃkoṭṭhāse samathavatthubhāvena pariggahetvā satiyā pariggahitattā; tathāpariggahite vā te ārabbha aniccādimanasikāravasena pavattā kāyārammaṇā satī satibhāvena vatvā ekajjhaṃ dassento ‘‘kāyapariggāhika’’ntiādimāha.
在“念处”这里,也就是在《大念处经》(长部22;中部10)中,身随观是以十四种方式来说明的,并且以碎成粉末的骨骸作为最后一项,由此开示了身随观;但在这里,因为依据由头发等颜色遍所生起的四种禅那之力,使后面的教导得以扩展,所以是以十八种方式来说明身至念的修习。巴利
Satipaṭṭhāneti mahāsatipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.378; ma. ni. 1.111), cuddasavidhena kāyānupassanā kathitā, cuṇṇakajātāni aṭṭhikāni pariyosānaṃ katvā kāyānupassanā niddiṭṭhā, idha pana kesādīsu vaṇṇakasiṇavasena nibbattitānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ vasena uparidesanāya vaḍḍhitattā aṭṭhārasavidhena kāyagatāsatibhāvanā.
156 “那比丘”:指通过修习身至念而达到自在的那位比丘。依相应的力量而“亲近明”,意思是:凭借俱生、相互、依止、相应、有、不离去这些缘的力量而亲近明,与它一起仿佛合为一体。“在明的部分中,在明的范围内活动”:意思是由于与明同分,所以在那一部分、那个明的范围内活动。与它们相应的法,就是触等法。那么,这里难道不可能有诸明具有明分性吗?不,并非不可能。因为某一明使与明相应的诸法具有明分性,那个明就被假说为它们的原因。在八种明中,取一种为“明”,其余的因为属于它的一部分,所以应知为“明分”。由于并没有一条定则说“只有与它同生的自性才可称为明”,所以应当说:明分也像明的一部分那样活动。“水遍满”:以成为似相的水遍处,完全遍满大海,这叫做水遍满。若把天眼智的作用视为遍满,或者从光明遍满的意义上说天眼遍满,则应理解为天眼遍满。在这两种情况下,都应知道:流入大海的诸小河,因为已进入大海之中,所以被(天眼)心所触及。这里举出小河,是因为它们只流一段时间,其水就归入大海所摄,不像外面的大河那样只短暂存在。巴利
156.Tassa bhikkhunoti yo kāyagatāsatibhāvanāya vasībhūto, tassa bhikkhuno. Sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti sahajāta-aññamañña-nissaya-sampayutta-atthi-avigatapaccayavasena vijjaṃ bhajanti, tāya saha ekībhāvamiva gacchantīti attho. Vijjābhāge vijjākoṭṭhāsevattantīti vijjāsabhāgatāya tadekadese vijjākoṭṭhāse vattanti. Tāhi sampayuttadhammā phassādayo. Nanu cettha vijjānaṃ vijjābhāgiyatā na sambhavatīti? No na sambhavati. Yāya hi vijjāya vijjāsampayuttānaṃ vijjābhāgiyatā, sā taṃnimittāya vijjāya upacarīyatīti. Ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyāti aṭṭhasu vijjāsu ekaṃ ‘‘vijjā’’ti gahetvā itarā tassā bhāgatāya ‘‘vijjābhāgiyā’’ti veditabbā. Saddhiṃ pavattanasabhāvāsu ayameva vijjāti vattabbāti niyamassa abhāvato vijjābhāgo viya vijjābhāgiyāpi pavattati evāti vattabbaṃ. Āpopharaṇanti paṭibhāganimittabhūtena āpokasiṇena sabbaso mahāsamuddapharaṇaṃ āpopharaṇaṃ nāma. Dibbacakkhuñāṇassa kiccaṃ pharaṇanti katvā, dibbacakkhuatthaṃ vā ālokapharaṇaṃ dibbacakkhupharaṇanti daṭṭhabbaṃ. Ubhayasmimpi pakkhe samuddaṅgamānaṃ kunnadīnaṃ samuddantogadhattā tesaṃ cetasā phuṭatā veditabbā. Kunnadiggahaṇañcettha kañcimeva kālaṃ sanditvā tāsaṃ udakassa samuddapariyāpannabhāvūpagamanattā, na bahi mahānadiyo viya parittakālaṭṭhitikāti.
“入”:指烦恼生起的机会,这个也被说成“空隙”“漏洞”。“所缘”:指烦恼生起的依托。“乃至终了”:指土堆的乃至终了。巴利
Otāranti kilesuppattiyā avasaraṃ, taṃ pana vivaraṃ chiddanti ca vuttaṃ. Ārammaṇanti kilesuppattiyā olambanaṃ. Yāva pariyosānāti mattikāpuñjassa yāva pariyosānā.
158 “以神通”是指神变等神通。“应当亲自证得的”是指应当现前证得的决意、变化等法。因为神通本身就是因,所以说:“由于希求证得,神通的因之成就便显现出来。”“被界限所缚”是指在水入口处所设的界限。巴利
158.Abhiññāyāti iddhividhādiabhiññāya. Sacchikātabbassāti paccakkhato kātabbassa adhiṭṭhānavikubbanādidhammassa. Abhiññāva kāraṇanti āha – ‘‘sacchikiriyāpekkhāya, abhiññākāraṇassa pana siddhiyā pākaṭā’’ti. Mariyādabaddhāti udakamātikāmukhe katā.
就像已经套好车的乘骑一样,因为已经修到能在任何想要观察的时候都轻松自在地观察。所谓“已建立”,是指让各种成就达到了有立足之处的状态。所谓“已随转”,是指通过修习和多修习而随顺运转。所谓“已熟悉”,是指因为反复殷勤练习而变得坚固,经过了长时间的串习。所谓“已极善把持”,是指已经全面达到了圆满。所谓“已极善着手”,是指极其正确、善巧地生起。其余的内容都很容易理解。巴利
Yuttayānaṃ viya katāya icchiticchite kāle sukhena paccavekkhitabbattā. Patiṭṭhākatāyāti sampattīnaṃ patiṭṭhābhāvaṃ pāpitāya. Anuppavattitāyāti bhāvanābahulīkārehi anuppavattitāya. Paricayakatāyāti āsevanadaḷhatāya suciraṃ paricayāya. Susampaggahitāyāti sabbaso ukkaṃsaṃ pāpitāya. Susamāraddhāyāti ativiya sammadeva nibbattikatāya. Sesaṃ suviññeyyameva.
《行生经》的注释巴利
10. Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā
160 “行再生”是指被称为果蕴的诸行的生起,意思就是再生。因为在这个词上需要加以限定,所以说“唯有诸行的再生”,以此排除其他可能,接着为了显示被排除的内容,又说“不是有情的再生”。这样就否定了“有情、命者生起”的错误说法。像这样从所生的法说明了再生之后,现在要从能令生的法来说明,因此说“或由福行”等。其中,由福行也能再生于欲界,不过这一点在本经中已经包含了。“或由福行”的“或”字,表示对未说之义的选择;由于期待未说的含义,所以没有提到“由不动行”。或者可以这样理解:再生已经被提出时,它的作用就已经达到了;不动行虽然没有以字面出现,但通过提到福行就已经被包含在内了。有些人读作“由福不动行”。“趣至有的蕴”:指趣向善趣有的取蕴。巴利
160.Saṅkhārupapattinti vipākakkhandhasaññitānaṃ saṅkhārānaṃ uppattiṃ, nibbattinti attho. Yasmā avadhāraṇaṃ etasmiṃ pade icchitabbanti, ‘‘saṅkhārānaṃyeva upapatti’’nti vatvā tena nivattitaṃ dassento, ‘‘na sattassā’’ti āha. Tena satto jīvo uppajjatīti micchāvādaṃ paṭikkhipati. Evaṃ uppajjanakadhammavasena uppattiṃ dassetvā idāni uppattijanakadhammavasenapi taṃ dassetuṃ, ‘‘puññābhisaṅkhārena vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāmesu puññābhisaṅkhārenapi upapatti hoti, sā pana imasmiṃ sutte gahitāti. Puññābhisaṅkhārena vāti vā-saddo avuttatthāpekkhaṇavikappattho, avuttatthāpekkhāya pana na āgato ‘‘āneñjābhisaṅkhārenā’’ti. Atha vā upapatti āgatā, evaṃ kiccaṃ āgataṃ, āneñjābhisaṅkhāro panettha sarūpena anāgatopi puññābhisaṅkhāraggahaṇeneva gahitoti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘puññāneñjābhisaṅkhārenā’’ti paṭhanti. Bhavūpagakkhandhānanti sugatibhavūpagānaṃ upādānakkhandhānaṃ.
161 世间法之所以还会运转,是因为执取业轮。应当知道,作为投生到有之因的,是这些法:坚定可依止的净信、四遍净戒、同样多闻佛语、施舍财物、业自作属智以及业果见——这些就是信等。安立:以愿求的方式安立。这里的意思确实是愿求。令善安立:在那个再生之处妥善安立之后放置下来。共与愿求:伴随着这样生起的愿求:“啊,愿我能……投生到……”。信等即:如前所说的信等这五种法,以造作投生的意义而称为行,因此与其他法相比,以殊胜地带,因为能带来殊胜的存在,所以被称为“住”。“在那个地方”是指在那个再生之处。巴利
161.Lokikā vaṭṭanti kammavaṭṭassa gahaṇato. Bhavūpapattihetubhūtā okappanīyasaddhā catupārisuddhisīlaṃ tādisaṃ buddhavacanabāhusaccaṃ āmisapariccāgo kammassakatāñāṇaṃ kammaphaladiṭṭhi ca ime saddhādayo veditabbā. Ṭhapetīti paṇidahanavasena ṭhapeti. Paṇidahatīti hi ayamettha attho. Patiṭṭhāpetīti tattha suppatiṭṭhitaṃ katvā ṭhapeti. Sahapatthanāyāti, ‘‘aho vatāhaṃ…pe… upapajjeyya’’nti evaṃ pavattapatthanāya saha. Saddhādayovāti yathāvuttā saddhādayo eva pañca dhammā upapattiyā saṅkharaṇaṭṭhena saṅkhārā, tasmā eva aññehi visiṭṭhabhavūpaharaṇaṭṭhena vihārā nāmāti. Tasmiṃ ṭhāneti tasmiṃ upapattiṭṭhāne.
具足这五种法的人,以此追寻、寻求再生,所以叫“道”。依此而实践,所以叫“行道”。不过这里的“思”属于纯粹的行蕴,在提到信等时就已经被包含进去了,所以才作了这个限定。有些人说:正是按照对再生的分别方式,通过执取渴望也就执取了思,因为已经依心所造、趣向和结生之法作了限定。思就是业,对于它令再生结生这件事,根本不必多说;但信等和渴望这些法是它发挥作用的助伴,是决定再生的因素,在相应的再生中起作用,所以说它们是“道”等。因此说“若他……”等。这是表明:信和渴望这两种法合在一起,使业变得殊胜,从而决定趣向,而结生的执取并不确定,纯粹是依业力而定——这就是这里的意旨。虽然这里说“作了业之后”,但在积集业之前,先安立渴望也是完全可以的。这里说的“作了业之后”,并不像“烤了才吃,吃了才躺”那样有时间的限定,而是说作了业之后,无论什么时候生起渴望都可以,这只是像说明行持方式一样来说的。因为对存在的渴望只要还没有被道断除,它就一直是未生起、新积集之业的缘,而且还会成为特殊的缘,就像已经决定了所生之处那样。因此说:“若人具足五法,其生处不由愿求决定。”巴利
Pañcadhammāva taṃsamaṅgīpuggalo upapattiṃ maggati gavesati etenāti maggo. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Cetanā panettha suddhasaṅkhāratāya saddhādiggahaṇeneva gahitā, tasmā avadhāraṇaṃ kataṃ. Upapattipakappanavaseneva pavattiyā patthanāgahaṇeneva tassā gahaṇanti keci. Cittakarayuttagatinibbattanadhammavasena avadhāraṇassa katattā. Cetanā hi nāma kammaṃ, tassā upapattinibbattane vattabbameva natthi, tassā pana kiccakaraṇā saddhādayo patthanā cāti ime dhammā sahakārino bhavūpapattiyā niyāmakā hontīti tatrūpapattiyā pavattantīti tesaṃ maggādibhāvo vutto. Tenāha ‘‘yassa hī’’tiādi. Tena saddhā patthanā cāti ubhaye dhammā sahitā hutvā kammaṃ visesentā gatiṃ niyamentīti dasseti, paṭisandhiggahaṇaṃ aniyataṃ kevalassa kammassa vasenāti adhippāyo. Kāmañcettha ‘‘kammaṃ katvā’’ti vuttaṃ, kammāyūhanato pana pageva patthanaṃ ṭhapetumpi vaṭṭatiyeva. Kammaṃ katvāti cettha ‘‘tāpetvā bhuñjati, bhutvā sayatī’’tiādīsu viya na kālaniyamo, kammaṃ katvā yadā kadāci patthanaṃ kātuṃ vaṭṭatīti ca idaṃ cārittadassanaṃ viya vuttaṃ. Yathā hi bhavapatthanā yāva maggena na samucchijjati, tāva anuppannābhinavakatūpacitassa kammassa paccayo hotiyeva. Puna tathā visesapaccayo, yathā niyametvā uppāditā. Tena vuttaṃ – ‘‘yassa pañca dhammā atthi, na patthanā tassa gati anibaddhā’’ti.
165 从一切方面是指,通过“这是黑的、暗的、白的、绿的,圆的、不圆的,四方的、圆满的,小的、大的”等等说法,从一切方面都变得清清楚楚。巴利
165.Sabbasovāti ‘‘idaṃ kāḷakaṃ sāmaṃ setaṃ haritaṃ maṇḍalaṃ aparimaṇḍalaṃ caturaṃsaṃ paripuṇṇaṃ khuddakaṃ mahanta’’ntiādinā sabbasova pākaṭaṃ hoti.
167 美好的:因为没有黑色等瑕疵,所以是美好的。矿藏具足:因为产自优良的矿藏。经过洗、磨等:是指经由清洗、加热、打磨等方法。巴利
167.Sundaroti kāḷakādidosarahitatāya sobhano. Ākarasampanno sampannaākaruppattiyā. Dhovanādīhīti dhovanatāpanamajjanādīhi.
168 168. 能自在地运转十万个世界,所以叫“十万”。而他在那里放出的光明很明显,因此说“光遍梵天神”。同样的道理也适用于下面“千梵天神”等说法。所谓“用尼克量做成”,就是用尼克量的阎浮檀金做成。不过,有人说一尼克等于二十个金钱,另有人说等于二十五个金钱。而所谓金钱,据说等于四个钱。因为太微细,所以经不起捶打和研磨。所谓“以超过”,就是超过五个金钱,但还没达到一尼克的量。然而它没有光彩,因为不够广大,不能成为殊胜而显现出来。正因为没有光彩,看上去就显得粗劣。所谓“在那些地方”,是指在那些土地中,枝叶增长并停留的地方。所谓“那些”,是指那些金芽。所谓“烧过”,就是加热过。所谓“善加锤打”,就是让它极为光洁,所以说“洗净、捶打、擦拭”,意思是做成铜色泥浆涂层之后,既洗净,又用石头等捶打,还用羊毛等擦拭。巴利
168. Lokadhātūnaṃ satasahassaṃ attano vase vattanato satasahasso. Tassa pana tattha obhāsakaraṇaṃ pākaṭanti āha ‘‘ālokapharaṇabrahmā’’ti. Ayameva nayo heṭṭhā ‘‘sahasso brahmā’’tiādīsupi. Nikkhena katanti nikkhaparimāṇena jambonadena kataṃ. Nikkhaṃ pana vīsatisuvaṇṇanti keci. Pañcavīsatisuvaṇṇanti apare. Suvaṇṇaṃ nāma catudharaṇanti vadanti. Ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ na hoti parittabhāvato. Atirekenāti pañcasuvaṇṇaatirekena nikkhappamāṇaṃ asampattena. Vaṇṇavantaṃ pana na hoti avipulatāya uḷāraṃ hutvā anupaṭṭhānato. Avaṇṇavantatāya eva pharusadhātukaṃ khāyati. Tāsūti tāsu bhūmīsu, yattha sākhā vaḍḍhitvā ṭhitā. Teti suvaṇṇaṅkurā. Pacitvāti tāpetvā. Sampahaṭṭhanti samujjalīkatanti āha – ‘‘dhotaghaṭṭitapamajjita’’nti, tambamattikalepaṃ katvā dhotañceva pāsāṇādinā ghaṭṭitañca eḷakalomādinā pamajjitañcāti attho.
所谓“就是这个”,是指把光明扩大之后,在这里就是指光明遍满本身。或者也可以说,天眼的遍满,也就是这个光明遍满。因为瑜伽修行者用遍处光明遍满多大的地方,天眼智就能触及多大的地方;所以显示天眼遍满的时候,也就等于显示了光明遍满,这就是这里的意思。“一切处”,是指在所有出现“遍满”这个词的地方。“以不坏”,是指以不混杂、不破损的。巴利
Etadevāti ālokaṃ vaḍḍhetvā ettha ālokapharaṇameva. Atha vā yaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ, ālokapharaṇampi etadeva. Yattakañhi ṭhānaṃ yogī kasiṇālokena pharati; tattakaṃ ṭhānaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ phusatīti dibbacakkhupharaṇe dassite ālokapharaṇaṃ dassitamevāti attho. Sabbatthāti sabbasmiṃ ‘‘pharitvā’’ti āgataṭṭhāne. Avināsentenāti asambhinnena.
就像“遍处的遍满”那样:它看起来像是被遍处的光明所遍满而显现出来。因为已经说明了在梵天界中,就像宝珠光芒的遍满那样,有界的遍满,所以这是他的意思。不过,身体的光就像尼迦的光一样,因此说“像尼迦的比喻那样,身体的遍满显现出来”。所谓“没有义注”,应当理解为:对巴利文句的含义解说,必须已经确定下来;如果还没有确定,就说“没有”,这种不解说,是义注所不习惯的,因此驳斥了他的说法。因为应当说的却不说,只说一个“如”字,那又有什么意义呢?这是他的意思。佛陀的丈光在丈光范围内,似乎任何时候都安住;而那位梵天神的身体遍满,是以身体的光明铺展开来,任何时候都如此。其余四种遍满,应当在不破坏它们、也不让它们互相混杂的情况下加以解说。“遍满”这个词的同义语就是“以胜解而遍满”。“铺展”:就是按前面所说的那样,以遍满的方式铺展。“知道”:就是以胜解而知道。巴利
Kasiṇapharaṇaṃviyāti kasiṇobhāsena pharaṇaṃ viya dissati upaṭṭhāti, maṇipabhāpharaṇassa viya brahmaloke dhātupharaṇassa dassitattāti adhippāyo. Sarīrapabhā pana nikkhapabhāsadisāti, ‘‘nikkhopamme sarīrapharaṇaṃ viya dissatī’’ti vuttaṃ. Aṭṭhakathā nāma natthīti pāḷipadassa atthavaṇṇanāya nāma nicchitāya bhavitabbaṃ, avinicchitāya pana natthi viyāti akathanaṃ nāma aṭṭhakathāya anāciṇṇanti tassa vādaṃ paṭikkhipitvā. Yathā hi vattabbaṃ, tathā avatvā ‘‘viyā’’ti vacanaṃ kimatthiyanti adhippāyo. Buddhānaṃ byāmappabhā byāmappadese sabbakālaṃ adhiṭṭhāti viya tassa brahmuno sarīrapharaṇaṃ sarīrābhāya pattharaṇaṃ sabbakālikaṃ. Cattārimāni itarāni pharaṇāni avināsetvā aññamaññamabhinditvā kathetabbaṃ. Pharaṇapadasseva vevacanaṃ ‘‘adhimuccaneneva pharaṇa’’nti. Pattharatīti yathāvuttaṃ pharaṇavasena pattharati. Jānātīti adhimuccanavasena jānāti.
169 169.“阿陀等”(Ādayoti):用“阿陀”这个词把“净”也包括进来。“光”(Ābhāti):是把第二禅地的天人们合在一起,按共通的方式来说的。此后,“净”(Subhā)指第三禅地的天人。因此他说“没有各别的天人”等等。即使是按共通方式所作的愿,如果所修的禅支是有限的,就会投生到少光天;如果是中等的,就会投生到无量光天;如果是殊胜的,就会投生到光音天,应当这样理解。关于“净”,这里也同样适用这个道理。依照下面所说的方式就容易理解了,所以他说“广果天等条目本来就清楚”。巴利
169.Ādayoti ādi-saddena subhe saṅgaṇhāti. Ābhāti dutiyajjhānabhūmike deve ekajjhaṃ gahetvā sādhāraṇato vuttaṃ. Tato subhāti tatiyajjhānabhūmike. Tenāha – ‘‘pāṭiyekkā devā natthī’’tiādi. Sādhāraṇato katāyapi patthanāya jhānaṅgaṃ parittaṃ bhāvitañce, parittābhesu upapatti hoti, majjhimañce, appamāṇābhesu, paṇītañce, ābhassaresu upapatti hotīti daṭṭhabbaṃ. Subhāti etthāpi eseva nayo. Heṭṭhā vuttanayeneva suviññeyyoti āha – ‘‘vehapphalādivārā pākaṭāyevā’’ti.
有人产生疑问:从“在欲界受生”等说法来看,信等法如果没有禅那和观,怎么能成为那里的依止呢?另一方为了说明:信等法虽然本质上不是禅那,但禅那和观以信等法为所依、为因缘等,因此是有因缘的,能带来梵天界的受生和涅槃,所以他说“这五种法”等。其中,“戒”指资具戒。不来者已经断除了下分结,如果他不能完全超越一切受生,就会依照所积累的禅那业,只生在圣者的境地中,因此他说“不来者……受生”等。修习了最上道之后,就证得一切漏尽。其余内容很容易理解。巴利
Kāmāvacaresu nibbattatūtiādinā saddhādīnaṃ ajjhānavipassanānaṃ kathaṃ tadadhiṭṭhānaṃ hotīti āsaṅkati. Itaro saddhādīnaṃ ajjhānasabhāvattepi jhānavipassanānaṃ adhiṭṭhānaṃ nissayapaccayādivasena sappaccayattā brahmalokūpapattiṃ nibbānañca āvahantīti dassento, ‘‘ime pañca dhammā’’tiādimāha . Tattha sīlanti sambhārasīlaṃ. Anāgāmī samucchinnaorambhāgiyasaṃyojano samāno sace sabbaso upapattiyo atikkamituṃ na sakkoti, ariyabhūmīsu eva nibbattati yathūpacitajhānakammunāti āha – ‘‘anāgāmi…pe… nibbattatī’’ti. Uparimagganti aggamaggaṃ bhāvetvā. Āsavakkhayanti sabbaso āsavānaṃ khayaṃ pahānaṃ pāpuṇāti. Sesaṃ suviññeyyameva.