2. 随法品显示巴利原文
2. Anupadavaggo
1. 随法经注释显示巴利原文
1. Anupadasuttavaṇṇanā
93 “神通之德”(iddhimātiguṇo)是显著的,因为即使没有外来的音声,它自身就能以震动宫殿、游于天界等而显现;对于头陀等德也是如此,由于这些德行同样具有显著相应的道理,且为他人所确知,故依此理而说。“具慧者之德”(paññavato guṇā),是就由慧之差别所庄严的特殊德行而说。因为这类德行大多不是他人所能知见的境界。所以他曾说:“不说出来,是不可能知道的。”“异己者与同己者”(visabhāgā sabhāgā),是指在众多不如理作意的凡夫当中,由于他们未断除贪嗔,会掩盖他人实有的德行,只宣扬不实的恶名,所以说:“异己者……说”。显示巴利原文
93.Iddhimātiguṇo pākaṭo paratoghosena vinā pāsādakampanadevacārikādīhi sayameva pakāsabhāvato; dhutavādādiguṇānampi tathābhāve eteneva nayena tesaṃ guṇānaṃ pākaṭayogato ca paresaṃ nicchitabhāvato ca. Paññavato guṇāti paññāpabhedapabhāvite guṇavisese sandhāya vadati. Te hi yebhuyyena paresaṃ avisayā. Tenāha – ‘‘na sakkā akathitā jānitu’’nti. Visabhāgā sabhāgā nāma ayonisomanasikārabahulesu puthujjanesu, te pana appahīnarāgadosatāya parassa vijjamānampi guṇaṃ makkhetvā avijjamānaṃ avaṇṇameva ghosentīti āha – ‘‘visabhāga…pe… kathentī’’ti.
“界善巧”,即对十八界的集起、坏灭、味、患如实了知。“处善巧”也同此理。对于无明等十二缘起支的善巧,即是“缘起善巧”。如实了知“这是此果的处、因,这是非处、非因”,如此如实了知处与非处,即是“处非处善巧”。然而,在界等之中,以遍知、现观等方式,以无执著的所缘而转起,并获得“贤者”之称的智慧,故说:“具备此四者,名为贤者。”由于他能把握大义,因此有大慧,称为“大慧者”。其余词句也依此理,故说“具足大慧等”。显示巴利原文
Yā aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato yathābhūtaṃ pajānanā, ayaṃ dhātukusalatā. Āyatanakusalatāyapi eseva nayo. Avijjādīsu dvādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu kosallaṃ paṭiccasamuppādakusalatā. Idaṃ imassa phalassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ, idaṃ aṭṭhānaṃ akāraṇanti evaṃ ṭhānañca ṭhānato, aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānanā, ayaṃ ṭhānāṭṭhānakusalatā. Yo pana imesu dhātuādīsu pariññābhisamayādivasena nissaṅgagatiyā paṇḍāti laddhanāmena ñāṇena ito gato pavatto, ayaṃ paṇḍito nāmāti āha – ‘‘imehi catūhi kāraṇehi paṇḍito’’ti. Mahantānaṃ atthānaṃ pariggaṇhanato mahatī paññā etassāti mahāpañño. Sesapadesupi eseva nayoti āha – ‘‘mahāpaññādīhi samannāgatoti attho’’ti.
“种种差别”:由于具足大慧等,长老被称扬为“大慧者”等,而这些大慧等的种种不同,即是差别。对于任何人的无色法,所谓“大”应当从作用成就来理解,因此为说明其作用成就而说:“‘大慧’——因能把握大圣戒蕴,故称大慧”等。此处,圣戒蕴的“大”,可从因大、缘大、依大、类别大、作用大、果大、功德大七个方面了知。其中,因是无贪等;缘是惭、愧、信、念、精进等;依是声闻菩提、辟支菩提、正等正觉的决定,以及具足这些者的殊胜;类别是行持等分别;作用是以部分对治等方式摧破对立;果是天界成就与涅槃成就;功德是可爱、可意等。这是此处的略说,详细则应依《清净道论》及《希望经》等所说来了知。依此类推,圣定蕴等的“大”也应当如此理解。处非处等的“大”,是因为其境界广大。处非处的大境界将在《多界经》中说明。住等至的“大”应依圣定蕴的推论来了知;圣谛的“大”,因它总摄一切教法,应依《谛分别》及其注释所说来了知;念处等也应依《分别》及其注释来了知。沙门果。显示巴利原文
Nānattanti yāhi mahāpaññādīhi samannāgatattā thero ‘‘mahāpañño’’tiādinā kittīyati, tāsaṃ mahāpaññādīnaṃ idaṃ nānattaṃ ayaṃ vemattatā. Yassa kassaci (dī. ni. ṭī. 3.216; saṃ. ni. ṭī. 1.1.110; a. ni. ṭī. 1.1.584) visesato arūpadhammassa mahattaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassa kiccasiddhiyā dassento, ‘‘mahantesīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā’’tiādimāha. Tattha hetumahantatāya paccayamahantatāya nissayamahantatāya pabhedamahantatāya kiccamahantatāya phalamahantatāya ānisaṃsamahantatāya ca sīlakkhandhassa mahantabhāvo veditabbo. Tattha hetū alobhādayo, paccayā hirottappasaddhāsativīriyādayo. Nissayā sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiniyatatā taṃsamaṅgino ca purisavisesā. Pabhedo cārittādivibhāgo. Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhassa vidhamanaṃ. Phalaṃ saggasampadā nibbānasampadā ca. Ānisaṃso piyamanāpatādi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.9) ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.64 ādayo) ca āgatanayena veditabbo. Iminā nayena samādhikkhandhādīnampi mahantatā yathārahaṃ niddhāretvā veditabbā, ṭhānāṭṭhānādīnaṃ pana mahantabhāvo mahāvisayatāya veditabbo. Tattha ṭhānāṭṭhānānaṃ mahāvisayatā bahudhātukasutte (ma. ni. 3.124 ādayo) sayameva āgamissati. Vihārasamāpattīnaṃ samādhikkhandhe niddhāritanayena veditabbā, ariyasaccānaṃ sakalasāsanasaṅgahaṇato saccavibhaṅge (vibha. 189 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 189 ādayo) āgatanayena. Satipaṭṭhānādīnaṃ vibhaṅgādīsu (vibha. 355 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanādīsu (vibha. aṭṭha. 355 ādayo) ca āgatanayena. Sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa mahato sukhassa mahato atthassa mahato yogakkhemassa nipphattibhāvato santapaṇītanipuṇaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato ca. Abhiññānaṃ mahāsambhārato mahāvisayato mahākiccato mahānubhāvato mahānipphattito ca. Nibbānassa madanimmadanādimahatthasiddhito mahantatā veditabbā.
“种种慧”:此处也应依前所述之理了知,但有如下差别:智行于种种蕴,如“这是色蕴……乃至……这是识蕴”。如此,缘于五蕴的种种差异,智转起。对于这些蕴,又有一类、多类等差别,例如“色蕴有一类、十一类;受蕴有一类、多类;想蕴……乃至识蕴有一类、多类”,如此缘于每一蕴的一类等,以及过去等差别,智转起。同样,缘于处的种种差别:“这是眼处……乃至这是法处。其中十处属欲界,二处属四地”,智如此转起。显示巴利原文
Puthupaññāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti, ‘‘ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāmā’’ti, evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tesupi ‘‘ekavidhena rūpakkhandho, ekādasavidhena rūpakkhandho, ekavidhena vedanākkhandho, bahuvidhena vedanākkhandho, ekavidhena saññākkhandho…pe… ekavidhena viññāṇakkhandho, bahuvidhena viññāṇakkhandho’’ti evaṃ ekekassa khandhassa ekavidhādivasena atītādibhedavasenapi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tathā ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe… idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve catubhūmakā’’ti evaṃ āyatananānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.
“于种种界”:即“这是眼界……乃至……这是意识界。其中,十六界属欲界,二界属四地”,如是,智于种种界中依缘而转起。应知这是依执取界而说。因为对于独觉佛与两位上首弟子,智仅于执取界中的种种差别而转起,并且只是部分,并非完全;他们对非执取界的种种差别全然不知。唯有对于一切知佛,智缘于界的种种差别而转起:“以此界增盛,这棵树的干为白色,这棵为黑色,这棵厚皮,这棵薄皮;这棵的叶从颜色、形状等来看是如此;这棵的花有青、黄、赤、白、香、臭;果实有小的、大的、长的、圆的、形状美好的、光滑的、粗糙的、香的、甘甜的、苦的、酸的、辣的、涩的;刺锋利、极锋利、直、曲、红、白。”显示巴利原文
Nānādhātūsūti ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve catubhūmakā’’ti evaṃ nānādhātūsu paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tayidaṃ upādiṇṇakadhātuvasena vuttanti veditabbaṃ. Paccekabuddhānañhi dvinnañca aggasāvakānaṃ upādiṇṇakadhātūsuyeva nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tañca kho ekadesatova, no nippadesato, anupādiṇṇakadhātūnaṃ pana nānākaraṇaṃ na jānantiyeva. Sabbaññubuddhānaṃyeva pana, ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto hoti, imassa kaṇho, imassa bahalattaco, imassa tanuttaco, imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ, imassa pupphaṃ nīlaṃ pītaṃ lohitaṃ odātaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ, phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ pharusaṃ sugandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ ambilaṃ kaṭukaṃ kasāvaṃ, kaṇṭako tikhiṇo atikhiṇo ujuko kuṭilo lohito odāto hotī’’ti dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.
“于诸义”:指在色等所缘中。“于种种缘起”:指在内与外、相续的差别而呈现种种差异的缘起支中。因为无明等支各自被称为缘起,所以《行藏》中说:“十二缘、十二缘起。”“于种种空、不可得”:即种种自性因无常等而无坚实,故为空性;因此,其中找不到士夫、女人、我、我所等。这里的“ma”字是连句辞。“于种种义”:指义无碍解的对象中,诸如缘所生等种种义。“于种种法”:指法无碍解的对象中,诸如缘等种种法。“于种种词”:指恰恰是诠择那些义与法的言说所摄的种种词中。“于种种辩”:指在义无碍解等所行境中,以“这些说明了此义”等方式,如此以辩说而转起,因此得名为“辩”的诸智中。“于种种、众多圣戒蕴等”:戒的众多与种种,已如前说。其余依所述之理容易了知,故为明显。然而对于独一无二的涅槃,当以近行来显示它的多样性,故说:“因为在种种众多人所共的法上超越了。”这样,便从摧伏骄慢等方面显示了它的众多性。显示巴利原文
Atthesūti rūpādīsu ārammaṇesu. Nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato santānabhedato ca nānappabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Avijjādiaṅgānañhi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāti. Tenāha – saṅkhārapiṭake ‘‘dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti. Nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahato suññasabhāvesu, tato eva itthipurisaattaattaniyādivasena anupalabbhesu sabhāvesu. Ma-kāro hettha padasandhikaro. Nānāatthesūti atthapaṭisambhidāvisayesu paccayuppannādinānāatthesu. Dhammesūti dhammapaṭisambhidāvisayesu paccayādinānādhammesu. Niruttīsūti tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātāsu nānāniruttīsu. Paṭibhānesūti ettha atthapaṭisambhidādīsu visayabhūtesu, ‘‘imāni idamatthajotakānī’’ti (vibha. 725-745) tathā tathā paṭibhānato paṭibhānānīti laddhanāmesu ñāṇesu. Puthu nānāsīlakkhandhesūtiādīsu sīlassa puthuttaṃ nānattañca vuttameva. Itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva. Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ, tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha – ‘‘puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkammā’’ti. Tenassa madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ paridīpitaṃ hoti.
这样,以所缘范围显示了智慧的广大与众多之后,现在为了:以相应法显示喜悦之相、以转起方式显示速行之相、以作用显示锐利等相,而提出“什么是喜悦慧”等问题。其中,“以喜悦为多”即以喜为多。其余的词语都是它的同义词。“圆满戒”,是说以兴高采烈、欢喜踊跃的状态,由与喜俱行的智慧而圆满戒,意思是:除了巴帝摩卡戒之外,其余三种令人喜悦的戒也都圆满成就。因为与喜和悦俱行的智慧,依于乐于安住的力量,在所缘上如花朵绽放舒展般地转起,而非与舍俱行。由于是分开说的,所以又提到“圣戒蕴”;于“圣定蕴”等中,也准此理。显示巴利原文
Evaṃ visayavasena paññāya mahattaṃ puthuttañca dassetvā idāni sampayuttadhammavasena hāsabhāvaṃ, pavattiākāravasena javanabhāvaṃ, kiccavasena tikkhādibhāvañca dassetuṃ, ‘‘katamā hāsapaññā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hāsabahuloti pītibahulo. Sesapadāni tasseva vevacanāni. Sīlaṃ paripūretīti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā pītisahagatāya paññāya. Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena ārammaṇe phullā vikasitā viya pavattati; na upekkhāsahagatāti pātimokkhasīlaṃ ṭhapetvā hāsanīyaṃ paraṃ tividhampi sīlaṃ paripūretīti attho. Visuṃ vuttattā puna sīlakkhandhamāha. Samādhikkhandhantiādīsupi eseva nayo.
“对于色,它以无常而迅速运转”的意思是:对于色蕴,由于无常,它以极快的速度转起,使对立(常见等)远离;又因过去造作之行的殊胜,如同帝释天所投出的金刚杵,它毫不迟缓地洞察其相,以疾速通达色蕴中的无常相,所以这种智慧称为“速行慧”,这就是其含义。对于其余的词句,也是如此。如此,在以诸行为所缘的观中显示了速行慧之后,为了显示依于强有力的观,便说到“色”等。此处,“以坏灭义”:因为无论在何处生起,就在该处坏灭,故具有坏灭的性质。“以怖畏义”:指其怖畏的性质。“以无坚实义”:指没有“我”实体的坚实,也没有常恒等的坚实。“已经衡量”:指以如秤般的观慧加以衡量。“已经推度”:指以推度的智慧加以推度。“已经显了”:指如实地揭示,使五蕴变得明了。“于色灭”:指在色蕴的灭——即涅槃中,以趣入、倾向、朝向的方式而转。现在,为了依达于顶点的观而显示速行慧,再次说到“色”等。有些人说,这是指出起导向的观。显示巴利原文
Rūpaṃaniccato khippaṃ javatīti rūpakkhandhaṃ aniccanti sīghaṃ vegena pavattiyā paṭipakkhadūrībhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena vissaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃ paṭivijjhantī adandhāyantī rūpakkhandhe aniccalakkhaṇaṃ vegasā paṭivijjhati, tasmā sā javanapaññā nāmāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ, ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati, tattha tattheva bhijjanato khayasabhāvattā. Bhayaṭṭhenāti bhayānakabhāvato. Asārakaṭṭhenāti attasāravirahato niccasārādivirahato ca. Tulayitvāti tulābhūtāya vipassanāpaññāya tuletvā. Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīretvā. Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā pañcakkhandhaṃ vibhūtaṃ katvā. Rūpanirodheti rūpakkhandhassa nirodhabhūte nibbāne ninnapoṇapabbhāravasena. Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ, puna ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Vuṭṭhānagāminivipassanāvasenāti keci.
所谓“智的锐利”,应理解为特别地以断除对立烦恼而成就。因此,在说明“迅速断烦恼者即是锐利慧”之后,为分别显示那些烦恼,便开始说“已生的欲寻”等。因为锐利慧者即是速得神通者,而且他的行道不会动摇,故说“于一坐处,证得四圣道”等。显示巴利原文
Ñāṇassa tikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhasamucchindanena veditabboti, ‘‘khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā’’ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento, ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’ntiādimāha. Tikkhapañño hi khippābhiñño hoti, paṭipadā cassa na calatīti āha – ‘‘ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā adhigatā hontī’’tiādi.
通过如实见“一切诸行是无常、苦、变易法、有为、缘生、灭法、坏法、灭尽法”,便能成就对真理的完全通达,而非其他方式。为了以理路显示“决择慧”,便说“于一切行中,他是多厌畏者”等。其中,“多厌畏者”是依前述方式,于一切行中屡屡生起的悚惧。“多怖畏者”是指由于智之怖畏,于一切行中多方面生起内心的惊恐。以此说明了“过患随观”。而“多嫌厌者”则说明了“厌离随观”;“多无乐者”等是说那种厌离的一再持续生起。“外向者”指智的面向已转向一切行之外、朝向涅槃而转起;或者,同样转起的解脱之面向也是如此。穿透即是“决择”,这慧具有它,或者它穿透故,即是“决择”,这慧本身就是“决择慧”。至于这里在义理上未加详细分别的部分,依前面已说的方法,便很容易了知。显示巴利原文
‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā nirodhadhammā’’ti yāthāvato dassanena saccasampaṭivedho ijjhati, na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ, ‘‘sabbasaṅkhāresuubbegabahulo hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ubbegabahuloti vuttanayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhaṃ pavattasaṃvego. Uttāsabahuloti ñāṇutrāsavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrastamānaso. Tena ādīnavānupassanamāha. Ukkaṇṭhanabahuloti pana iminā nibbidānupassanaṃ āha – aratibahulotiādinā tassā eva aparāparuppattiṃ. Bahimukhoti sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho, tathā vā pavattitavimokkhamukho. Nibbijjhanaṃ nibbedho, so etissā atthi, nibbijjhatīti vā nibbedhā, sāva paññā nibbedhikā. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva.
透过观等而通达,故称为“句”,即等至。因此,“逐句”意为“随顺等至”。或可将“句”理解为所缘观、作为观之运作处的诸法。故说“依等至而”或“依禅支而”,意即依于禅支。然而,在注疏中,此处的“句”字是次第的意思,故“随次第”是这里的含义。“法随观”即对含摄于各个等至心识生起中的诸法进行观察。“他观察”是指,以禅那为门,如实把握各个等至中的那些法后,以“这也是苦”等方式加以简择。“于半月证得阿拉汉果”,是因为对于已达究竟的声闻,其简择运行毫无遗漏地全面展开,且声闻波罗蜜智也须如此成就。“即便如此”,意思为:虽然大目犍连长老不久即证得阿拉汉果,而“法将”舍利弗尊者则用时更长;即便如此,因目犍连长老亦为大慧者,故舍利弗长老比目犍连长老更具大慧。现今,为使此义更加明了,而述“大目犍连长老……”等语。“简择运行”指他在其中进行简择,即“观的领域”,也就是那种简择的运作。“仅一分”是指,对于自相续中的诸行,不能无余全部把握与简择,只能随顺自己誓愿所成就的智力,仅摄取显示巴利原文
Pajjati etena vipassanādikoti padaṃ, samāpatti, tasmā anupadanti anusamāpattiyoti attho. Padaṃ vā sammasanupagā dhammā vipassanāya pavattiṭṭhānabhāvato. Tenāha ‘‘samāpattivasena vā’’ti . Jhānaṅgavasena vāti jhānaṅgavasenāti ca attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana kamattho idha padasaddo, tasmā anupadaṃ anukkamenāti ayamettha atthoti āha ‘‘anupaṭipāṭiyā’’ti. Dhammavipassananti taṃtaṃsamāpatticittuppādapariyāpannānaṃ dhammānaṃ vipassanaṃ. Vipassatīti samāpattiyo jhānamukhena te te dhamme yāthāvato pariggahetvā, ‘‘itipi dukkhā’’tiādinā sammasati. Addhamāsena arahattaṃ patto ukkaṃsagatassa sāvakānaṃ sammasanacārassa nippadesena pavattiyamānattā, sāvakapāramīñāṇassa ca tathā paṭipādetabbattā. Evaṃ santepīti yadipi mahāmoggallānatthero na cirasseva arahattaṃ patto; dhammasenāpati pana tato cirena, evaṃ santepi yasmā moggallānattheropi mahāpaññova, tasmā sāriputtattherova mahāpaññataroti. Idāni tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ, ‘‘mahāmoggallānatthero hī’’tiādi vuttaṃ. Sammasanaṃ carati etthāti sammasanacāro, vipassanābhūmi, taṃ sammasanacāraṃ. Ekadesamevāti sakaattabhāve saṅkhāre anavasesato pariggahetuñca sammasituñca asakkontaṃ attano abhinīhārasamudāgatañāṇabalānurūpaṃ ekadesameva pariggahetvā sammasanto. Nanu ca ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāyā’’ti (saṃ. ni. 4.26) vacanato vaṭṭadukkhato muccitukāmena sabbaṃ pariññeyyaṃ parijānitabbameva? Saccametaṃ, tañca kho sammasanupagadhammavasena vuttaṃ. Tasmā sasantānagate sabbadhamme , parasantānagate ca tesaṃ santānavibhāgaṃ akatvā bahiddhābhāvasāmaññato sammasanaṃ, ayaṃ sāvakānaṃ sammasanacāro. Thero pana bahiddhādhammepi santānavibhāgena keci keci uddharitvā sammasi, tañca kho ñāṇena phuṭṭhamattaṃ katvā. Tena vuttaṃ – ‘‘yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto’’ti. Tattha ñāṇena nāma yāvatā neyyaṃ pavattitabbaṃ, tathā apavattanato ‘‘yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viyā’’tiādi vuttaṃ. Anupadadhammavipassanāya abhāvato ‘‘ekadesameva sammasanto’’ti vuttaṃ.
诸佛的简择运行,遍及一万世界界中众生相续所摄,以及不与根结合的诸行,这是一说;另有说,遍及百千俱胝轮围世界。事实上,依三时之理,融贯缘起之要,以三十六俱胝百千门,诸佛的“大金刚智”得以转起。独觉佛的简择运行,则遍及自身相续,以及中印度地区众生相续所摄、不与根结合的诸行,这是一说;亦有说,遍及赡部洲众生相续所摄的诸行。即便是“法将”舍利弗尊者,其简择运行亦仅如前所述,为声闻观之领域。然而,于此领域中,长老更为殊胜,他无余地、一句一句地观察了诸法。故说:“他无余地简择了声闻的简择运行范围”。显示巴利原文
Buddhānaṃ sammasanacāro dasasahassilokadhātuyaṃ sattasantānagatā, anindriyabaddhā ca saṅkhārāti vadanti, koṭisatasahassacakkavāḷesūti apare. Tathā hi addhattayavasena paṭiccasamuppādanayaṃ osaritvā chattiṃsakoṭisatasahassamukhena buddhānaṃ mahāvajirañāṇaṃ pavattaṃ. Paccekabuddhānaṃ sasantānagatehi saddhiṃ majjhimadesavāsisattasantānagatā anindriyabaddhā ca sammasanacāroti vadanti, jambudīpavāsisattasantānagatāti keci. Dhammasenāpatinopi yathāvuttasāvakānaṃ vipassanābhūmiyeva sammasanacāro. Tattha pana thero sātisayaṃ niravasesaṃ anupadadhammaṃ vipassi. Tena vuttaṃ – ‘‘sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasī’’ti.
其中,“声闻的观之领域”于六种人中:纯观行者、得世间神通者、一般声闻、上首声闻、独觉佛、正自觉者。纯观行者由于未以禅那与神通获得慧之善巧,如同盲人,在修观时不能随心所欲地观察所欲之法。他们唯有立足于已被把握的诸法,增进其观。然而,得世间神通的一般声闻,从某一门开始修观后,依其广大智慧,能以异于此门的方式广修其观。大声闻由誓愿成就故,能比他们更为殊胜地广修。上首弟子中,第二位由誓愿成就及等持殊胜故,能比前者更广修观。而第一位则依大慧故,能作声闻所不能及之广观。独觉佛依较之更为宏大的誓愿,遵其誓愿,作更广之观。至于诸佛,则是圆满智慧巴拉密、修习成就了一切知智,其观恰如其分。譬如一位如萨罗邦伽般精通射术的弓箭手,其所射之箭在途中不触碰树木、藤蔓等,直中靶心,既无挂碍,亦不偏离。同样,此观在进程中无有挂碍、亦不偏离,于应简择之诸法上,如实以种种理趣转起。所谓“大智”,其运作行相之差别,已于分类中说。显示巴利原文
Tattha ‘‘sāvakānaṃ vipassanābhūmī’’ti ettha sukkhavipassakā lokiyābhiññappattā pakatisāvakā aggasāvakā paccekabuddhā sammāsambuddhāti chasu janesu sukkhavipassakānaṃ jhānābhiññāhi anadhigatapaññānepuññattā andhānaṃ viya icchitapadesokkamanaṃ vipassanākāle icchikicchitadhammavipassanā natthi. Te yathāpariggahitadhammamatteyeva ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhenti. Lokiyābhiññappattā pana pakatisāvakā yena mukhena vipassanaṃ ārabhanti; tato aññena vipassanaṃ vitthārikaṃ kātuṃ sakkonti vipulañāṇattā. Mahāsāvakā abhinīhārasampannattā tato sātisayaṃ vipassanaṃ vitthārikaṃ kātuṃ sakkonti. Aggasāvakesu dutiyo abhinīhārasampattiyā samādhānassa sātisayattā vipassanaṃ tatopi vitthārikaṃ karoti. Paṭhamo pana tato mahāpaññatāya sāvakehi asādhāraṇaṃ vitthārikaṃ karoti. Paccekabuddho tehipi mahābhinīhāratāya attano abhinīhārānurūpaṃ tatopi vitthārikavipassanaṃ karonti. Buddhānaṃ, sammadeva, paripūritapaññāpāramipabhāvita-sabbaññutaññāṇādhigamanassa anurūpāyāti. Yathā nāma katavālavedhaparicayena sarabhaṅgasadisena dhanuggahena khitto saro antarā rukkhalatādīsu asajjamāno lakkhaṇeyeva patati; na sajjati na virajjhati, evaṃ antarā asajjamānā avirajjhamānā vipassanā sammasanīyadhammesu yāthāvato nānānayehi pavattati. Yaṃ mahāñāṇanti vuccati, tassa pavattiākārabhedo gaṇato vuttoyeva.
在这些当中,纯观行者的观行,犹如萤火虫的微光;得世间神通的一般的声闻,犹如灯光;大声闻,犹如火炬之光;上首弟子,犹如晨星之光;独觉佛,犹如月光;而正自觉者,则犹如饰以千道光芒的秋日太阳轮那样现起。同样地,纯观行者的观行,犹如盲者持杖端而行;得世间神通的一般的声闻,犹如行于独木桥;大声闻,犹如行于小腿桥;上首弟子,犹如行于车桥;独觉佛,犹如行于大道;正自觉者,应知犹如行于大车道。显示巴利原文
Etesu ca sukkhavipassakānaṃ vipassanācāro khajjotapabhāsadiso, abhiññappattapakatisāvakānaṃ dīpapabhāsadiso, mahāsāvakānaṃ okkāpabhāsadiso, aggasāvakānaṃ osadhitārakāpabhāsadiso, paccekabuddhānaṃ candapabhāsadiso, sammāsambuddhānaṃ rasmisahassapaṭimaṇḍitasaradasūriyamaṇḍalasadiso upaṭṭhāsi. Tathā sukkhavipassakānaṃ vipassanācāro andhānaṃ yaṭṭhikoṭiyā gamanasadiso, lokiyābhiññappattapakatisāvakānaṃ daṇḍakasetugamanasadiso, mahāsāvakānaṃ jaṅghasetugamanasadiso, aggasāvakānaṃ sakaṭasetugamanasadiso, paccekabuddhānaṃ mahājaṅghamaggagamanasadiso, sammāsambuddhānaṃ mahāsakamaggagamanasadisoti veditabbo.
“据说证得阿拉汉果后”:此处“据说”一词,是要表明这是由传闻而得的意义。证得后,他通过观察,了知自己观行的境界极为广大,又极其锐利、明净、雄猛。然而,这位大长老本是较晚证得阿拉汉果的人,怎么能把自己视为比速证阿拉汉果者智慧更超胜而了知呢?因此说:“正如……”等等。“大丛”,指有大枝的网、极为密织的网。而“不得坚实或笔直之竿”,是因为在砍竹时没有先作挑选就取了竹子。“如是圆满”,犹如那些人当中,一人不先挑选而取竹,另一人则经过挑选再取,比喻适切。“精勤”,指专心致力于修习。显示巴利原文
Arahattañca kira patvāti ettha kira-saddo anussavaladdhoyamatthoti dīpetuṃ vutto. Patvā aññāsi attano vipassanācārassa mahāvisayattā tikkhavisadasūrabhāvassa ca sallakkhaṇena. Kathaṃ panāyaṃ mahāthero dandhaṃ arahattaṃ pāpuṇanto sīghaṃ arahattaṃ pattato paññāya attānaṃ sātisayaṃ katvā aññāsīti āha – ‘‘yathā hī’’tiādi. Mahājaṭanti mahājālasākhaṃ ativiya sibbitajālaṃ. Yaṭṭhiṃ pana sāraṃ vā ujuṃ vā na labhati veṇuggahaṇe anuccinitvā veṇussa gahitattā. Evaṃsampadanti yathā tesu purisesu eko veḷuggahaṇe anuccinitvā veḷuyaṭṭhiṃ gaṇhāti, eko uccinitvā, evaṃ nipphattikaṃ. Padhānanti bhāvanānuyuñjanaṃ.
“六十七智”:在《无碍解道》所说的一百三十三智中,除去六种不共智,从闻所成智等直到辩才无碍解智为止,共六十七种智。因为这些是声闻所应分别的智,而非其余六种不共智。“十六种慧”:指大慧等,加上九次第住等至慧,这便是十六种慧。显示巴利原文
Sattasaṭṭhiñāṇānīti paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.73 mātikā) āgatesu tesattatiyā ñāṇesu ṭhapetvā cha asādhāraṇañāṇāni sutamayañāṇādīni paṭibhānapaṭisambhidāñāṇapariyosānāni sattasaṭṭhi ñāṇāni. Tāni hi sāvakehi pavicitabbāni, na itarāni. Soḷasavidhaṃ paññanti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.379; saṃ. ni. ṭī. 3.5.379) mahāpaññādikā, navānupubbavihārasamāpattipaññāti idaṃ soḷasavidhaṃ paññaṃ.
「于其中」:即于彼慧之中。「这是」:指现在所说的次第简择。「观的部分」:即依据寻等应观择诸法的分类,所划分出的观的部分。显示巴利原文
Tatrāti tassa. Idaṃ hotīti idaṃ dāni vuccamānaṃ anupubbasammasanaṃ hoti. Vipassanākoṭṭhāsanti vitakkādisammasitabbadhammavibhāgena vibhattavipassanābhāgaṃ.
94 「于初禅中」:此为依格,表近依关系,因此“在初禅中的诸法”意指与初禅相应的诸法。「在等至内部」:这是将“等至”之名加于等至相应的心识生起而说的。「已确定」:即已作确定,已决断。「已限别」:以智慧加以限别,即通过自相予以断截而了知。「观察」:以智眼现前而见。「安立」:将心安立于所缘上。「审察」:心随顺于所缘而推度寻察。「遍满」:以殊妙色法遍满全身,或指广大的状态。「乐」:乐的甘美。「安住」:与散乱相反的定。「触」:根、境、识由此生起,以类似接触的方式作用于所缘。「感受」:领受所缘。「想」:以青等相状标记所缘。「思」:心的造作、策发。「识」:获知所缘。「欲作」:心于所缘有所需要与兴趣。「胜解」:于彼所缘上确定,或称决定。「策励」:不令心落入懈怠,将其提振,即增进之义。「现起」:近于所缘而住立,或不舍所缘。「舍」:犹如车夫对待各行其职、平稳奔驰的马,对诸各起作用的相应法保持中捨的状态。「随顺」:带领相应法辗转运行于所缘。「以自性故」:依如实自性。这里显示巴利原文
94.Paṭhame jhāneti upasilese bhummaṃ, tasmā ye paṭhame jhāne dhammāti ye paṭhamajjhānasaṃsaṭṭhā dhammāti attho. Antosamāpattiyanti ca samāpattisahagate cittuppāde samāpattisamaññaṃ āropetvā vuttaṃ. Vavatthitāti katavavatthanā nicchitā. Paricchinnāti ñāṇena paricchinnā salakkhaṇato paricchijja ñātā. Olokentoti ñāṇacakkhunā paccakkhato passanto. Abhiniropanaṃ ārammaṇe cittassa āropanaṃ. Anumajjanaṃ ārammaṇe cittassa anuvicāraṇaṃ. Pharaṇaṃ paṇītarūpehi kāyassa byāpanaṃ, vipphārikabhāvo vā. Sātanti sātamadhuratā. Adhikkhepo vikkhepassa paṭipakkhabhūtaṃ samādhānaṃ. Phusanaṃ indriyavisayaviññāṇassa tato uppajjitvā ārammaṇe phusanākārena viya pavatti. Vedayitaṃ ārammaṇānubhavanaṃ. Sañjānanaṃ nīlādivasena ārammaṇassa sallakkhaṇaṃ. Cetayitaṃ cetaso byāpāro. Vijānanaṃ ārammaṇūpaladdhi. Kattukamyatā cittassa ārammaṇena atthikatā. Tasmiṃ ārammaṇe adhimuccanaṃ, sanniṭṭhānaṃ vā adhimokkho. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā cittassa paggaṇhanaṃ paggāho, adhiggahoti attho. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ. Samappavattesu assesu sārathi viya sakiccapasutesu sampayuttesu ajjhupekkhanaṃ majjhattatā. Sampayuttadhammānaṃ ārammaṇe anunayanaṃ saṃcaraṇaṃ anunayo. Sabhāvatoti yathābhūtasabhāvato. Soḷasannaṃ eva cettha dhammānaṃ gahaṇaṃ tesaṃyeva therena vavatthāpitabhāvato, te evassa tadā upaṭṭhahiṃsu, na itareti vadanti. Vīriyasatiggahaṇena cettha indriyabhāvasāmaññato saddhāpaññā; satiggahaṇeneva ekantānavajjabhāvasāmaññato passaddhiādayo cha yugaḷā; alobhādosā ca saṅgahitā jhānacittuppādapariyāpannattā tesaṃ dhammānaṃ. Therena ca dhammā vavatthānasāmaññato āraddhā. Te na upaṭṭhahiṃsūti na sakkā vattunti apare.
「已知这些受生起」:意思是,在那些受生起时,对它们也有一种了知。其余二词亦同此理。「有那个智」:即知道它的那个智,其状态即为「有那个智性」,意思是智慧对自己的觉知。与它同类的相应法,就是能与之相合而一同生起的法。「多智性」:指智慧的多重性,即在一个心的生起中有多种智慧。现在为阐明此义,说:“如同……”等等。之所以不能了知,是由于缺少以彼为所缘的作用。对于这样的智慧,也不会有无痴的通达。诸智各别而生,因为在一刹那中,唯有一个转向生起;而无有转向时,心识的生起便不会发生。对此有说道:显示巴利原文
Viditā uppajjantīti uppādepi nesaṃ vedanānaṃ pajānanaṃ hotiyevāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Taṃ jānātīti taṃñāṇo, tassa bhāvo taṃñāṇatā, ñāṇassa attasaṃvedananti attho. Taṃsamānayogakkhamāhi sampayuttadhammā. Ñāṇabahutāti ñāṇassa bahubhāvo, ekacittuppāde anekañāṇatāti attho. Idāni tamevatthaṃ vivarituṃ, ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Na sakkā jānituṃ ārammaṇakaraṇassa abhāvato. Asammohāvabodho ca īdisassa ñāṇassa natthi. Ekekameva ñāṇaṃ uppajjati tasmiṃ khaṇe ekasseva āvajjanassa uppajjanato, na ca āvajjanena vinā cittuppatti atthi. Vuttañhetaṃ –
“那些天人住世八万四千劫,
然而他们亦非以二心结合而存活。”(《大义释》10, 39)及
显示巴利原文 ‘‘Cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marū; Na tveva tepi jīvanti, dvīhi cittehi saṃyutā’’ti. (mahāni. 10, 39) ca,
‘没有心是成对生起的。’显示巴利原文
‘‘Natthi citte yugā gahī’’ti ca –
“已把握依处和所缘”的意思是:对于在哪些所缘上有哪些禅那法生起,由于之前已以智慧分别断定并把握了它们的依处和所缘。正如猎人掌握了鹿、野猪等的藏身之处,待在那里的鹿或野猪,无论从那里起身离开还是走回来,对猎人都容易捕捉;道理也是如此。因此说“由长老……等等”。这里的“由”指由于已把握依处和所缘。“他”指那位长老。“对于诸法”指包含在禅那心识生起中的那些法。所谓转向生起等,即对于诸法的生起等,不论针对哪个所缘,智慧便生起;在每一个刹那,唯有那一法对他变得明显清晰。因为如果没有转向,智慧就不会生起。它们“未曾有而产生”,即先前不存在而后出现,亦即未生起的法现在生起。他见到这些法的“生”,是因为他看到它们“未曾有而产生”这种当下具足生起刹那的状态。原来,法的获得能揭示它先前的不存在,这就称为“生”。而“有之后”即生起之后。它们“转而灭去”,即一刹那接一刹那地坏灭。他见到“灭”,是因为他看到它们“有之后转而灭去”这种当下具足坏灭刹那的状态。显示巴利原文
Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāyāti yasmiñca ārammaṇe ye jhānadhammā pavattanti, tesaṃ vatthārammaṇānaṃ pageva ñāṇena paricchijja gahitattā. Yathā nāma migasūkarādīnaṃ āsayepariggahite tatra ṭhitā migā vā sūkarā vā tato uṭṭhānatopi āgamanatopi nesādassa sukhaggahaṇā honti, evaṃsampadamidaṃ. Tenāha ‘‘therena hī’’tiādi. Tenāti vatthārammaṇānaṃ pariggahitabhāvena. Assāti therassa. Tesaṃ dhammānanti jhānacittuppādapariyāpannānaṃ dhammānaṃ. Uppādaṃ āvajjantassātiādinā uppādādīsu yaṃ yadeva ārabbha ñāṇaṃ uppajjati; tasmiṃ tasmiṃ khaṇe tassa tasseva cassa pākaṭabhāvo dīpito. Na hi āvajjanena vinā ñāṇaṃ uppajjati. Ahutvā sambhontīti pubbe avijjamānā hutvā sambhavanti, anuppannā uppajjantīti attho. Udayaṃ passati tesaṃ dhammānaṃ, ‘‘ahutvā sambhontī’’ti uppādakkhaṇasamaṅgibhāvadassanato. Pubbe abhāvabodhako hi attalābho dhammānaṃ udayo. Hutvāti uppajjitvā. Paṭiventīti paṭi khaṇe khaṇe vinassanti. Vayaṃ passati, ‘‘hutvā paṭiventī’’ti tesaṃ dhammānaṃ bhaṅgakkhaṇasamaṅgibhāvadassanato. Viddhaṃsabhāvabodhako hi dhammānaṃ vijjamānato vayo.
对于这些法,他没有“亲近”,即不会以贪爱的方式去趋近,因此称为“无亲近”,意即不随顺贪爱。他如此安住。同样,他没有“离去”,即不会以嗔恚的方式排斥离去,因此称为“无离去”,意即不乖离违逆。由于没有“这是我的、这属于我”之类的渴爱与邪见的执取,所以他不依止于渴爱与邪见所依的根据。所谓“无系缚”:正因他是无亲近、不依止的,所以不被观的障碍——也就是欲贪——所系缚、所捆住。所谓“解脱”:正是因此,他通过镇伏的解脱,从欲贪中脱离出来。所谓“离系”:同样是通过镇伏,脱离那些与观对立的各种法。显示巴利原文
Tesu dhammesu natthi etassa upayo rāgavasena upagamananti anupayo, ananurodho. Hutvā viharatīti yojanā. Tathā natthi etassa apāyo paṭighavasena apagamananti anapāyo, avirodho. ‘‘Etaṃ mama, eso me atthā’’ti tassa taṇhādiṭṭhiabhinivesābhāvato taṇhādiṭṭhinissayehi anissito. Appaṭibaddhoti anupayānissitabhāvato vipassanāya paribandhavasena chandarāgena na paṭibaddho na vibandhito. Vippamuttoti tato eva vikkhambhanavimuttivasena kāmarāgato vimutto. Visaṃyutto vikkhambhanavaseneva paṭipakkhadhammehi visaṃyutto.
所谓“由它而作烦恼的界限”,意即:假如在等至内部,缘取那十六种法而进行的观道被中断后,贪等烦恼生起,那么该观道的烦恼界限便被那个心,或被那位具心者所划定。“于这些法中”:即于那些法中。“他”:指那位长老。也有说“连一个(烦恼)”,即贪等中连一个(都不会生起)。若如所说,某些法未进入其观照范围,那么观并非于那些法中无间断地进行,因此便成了所缘的界限。由于已镇伏对立面——即观的敌对法早已被镇伏——故说现在亦无烦恼需镇伏。显示巴利原文
Kilesamariyādā tena katā bhaveyyāti antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme ārabbha pavattamānaṃ vipassanāvīthiṃ bhinditvā sace rāgādayo uppajjeyyuṃ; tassa vipassanāvīthiyā kilesamariyādā tena cittena, cittasamaṅginā vā katā bhaveyya. Tesūti tesu dhammesu. Assāti therassa. Ekopīti rāgādīsu ekopīti ca vadanti. Vuttākārena ekaccānaṃ anāpāthagamane sati vipassanā na tesu dhammesu nirantarappavattāti ārammaṇamariyādā bhaveyya. Vikkhambhitapaccanīkattāti vipassanāya paṭipakkhadhammānaṃ pageva vikkhambhitattā idānipi vikkhambhetabbā kilesā natthīti vuttaṃ.
“从此”,即从初禅。“紧接着”,指更高的禅那等殊胜。“他那了知”,指“尚有更上的出离”这样的了知生起。“由于多修习”,即反复令其生起。显示巴利原文
Itoti paṭhamajjhānato. Anantaroti uparimo jhānādiviseso. Tassa pajānanassāti, ‘‘atthi uttari nissaraṇa’’nti evaṃ pavattajānanassa. Bahulīkaraṇenāti punappunaṃ uppādanena.
“净信”的意义:因烦恼的浑浊远离,或因伺的躁动止息,心变得完全清净、安适。显示巴利原文
Sampasādanaṭṭhenāti kilesakālusiyāpagamanena, tassa vicārakkhobhavigamena vā cetaso sammadeva pāsādikabhāvena.
“精进、念、舍”:在经文所说之处,指遍净舍;而“不苦不乐受”在此处指禅那舍,故说“于乐之处,即受舍”。所谓“乐之处”,即初禅等中说到乐之处。由于“轻安”:因心意柔和适业,于所缘中散开、遍满,故说为彼心之作意。在《沙门果》等经中,念的遍净,在意义上不离念,故说“即遍净念”。此为遍净舍,并非禅那舍等。显示巴利原文
Vīriyaṃ sati upekkhāti āgataṭṭhāne pārisuddhiupekkhā, adukkhamasukhāvedanāti ettha jhānupekkhāti, ‘‘sukhaṭṭhāne vedanupekkhāvā’’ti vuttaṃ. Sukhaṭṭhāneti ca paṭhamajjhānādīsu sukhassa vuttaṭṭhāne. Passaddhattāti samadhuracetayitabhāvena ārammaṇe visaṭavitthatabhāvato yo so cetaso ābhogo vutto. Sāmaññaphalādīsu satiyā pārisuddhi, sā thana atthato sativinimuttā natthīti āha ‘‘parisuddhāsatiyevā’’ti. Pārisuddhiupekkhā, na jhānupekkhādayo.
95 在如此之处,念从未离智,故说“以智成为正知者”。事实上,在第三禅中,“具念、住于乐”一句,此正知之义即已被宣说。声闻弟子并无随法观,因行之余分微细流转,难以了知,不能分解而把握。故说:“为显示聚观而作此说。”显示巴利原文
95. Īdisesu ṭhānesu satiyā na kadācipi ñāṇaviraho atthīti āha – ‘‘ñāṇena sampajāno hutvā’’ti. Tathā hi tatiyajjhāne, ‘‘satimā sukhavihārī’’ti ettha sampajānoti ayamattho vutto eva hoti . Na sāvakānaṃ anupadadhammavipassanā hoti saṅkhārāvasesasukhumappavattiyā duviññeyyattā vinibbhujitvā gahetuṃ asakkuṇeyyabhāvato. Tenāha – ‘‘kalāpavipassanaṃ dassento evamāhā’’ti.
96 “以慧见了之后,诸漏灭尽”:这是将那些与见同时灭尽的诸漏,说为“见了之后灭尽”。即便在同时,也能见到这样的措辞——显示巴利原文
96.Paññāyacassadisvā āsavā parikkhīṇā hontīti dassanasamakālaṃ khīyamānā āsavā, ‘‘disvā parikkhīṇā hontī’’ti vuttā. Samānakālepi hi ediso saddappayogo dissati –
“缘于眼与色,眼识生起”(《中部》i.204, 400; iii.421, 425, 426; 《相应部》ii.43-45; iv.60; 《论事》465, 467)。显示巴利原文
‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; 2.4.60; kathā. 465, 467).
‘‘Nihantvā timiraṃ sabbaṃ, uggatejo samuggato;
“毗卢遮那具光芒环,是世间眼与光作者。”(无碍解道注 1.25-34; 清净道论大复注 2.580)等。显示巴利原文
Verocano rasmimālī, lokacakkhupabhaṅkaro’’ti. (paṭṭhā. anuṭī. 1.25-34; visuddhi. mahāṭī. 2.580) ca –
于如是等处,此“见”字或表原因,且主语不同,如:“饮酥得力,见狮生怖”(清净道论大复注 2.802)。因为漏尽以见为因,当遍知现观、证悟现观、修习现观成就时,即能证得断现观。“采取止观双运”:即入初禅,出定后,于彼处观照禅那诸法,修习止观双运。如此乃至入非想非非想处,出定后,于彼处观照,止观双运而修,如长老证得阿罗汉。关于此,“阿罗汉的证得方式即在此被采取”。“在此”,即于此经。因为长老是在《长爪经》的开示中证得阿罗汉的。那时,他是不还者,没有机会说入灭定,故宣说“阿罗汉的证得方式即在此被采取”。若如此,为何又说“完全超越非想非非想处,具足想受灭定而住”呢?这是为了无余地显示长老所具足的一切智者功德,并以阿罗汉为顶点结束开示。而入灭定,是长老的惯行,所以说“然而灭定……乃至……他们说”。由此显示,在此期间也入于果等至。显示巴利原文
Evamādīsu. Hetuattho vā ayaṃ disvāsaddo asamānakattuko yathā – ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ hoti, sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’ti (visuddhi. mahāṭī. 2.802). Dassanahetuko hi āsavānaṃ parikkhayo pariññāsacchikiriyābhāvanābhisamaye sati pahānābhisamayassa labbhanato. Yuganaddhaṃ āharitvāti paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha jhānadhamme sammasanto samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāveti. Evaṃ yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha sammasanto samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ katvā yathā thero arahattaṃ pāpuṇi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘arahattaṃ pattavāro idha gahito’’ti. Idhāti imasmiṃ sutte. Dīghanakhasuttadesanāya (ma. ni. 2.205-206) hi thero arahattaṃ patto. Tadā ca anāgāmī hutvā nirodhaṃ samāpajjatīti vacanaavasaro natthi, tasmā vuttaṃ – ‘‘arahattaṃ pattavāro idha gahito’’ti. Yadi evaṃ – ‘‘sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharatī’’ti idaṃ kasmā vuttanti? There vijjamāne paṇḍitaguṇe anavasesato dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpetuṃ. Nirodhasamāpajjanaṃ pana therassa āciṇṇasamāciṇṇaṃ. Tenāha ‘‘nirodhaṃ pana…pe… vadantī’’ti. Tena phalasamāpattimpi antarā samāpajjatiyevāti dasseti.
为说明混杂的情况,故说“对于他”等语。此处,若有人以“我将入灭尽定”的作意,修习止观双运而住,则灭尽定成为显了;依此作意之力,灭尽定的机会便会来临。果等至则成为隐密,因为没有“我将入果等至”的作意。在所谓“果等至为显”的地方,也应按上述道理理解。由此可知,这些等至的来临取决于作意。至于“赡部洲长老们说”等,那是随注释书的说法。“在等至内部”,是指入灭尽定时。“三所生色法”,是指由时节、食、业所生的三种所生色法。显示巴利原文
Vomissaṃ vivarituṃ ‘‘tatthassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘nirodhaṃ samāpajjissāmī’’ti ābhogena samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā ṭhitassa nirodhasamāpatti sīsaṃ nāma hoti, tassa ābhogavasena nirodhassa vāro āgacchati. Phalasamāpatti gūḷho hoti, ‘‘phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī’’ti ābhogassa abhāvato. Phalasamāpatti sīsaṃ hotīti etthāpi vuttanayena attho veditabbo. Etena ābhogapaṭibaddhametesaṃ āgamananti dīpitanti veditabbaṃ. Jambudīpavāsino therā panātiādi aṭṭhakathāruḷhameva taṃ vacanaṃ. Antosamāpattiyanti nirodhaṃ samāpannakāle. Tisamuṭṭhānikarūpadhammeti utukammāhāravasena tisamuṭṭhānikarūpadhamme.
97 “惯行自在者”:由于远离敌对法而善修习自在的状态。“得成就者”:达到了最究竟的成就,犹如由胸中勤勉所生的亲生子。“所显发的”:令生起。“以法”:以圣道法。因为通过证得此法,他生于圣者的生,得以化生,故被称为“法生、法所化作”。“属于法财产的”:属于九种出世间法财。“取了”:即执取,指令在自己的相续中生起。其余内容容易理解。显示巴利原文
97.Ciṇṇavasitanti paṭipakkhadūribhāvena subhāvitavasībhāvaṃ. Nipphattiṃ pattoti ukkaṃsaparinipphattiṃ patto. Ure vāyāmajanitāya oraso. Pabhāvitanti uppāditaṃ. Dhammenāti ariyamaggadhammena. Tassa hi adhigamena ariyāya jātiyā jāto nibbattoti katvā, ‘‘dhammajo dhammanimmito’’ti vuccati. Dhammadāyassāti navavidhassa lokuttaradhammadāyassa. Ādiyanatoti gaṇhanato, sasantāne uppādanatoti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.
2. 六净经注释显示巴利原文
2. Chabbisodhanasuttavaṇṇanā
98 “生已尽”:由于阿拉汉已无再生,当比丘宣称自己已尽再生时,即已记说阿拉汉果。同样地,当宣称“梵行已立”——我的道梵行之住已究竟时,也是记说阿拉汉果。当宣称“所作已办”——自己已通过四道,以遍知等方式完成了对四谛的十六种义务时,也是记说阿拉汉果。当宣称“不再有此种状态”——未来无有再生,或未来无有遍知等应作之事时,也是记说阿拉汉果。因此说:“即使只说其中一句,也等于已记说了其余三句。”譬如两次捆缚即成善缚。然而,此处记说余句是以四句方式出现,故其意为:在此之外已无需再说什么了。出于内心意向而宣称已见,这称为圣者的语言。“自性”:此处的“法”字是指本然之义,如“生法、老法”等中的用法。因此,“随法”的意思是随顺于圣者状态的本性。由于圣者极为少欲,即使不显露自己的功德,但为了显示教法的出离性,以及为了激发同梵行者精进于正行,他们会在如舍利弗那样的人般涅槃之时才显露。因此说:“于般涅槃时……应作。”显示巴利原文
98.Khīṇājātīti attano jātikkhayaṃ paṭijānantena arahattaṃ byākataṃ hoti arahato tadabhāvato. Tathā vusitaṃ brahmacariyanti maggabrahmacariyavāso me pariyositoti paṭijānantenapi. Kataṃ karaṇīyanti catūhi maggehi catūsu saccesu pariññādivasena soḷasavidhassapi kiccassa attanā niṭṭhāpitabhāvaṃ paṭijānantenapi. Nāparaṃ itthattāyāti āyatiṃ punabbhavābhāvaṃ, āyatiṃ vā pariññādikaraṇīyābhāvaṃ paṭijānantenapīti āha – ‘‘ekenapi padena aññā byākatāva hotī’’ti. Dvikkhattuṃ baddhaṃ pana subaddhaṃ viyāti vuttaṃ. Idha pana aññābyākaraṇaṃ catūhi padehi āgataṃ, tasmā vattabbameva cettha natthīti adhippāyo. Cetanāya diṭṭhavāditā nāma ariyavohāro. Sabhāvoti pakatiattho hi ayaṃ dhammasaddo, ‘‘jātidhammā jarādhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.274-275) viya tasmā, anudhammoti ariyabhāvaṃ anugatā pakatīti attho. Paramappicchatāya ariyā attano guṇe anāvikarontāpi sāsanassa niyyānikabhāvapavedanatthañceva sabrahmacārīnaṃ sammāpaṭipattiyaṃ ussāhajananatthañca tādisānaṃ parinibbānasamayeyeva āvikarontīti adhippāyenāha – ‘‘parinibbutassa…pe… kātabbo’’ti.
99 「虚弱」:如同木髓般易碎、缺乏力量,即不坚实之义。「离贪」:具有坏灭的性质。「去来的性质」:具有消亡、灭去的性质。由于无常、苦、变易,且无丝毫安稳可依,故无安稳。「近取」:以作为所缘及相应俱起的方式,适当地趋近、靠近,故为近取。「取」:执取“这是我的,这是我的自我”,生起坚固的执著。「心的执持处」:成为心的欢喜安住之处,故为心的执持处。依靠那些渴爱与邪见,“心便执著”:心以耽著享乐的方式住著。此处之义为:心对于自身存在的诸法,以“这是我的,这是我的自我”而执取、住著,这些即是“执著”;同样地,心对于自身存在的诸法,那些烦恼随眠于彼,这些即是“随眠”,即渴爱与邪见。因为从无始以来,只要贪等烦恼在三界诸法中随眠,那么与之相应的诸法也以某种方式随眠于彼,故方便说为“它随眠于彼”。“以灭尽、离贪”:这是表示原因的从格,故以“由于灭尽、由于离贪”的方式,表达了原因之义。而“离贪”一词亦包含“由于灭尽”等义。这些近取等词实为相互的同义语,因为都是为了阐明烦恼的彻底断除。显示巴利原文
99.Dubbalanti pheggu viya subhejjanīyaṃ balavirahitaṃ, asāranti attho. Virāgutanti palujjanasabhāvaṃ. Vigacchanasabhāvanti vināsagamanasabhāvaṃ. Aniccadukkhavipariṇāmattā assāsalesassapi abhāvato assāsavirahitaṃ. Ārammaṇakaraṇavasena samannāgamanavasena ca yathārahaṃ upenti upagacchantīti upayā, ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti upādiyanti daḷhaggāhaṃ gaṇhantīti upādānā. Adhitiṭṭhati cetaso abhinandanabhūtāti cetaso adhiṭṭhānaṃ. Tāhīti taṇhādiṭṭhīhi. Tanti cittaṃ. Abhinivisatīti abhirativasena nivisati, ayañhettha attho – sakkāyadhammesu cittaṃ abhinivisati ‘‘etaṃ mamaṃ, eso me attā’’ti ajjhosāya tiṭṭhati etāhi abhinivesāhi, tathā sakkāyadhammesu cittaṃ anuseti etāhīti anusayā, taṇhādiṭṭhiyo. Yadaggena hi tebhūmakadhammesu rāgādayo anusenti, tadaggena taṃsahagatadhammā tattha anusentīti pariyāyena, ‘‘taṃ anusetī’’ti vuttaṃ. Khayā virāgāti hetumhi nissakkavacananti ‘‘khayena virāgenā’’ti hetumhi karaṇavasena attho vutto. Virāgenāti ca itisaddo ādi attho . Tena ‘‘nirodhenā’’ti evamādikaṃ gahitaṃ hoti. Aññamaññavevacanāneva upayādīnaṃ samucchedasseva bodhanato.
100 「依止处」:指其余三大种与所造色依此而安立,故为依止处;从无命我的意义上说,它也是界,故为依止界。「系缚」:犹如沐浴粉依靠外部的水一样,地界将其他三大种系缚在一起。「成熟」:犹如待煮的食物依靠外部的火一样,地界使其他三大种成熟。「支持」:犹如外部的风一样,地界支持其他三大种。“界”的词义已如前说。「不相触界」:指它们互不相触的状态,因为它们的特性并非对立。「了知」即获取所缘。「我、自我」:指“我是我”、“色法是我的自我”,我没有以自我的部分或有身去执取这些。即使是所依止者,也仍然称为依止者,因此说“依止地界者”。或者说,地界自身也依止于它们,故说“以一种方式而依止”。所造色虽然也可以是被依止者,但它同样也是依止者,因此并未将其排除。由于限定虚空具有分隔的作用,所以说“以不可分离的方式”。也正因为如此被分隔,一切大种与所造色都称为依止虚空界。如同所造色依他们而转起,大种色亦然;又如无色蕴依色处而转起,根据“以彼所依色为处的无色蕴”所说的道理,此处以“同样地”一词归纳此义:依止虚空界的眼等色显示巴利原文
100. Patiṭṭhāti ettha sesabhūtattayaṃ upādārūpañcāti patiṭṭhānā, nijjīvaṭṭhena dhātucāti patiṭṭhānadhātu. Nhānīyacuṇṇaṃ bāhiraudakaṃ viya sesabhūtattayaṃ ābandhatīti ābandhanaṃ. Pacanīyabhattaṃ bāhiratejo viya sesabhūtattayaṃ paripācetīti paripācanaṃ. Bāhiravāto viya sesabhūtattayaṃ vitthambhetīti vitthambhanaṃ. Dhātusaddattho vuttoyeva. Asamphuṭṭhadhātūti asamphusitabhāvo tesaṃ viparimaṭṭhatābhāvato. Vijānanaṃ ārammaṇūpaladdhi. Ahaṃ attāti ahaṃ, ‘‘rūpadhammo me attā’’ti attakoṭṭhāsena attabhāvena na upagamiṃ na gaṇhiṃ. Nissitanissitāpi nissitā eva nāmāti āha ‘‘pathavīdhātunissitāvā’’ti. Attanā vā pana tannissitāti ‘‘ekena pariyāyenā’’ti. Upādārupampi kāmaṃ nissitampi hoti. Tathāpi taṃ nissitaṃ hotiyevāti taṃ na uddhaṭaṃ. Paricchedakarattā paricchedākāsassa ‘‘avinibbhogavasenā’’ti vuttaṃ. Tena ca tathā paricchinnattā sabbampi bhūtupādārūpaṃ ākāsadhātunissitaṃ nāma. Taṃ nissāya pavattiyā upādārūpaṃ viya bhūtarūpāni, arūpakkhandhā viya ca vatthurūpāni, ‘‘taṃnissitarūpavatthukā arūpakkhandhā’’ti vuttanayena ākāsadhātunissitacakkhādirūpadhammavatthukā vedanādayo arūpakkhandhā ākāsadhātunissitā nāmāti imamatthaṃ tathā-saddena upasaṃharati. Idhāpīti ākāsadhātunissitapadepi, na pathavīdhātunissitapadādīsu eva. Rūpārūpanti sabbampi rūpārūpaṃ gahitameva hoti, aggahitaṃ natthi. Sahajātā…pe… nissitanti idaṃ nippariyāyasiddhaṃ nissayattaṃ gahetvā vuttaṃ. Heṭṭhā vuttanayena pariyāyasiddhe nissayatte gayhamāne – ‘‘pacchājātapaccayoti pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.11) vacanato sabbaṃ catusamuṭṭhānikarūpaṃ, ‘‘viññāṇadhātunissita’’nti vattabbaṃ. Tathā anantaraviññāṇadhātupaccayā pavattanato, ‘‘viññāṇadhātunissita’’nti vattabbaṃ.
101 「色」:指它被破坏,当经历颜色等变化时,显现出它已进入内心的状态,这一意义在眼门所呈现的色处上,可无余地获得,而非在未呈现于眼前者上获得。然而,即使是未呈现于眼前者,其作为眼识所认知的性质,也依然可获得,因为它并未超越其自性。有人将色处分为两种。但长老认为,即使是未呈现于眼前的色处,其色性也不可否认,因此不同意这种二分法,并引用《阐那教诫经》为例,说:“在后面的《阐那教诫经》中,你们将如何处理呢?”因为在那部经中,有“阐那贤友,眼、眼识、眼识所认知的法”这样的说法,而在此处,并不能理解为“眼识所认知”这一词只摄取了眼门所呈现的色处,而未摄取未呈现于眼前者,因为经文是在无差别地阐明:对于色处本身,不应有渴爱、我慢、邪见的执取。因此长老说“这一点是找不到依据的”。「唯色」:即唯指色处本身。如果这样,那么“眼识所认知的法”这一句应如何理解呢?于是他说:“然而,与眼识相应的……”等等。意思是:与眼识一起被认知的法,即通过意识,将眼识作为“无常”等观察对象,与眼识一起被认知的那些与眼识相应之法。「渴显示巴利原文
101. Ruppati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpanti ayamattho cakkhudvāre āpāthagate rūpāyatane nippariyāyato labbhati, na āpāthamanāgate. Cakkhuviññāṇaviññātabbabhāvo pana āpāthamanāgatepi tasmiṃ labbhateva taṃsabhāvānativatthanato. Rūpāyatanaṃ dvidhā vibhajitvā. Thero pana āpāthaṃ anāgatassāpi rūpāyatanassa rūpabhāvaṃ na sakkā paṭikkhipitunti dvidhākaraṇaṃ nānujānanto channovādaṃ nidasseti, ‘‘upari channovāde kinti karissathā’’ti. Tattha hi ‘‘cakkhuṃ, āvuso channa, cakkhuviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme’’ti (ma. ni. 3.391) āgataṃ, na cettha cakkhudvāre āpāthaṃ āgatameva rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbapadena gahitaṃ, na āpāthaṃ anāgatanti sakkā viññātuṃ aviseseneva rūpāyatanena taṇhāmānadiṭṭhigāhābhāvassa jotitattā. Tenāha ‘‘na yidaṃ labbhatī’’ti. Rūpamevāti rūpāyatanameva. Yadi evaṃ ‘‘cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesū’’ti padaṃ kathaṃ netabbanti āha – ‘‘cakkhuviññāṇasampayuttā panā’’tiādi. Cakkhuviññāṇena saddhiṃ viññātabbesūti yena manoviññāṇena cakkhuviññāṇaṃ aniccantiādinā cakkhuviññāṇena saddhiṃ tena viññātabbesu taṃsampayuttadhammesūti attho. Taṇhāchandoti tassanasabhāvo chando, na kattukamyatā chandoyevāti taṇhāchando. Rajjanavasenāti vatthaṃ viya raṅgajātaṃ cittassa anurañjanavasena. Abhinandanavasenāti ārammaṇe abhiramitvā nandanavasena. Sappītikataṇhā hi nandīti vuccati. Taṇhāyanavasena taṇhā.
102 「我慢」:即指‘我是更优胜的’等(《法集论》1121, 1239;《分别论》832, 866;《相应部》4.108;《大义释》21, 178)那样的我执造作。而依于它执取‘这是我的’,则称为「我所执」。所说的‘我慢’,正是此意。当第四禅被开示、一切世间神通被宣说时,有人怀此意趣:‘下面应先说两种明’,便问:‘为何不说宿命通与天眼通而直接说了呢?’另一位则为了显示此处一切场合皆以出世间法之问为优先,因此第三明才以‘当他这样入定……’等而被讲述,故说:‘比丘们不问世间法。’这部经被称为「一答经」,正是因为它就第三明而出现。为了显示它依圣法也有其名称,在说了‘它也名为六清净’之后,为了显示那些法之间的差别,才说‘在这里’等。‘清净’:指通过针对那种诘问的净化方式而得到清净。‘合为一’:因为在经典原文中它们是一次性被汇总在一起的,所以把它们视作一个部分。如果是这样,那为何称为六清净呢?他回答:‘连同四食。’那么,在此如何把握四食呢?有些人先说:‘应依照前文“说‘善哉’之后,欢喜、随喜,再进……’显示巴利原文
102.Ahaṅkāroti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā (dha. sa. 1121, 1239; vibha. 832, 866; saṃ. ni. 4.108; mahāni. 21, 178) ahaṃkaraṇaṃ. Yena hi mamaṃ karoti, etaṃ mamaṅkāro. Svevāti ‘‘ahaṅkāro’’ti vuttamāno. Evaṃ catutthajjhāne niddiṭṭhe sabbāsu lokiyābhiññāsu vuccamānāsu heṭṭhā vijjādvayaṃ vattabbanti adhippāyena, ‘‘pubbenivāsaṃ dibbacakkhuñca avatvā kasmā vutta’’nti āha? Itaro idha sabbavāresupi lokuttaradhammapucchā adhikatā tasmā ‘‘so evaṃ samāhite’’tiādinā tatiyā vijjā kathitāti dassento, ‘‘bhikkhū lokiyadhammaṃ na pucchantī’’tiādimāha. Ekavissajjitasuttaṃ nāmetaṃ tatiyavijjāya eva āgatattā. Ariyadhammavasenapissa samaññā atthevāti dassento, ‘‘chabbisodhanantipissa nāma’’nti vatvā tesu dhammesu bhedaṃ dassetuṃ, ‘‘ettha hī’’tiādi vuttaṃ. Visuddhāti tassā codanāya sodhanavasena visodhitā. Ekameva katvāti ekavāravaseneva pāḷiyaṃ ekajjhaṃ āgatattā ekameva koṭṭhāsaṃ katvā. Yadi evaṃ kathaṃ vā chabbisodhanatāti āha – ‘‘catūhi āhārehi saddhi’’nti kathaṃ panettha cattāro āhārā gahetabbāti? Keci tāva āhu – ‘‘sādhūti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uttari pañho pucchitabbo’’ti heṭṭhā āgatena nayena āhāravāro āharitvā vattabboti. ‘‘Bahiddhā sabbanimittesū’’ti ettha āhārānampi saṅgahitattā āhārā atthato āgatā evāti aññe. Apare pana rūpakkhandhaggahaṇena kabaḷīkāro āhāro , saṅkhārakkhandhaggahaṇena phassāhāro, manosañcetanāhāraggahaṇena viññāṇāhāro sarūpatopi gahitoti vadanti.
在显示了这部「六清净」经的名称符合其内涵之后,为了也显示未来比丘们应如何以类似的回答方式去修行,于是开始说‘然而这些’等。‘依毗奈耶解说方式’:指依据《毗奈耶》解说中所提出的理由,或者说是遵循《毗奈耶》中所阐述的解说次第。显示巴利原文
‘‘Chabbisodhana’’nti imassa suttassa samaññāya anvatthataṃ dassetvā āyatimpi tādisena byākaraṇena bhikkhūnaṃ paṭipattimpi dassanatthaṃ, ‘‘ime panā’’tiādi āraddhaṃ. Vinayaniddesapariyāyenāti vinayaniddese āgatena kāraṇena. Vinaye vā āgataniddesānukkamena.
「证得」:因为是所应证达之法,故称为证得,在此指询问关于禅那等成就的证得。因此才说‘禅那、解脱等’。‘问方便’:指询问证得这些成就的方法。‘云何’:意思是‘以何种方式、遵循何种仪轨’。显示巴利原文
Adhigantabbato adhigamo, jhānādiadhigamapucchā. Tenāha – ‘‘jhānavimokkhādīsū’’tiādi. Upāyapucchāti adhigamopāyapucchā. Kintīti kena pakārena vidhināti attho.
“你已获得哪些法?”这一句,是显示进一步辨明而追问的方式:因为先前只是笼统地问“你证得了什么”,并未具体辨别那是禅那等哪一类殊胜成就,所以现在再来加以辨明而追问。“因此”:正因为应当依如上所说的诸种方式来清净对证得的宣说,所以这么说。“仅以此”:意思是,不应仅仅凭这么一点口头宣称便予以尊敬认可,因为有些人的宣称可能并不真实。这就好比一块看似真金的假金,必须通过砥砺、加热、切割等手段检验,才能确认其真伪;同样地,对宣称的验证,也应当将对方的宣称放在上述六个方面当中去考验,以求清净地验证。“解脱等”中的“等”字,涵盖了定、等至、智见、道的修习以及果的证得。显示巴利原文
Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti idaṃ pana pubbe ‘‘kiṃ te adhigata’’nti aniddhāritabhedā jhānādivisesā pucchitāti idāni tesaṃ niddhāretvā pucchanākāradassanaṃ. Tasmāti yasmā yathāvuttehi ākārehi adhigamabyākaraṇaṃ sodhetabbaṃ, tasmā. Ettāvatāvāti ettakena byākaraṇamatteneva na sakkāro kātabbo. Byākaraṇañhi ekaccassa ayāthāvatopi hoti, yathā nāma jātarūpapatirūpaṃ jātarūpaṃ viya khāyatīti jātarūpaṃ nighaṃsanatāpanachedanehi sodhetabbaṃ evamevaṃ imesu idāneva vuttesu chasu ṭhānesu pakkhipitvā sodhanatthaṃ vattabbo vimokkhādīsūti ādi-saddena samādhi-samāpatti-ñāṇadassana-maggabhāvanā-phalasacchikiriyā saṅgaṇhāti.
“明了”:由于所证得的殊胜境界不会忘失,故说明瞭。后面各问中的“明了”,也同样依循这一道理。“善学、善问者”:指在持诵、道迹和注释方面都善巧纯熟的人。“来临之道”:由哪一条行道而证得圣道,那条前行的行道就是“来临之道”。“应清净”:意思是“是清净的还是不清净的”,应以这样的审察方式来使之清净,故说应清净。“不清净”:由于在各个方面都存在放逸的行道,故称不清净。“应除去”:指应除去自己所宣称的。“是清净的”,这样说过之后,为了显示清净的情形,所以接着说了“长时”等语句。“显现”:此处应将“如果”一词带进来理解,即:如果那位比丘以那样的行道而显现出来,这便是其中的关联。由于长时间镇伏了烦恼,他的行道便与漏尽者的行道相似。显示巴利原文
Pākaṭo hoti adhigatavisesassa satisammosābhāvato. Sesapucchāsupi ‘‘pākaṭo hotī’’ti pade eseva nayo. Uggahaparipucchākusalāti sajjhāyamaggasaṃvaṇṇanāsu nipuṇā. Yāya paṭipadāya yassa ariyamaggo āgacchati, sā pubbabhāgapaṭipatti āgamanapaṭipadā. Sodhetabbāti suddhā udāhu asuddhāti vicāraṇavasena sodhetabbā. Na sujjhatīti tattha tattha pamādapaṭipattibhāvato. Apanetabbo attano paṭiññāya. ‘‘Sujjhatī’’ti vatvā sujjhanākāraṃ dassetuṃ, ‘‘dīgharatta’’ntiādi vuttaṃ. Paññāyatīti ettha ‘‘yadī’’ti padaṃ ānetvā yadi so bhikkhu tāya paṭipadāya yadi paññāyatīti sambandho. Khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti dīgharattaṃ vikkhambhitakilesattā.
“河口”:即河流汇入大海之处。“如挤压般”:犹如将枣核等放入钵中,通过挤压取其精华。其余内容容易理解。显示巴利原文
Nadiyā samuddaṃ pakkhandanaṭṭhānaṃ nadīmukhadvāraṃ. Maddamānoti badarasāḷavaṃ sarasaṃ patte pakkhitto hutvā maddamāno. Sesaṃ suviññeyyameva.
《善士法经》注疏显示巴利原文
3. Sappurisadhammasuttavaṇṇanā
105 「善士法」:能成就善士品格的法。然而,由于这确是善士们世代相承的法,所以称“是善士们的法”。对「非善士法」也应如此理解。如此,以应当精勤修习的善士法为首,安立总纲之后,世尊便以不依顺序的方式开示:“诸位比丘,何等为非善士法?”等等。然而,在此开示中,为显示带譬喻的理由,而说“犹如……”等语。以此,先有应舍弃的,而后方有应获取的获取——这名为如理行道。因此,导师以不依顺序的方式被彰显,正是为了阐明“善士法应当成就”这一意义。同样,于他处也说:“不亲近愚者,应亲近智者”。因为,这二重族姓正是被无余地宣说为“高种姓”。的确,处于最后有的菩萨们,恰恰是于彼处结生的。“那”:即指那位如理而行的比丘。“以此作为中介”:意为“以此作为原因”。因为有智慧的人所恭敬的是行道,而非出身高贵。“大族”:即出自广大的家族,指历代绵延不绝的家族体系。显示巴利原文
105.Sappurisadhammanti sappurisabhāvakaraṃ dhammaṃ. So pana yasmā sappurisānaṃ paveṇiko dhammo hoti. Tasmā āha – ‘‘sappurisānaṃ dhamma’’nti, esa nayo asappurisadhammanti etthāpi. Evaṃ padhānaṃ anuṭṭhātabbañca sappurisadhammaṃ ādiṃ katvā mātikaṃ ṭhapetvā ayathānupubbiyā niddisanto ‘‘katamo ca, bhikkhave, asappurisadhammo’’tiādimāha. Tathā pana niddisanto udāharaṇapubbakaṃ hetuṃ dassetuṃ, ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tena icchitabbapariccāgapubbakaṃ gahetabbaggahaṇaṃ nāma ñāyapaṭipatti, tasmā sappurisadhammā sampādetabbāti dīpento satthā ayathānupubbiyā niddhārīyatīti imamatthaṃ dasseti. Tathā aññatthāpi ‘‘asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā’’ti. Etadeva hi kuladvayaṃ ‘‘uccakula’’nti vuccati nippariyāyato. Tathāhi antimabhavikā bodhisattā tattheva paṭisandhiṃ gaṇhanti. Soti sāmīcippaṭipanno bhikkhu. Antaraṃ karitvāti taṃ kāraṇaṃ katvā. Paṭipadā hi viññūnaṃ pūjāya kāraṇaṃ, na uccakulīnatā. Mahākulāti vipulakulā upāditoditakulasampavattikāti attho.
106 「名声」一词,是表示眷属的用语。而「有名声者」,是指拥有超乎常人的随从,因此说为“眷属圆满”。由于他们并无主宰他人的地位,不能凌驾于他人之上,所谓自在、支配、主权等词在他们身上皆不能称说,故为“少威势者”。由此,也说他们是“少眷属者”。因为在这里,“少”这个词是表示“没有”的意思。显示巴利原文
106.Yasasaddo parivāravācako. Yasassīti ca sātisayaparivāravantatā vuccatīti āha ‘‘parivārasampanno’’ti. Ādhipateyyābhāvato paresaṃ uparinatti etesaṃ īso īsanaṃ issariyanti akkhātabbāti appesakkhā. Tenāha ‘‘appaparivārā’’ti. Abhāvattho hi idha appa-saddo.
107 “确实有九种头陀支已到来”这句话,其意如下:犹如对最上等的粪扫衣者而言,持三衣是容易做到的;同样,对最上等的常乞食者而言,次第乞食是容易做到的;对一座食者而言,用钵进食与午后不食也是容易做到的。因此,当经文中说“是粪扫衣者”等语句时,那些虽未在经中直接出现,但因容易护持而可受持的头陀支,也应视为已包含其中。因此,说“有十三种”。显示巴利原文
107.Naveva dhutaṅgāni āgatānīti ettha yathā ukkaṭṭhapaṃsukūlikassa tecīvarikatā sukarā. Evaṃ ukkaṭṭhapiṇḍapātikassa sapadānacārikatā sukarā. Ekāsanikassa ca pattapiṇḍikakhalupacchābhattikatā sukarā evāti – ‘‘paṃsukūliko hotī’’tiādivacaneneva pāḷiyā anāgatānampi āgatabhāvo veditabbo pariharaṇasukaratāya tesampi samādānasambhavato. Tenāha ‘‘terasa hontī’’ti.
108 「由彼所成者」:凡夫由欲爱等渴爱所生,故称由彼所成者。回归凡俗本性,他们的那种状态称为「由彼所成性」。对此加以遮止,故称「非由彼所成性」,即无渴爱的状态。「同样以此作为原因」:即于初禅中,亦以断除渴爱为因。「从心中生起」:依「非由彼所成性」的同义语,成就了与渴爱相对之法。「不思量」:因种种思量已被圣道彻底断除,故于任何境界——诸如欲有等范畴,无论借助何物,如象、马、田、宅,或钵衣、精舍、僧房等,他皆于补特伽罗不起思量。其余部分容易理解。显示巴利原文
108. Kāmataṇhādikāya tāya taṇhāya nibbattāti tammayā, puthujjanā, pakatibhāvūpagamanena tesaṃ bhāvo tammayatā, tappaṭikkhepato atammayatā, nittaṇhatā. Taṃyeva kāraṇaṃ katvāti paṭhamajjhānepi taṇhāpahānaṃyeva kāraṇaṃ katvā. Citte uppādetvāti atammayatāpariyāyena vutte taṇhāya paṭipakkhadhamme sampādetvā. Na maññatīti maññanānaṃ ariyamaggena sabbaso samucchinnattā kismiñci okāse kāmabhavādike kenaci vatthunā hatthiassakhettavatthādinā pattacīvaravihārapariveṇādinā ca puggalaṃ na maññati. Sesaṃ suviññeyyameva.
4. 《应亲近与不应亲近经》注疏显示巴利原文
4. Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā
109 「相互的」意即此与彼。因此说:「应亲近那个,应亲近这个」等。「以七句」:即用七种言辞来阐明。所谓「句」,是能令人正确理解所欲表达意义的语句。至于舍利弗长老获得开许的缘由,应依《法嗣经》所说之理来理解。显示巴利原文
109.Aññamaññanti aññaṃ aññaṃ. Tenāha ‘‘aññaṃ sevitabba’’ntiādi. Sattahi padehīti sattahi vākyehi. Pajjati etena yathādhippeto atthoti padaṃ, vākyaṃ. Sāriputtattherassa okāsakaraṇaṃ dhammadāyāde (ma. ni. 1.31) vuttanayena veditabbaṃ.
113 「见之获得」:因见依缘之力而得,故称见之获得。「想之获得」亦同此理。邪见与正见……此处未被执取,因为已达业道程度的邪见与正见,是依意行的性质而被执取的。若是如此,为何在「心生品」中不见有执取呢?诚然,邪见的个别形态是可被认知的;然而于心识生起之刹那,不论世间心或出世间心,皆未将业道部分单独抽离出来。显示巴利原文
113. Diṭṭhiyeva paccayavasena paṭiladdhatāya diṭṭhipaṭilābho. Saññāpaṭilābhepi eseva nayo. Micchādiṭṭhisammādiṭṭhiyo…pe… na gahitā kammapathappattānaṃ tesaṃ manosamācārabhāvena gahitattā. Yadi evaṃ kasmā diṭṭhi cittuppādavāre na gahitāti? Kāmaṃ micchādiṭṭhiyā avayavibhāvo labbhati, tathāpi cittuppādakkhaṇe lokiyalokuttaracittuppādesu kammapathakoṭṭhāso na uddhaṭo.
115 在“欲想等”这一表述中,以「等」字,不仅像通常那样包含了嗔恨想与害想,同样地,第一个「等」字也包含了无贪欲想、无嗔想、无害想,因为经文中“与无贪欲共俱之想”等文句都已包含在内。显示巴利原文
115.Kāmasaññādīnanti ettha ādi-saddena yathā byāpādavihiṃsāsaññā saṅgahitā, evaṃ anabhijjhāabyāpādaavihiṃsāsaññā saṅgahitā paṭhamena ādisaddena ‘‘anabhijjhāsahagatāya saññāyā’’tiādipāṭhassa saṅgahitattā.
117 对于渴望欲有等存在没有尽头、却又希望它有个尽头的人而言,他所面对的各种“有”其实是没有尽头的。依人而划分,有四种情况,因此说“凡夫也……”等。所谓不善法增长,是指对不致力于断除它们的人而言;由此,善法便退减。因此,他由烦恼所带来的苦与果报所带来的苦,而再生出纯然是苦的「有身」。已断除下分结、有能力再生于净居天的‘不来者’,怎么还会……增长呢?为了回应这一质疑,便说“不来者也……”等。说他再生出唯有苦的有身,是为了说明:即使是不来者,在他那里也还存在着可以发生的“不善增长与善退减”这种可能性,所以他会产生伴有苦迫的有身。同样地,也应依据可能出现的“不善退减与善增长”来看待:即使是处于最后有的凡夫,也能够产生没有苦迫的有身,因此才说“凡夫也……”等。此时只是不善法在减少,善法并不减少,因为他安住在菩提分法之中。即便在那里,也只是「观」让他执取一个胎,而不是让他执取继续轮转的胎,因为他是最后有者,他的内心倾向已系属于出离轮转,并且智慧也达到了圆熟的阶段。显示巴利原文
117. Ti kāmabhavādīnaṃ apariyosānāya pariyosānaṃ icchatopi tādisassa bhavānaṃ apariyosānameva hoti . Cattāro honti puggalavasena. Tenāha ‘‘puthujjanopi hī’’tiādi. Akusalā dhammā vaḍḍhantīti tesaṃ pahānāya appaṭipajjamānassāti adhippāyo, tato eva kusalā dhammā parihāyanti. Tenassa kilesadukkhena vipākadukkhena ca sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti. Orambhāgiyasaṃyojanāni pahāya suddhāvāsesu nibbattanāraho anāgāmī kathaṃ…pe… abhivaḍḍhantīti āha ‘‘anāgāmīpī’’tiādi. Sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti, yāya labbhamānaakusalābhivuddhiṃ kusalaparihāniñca gahetvā anāgāminopi sabyābajjhaattabhāvābhinibbattanaṃ vuttaṃ. Evaṃ yathālabbhamānaṃ akusalaparihāniṃ kusalābhivuddhiñca gahetvā puthujjanassapi antimabhavikassa abyābajjhaattabhāvābhinibbattanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘puthujjanopī’’tiādi. Akusalameva hāyati,na kusalaṃ tassa buddhipakkhe ṭhitattā. Tatthāpi vipassanameva gabbhaṃ gaṇhāpeti, na vaṭṭagabbhaṃ antimabhavikatāya vivaṭṭūpanissitattā ajjhāsayassa, ñāṇassa ca pākagamanato.
119 ‘某些人’(Ekaccassa)是属格,在‘喜’(abhinandati)等句子中,应依据主格来转换理解,在‘厌逆’(nibbindati)等句子中也是如此。‘即使学习了’(Uggaṇhitvāpi)中的‘pi’字,是隐含其中而被指出的。对于那些不了解世尊所说义理的人,他们固然长时与真实的利益和安乐相背离;然而,为了指责那种‘即使了解义理的人,也不是所有人都能长时获得利益安乐’这种非一向的说法,便说了‘即使如此存在……’等。另一方则指出:一切了解的人确实都能长时获得利益与安乐,因此用‘无结生’(appaṭisandhikā)等句子来驳斥这种非一向的说法。其余内容很容易理解。显示巴利原文
119.Ekaccassāti sāmivacanaṃ ‘‘abhinandatī’’tiādīsu paccattavasena pariṇāmetabbaṃ, tathā ‘‘nibbindatī’’tiādīsupi. Uggaṇhitvāpīti pi-saddo luttaniddiṭṭho. Bhagavato bhāsitassa atthaṃ ajānantā tāva dīgharattaṃ hitasukhato paribāhirā hontu jānantānampi sabbesaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotīti anekaṃsikataṃ codento ‘‘evaṃ santepī’’tiādimāha. Itaro sabbesampi dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotiyevāti, ‘‘appaṭisandhikā’’tiādinā anekaṃsikataṃ pariharati. Sesaṃ suviññeyyameva.
5. 《多界经》注疏显示巴利原文
5. Bahudhātukasuttavaṇṇanā
124 「怖畏」(Bhayanti)指心的动摇,故称为「心之怖畏」(cittutrāso)。「灾祸」(Upaddavo)即障碍。由于它具有令心散乱的作用,所以说为「不一境之相」(anekaggatākāro)。「迫恼」(Upasaggo)即附着。由于没有对治,因缺乏对治而受困扰、无力作为的人便会陷入沉没,据此说为「处处粘着之相」(tattha tattha lagganākāro)。当约定的日子,被哄来的人们没有来时,为了不让他们出门,便在门口放了火。显示巴利原文
124.Bhayanti (a. ni. ṭī. 2.3.1) cittasaṃsappatāti āha ‘‘cittutrāso’’ti. Upaddavoti antarāyo. Tassa pana vikkhepakāraṇattā vuttaṃ ‘‘anekaggatākāro’’ti. Upasaggoti upasajjanaṃ. Tato appatīkāravighātāpatti yasmā patīkārābhāvena vihaññamānassa kiñci kātuṃ asamatthassa osīdanakāraṇaṃ, tasmā vuttaṃ – ‘‘tattha tattha lagganākāro’’ti. Vañcetvā āgantuṃ yathāvutte divase anāgacchantesu. Bahi anikkhamanatthāya dvāre aggiṃ datvā.
「以芦草」(Naḷehi)是用芦草覆盖的简略说法:上方用芦草覆盖后,四周也以同样的木制覆盖方式加以覆盖。以此类推,也涵盖了以草覆盖的情形,以及其余构件为木制的情况。「寡妇之子」(Vidhavāputte)是未调伏者的表征。因为他们没有父亲,未受训导,没有约束,常做不应做之事。显示巴利原文
Naḷehīti naḷacchannasaṅkhepena upari chādetvā tehiyeva dārukacchadananiyāmena paritopi chāditā. Eseva nayoti iminā tiṇehi channataṃ, sesasambhārānaṃ rukkhamayatañca atidisati. Vidhavāputteti adantabhāvopalakkhaṇaṃ. Te hi nippitikā avinītā asaṃyatā akiccakārino honti.
「未达顶端便结束」——世尊为何这样做呢?正是为了彰显阿难长老善于提问,同时也为了让在场聚集的比丘们通过说法而得明了。据说,他们无法了知略说的义理,如同进入了黑暗。借由提问的脉络,他们将会掌握并了知。显示巴利原文
Matthakaṃ apāpetvāva niṭṭhāpitāti kasmā bhagavā evamakāsīti? Ānandattherassa pucchākosalladīpanatthameva, tattha nisinnānaṃ sannipatitabhikkhūnaṃ desanāya jānanatthañca. Te kira saṅkhepato vuttamatthaṃ ajānantā andhakāraṃ paviṭṭhā viya ṭhitā. Pucchānusandhivasena pariggayha jānissantīti.
125 即仅阐释了色的把握,并未说及其他。今从中简择诸谛,为显示四谛业处,故说‘一切……’等。所谓‘成为五蕴’:十一又半界为色蕴,七又半界依次为受等四个非色蕴。如是,十八界即成为五蕴。此五蕴,爱除外,即为苦谛。‘不转起’即不转起之相。‘灭之了知’是以智慧表示道的作用,因圣道以正见为先导。由于阐明了思择的范围及成就,便已说至顶点。以‘了知、看见’一语,说明如实知见。此如实知见又有世间与出世间两种,为显示此二,故说:‘连同观,道已说。’显示巴利原文
125.Rūpapariggahova kathito, na aññaṃ kiñcīti attho. Idāni tato saccāni niddhāretvā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassetuṃ, ‘‘sabbāpī’’tiādi vuttaṃ. Pañcakkhandhā hontīti addhekādasa dhātuyo rūpakkhandho, addhaṭṭhamā dhātuyo yathārahaṃ vedanādayo cattāro arūpino khandhāti evaṃ aṭṭhārasa dhātuyo pañcakkhandhā honti. Pañcapi khandhā taṇhāvajjā dukkhasaccaṃ. Appavattīti appavattinimittaṃ. Nirodhapajānanāti paññāsīsena maggakiccamāha. Sammādiṭṭhipamukho hi ariyamaggo. Matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti sammasanassa bhūmiyā nipphattiyā ca kathitattā. Jānāti passatīti iminā ñāṇadassanaṃ kathitaṃ taṃ pana lokiyaṃ lokuttaranti duvidhanti tadubhayampi dassento āha – ‘‘saha vipassanāya maggo vutto’’ti.
‘至此……’——长老领会‘pi’字之义,认为导师欲以另一种方式开示界善巧,故问:‘然而,尊者,可能吗?’世尊便以地界等阐明界善巧。其中,为说明‘地界等’这一教导的由来,而说:‘地界……说’等。这些也就是最初的六界。说‘应从识界取出而填满’后,为显示如何取出诸色界、遮止诘难,便说‘识界……’等。此处虽在开示方式中已提及身识界的所缘——触界与地界等,但身界仍需取出;为显示统一的取出方法,故说‘此方法适用于一切处’。依‘前与后’而说意界时,应取后分义上的唯作意界,方才合适。意界难道不与意识界相混杂吗?它乃是独立的界。诚然,在十八界的教示中如此,但在心分别论的六识身教示中,它被包含于意识身内。对此,应依《清净道论大疏》所述之理来理解。或者,‘前与后’即前导与后随之义。说‘意界’时,应取异熟意界,因其为前导;其后生起的唯作意识界,非在意界之后生起,唯作意界之后亦不生起意识界。显示巴利原文
Ettāvatāpi khoti pi-saddaggahaṇena aññena pariyāyena satthā dhātukosallaṃ desetukāmoti thero , ‘‘siyā pana, bhante’’ti pucchatīti bhagavā pathavīdhātuādivasenapi dhātukosallaṃ vibhāveti. Tattha pathavīdhātuādisaddena desanākāraṇaṃ vibhāvento, ‘‘pathavīdhātu…pe… vuttā’’ti āha. Tāpi hi ādito cha dhātuyo. ‘‘Viññāṇadhātutonīharitvā pūretabbā’’ti vatvā kathaṃ rūpadhātuyo nīharīyantīti codanaṃ sandhāya taṃ nayaṃ dassetuṃ, ‘‘viññāṇadhātū’’tiādi vuttaṃ. Kāmañcettha kāyaviññāṇadhātuyā ārammaṇaṃ phoṭṭhabbadhātupathavīdhātu ādivasena desanāruḷameva, kāyadhātu pana nīharitabbāti ekaṃsameva nīharaṇavidhiṃ dassento, ‘‘esa nayo sabbatthā’’ti āha. Purimapacchimavasena manodhātūti pacchimabhāgavasena kiriyāmanodhātu gahetabbā tassānurūpabhāvato. Nanu cettha manodhātu nāmāyaṃ manoviññāṇadhātuyā asaṃsaṭṭhā, visuṃyeva cesā dhātūti? Saccametaṃ aṭṭhārasadhātudesanāya, cittavibhattiniddese chaviññāṇakāyadesanāyaṃ pana sā manoviññāṇakāyasaṅgahitāvāti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ taṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.517) vuttanayena veditabbaṃ. Atha vā purimapacchimavasenāti purecarānucaravasena. Manodhātūti vipākamanodhātu gahetabbā purecaraṇato, parato uppajjanakiriyāmanoviññāṇadhātuyā anantaraṃ manodhātuyā, kiriyāmanodhātuyā anantaraṃ manoviññāṇadhātuyā anuppajjanato ca.
诸法的教导,其实唯为显示无众生、无命,故导师开示界论。虽也可在自性执持等其他意义上如此说,但此处的这一意义最为首要,因此说‘此理适用于一切处’。‘以有对立者’,即依有相对而说:乐与苦相对,苦与乐相对,喜与忧亦然。正如乐等现行显著,舍则不显著;同样,贪等现行显著,痴则不显著,故说‘因为不明显’。身识界已包含在内,因它们不相离。其余喜界等中,亦因不相离而被包含,因为喜等若无有意界则不能生起。从舍界取出:眼识界等四种识界,以及作为其依处和所缘的眼界等八种色界、意界、与舍俱的意识界、与舍俱的法界——如此共十五界应从舍界取出。喜界等四界则包含于法界之内。如是,从乐界取出身识界及其依处、所缘——身界、触界的方法,前已显示,故说‘从舍界取出后应当充填’。显示巴利原文
Dhammānaṃ yāvadeva nissattanijjīvavibhāvanatthāya satthu dhātudesanāti aññesu sabhāvadhāraṇādiatthesu labbhamānesupi ayamettha attho padhānoti āha – ‘‘esanayo sabbatthā’’ti. Sappaṭipakkhavasenāti sappaṭibhāgavasena sukhaṃ dukkhena sappaṭibhāgaṃ, dukkhaṃ sukhena, evaṃ somanassadomanassāti. Yathā sukhādīnaṃyeva samudācāro vibhūto, na upekkhāya, evaṃ rāgādīnaṃyeva samudācāro vibhūto, na mohassa, tena vuttaṃ ‘‘avibhūtabhāvenā’’ti. Kāyaviññāṇadhātu pariggahitāva hoti tadavinābhāvato. Sesāsu somanassadhātuādīsu, pariggahitāva hoti avinābhāvato eva. Na hi somanassādayo manodhātuyā vinā vattanti. Upekkhādhātuto nīharitvāti ettha cakkhuviññāṇadhātuādayo catasso viññāṇadhātuyo tāsaṃ vatthārammaṇabhūtā cakkhudhātuādayo cāti aṭṭha rūpadhātuyo, manodhātu, upekkhāsahagatā manoviññāṇadhātu, upekkhāsahagatā eva dhammadhātūti evaṃ pannarasa dhātuyo upekkhādhātuto nīharitabbā. Somanassadhātuādayo pana catasso dhātuyo dhammadhātuantogadhā , evaṃ sukhadhātuto kāyaviññāṇadhātuyā tassā vatthārammaṇabhūtānaṃ kāyadhātuphoṭṭhabbadhātūnañca nīharaṇā heṭṭhā dassitanayāti, ‘‘upekkhādhātuto nīharitvā pūretabbā’’icceva vuttaṃ.
欲寻等在此处以欲界等的同义语表述,故说:“欲界等的含义,应按欲寻等中已说的方法,了知为二种寻。”彼处所说为:“欲寻是与欲相应的寻,嗔恚寻是与嗔恚相应的寻,害寻是与害相应的寻。出离寻是与出离相应的寻,可运行到初禅为止。无嗔寻是与无嗔相应的寻,从慈心修习的前分开始,可运行到初禅为止。无害寻是与无害相应的寻,从悲心修习的前分开始,可运行到初禅为止。”为显示此义理在阿毗达摩中有详细说明,故说“在阿毗达摩中”等。“从欲界取出”:在此,“欲”一词含摄色界等六界,以及以它们为所缘的七种识界;其中,前五种识界即眼界等五界,合为十八界,而出离界等则摄在法界之中。显示巴利原文
Kāmavitakkādayo idha kāmadhātuādipariyāyena vuttāti ‘‘kāmadhātuādīnaṃ dvedhāvitakke kāmavitakkādīsu vuttanayena attho veditabbo’’ti āha. Tattha hi ‘‘kāmavitakkoti kāmapaṭisaṃyutto vitakko, byāpādavitakkoti byāpādapaṭisaṃyutto vitakko, vihiṃsāvitakkoti vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko, nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko nekkhammavitakko, so yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati. Abyāpādapaṭisaṃyutto vitakko abyāpādavitakko, so mettāpubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko avihiṃsāvitakko, so karuṇāya pubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ panattho abhidhamme vitthārato āgato evāti dassetuṃ, ‘‘abhidhamme’’tiādi vuttaṃ. Kāmadhātuto nīharitvāti ettha kāmaggahaṇena gahitā rūpadhātuādayo cha, taṃvisayā sattaviññāṇadhātuyo, tattha pañcannaṃ viññāṇadhātūnaṃ cakkhudhātuādayo pañcāti aṭṭhārasa. Nekkhammadhātuādayo pana dhammadhātuantogadhā eva.
“欲界”是指欲爱的对象法,故经中说:“五欲界蕴即是欲界。”同样,“色界”是指色爱的对象法,“无色界”是指无色爱的对象法,故经中说“四无色界蕴”等。这里的“欲”是“欲爱”省略后词而来的简称;同样,“色”和“无色”也是“色爱”和“无色爱”省略后词的简称。由于它们在哪里作为所缘而活动,便成为欲界等,故应了知:所谓欲界蕴等,实质上就是欲爱等。由“等”字,此处包含了“上至他化自在天为止,这些是其活动范围”等文句(《分别论》1020)。说“这些是其活动范围”,是着眼于无间地狱到他化自在天之间那个被限定的区域,作为欲爱的对象状态而说;至于它成为对象的处所性,则应从爱倾向于彼来理解。其余两句(色界、无色界)也是同理。因为欲界诸法具足圆满的十八界,故说“从欲界取出后应当充填”。而色界、无色界法仅是意识界与法界的一部分而已。显示巴利原文
Kāmataṇhāya visayabhūtā dhammā kāmadhātūti āha – ‘‘pañca kāmāvacarakkhandhā kāmadhātū’’ti. Tathā rūpataṇhāya visayabhūtā dhammā rūpadhātu, arūpataṇhāya visayabhūtā dhammā arūpadhātūti āha – ‘‘cattāro arūpāvacarakkhandhā’’tiādi. Kāmataṇhā kāmo uttarapadalopena, evaṃ rūpārūpataṇhā rūpārūpaṃ. Ārammaṇakaraṇavasena tā yattha avacaranti, te kāmāvacarādayoti evaṃ kāmāvacarakkhandhādīnaṃ kāmataṇhādibhāvo veditabbo. Ādinā nayenāti etena ‘‘uparito paranimmitavasavattideve antokaritvā etthāvacarā’’tiādipāḷiṃ (vibha. 1020) saṅgaṇhāti. Etthāvacarāti avīciparanimmitaparicchinnokāsāya kāmataṇhāya visayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, tadokāsatā ca taṇhāya tanninnattā veditabbā. Sesapadadvayepi eseva nayo. Paripuṇṇaaṭṭhārasadhātukattā kāmāvacaradhammānaṃ ‘‘kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā’’ti vuttaṃ. Manoviññāṇadhātudhammadhātu ekadesamattameva hi rūpārūpāvacaradhammāti.
“和合在一起”(samāgantvā),即聚集之意。凡是作为自己结果之因的诸缘法,对于生起那个结果来说,就好似聚集在一起一样;因为若条件不完整,那个结果便不会生起。从有为界取出后应当充填,是因为无为界属于法界的一部分。显示巴利原文
Samāgantvāti sahitā hutvā. Yattakañhi paccayadhammā attano phalassa kāraṇaṃ, tattha tannibbattane samāgatā viya hoti vekalle tadanibbattanato. Saṅkhatadhātuto nīharitvā pūretabbā asaṅkhatāya dhātuyā dhammadhātuekadesabhāvato.
126 当它如此转起时,便会生起对“我”的执取——基于这类意图,针对自我、围绕自我而转起的,称为“内”;存在于其中、属于其范畴的,即是“内处”。在内处之外的,则为“外处”。处论与缘起论,应按《清净道论》所说之理予以了知,此处不再详述。显示巴利原文
126. Evaṃ pavattamānā mayaṃ attāti gahaṇaṃ gamissāmāti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikicca uddissa pavattā ajjhattā, tesu bhavā tappariyāpannattāti ajjhattikāni. Tato bahibhūtāni bāhirāni. Āyatanakathā paṭiccasamuppādakathā ca visuddhimagge (visuddhi. 2.510, 570, 571) vuttanayeneva veditabbāti na vitthāritā.
127 不存在或不可能的情形,名为“非处”;“无机会”也是同理。那正是归结其意义的语句:“此事不存在”。因此说“以此二者”等。“yaṃ”在原因义上作主格,因即是缘,故说“yaṃ即那个因”。此处以最胜的表述指出见成就,故说“具足道见”。然而,此义从何而得?从相状。相状即是遮止执著为常。说“于四地诸行”,是就第四地诸行成为圣弟子的境界而言的,并非说圣弟子会对它们生起常执。后文还将说:“然而第四地诸行……”等。为了以有余分的有为行与造作之行摄尽无余分的有为行,故说“于有为行中”。至于出世间的行,其遮止的原因下文自会说明。此原因不存在,因为已经断除桥梁。由于慧的光焰炽盛,即能摧破烦恼的慧力特别增上。那些行极其甚深,故难见到。不善法不会成为他们的所缘,这是依本论体系而言。对于尚未破除颠倒的有情,善法也不会成为他们的所缘。显示巴利原文
127. Avijjamānaṃ ṭhānaṃ aṭṭhānaṃ (a. ni. ṭī. 1.1.268; vibha. mūlaṭī. 809), natthi ṭhānanti vā aṭṭhānaṃ. Anavakāsoti ettha eseva nayo. Tadatthanigamanameva hi ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacananti. Tenāha ‘‘ubhayenapī’’tiādi. Yanti kāraṇe paccattavacanaṃ, hetuattho ca kāraṇatthoti āha – ‘‘yanti yena kāraṇenā’’ti. Ukkaṭṭhaniddesena ettha diṭṭhisampatti veditabbāti vuttaṃ ‘‘maggadiṭṭhiyā sampanno’’ti. Kuto panāyamattho labbhatīti? Liṅgato. Liṅgañhetaṃ, yadidaṃ niccato upagamanapaṭikkhepo. Catubhūmakesūti idaṃ catutthabhūmakasaṅkhārānaṃ ariyasāvakassa visayabhāvūpagamanato vuttaṃ; na pana te ārabbha niccato upagamanasabbhāvato. Vakkhati ca ‘‘catutthabhūmakasaṅkhārā panā’’tiādinā. Abhisaṅkhatasaṅkhāraabhisaṅkharaṇakasaṅkhārānaṃ sappadesattā nippadesasaṅkhāraggahaṇatthaṃ ‘‘saṅkhatasaṅkhāresū’’ti vuttaṃ. Lokuttarasaṅkhārānaṃ pana nivattane kāraṇaṃ sayameva vakkhati. Etaṃ kāraṇaṃ natthi setughātattā. Tejussadattāti saṃkilesavidhamanatejassa adhikabhāvato. Tathā hi te gambhīrabhāvena duddasā. Akusalānaṃ ārammaṇaṃ na hontīti idaṃ pakaraṇavasena vuttaṃ. Appahīnavipallāsānaṃ sattānaṃ kusaladhammānampi te ārammaṇaṃ na honti.
于非乐处颠倒执以为“乐”,此处正是以此为执乐的所依。为显此意,故说“一向……为说”。以我见为力,是指主要的见。由于见,涅槃非其境界,此义前已明,故云“摄入遍等施设”等。“限定”,即对诸行的限定,也就是将诸行加以区限的执取。为表明此限定仅对执常等者方得成立,故说“于一切处”等。“于一切处”即于常等一切处。此中,“凡夫”一词里的“hi”是表因之词。何以故?凡夫于凡夫位,以执常等方式执取诸行;而当彼证圣道时,便能以无常等方式执取、如实了知,从而解开彼执、舍弃彼见。因此,有执取处即有舍弃,故而第四地诸行在此不被“行”字所摄。此为义理。显示巴利原文
Asukhe ‘‘sukha’’nti vipallāso ca idha sukhato upagamanassa ṭhānanti adhippetanti dassento, ‘‘ekanta…pe… vutta’’nti. Attadiṭṭhivasenāti padhānadiṭṭhimāha . Diṭṭhiyā nibbānassa avisayabhāvo heṭṭhā vutto evāti ‘‘kasiṇādipaṇṇattisaṅgahattha’’nti vuttaṃ. Paricchedoti saṅkhārānaṃ paricchedo saṅkhārānaṃ paricchijjagahaṇaṃ. Svāyaṃ yesaṃ niccādito upagamanaṃ bhavati tesaṃyeva vasena kātabboti dassento ‘‘sabbavāresū’’tiādimāha. Sabbavāresūti niccādisabbavāresu. Puthujjano hīti hi-saddo hetuattho. Yasmā yaṃ yaṃ saṅkhāraṃ niccādivasena puthujjanakāle upagacchati, taṃ taṃ ariyamaggādhigamena aniccādivasena gaṇhanto yāthāvato jānanto taṃ gāhaṃ taṃ diṭṭhiṃ viniveṭheti vissajjeti. Tasmā yattha gāho tattha vissajjanāti catutthabhūmakasaṅkhārā idha saṅkhāraggahaṇena na gayhatīti attho.
128 由于与子女的关系而被称为父母,世间中也有因领养、称誉等而安立“儿子”之名的情况,但这只是假名施设。为了显示依真实成立的关系,此处说“亲生母方为母,亲生父方为父”。同样地,因为这里所指是无间业,所以说“所指的只是生于人界的诸漏尽者阿拉汉”。由于指出圣弟子不可能夺取母亲等的生命,便有人以为这等于成立了“圣弟子会夺取其他生命”这一义理,于是问道:“那么,圣弟子会夺取其他生命吗?”答:“诸比丘!这是非处、无机会,一位具见者不可能故意夺取生命。”因此说“这也是非处”。故而说“即使……”等。这是为了显示信力的含义,即说明他具备了信力。由于依圣道证得的信力,圣弟子决不会造作那样重的罪。显示巴利原文
128. Puttasambandhena mātāpitusamaññā, dattakittimādivasenapi puttavohāro loke dissati, so ca kho pariyāyato nippariyāyasiddhaṃ taṃ dassetuṃ, ‘‘janikā va mātā janako pitā’’ti vuttaṃ. Tathā ānantariyakammassa adhippetattā ‘‘manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto’’ti vuttaṃ. ‘‘Aṭṭhānameta’’ntiādinā mātuādīnaṃyeva jīvitā voropane ariyasāvakassa abhabbabhāvadassanato tadaññaṃ ariyasāvako jīvitā voropetīti idaṃ atthato āpannamevāti maññamāno vadati – ‘‘kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyā’’ti ? ‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacanato, ‘‘etampi aṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘sacepi hī’’tiādi. Baladīpanatthanti saddhādibalasamannāgamadīpanatthaṃ. Ariyamaggenāgatasaddhādibalavasena hi ariyasāvako tādisaṃ sāvajjaṃ na karoti.
“以五种因”这句话,是将达成目的的诸因及其前分因,就因性的共通而总括为五种来说的,并非指所有五种能够同时运作。“以行相”即“以因”。“以宣告”即通过适当的宣告。所谓适用于造成分裂的宣告,是指在造成分裂时,对应当被分裂的比丘们,通过自语的宣告令他们知道。所以说“诸比丘!你们……”等。在对方耳根处现起语的分裂,是为了显示:“公开宣说分裂事称为‘宣告’;其中,以秘密方式将自己的主张告知对方,称为‘告示’。”显示巴利原文
Pañcahi kāraṇehīti idaṃ atthanipphādakāni tesaṃ pubbabhāgiyāni ca kāraṇāni kāraṇabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ, na pana sabbesaṃ pañcannaṃ sahayogakkhamato. Ākārehīti kāraṇehi. Anussāvanenāti anurūpaṃ sāvanena. Bhedassa anurūpaṃ yathā bhedo hoti, evaṃ bhinditabbānaṃ bhikkhūnaṃ attano vacanassa sāvanena viññāpanena. Tenāha ‘‘nanu tumhe’’tiādi. Kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvāti etena ‘‘pākaṭaṃ katvā bhedakaravatthudīpanaṃ vohāro, tattha attano nicchitamatthaṃ rahassavasena viññāpanaṃ anussāvana’’nti dasseti.
业本身就是“提示”或“标准”,由此成立僧团分裂,故说“业即提示或标准”,其余的则是它的前分因。因此说“告示”等。在此“告示”中,死殁无间所得的果报称为“无间”;与此无间果相关联的业,因其能产生无间果,故有作无间业之性,又因其以无间果为目的,故称为“无间业”。那些业本身,即被称作“无间业”。显示巴利原文
Kammameva uddeso vā pamāṇanti tehi saṅghabhedasiddhito vuttaṃ, itare pana tesaṃ pubbabhāgabhūtā. Tenāha ‘‘vohārā’’tiādi. Tatthāti vohāre. Cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare niyuttāni tannibbattanena anantarakaraṇasīlāni, anantarappayojanāni cāti ānantariyāni, tāni eva ‘‘ānantariyakammānī’’ti vuttāni.
从业的角度而言:即“此为重业、无间业,此为类似无间业”,如是依业的类别加以判别。从门的角度而言:即依身门等门加以判别。从劫住的角度而言:即“此业有持续一劫的果报,此业无持续一劫的果报”,如是依果报是否持续一劫加以判别。从果报的角度而言:即“此业于此中成熟,此业不于此中成熟”,依成熟与否加以判别。从共通与不共通等的角度而言:即依在家者与出家者共通及不共通等角度加以判别;此中“等”字,亦包含从感受等角度的判别。显示巴利原文
Kammatoti ‘‘evaṃ ānantariyakammaṃ hoti, evaṃ anantariyakammasadisa’’nti evaṃ kammavibhāgato. Dvāratoti kāyādidvārato. Kappaṭṭhitiyatoti ‘‘idaṃ kappaṭṭhitikavipākaṃ, idaṃ na kappaṭṭhitikavipāka’’nti evaṃ kappaṭṭhitiyavibhāgato. Pākāti ‘‘idamettha vipaccati, idaṃ na vipaccatī’’ti vipaccanavibhāgato. Sādhāraṇādīhīti gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāsādhāraṇato, ādi-saddena vedanādivibhāgato ca.
正是因为唯有人趣之身,方能使善法成就锐利、明净与雄健之势——正如三位菩萨成就三菩提时那样——同样,不善法也唯在人趣之身,方能成就其锐利、明净与雄健之势,故说“唯有人趣之身”。至于普通凡夫善法所获之殊胜,当依《天宫事注疏》中所说之理而了知。再者,如所说之理:加害同类者业更为重,加害异类者业则非如此,故经文说“母或父是具人身者”。即使历经性别转变,由彼同一业所生之结生相续流与命根相续流,亦同一无异而非其他,故说“乃至性别转换”。于阿拉汉,其理亦复如是。至于“其果报”等说明,是为了成立该业的无间性;而在此处,亦可能有四句分别之情形。其中第一句业已指出,为明示其余诸句并无混淆,故说“然而,若有人……”等。虽于彼中并无混淆,其业却更为沉重,如同类似无间业一般可畏,是以论中说:“它犹如无间业,紧逼而立。”此问答之兴,乃因智者之所期许而引发的研讨。显示巴利原文
Yasmā manussattabhāve ṭhitasseva ca kusaladhammānaṃ tikkhavisadasūrabhāvāpatti, yathā taṃ tiṇṇampi bodhisattānaṃ bodhittayanibbattiyaṃ, evaṃ manussabhāve ṭhitasseva akusaladhammānampi tikkhavisadasūrabhāvāpattīti āha ‘‘manussabhūtassevā’’ti. Pākatikamanussānampi ca kusaladhammānaṃ visesappatti vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ (vi. va. aṭṭha. 3) vuttanayena veditabbā. Yathā vutto ca attho samānajātiyassa vikopane kammaṃ garutaraṃ, na tathā vijātiyassāti vuttaṃ – ‘‘manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā’’ti. Liṅge parivatte ca so eva ekakammanibbatto bhavaṅgappabandho, jīvitindriyappabandho ca, na aññoti āha ‘‘api parivattaliṅga’’nti. Arahantepi eseva nayo. Tassa vipākantiādi kammassa ānantariyabhāvasamatthanaṃ, catukoṭikañcettha sambhavati. Tattha paṭhamā koṭi dassitā, itarāsu visaṅketaṃ dassetuṃ, ‘‘yo panā’’tiādi vuttaṃ. Yadipi tattha visaṅketo, kammaṃ pana garutaraṃ ānantariyasadisaṃ bhāyitabbanti āha – ‘‘ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhatī’’ti. Ayaṃ pañhoti ñāpanicchānibbattā kathā.
唯有以杀害的意图,侵害了构成无间业的对象,方才“触犯无间业”。若无构成无间业的对象,则不会“触犯无间业”。于一切情况中,当知先前那无量无边的决意思,以及以命根为所缘的杀心,才是判定无间业或非无间业的标准。与会遇相关的四句,应配合具足成就的情况来理解与运用。显示巴利原文
Ānantariyaṃ phusati maraṇādhippāyeneva ānantariyavatthuno vikopitattā. Ānantariyaṃ na phusati ānantariyavatthuabhāvato. Sabbattha hi purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ, vadhakacittaṃ pana tadārammaṇaṃ jīvitindriyañca ānantariyanānantariyabhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Saṅgāmacatukkaṃ sampattavasena yojetabbaṃ.
“以同样的加行”,即是以同样的手段。因为确实杀害了阿拉汉,所以说“即是杀阿拉汉”。“只有对凡夫的供养”才成立:这是因为,杀心生起时,虽然也以当下的命根为所缘,但它是通过切断相续的方式而以命根为所缘的;而布施的思心所却并非如此。此思心所只以应当施舍的物品为所缘,纯粹是施舍的行为;所谓布施,就是令该物品成为他人所有。因此,谁的东西转归他人所有,就是对那个人给予了供养。显示巴利原文
Tenevāti teneva payogena. Arahantaghāto hotiyeva arahato māritattā. Puthujjanasseva dinnaṃ hotīti yasmā yathā vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi pabandhavicchedavasena ca jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattati, na evaṃ cāgacetanā, sā hi cajitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti, aññasantakabhāvakaraṇañca tassa cajanaṃ, tasmā yassa taṃ santakaṃ kataṃ. Tasseva dinnaṃ hotīti.
“血色相等”,是指由于受到打击、扰乱而积聚起来的血液。“更大”,是指更为严重。“如同侍奉身体”,意思是如同侍奉导师的色身一样。显示巴利原文
Lohitaṃ samo saratīti abhighātena pakuppamānaṃ sañcitaṃ hoti. Mahantataranti garutaraṃ. Sarīrapaṭijaggane viyāti satthurūpakāyapaṭijaggane viya.
“未和合时”,是为了说明“和合”的状态。“且发生分裂”,是指僧团发生分裂。“以其想而认为可行”,意思是心中怀着“做这样的事不会导致僧团分裂”的想法。对于“在不足九人的团体中这样做”,也应与下文连接来理解;其中“同样地”一词引出的结论是“这不是无间业”,而非“这不是发生分裂”。因为,只有以最低限度九人众为基础,才可能发生僧团分裂。说正法的一方没有过失,因为他们如法地坚住于正法。僧团分裂的前兆,即是僧团内部的争议。显示巴利原文
Asannipatiteti idaṃ sāmaggiyadīpanaṃ. Bhedo ca hotīti saṅghassa bhedo hoti. Vaṭṭatīti saññāyāti īdisakaraṇaṃ saṅghassa bhedāya na hotīti saññāya. Navato ūnaparisāyaṃ karontassa tathāti yojetabbaṃ, tathāti iminā ‘‘na ānantariyakammanti’’ imaṃ ākaḍḍhati, na pana ‘‘bhedo hotī’’ti idaṃ. Heṭṭhimantena hi navannameva vasena saṅghabhedo. Dhammavādino anavajjā yathādhammaṃ avaṭṭhānato. Saṅghabhedassa pubbabhāgo saṅgharāji.
“唯以身门遍满”,是指这些业应被理解为纯属身业的范畴。显示巴利原文
Kāyadvārameva pūrenti kāyakammabhāveneva lakkhitabbato.
“如果世界在住立期间……乃至……会得到解脱”这段话,与《劫住论》所说不尽相符。因为《劫住论》中说:“‘堕地狱者’这部经,是就那些将一劫寿命分成八十份,而仅仅住立其中一份时间的有情,依寿量之劫的含义而说的。”但如果将“只有在劫灭时”理解为“只有在寿量之劫灭尽时”,在意义上便没有矛盾了。此外,此处所说“如果住立”等语,也如同“那将只会灭去”等表述一样,是基于一种不真实的假设而作说明。实际上,造业者只是在地狱中受苦一日,此后由于“劫”已不复存在,“寿量之劫”自然也不存在;因此两者并不矛盾,应当如此理解其中的义理关联。“其余的”,指除破僧伽之外的其他无间业。显示巴利原文
‘‘Saṇṭhahante hi…pe… muccatī’’ti idaṃ kappaṭṭhakathāya na sameti. Tathā hi kappaṭṭhakathāyaṃ (kathā. aṭṭha. 654-657) vuttaṃ – ‘‘āpāyikoti idaṃ suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya, taṃ āyukappaṃ sandhāya vutta’’nti. Kappavināseyevāti pana āyukappavināseyevāti atthe sati natthi virodho. Ettha ca saṇṭhahanteti idampi ‘‘svevavinassissatī’’ti viya abhūtaparikappavasena vuttaṃ. Ekadivasameva niraye paccati tato paraṃ kappābhāve āyukappassapi abhāvatoti avirodhato atthayojanā daṭṭhabbā. Sesānīti saṅghabhedato aññāni ānantariyakammāni.
如果这些业被说成是“无记业……乃至……被计入数中”,那么它们如何能有“无间性”呢?因为它们在死没之后并不立刻给予果报。如果说,它们只是在给予果报时才称为“无间”,那么其果报时间即是死没无间,而非其他时候;这样,其决定性的确立,是基于果报时间的决定,而非基于果报给予的决定。若如此,则其他具有决定果报时间的业,如顺后受业和现法受业,也应具有决定性了。因此,犹如异熟法虽因条件不具等而未成熟,依其本性仍为异熟法;同样,强大的无间业即使其中一部分已经给予了果报,那些尚未成熟的无间业,也依其决定给予果报的本性与无间性而存在。所以应当如此理解:因其自性即为决定给予果报,故具有决定性与无间性。并且必须承认:由于没有其他更强大的无间业,这些业必会在死没之后立即给予果报,因此其无间本性与决定本性必然会现起。显示巴利原文
Ahosikammaṃ…pe… saṅkhyaṃ gacchanti, evaṃ sati kathaṃ nesaṃ ānantariyatā cutianantaraṃ vipākadānābhāvato. Atha sati phaladāne cutianantaro eva etesaṃ phalakālo, na aññoti phalakālaniyamena niyatatā nicchitā, na phaladānaniyamena, evampi niyataphalakālānaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ diṭṭhadhammavedanīyānañca niyatatā āpajjeyya. Tasmā vipākadhammadhammānaṃ paccayantaravikalatādīhi avipaccamānānampi attano sabhāvena vipākadhammatā viya balavatā ānantariyena vipāke dinne avipaccamānānampi ānantariyānaṃ phaladāne niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavattīti attano sabhāvena phaladānaniyameneva niyatatā ānantariyatā ca veditabbā. Avassañca ānantariyasabhāvā tato eva niyatasabhāvā ca tesaṃ pavattīti sampaṭicchitabbametaṃ aññassa balavato ānantariyassa abhāve cutianantaraṃ ekantena phaladānato.
若问:如此,当其他业不给予果报时,那些顺后受业不也会在死没之后必定立即给予果报,从而以决定性和无间性而转起吗?实则不然。因为顺后受业的果报可被不同种类的心愿或障碍业所阻止,所以并非在死没后必定立刻给果。而无间业则不同。如同初禅的果报不会被二禅等不同种类的果报所障碍,一切无间业的果报唯在阿鼻地狱,且不被心愿所阻——不像持戒者希望投生下界,其心愿可阻止投生上界的业果;因为无间业的果报即使不情愿也必堕入阿鼻地狱,并且没有任何业能障碍无间业。因此,唯有无间业具有在死没后必定立即产生果报的本性而现起。再者,若造下多项无间业,由于它们本性决定产生果报、不容有停止成熟的特性,故从本性上即是决定的。在这些本性相同的业中,当其中一业给予果报时,其余诸业由于它们所应作的事已由该业完成,便不会再生起第二个、第三个结生。这并非因无力而退转,所以无间业的本性不会失去;但在它们之间仍有轻重的差别。在破僧的业中显示巴利原文
Nanu evaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ aññasmiṃ vipākadāyake asati cutianantaramekantena phaladānato niyatasabhāvā anantariyasabhāvā ca pavatti āpajjatīti? Nāpajjati. Asamānajātikena cetopaṇidhivasena upaghātakena ca nivattetabbavipākattā anantare ekantaphaladāyakattābhāvā. Na pana ānantariyakānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ dutiyajjhānādīni viya asamānajātikaṃ phalanivattakaṃ atthi sabbānantariyānaṃ avīciphalattā. Na ca heṭṭhūpapattiṃ icchato sīlavato cetopaṇidhi viya uparūpapattijanakakammaphalaṃ ānantariyaphalaṃ nivattetuṃ samattho cetopaṇidhi atthi anicchantasseva avīcipātanato, na ca ānantariyopaghātakaṃ kiñci kammaṃ atthi, tasmā tesaṃyeva anantare ekantavipākajanakasabhāvā pavattīti. Anekāni ca ānantariyāni katāni ekanteneva vipāke niyatasabhāvattā uparatāvipaccanasabhāvāsaṅkattā nicchitāni sabhāvato niyatāneva. Tesu pana samānasabhāvesu ekena vipāke dinne itarāni attanā kātabbakiccassa teneva katattā na dutiyaṃ tatiyaṃ vā paṭisandhiṃ karonti. Na samatthatāvighātattāti natthi tesaṃ ānantariyakatā nivatti; garutarabhāvo pana tesu labbhatevāti saṅghabhedassa siyā garutarabhāvoti, ‘‘yena…pe… vipaccatī’’ti āha. Ekassa pana aññāni upatthambhakāni hontīti daṭṭhabbāni. Paṭisandhivasena vipaccatīti vacanena itaresaṃ pavattivipākadāyitā anuññātā viya dissati. No vā tathā sīlavatīti yathā pitā sīlavā, tathā sīlavatī no vā hotīti yojanā. Sace mātā sīlavatī, mātughāto paṭisandhivasena vipaccatīti yojanā.
“Pakatatta”指未被举罪者。“Samānasaṃvāsaka”指未犯波罗夷者。“Samānasīmāya”指共住同一界内者。显示巴利原文
Pakatattoti anukkhitto. Samānasaṃvāsakoti apārājiko. Samānasīmāyanti ekasīmāyaṃ.
“不能作师事”:指诸如教诫等师长应行之事,他都不能行,由此背弃了世尊。“其他外道师”则指其他的师长。显示巴利原文
Satthukiccaṃ kātuṃ asamatthoti yaṃ satthārā kātabbakiccaṃ anusāsanādi, taṃ kātuṃ asamatthoti bhagavantaṃ paccakkhāya. Aññaṃ titthakaranti aññaṃ satthāraṃ.
129 在《增支部注》对“种姓”等的解说中,通过安排,以诸天来临等因缘而生起的轮围,与这一轮围同等安稳、数量为一万之处,即是“诞生领域”;以如来威力自然能发号施令之处,即是“命令领域”;作为所缘之处,即是“境界领域”。“十千世界”指环绕此世而住立的一万个世界。应知,唯有这样的数量成为诞生领域,这是由法性所决定的。有人说:“这是以摄受为因。”也有人说:“一切佛陀的诞生领域都是此量,而且只有居住于中的诸天才能证法。”此处举出入母胎等六个时分,仅是举例,因为在大誓愿等时分也能获得震动。所谓“命令领域”,是指同一成劫与坏劫之处。命令能起作用,是由于该处的诸天以顶受命,而这仅仅是依靠佛陀的威力,并非依靠意欲;若依于意欲,则如“或随其所欲”所说,命令还能到达更远的地方。显示巴利原文
129. Abhijātiādisu (a. ni. ṭī. 1.1.277) pakappanena devatūpasaṅkamanādinā jātacakkavāḷena samānayogakkhemaṃ dasasahassaparimāṇaṃ ṭhānaṃ jātikhettaṃ, saraseneva āṇāpavattiṭṭhānaṃ āṇākhettaṃ, visayabhūtaṃ ṭhānaṃ visayakhettaṃ. Dasasahassī lokadhātūti imāya lokadhātuyā saddhiṃ imaṃ lokadhātuṃ parivāretvā ṭhitā dasasahassī lokadhātu. Tattakānaṃyeva jātikhettabhāvo dhammatāvasena veditabbo. ‘‘Pariggahavasenā’’ti keci. ‘‘Sabbesampi buddhānaṃ tattakaṃ eva jātikhettaṃ tannivāsīnaṃyeva ca devatānaṃ dhammābhisamayo’’ti ca vadanti. Mātukucchiokkamanakālādīnaṃ channaṃ eva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ mahābhinīhārādikālepi tassa pakampanassa labbhamānato. Āṇākhettaṃ nāma yaṃ ekajjhaṃ saṃvaṭṭati ca vivaṭṭati ca. Āṇā vattati āṇāya tannivāsīnaṃ devatānaṃ sirasā sampaṭicchanena, tañca kho kevalaṃ buddhānaṃ ānubhāveneva, na adhippāyavasena, adhippāyavasena pana ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vacanato tato parampi āṇā pavatteyya.
“不出现”的意思是:世尊曾住于此世界,说“我没有老师,也没有与我相等的人”等;法将舍利弗被问道:“舍利弗尊者,现在还有其他沙门或婆罗门与世尊是等同的正自觉者吗?”他回答说:“尊者,若我这样被问,我会说没有。”为了说明理由,他举出“这是不可能的,绝无机会,在一世界中会有两位阿拉汉、正自觉者”的经文。如此,把这个世界——作为佛陀刹土——除外,而说在其他地方不会出现,这就是意旨所在。显示巴利原文
Na uppajjantīti pana atthīti, ‘‘na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjatī’’tiādiṃ (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 4.5.11) imissaṃ lokadhātuyaṃ ṭhatvā vadantena bhagavatā, ‘‘kiṃ panāvuso sāriputta, atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyanti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, noti vadeyya’’nti (dī. ni. 3.161), vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ, ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā’’ti imaṃ suttaṃ (dī. ni. 3.161; mi. pa. 5.1.1) dassentena dhammasenāpatinā ca buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo.
“Ekato”意为“一起”、“在同一时间”。那么,那个时间是如何限定的呢?为了说明“从最后有的结生开始,直至界般涅槃为止”,所以说了“在那里”等。“从入胎时开始”是逆序的说法;“从般涅槃开始”是指从无余涅槃界的般涅槃开始。“在这中间”是指菩萨最后有的结生与界般涅槃这两者之间。显示巴利原文
Ekatoti saha, ekasmiṃ kāleti attho. So pana kālo kathaṃ paricchinnoti carimabhave paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya yāva dhātuparinibbānāti dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Nisinnakālato paṭṭhāyāti paṭilomakkamena vadati. Parinibbānato paṭṭhāyāti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānato paṭṭhāya. Etthantareti carimabhave bodhisattassa paṭisandhiggahaṇaṃ dhātuparinibbānanti etesaṃ antare.
另一佛陀的出现并非受到阻碍。为说明其中的缘由,所以说“有三种”等。正因行道隐没,教法衰微,后来的佛陀出现才得到机会。所谓“行道”,即能引生证悟的前行道。在表明“教理为量”之后,为了说明这个意义,遂举菩萨为例,说“犹如”等——这应理解为将那教理视为低劣。因为这是显示能导向出离的法尚安住时,以此例说明不能导向出离的法。显示巴利原文
Aññassa buddhassa uppatti na nivāritā, tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tīṇi hī’’tiādi vuttaṃ. Paṭipattiantaradhānena hi sāsanassa osakkitattā aparassa buddhassa uppatti laddhāvasarā hoti. Paṭipadāti paṭivedhāvahā pubbabhāgapaṭipadā. ‘‘Pariyatti pamāṇa’’nti vatvā tamatthaṃ bodhisattaṃ nidassanaṃ katvā dassetuṃ, ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ tayidaṃ hīnaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Niyyānikadhammassa ṭhitiñhi dassento aniyyānikadhammaṃ nidasseti.
“本母消失”:所谓“本母”,是指以“凡是比丘”等开头的那一系列学处条文。当本母消失时,教法仍安住于称为缘起略说的巴帝摩卡诵中,以及出家、具足戒的作法中——这便是它的意思。或者,只要巴帝摩卡还被持守着,出家与具足戒便存在;若是如此,这两者都包含在巴帝摩卡之内,若没有这两者,巴帝摩卡也就不存在了。因此,这三者是教法安住的原因,所以说“当巴帝摩卡、出家、具足戒住立时,教法住立”。再者,因为具足戒依于巴帝摩卡,而出家又依于具足戒,所以当巴帝摩卡成就时,出家与具足戒也就成就了,教法便随之住立。从最后一位通达者之后,通达的教法便消失了;从最后一位持戒者之后,修行的教法也消失了,这就称为已坏灭。“衰退”是将最后通达者的通达和最后持戒者的戒两者的破坏合在一起说,从此以后,教法便称为已坏灭。显示巴利原文
Mātikāya antarahitāyāti, ‘‘yo pana bhikkhū’’tiādinayappattā sikkhāpadapāḷi mātikā, tāya antarahitāya nidānuddesasaṅkhāte pātimokkhuddese pabbajjāyupasampadākammesu ca sāsanaṃ tiṭṭhatīti attho. Atha vā pātimokkhe dharanteyeva pabbajjā upasampadā ca, evaṃ sati tadubhayaṃ pātimokkhe antogadhaṃ tadubhayābhāve pātimokkhābhāvato, tasmā tayidaṃ tayaṃ sāsanassa ṭhitihetūti āha – ‘‘pātimokkhapabbajjāupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhatī’’ti. Yasmā vā upasampadādhīnaṃ pātimokkhaṃ, upasampadā ca pabbajjādhīnā, tasmā pātimokkhe siddhe, siddhāsu pabbajjāupasampadāsu ca sāsanaṃ tiṭṭhati. Pacchimapaṭivedhato hi paraṃ paṭivedhasāsanaṃ, pacchimasīlato ca paraṃ paṭipattisāsanaṃ vinaṭṭhaṃ nāma hoti. Osakkitaṃ nāmāti pacchimakapaṭivedhasīlabhedadvayaṃ ekato katvā tato paraṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti attho.
因此,虽然说了“教理是教法安住的标准”,但教理是以修行为因的,如果没有修行,教理便无安立之处。所以,为了指出修行消失是教法衰退的特殊原因,并且说明这种教法衰退以界般涅槃为终点,才说“有三种般涅槃”。显示巴利原文
Tena kāmaṃ ‘‘sāsanaṭṭhitiyā pariyatti pamāṇa’’nti vuttaṃ, pariyatti pana paṭipattihetukāti paṭipattiyā asati appatiṭṭhā hoti, tasmā paṭipattiantaradhānaṃ sāsanosakkanassa visesakāraṇanti dassetvā tayidaṃ sāsanosakkanaṃ dhātuparinibbānosānanti dassetuṃ, ‘‘tīṇi parinibbānānī’’ti vuttaṃ.
“悲怜”:指悲叹与哀怜。散在赡部洲洲、他洲、天界、龙界、梵界的舍利,一时聚集于大菩提座处,放射光芒,于此火界生起,化为一团火焰——这一切,皆应知唯是世尊决意力之所成。显示巴利原文
Kāruññanti paridevanakāruññaṃ. Jambudīpe dīpantaresu devanāgabrahmalokesu ca vippakiritvā ṭhitānaṃ dhātūnaṃ mahābodhipallaṅke ekajjhaṃ sannipatanaṃ, rasmivissajjanaṃ, tattha tejodhātuyā uṭṭhānaṃ, ekajālībhāvo cāti sabbametaṃ satthu adhiṭṭhānavaseneva veditabbaṃ.
“不希奇”:若两位佛陀同时出现,便失去了稀奇性,有此过失——这便是其含义。诸佛如同裂开的黄金,彼此全然相同,因此他们的教法也唯有一味,故说“教法亦无差别”。借此亦成立不希奇性。所谓“有争论性”,则是借以显示:为避争论,两位佛陀方不同时出现。显示巴利原文
Anacchariyattāti dvīsupi uppajjamānesu acchariyattābhāvadosatoti attho. Buddhā nāma majjhe bhinnaṃ suvaṇṇaṃ viya ekasadisāti tesaṃ desanāpi ekarasā evāti āha – ‘‘desanāya ca visesābhāvato’’ti. Etenapi anacchariyattameva sādheti. Vivādabhāvatoti etena vivādābhāvatthaṃ dve ekato na uppajjantīti dasseti.
“此中”:指《弥兰陀王问经》。“承载一位佛陀”:即只承载一位佛陀。借此显示:这些佛陀的功德自有如此体性,以致此世间界无力承载第二位佛陀的功德。由殊胜缘所成就的功德法,其殊胜性极为沉重,故不能承载。所以,先说“不能承载”后,又以另一种方式说明此不能承载性,而说“当会震动”等。其中:“当会震动”指颤抖,“当会摇动”指动摇,“当会倾斜”指倾侧,“当会沉下”指沉没,“当会歪斜”指向诸方歪倒,“当会散开”指如被风吹散的谷壳般飞散,“当会消散”指毁灭,“当会崩解”指彻底坏散。若如此,便无处可住,故又说“不得其处所”。显示巴利原文
Tatthāti milindapañhe. Ekaṃ buddhaṃ dhāretīti ekabuddhadhāraṇī. Etena evaṃ sabhāvā ete buddhaguṇā, yena dutiyabuddhaguṇe dhāretuṃ asamatthā ayaṃ lokadhātūti dasseti. Paccayavisesanipphannānañhi guṇadhammānaṃ bhāriyo viseso na sakkā dhāretunti, ‘‘na dhāreyyā’’ti vatvā tameva adhāraṇaṃ pariyāyantarenapi pakāsento ‘‘caleyyā’’tiādimāha. Tattha caleyyāti paripphandeyya. Kampeyyāti pavedheyya. Nameyyāti ekapassena nameyya. Onameyyāti osīdeyya. Vinameyyāti vividhaṃ itocito ca nameyya. Vikireyyāti vātena thusamuṭṭhi viya vippakireyya. Vidhameyyāti vinasseyya. Viddhaṃseyyāti sabbaso viddhastā bhaveyya. Tathābhūtā ca katthaci na tiṭṭheyyāti āha ‘‘na ṭhānamupagaccheyyā’’ti.
此处为举譬喻,而说:“大王,譬如……”等等。其中,“平上船”:指平稳地向上行进、运行,即在水面上平稳行驶的船。“以颜色”:指形状。“以尺寸”:指高度。“以粗细”:指粗细的程度,亦即围长。显示巴利原文
Idāni tattha nidassanaṃ dassento, ‘‘yathā, mahārājā’’tiādimāha. Tattha samupādikāti samaṃ uddhaṃ pajjati pavattatīti samupādikā, udakassa upari samaṃ gāminīti attho. Vaṇṇenāti saṇṭhānena. Pamāṇenāti ārohena . Kisathūlenāti kisathūlabhāvena, pariṇāhenāti attho.
“令人满足”:指让人喜悦,生起欢喜。“变得迟钝”:因食此食而变得迟钝。“像不能弯曲的棍子一样”:由于足量进食,以致无法弯腰,犹如不能弯曲的棍子。“吃一次就会呕吐”:即使仅吞下一口食物也会呕吐。意思是仅吞一口,即会呕出。显示巴利原文
Chādentanti rocentaṃ ruciṃ uppādentaṃ. Tandīkatoti tena bhojanena tandībhūto. Anonamitadaṇḍajātoti yāvadatthaṃ bhojanena onamituṃ asakkuṇeyyatāya anonamitadaṇḍo viya jāto. Sakiṃ bhutto vameyyāti ekampi ālopaṃ ajjhoharitvā vameyyāti attho.
有人问:“由于法负担过重,大地震动。若大地是依法而安住的,又怎会因法而震动毁灭呢?”这是提问者的用意。然后长老为说明此理,说道:“世间的宝物能维持家业,并为世间所喜爱,但因其本身具有重的性质,如果负载过重,便成为车辆破损的原因,这已有目共睹。同样,法以利益、安乐等殊胜维持具足法者,且为智者所喜爱;由于法甚深、不可测量,具有重的自性,所以成为大地震动的原因。”为了显示这一点,他说:“大王,这里有两辆车……”等等。由此可知,这是对如来入母胎等时大地震动原因的一种说明。“从一辆车取宝”:意思是从一辆车中取出宝物,或指一辆车上的宝物,即从车中取出之义。显示巴利原文
Atidhammabhārena pathavī calatīti dhammena nāma pathavī tiṭṭheyya. Sā kiṃ teneva calati vinassatīti adhippāyena pucchati. Puna thero ‘‘ratanaṃ nāma loke kuṭumbaṃ sandhārentaṃ abhimatañca lokena attano garusabhāvatāya sakaṭabhaṅgassa kāraṇaṃ atibhārabhūtaṃ diṭṭhaṃ. Evaṃdhammo ca hitasukhavisesehi taṃsamaṅginaṃ dhārento abhimato ca viññūnaṃ gambhīrappameyyabhāvena garusabhāvattā atibhārabhūto pathavīcalanassa kāraṇaṃ hotī’’ti dassento, ‘‘idha, mahārāja, dve sakaṭā’’tiādimāha. Eteneva tathāgatassa mātukucchiokkamanādikāle pathavīkampanakāraṇaṃ saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Ekasakaṭato ratananti ekasmā, ekassa vā sakaṭassa ratanaṃ, tasmā sakaṭato gahetvāti attho.
“Osāritaṃ”:已发出、已说出,即已被说出的意思。“Aggo”:于一切众生中最为尊上、最高。显示巴利原文
Osāritanti uccāritaṃ, vuttanti attho. Aggoti sabbasattehi aggo.
“自性本然”(sabhāvapakatī):指基于自性、非人工造作的本性。“因大故”(kāraṇamahantatāya):意为由于大因——即那名为波罗蜜的成佛之法等大因,而成就了诸佛功德。地等是广大之物,而帝释天等也各于其领域中为独一无二;正自觉者于其领域亦然。那么,他的领域是什么?即是佛地,亦即一切所知。因此说“世尊犹如虚空,领域无边,独一存在”,以此显示在其他轮围世界中并无第二位佛陀。显示巴利原文
Sabhāvapakatīti sabhāvabhūtā akittimā pakati. Kāraṇamahantatāyāti mahantehi buddhakārakadhammehi pāramitāsaṅkhātehi kāraṇehi buddhaguṇānaṃ nibbattitoti vuttaṃ hoti. Pathaviādīni mahantāni vatthūni, mahantā ca sakkabhāvādayo attano attano visaye ekekā eva, sammāsambuddhopi mahanto attano visaye ekova, ko ca tassa visayo? Buddhabhūmi, yāvatakaṃ vā ñeyyaṃ. Evaṃ ‘‘ākāso viya anantavisayo bhagavā ekova hotī’’ti vadanto paracakkavāḷesu dutiyassa buddhassa abhāvaṃ dasseti.
“以此句”:指“在一个世间”(ekissā lokadhātuyā)这一句。由于是诞生地,故包含了十千轮围世界。“以一个轮围世界”指的是仅此一个轮围世界。如同说“唯于此轮围世界诞生”时,便应限定为:只在此轮围世界中的赡部洲洲,且唯于那里的中央地区;同样,当说到“在一个世间”时,虽意指诞生地,仍可仅以此一个轮围世界来限定。显示巴利原文
Imināvapadenāti ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti iminā eva padena. Dasacakkavāḷasahassāni gahitāni jātikhettattā. Ekacakkavāḷenevāti iminā ekacakkavāḷeneva. Yathā – ‘‘imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjantī’’ti vutte imasmimpi cakkavāḷe jambudīpeyeva, tatthapi majjhimapadese evāti paricchindituṃ vaṭṭati; evaṃ ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti jātikhette adhippetepi imināva cakkavāḷena paricchindituṃ vaṭṭati.
「为断诤论故」:即为了断除诤论的原因。若两位同时出现,便会生起诤论,此处所说的断除诤论,即令其根本不生。「于一洲中」等的譬喻显示:即便在不同的洲,也不会同时出现,何况在同一洲。「他会损减」:因他不得不只在轮围世界的局部区域活动,所以会损减。显示巴利原文
Vivādūpacchedatoti vivādūpacchedakāraṇā. Dvīsu uppannesu yo vivādo bhaveyya, tassa anuppādoyevettha vivādupacchedo. Ekasmiṃ dīpetiādinā dīpantarepi ekajjhaṃ na uppajjanti, pageva ekadīpeti dasseti. So parihāyethāti cakkavāḷassa padese eva vattitabbattā parihāyeyya.
130 「人身」:指人的状态,因为唯有此身,才堪为出家等功德成就的相应之器。「性相成就」:指男子之身。「因」:指以意与语的愿求为前提的因成就。「见师」:即当面亲见导师。「出家」:于业行论者的苦行者中出家,或于比丘中出家。「功德成就」:指神通等功德的成就。「增上」:以佛陀为目标,所作出的殊胜崇敬。「欲」:以正觉为目标,所生起的、殊胜的行善之欲。「八法合集」:即此八种法的结合。「发愿」:即以身誓愿。「成就」:即圆满达成。此为略说,广说则应依《最上义光》中《行藏注疏》的杂论部分所述方法来了知。显示巴利原文
130.Manussattanti manussabhāvo tasseva pabbajjādiguṇasampattiādīnaṃ yoggabhāvato. Liṅgasampattīti purisabhāvo. Hetūti manovacīpaṇidhānapubbikā hetusampadā. Satthāradassananti satthusammukhībhāvo. Pabbajjāti kammakiriyavādīsu tāpasesu, bhikkhūsu vā pabbajjā. Guṇasampattīti abhiññādiguṇasampadā. Adhikāroti buddhaṃ uddissa adhiko sakkāro. Chandatāti sammāsambodhiṃ uddissa sātisayo kattukamyatākusalacchando. Aṭṭhadhammasamodhānāti etesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samāyogena. Abhinīhāroti kāyapaṇidhānaṃ. Samijjhatīti nipphajjatīti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana paramatthadīpaniyā cariyāpiṭakavaṇṇanāya (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) vuttanayeneva veditabbo.
「一切行相圆满」:由于具足圆满的特征,所以具足了众生丰盛等一切行相,唯有男子之身方得如此。因为女人不可能有密藏于鞘中的阴藏相,且所谓第二性原本就比第一性低劣。因此,下一句说「因为……」等语。显示巴利原文
Sabbākāraparipūramevāti paripuṇṇalakkhaṇatāya sattussadādīhi sabbākārehi sampannameva. Na hi itthiyā kosohitavatthaguyhatā sambhavati, dutiyapakati ca nāma paṭhamapakatito nihīnā eva. Tenevāha anantaravāre ‘‘yasmā’’tiādi.
“此处男子于彼处再生”,意指于此人间,身为男子者,于彼梵天界以梵天之身化生。因此,虽无男性特征,亦显示梵天具有男子之相状。正是就此男子之相状,而说:“若男子能成就梵行(yaṃ puriso brahmattaṃ kareyyā)”。也因此说“虽同类亦……”等。若如此,女人岂不生于梵天界?为答此问,故说“梵行(brahmattaṃ)”等。显示巴利原文
Idha purisassa tattha nibbattanatoti imasmiṃ manussaloke purisabhūtassa tattha brahmaloke brahmattabhāvena nibbattanato. Tena asatipi purisaliṅge purisākārā brahmāno hontīti dasseti. Taṃyeva hi purisākāraṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘yaṃ puriso brahmattaṃ kareyyā’’ti. Tenevāha ‘‘samānepī’’tiādi. Yadi evaṃ itthiyo brahmaloke na uppajjantīti āha ‘‘brahmatta’’ntiādi.
131 “身恶行”等经文中,讲述了称为“业之定律”的道理。“具足”(samañjanaṃ),即具足者(samaṅgo);因他具有此,故称为具足者(samaṅgī),亦即具足(samannāgato)。或者,习性上具足者名为具足者。在加行阶段,有造作的具足性;依决定思,有思的具足性。或者,依思的相续而有造作的具足性;依一一思的刹那而有思的具足性。依已造作、已积累而尚未感果的业,有业具足性;当业开始感果时,依果报的转起,有果具足性。依业等现前之时,有现前具足性。“于善、不善业造作之刹那”,即造作善业与不善业的那个刹那。“如此”(tathā),以此引出善业、不善业之文句。“已集”(upacita),指所造之业具有能给予果报的力量,以如是方式造作并积累。“堪为果报”(vipākārahaṃ),堪于第二有等中感得果报。“于正生起者,现起再生之相”,即是说明:对于正在生起(往生)的有情,再生之相现前。“转动”(calati),即转变。因为当一种业使其相应之相现前时,由于缘的差异,另一业则使别的相现前,这就是显示巴利原文
131.Kāyaduccaritassātiādipāḷiyā kammaniyāmo nāma kathito. Samañjanaṃ samaṅgo, so etassa atthīti samaṅgī, samannāgato. Samañjanasīlo vā samaṅgī. Pubbabhāge āyūhanasamaṅgitā, sanniṭṭhāpakacetanāvasena cetanāsamaṅgitā. Cetanāsantativasena vā āyūhanasamaṅgitā, taṃtaṃcetanākhaṇavasena cetanāsamaṅgitā. Katūpacitassa avipakkavipākassa kammassa vasena kammasamaṅgitā, kamme pana vipaccituṃ āraddhe vipākappavattivasena vipākasamaṅgitā. Kammādīnaṃ upaṭṭhānakālavasena upaṭṭhānasamaṅgitā. Kusalākusalakammāyūhanakkhaṇeti kusalakammassa ca akusalakammassa ca samīhanakkhaṇe. Tathāti iminā kusalākusalakammapadaṃ ākaḍḍhati. Yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitaṃ. Vipākārahanti dutiyabhavādīsu vipaccanārahaṃ. Uppajjamānānaṃ upapattinimittaṃ upaṭṭhātīti yojanā. Calatīti parivattati. Ekena hi kammunā tajje nimitte upaṭṭhāpite paccayavisesavasena tato aññena kammunā aññassa nimittassa upaṭṭhānaṃ parivattanaṃ.
“狗活命者”,指以狗的方式谋生之人。“以花铺地供养”,指用花朵铺陈地面以作供养。“依造作思业具足性故”,是说由于身恶行辗转造作,其决定性思心所持续筹划这些恶行,这种筹划并未被尽业智所耗尽,并且依所累积的业而具足,故如此说。显示巴利原文
Sunakhajīvikoti sunakhehi jīvanasīlo. Talasantharaṇapūjanti bhūmitalassa pupphehi santaraṇapūjaṃ. Āyūhanacetanākammasamaṅgitāvasenāti kāyaduccaritassa aparāparaṃ āyūhanena sanniṭṭhāpakacetanāya tasseva pakappane kammakkhayakarañāṇena akhepitattā yathūpacitakammunā ca samaṅgibhāvassa vasena.
132 「如此庄严地」:即如上所说,以种种界分别等种种理路,于义理与文辞上极尽微妙甚深,而令其具有光辉。显示巴利原文
132.Evaṃ sassirikanti vuttappakārena anekadhātuvibhajanādinā nānānayavicittatāya paramanipuṇagambhīratāya ca atthato byañjanato ca sasobhaṃ katvā.
「你持此」:「此」唯是小品词。依界等而转起诸义,故称为「转起」,即教法的分类。此经开示有四个转起,或说于此经开示中有四个转起,故称「四转起」,即是法门。此法即法,又因属教法,依前所说义理而成为镜,故称「法镜」;又因具有现前之义,如诸法之镜,故亦称「法镜」。犹如以镜去除众生脸上的垢秽,依此经亦能去除修行者内心的垢秽。是故,依此经摧破烦恼,修行者由证得寂止而获胜利;故此经是为趣入不死之城所击之鼓,称为「不死鼓」。「于此所说」:即此经中所说。「无上之会遇战胜」:因为是至高无上的,故是战胜烦恼会遇的胜利;即以此而战胜。其余文句易解。显示巴利原文
Naṃ dhārehīti ettha nanti nipātamattaṃ. Dhātuādivasena parivaṭṭīyanti atthā etehīti parivaṭṭā, desanābhedā. Cattāro parivaṭṭā etassa, etasmiṃ vāti catuparivaṭṭo, dhammapariyāyo. Dhammo ca so pariyattibhāvato yathāvuttenatthena ādāsoti dhammādāso. Upaṭṭhānaṭṭhena yathādhammānaṃ ādāsotipi dhammādāso. Yathā hi ādāsena sattānaṃ mukhe maladosaharaṇaṃ, evaṃ imināpi suttena yogīnaṃ mukhe maladosaharaṇaṃ. Tasmāti yasmā iminā suttena kilese madditvā samathādhigamena yogino jayappattā; tasmā amatapurappavesane ugghosanamahābheritāya ca amatadundubhi. Idha vuttanti imasmiṃ sutte vuttaṃ. Anuttaro saṅgāmavijayoti anuttarabhāvato kilesasaṅgāmavijayo, ‘‘vijeti etenā’’ti katvā. Sesaṃ suviññeyyameva.
6. 仙吞山经的注释显示巴利原文
6. Isigilisuttavaṇṇanā
133 「依此而指示」:即「指示」,意为「名称」。依此而施设「此是某名」,或仅为如是施设,便是「施设」,也就是「名称」。故说「即前句之同义词」。「于其余诸处亦然」:即在「般度婆山」等其余三处也是如此。显示巴利原文
133. Samaññāyati etāyāti samaññā, nāmanti attho. Ayamayaṃ nāmāti paññāpenti etāya, tathāpaññāpanamattanti vā paññatti, nāmameva. Tenāha ‘‘purimapadasseva vevacana’’nti. Sesesupīti ‘‘paṇḍavassa pabbatassā’’tiādīsu tīsu vāresupi.
先交代经文的缘起,再为作义理注释,而说「据说那时」等语。「不以山为义」:并非世尊以所说诸山为真实目的或利益之所在。「仙吞之名」:即「仙吞山」这一名称的由来。「如是」:是指以此因缘,世尊观察了这则本生故事。显示巴利原文
Samuṭṭhānaṃ tāva suttassa kathetvā atthasaṃvaṇṇanaṃ kātuṃ ‘‘tadā kirā’’tiādi vuttaṃ. Na pabbatehi atthoti na bhagavato pabbatehi kathitehi attho atthi. Isigilibhāvoti isigilināmatā. Itīti iminā kāraṇena, imaṃ aṭṭhuppattiṃ avekkhantoti attho.
「于塔内」:指在塔庙的殿堂之中、塔庙的内部。「大双门」:指安装有双扇门板的高大之门。「分作二分」:是指在山的内部,如同建造厅堂一般,化现出石窟居室,将其分成两部分,那时他们便住在其中。显示巴利原文
Cetiyagabbheti cetiyaghare cetiyassa abbhantare. Yamakamahādvāranti yamakakavāṭayuttaṃ mahantaṃ dvāraṃ. Dvedhā katvāti pabbatassa abbhantare maṇḍapasaṅkhepena leṇaṃ nimminitvā dvedhā katvā tadā te tattha vasiṃsu.
为了说明诸佛住世的时间,以及他们母亲从第三生以来的来历,故而讲述「据说在过去世……」等语。「她祈愿」:据说,她有一块田地,谷物成熟时,那里出了大约五百粒像大迦兰迦花般大而悦意的炒米。她将它们收起,放在一片大莲叶上。那时,有一位独觉佛为了摄受她,正从不远处的田埂走来。她一见,心生净信,便取了一朵盛开的大莲花,将炒米放入花中,来到独觉佛跟前,以五体投地顶礼,祈愿说:「尊者,愿以此功德之力,令我获得五百位具足威德的儿子。」就在她发起此誓愿的同一刹那,恰好有五百位猎人,资具齐备,辟支菩提智也已成熟,他们以甜美的肉供养那位独觉佛,并祈愿:「愿我们成为这位妇女的儿子。」据说,因为他们过去许多生中都曾做过她的儿子,所以如此。关于「举足」等词,「举足」指每一步。此处以举足为代表,实际是指放脚。显示巴利原文
Vasitakālañca kathento tesaṃ mātuyā yāva tatiyabhavato paṭṭhāya samudāgamaṃ dassetuṃ, ‘‘atīte kirā’’tiādi vuttaṃ. Patthesīti tassā kira khettakuṭiyā vīhayo bhajjantiyā tattha mahākarañjapupphappamāṇā mahantā manoharā pañcasatamattā lājā jāyiṃsu. Sā tā gahetvā mahante paduminipatte ṭhapesi. Tasmiñca samaye eko paccekabuddho tassā anuggahatthaṃ avidūre khettapāḷiyā gacchati. Sā taṃ disvā pasannamānasā supupphitaṃ mahantaṃ ekaṃ padumaṃ gahetvā tattha lāje pakkhipitvā paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘imassa, bhante, puññassa ānubhāvena ānubhāvasampanne pañcasataputte labheyya’’nti pañca puttasatāni patthesi. Tasmiṃyeva khaṇeti yadā sā yathāvuttaṃ patthanaṃ paṭṭhapesi; tasmiṃyeva khaṇe pañcasatā migaluddakā sambhatasambhārā paripakkapaccekabodhiñāṇā tasseva paccekabuddhassa madhuramaṃsaṃ datvā, ‘‘etissā puttā bhaveyyāmā’’ti patthayiṃsu. Atītāsu anekajātīsu tassā puttabhāvena āgatattā tathā tesaṃ ahosīti vadanti. Pāduddhāreti pāduddhāre pāduddhāre. Pāduddhārasīsena cettha nikkhipanaṃ āha.
「依于胎垢」:以排出体外的胎垢为依托,以湿生的方式出生。亦有说这是以化生的方式出生者。「于坏灭上安立」:即开始修习观禅。所谓「观」,是以无常随观为先导,亦以依缘而见名色为先导;当对诸行进行简择时,见无常相之后,「凡无常者,彼即是苦;凡苦者,彼即是无我」,其余二相自然容易了知。「他们生起了辟支菩提智」:由于在二阿僧祇劫与十万大劫中,已圆满成就辟支菩提波罗蜜,智慧已然成熟,故依所述方法自行修观,达到究竟,证得了辟支菩提智。他们均诵出了同一首偈颂,故言「这是他们的记别偈」。显示巴利原文
Gabbhamalaṃ nissāyāti bahi nikkhantaṃ gabbhamalaṃ nissayaṃ katvā saṃsedajabhāvena nibbattā . Opapātikabhāvenāti keci. Khayavayaṃ paṭṭhapetvāti vipassanaṃ ārabhitvā. Vipassanāti aniccānupassanāpubbikā sappaccayanāmarūpadassanapubbikā ca, saṅkhāre sammasantassa aniccalakkhaṇe diṭṭhe, ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti sesalakkhaṇāni suviññeyyāneva honti. Paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsūti dve asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca paccekabodhipāramitāya parinipphannattā ñāṇassa paripākattā vuttanayena sayameva vipassanaṃ pavattetvā matthakaṃ pāpetvā paccekabodhiñāṇaṃ adhigacchiṃsu. Sabbepi te taṃyeva gāthaṃ abhāsiṃsūti āha – ‘‘ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosī’’ti.
「Saroruhan(湖中所生)」:指生于湖中。「Padumapalāsapattaja(莲叶丛中生者)」:与大大小小的莲叶一同生长;又,此指具大小莲叶的莲丛,彼于其中而生。「Supupphita(极盛开)」:极显著地绽放,全然盛开。「Bhamaragaṇānuciṇṇa(蜂群所萦绕)」:为蜂群适意地萦绕盘旋。「Aniccatāyupagata(归于无常)」:于刹那刹那中,以色泽变化等方式归于无常。「Viditvā(了知后)」:以观慧俱之道慧了知之后。「Eko care(应独行)」:因此,若有他人亦欲成为如我这般者,即应如是修习,独行如犀牛角。显示巴利原文
Saroruhanti sarasi jātaṃ. Padumapalāsapattajanti khuddakamahantehi kamaladalehi sahajātaṃ. Khuddakamahantakamaladalasaṅkhātāni vā padumapalāsapattāni ettha santīti padumapalāsapattaṃ, padumagacchaṃ. Tattha jātanti padumapalāsapattajaṃ. Supupphitanti suṭṭhu pupphitaṃ sammā vikasitaṃ. Bhamaragaṇānuciṇṇanti bhamaragaṇehi anukulañceva anuparibbhamitañca. Aniccatāyupagatanti khaṇe khaṇe vaṇṇabhedādivasena aniccatāya upagataṃ. Viditvāti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya jānitvā. Eko careti tasmā aññopi mādiso hotukāmo evaṃ paṭipajjitvā eko care khaggavisāṇakappoti.
135 「念之核心」「戒之核心」等:因具足这些,故于众生中成为精髓。「无苦」:以轮回之苦悉皆灭尽故,为无苦。「无渴爱」:以渴爱已彻底断尽故,为无渴爱。「毁慢者」:此为赞叹之语。显示巴利原文
135. Satisārasīlasārādisamannāgamanena sattesu sārabhūtā. Sabbaso vaṭṭadukkhassa vigatattā niddukkhā. Samucchinnataṇhatāya nittaṇhā. Mānacchidoti thutivacanaṃ.
这些独觉佛都共用同一名号:既包括圣典中出现的那些独觉佛,也包括圣典中未出现却与之同名的其他独觉佛。为使此义更为明晰,故接着说「因为这些……」等。「不个别各别宣说」:即不逐一宣说他们各自的特征。说「其他」,是因为他们有不共之处。余者易解。显示巴利原文
Etesaṃ ekanāmakāyevāti etesaṃ āgatānaṃ paccekabuddhānaṃ pāḷiyaṃ anāgatā aññe paccekabuddhā samānanāmakā eva. Vuttamevatthaṃ pākaṭīkaraṇatthaṃ ‘‘imesu hī’’tiādi vuttaṃ. Visuṃ visuṃ avatvāti paccekaṃ sarūpato avatvā. Aññe cāti asādhāraṇattā āha. Sesaṃ suviññeyyameva.
7. 大四十经注显示巴利原文
7. Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā
136 136. 「圣」:因为远离(各种)过失,所以称为圣;因此说「无过」。但是,这种无过由于是出世间的特性,因而特别殊胜,所以又说「出世间」。「正定」:指善妙、可赞赏、能导向解脱的定,所以称为正定——也就是道定。「近坐(upanisaṃ,近因)」:果依它而生起,所以是近因,也就是原因——所以说「有近因(即有因有缘)」。「资助(parikkhāra)」:意思是围绕,所以是资具——因此说「有资具(即有眷属)」。显示巴利原文
136. Dosehi ārakāti ariyaṃ. Tenāha ‘‘niddosa’’nti. Sā pana niddosatā lokuttarabhāvena savisesāti āha ‘‘lokuttara’’nti. Sammā sundaro pasattho niyyāniko samādhi sammāsamādhīti āha – ‘‘sammāsamādhinti maggasamādhi’’nti. Upanisīdati ettha phalaṃ tappaṭibaddhavuttitāyāti upanisaṃ, kāraṇanti āha – ‘‘saupanisanti sappaccaya’’nti. Parikaroti parivāretīti parikkhāroti āha – ‘‘saparikkhāranti saparivāra’’nti.
「围绕」:指以俱生缘等缘力的方式,如同环绕般伴随而来。「前行」:指在修习出起行时,以俱生缘等缘力为前导。所以才说:「观正见也……」。现在为了从作用方面显示它们,故说「观正见……」等。其中,「审察」一词意在表明:在各种心生起时,以审察增上力而转起的正见具有前导性。由此也表示,道之定具有不同刹那的前导性。「审察终了」:指如是转起的随顺智之末端。「正在根除已得地之轮回」:指正在断除自身相续中长久随眠的烦恼轮。「正在平息」:是它的同义词。又或说,「正在平息」指以令其不再生起的方式,平息残余的轮回。故说:「道正见……生起」。「它」:指正见。「两种」:即如前所说的两种。在此,意旨是:由于已经开显了与观慧相应之道慧的作用。显示巴利原文
Parivāritāti sahajātādipaccayabhāvena parivārantehi viya upagatā. Purecārikāti vuṭṭhānagāminibhāvanā sahajātādipaccayavasena paccayattā purassarā. Tenāha – ‘‘vipassanāsammādiṭṭhi cā’’ti. Idāni tāni kiccato dassetuṃ, ‘‘vipassanāsammādiṭṭhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha parivīmaṃsaggahaṇaṃ tattha tattha cittuppāde vīmaṃsādhipateyyena pavattiyā sammādiṭṭhiyā pubbaṅgamabhāvadassanatthaṃ. Tenassa maggasamādhissa nānākhaṇikaṃ pubbaṅgamabhāvaṃ dasseti. Vīmaṃsanapariyosāneti tathāpavattaanulomañāṇassa osāne. Bhūmiladdhaṃ vaṭṭaṃ samugghāṭayamānāti attano santāne dīgharattaṃ anusayitaṃ kilesavaṭṭaṃ samucchindanti. Vūpasamayamānāti tasseva vevacanaṃ. Vūpasamayamānāti vā tato eva avasiṭṭhampi vaṭṭaṃ appavattikaraṇavasena vūpasamenti. Tenevāha – ‘‘maggasammādiṭṭhi…pe… uppajjatī’’ti. Sāti sammādiṭṭhi. Duvidhāpīti yathāvuttā duvidhāpi. Idha adhippetā vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya kiccassa dassitattā.
通达某相时,具有该相的法即被通达,因此说「从所缘而了知邪见……」。观正见也是如此。「从作用」:是从修习的作用而言。在正见中,由于证得了不痴,故从无痴的角度来了知。「从作用」:是从通达的作用而言。那正是全然无迷的状态,故称「从无痴」。「如此了知」:指如实觉知「邪见即是邪见」。「他的」:指具有那邪见的人。显示巴利原文
Lakkhaṇe paṭivijjhamāne lakkhaṇiko dhammo paṭividdho hotīti āha – ‘‘micchādiṭṭhiṃ…pe… ārammaṇato pajānātī’’ti. Vipassanāsammādiṭṭhiyampi eseva nayo. Kiccatoti bhāvanākiccato. Sammādiṭṭhiyaṃ tadadhigataasammohatāya asammohato pajānāti. Kiccatoti paṭivedhakiccato. Taṃ pana sabbathā asammuyhanamevāti āha ‘‘asammohato’’ti. Evaṃ pajānanāti micchādiṭṭhi micchādiṭṭhīti yāthāvato avabodho. Assāti taṃsamaṅgino puggalassa.
「Dvāyanti」(他们宣说二)是将 -kāra 读作长音。因此说「dvayaṃ vadāmi」(我宣说二)。「dvayaṃ」(二)指有二部分,故说「duvidhakoṭṭhāsaṃ vadāmi」(我宣说两部分)。「puññabhāgiyā」(福分)者:福的部分即是福分,将 ka 转为 ya,以阴性词性来表达。「称为依着的」:指称为蕴相续者。显示巴利原文
Dvāyanti -kāro dīghaṃ katvā vutto. Tenāha ‘‘dvayaṃ vadāmī’’ti. Dve avayavā etassāti dvayaṃ. Tenāha ‘‘duvidhakoṭṭhāsaṃ vadāmī’’ti. Puññassa eko bhāgo so eva puññabhāgiko , ka-kārassa ya-kāraṃ katvā itthiliṅgavasena ‘‘puññabhāgiyā’’ti vuttaṃ. Upadhisaṅkhātassāti khandhapabandhasaṅkhātassa.
「甘露门」:指圣道。「施设」:是从导向出离等方面来施设。因此说「分别而显示」。在此,通过摧破迷乱,从无迷乱的角度来显示。「于彼义」:即在施设甘露门的意义上。「已达觉支」:指已达到觉支的状态。因道慧以道的体性、以导向出离的方式转起,且通于八支,而支是整体之部分,为显示其余诸法是支分,故说「圣道的支分」。「彼比丘」:指了知「邪见是邪见」、了知「正见是正见」的比丘。「为断除」:指为了以正断而断除。「为获得」:指为了证得道正见。「善巧精进」:即与观相应、由善巧所生的精进。「他忆念」:即具念者,也就是他具足念的状态,故说「为念所具足」。虽然在此,如实正见、正精进、正念,或同时生起,或以无间的方式生起而成为眷属,但根据「如是这三法追随、随转正见」等文句与「在此」等,这里是以适当的方式,将其余诸法作为道正见的俱行眷属而结合。「正思惟等」:以「等」字含摄正语、正业、正命,因它们被视为其余法的眷属。若将它们既视为眷属又视为具眷属者,则会造成混淆与迷乱,故不如此说。显示巴利原文
Amatadvāranti ariyamaggaṃ. Paññapetīti niyyānādipakārato paññapeti. Tenāha ‘‘vibhajitvā dassetī’’ti. Tattha sammohassa viddhaṃsanena asammohato dasseti. Tasmiṃ attheti amatadvārapaññāpane atthe. Bojjhaṅgappattāti bojjhaṅgabhāvappattā. Maggabhāvena niyyānabhāvena pavattiyā maggapaññāya aṭṭhannampi sādhāraṇattā samudāyassa ca avayavo aṅganti katvā sesadhamme aṅgikabhāvena dassento ‘‘ariyamaggassa aṅga’’nti āha. So bhikkhūti micchādiṭṭhiṃ ‘‘micchādiṭṭhī’’ti sammādiṭṭhiṃ ‘‘sammādiṭṭhī’’ti jānanto bhikkhu. Pajahanatthāyāti samucchedavasena pajahanāya. Paṭilābhatthāyāti maggasammādiṭṭhiyā adhigamāya. Kusalavāyāmoti vipassanāsampayuttova kosallasambhūto vāyāmo. Saratīti sato, taṃ panassa saraṇaṃ satisamaṅgitāyāti āha ‘‘satiyā samannāgato’’ti. Kāmañcettha vipassanāsammādiṭṭhiṃ yathābhūtā sammāvāyāmasatiyo sahajātā ca purejātā ca hutvā parivārenti, ‘‘itiyime tayo dhammā sammādiṭṭhiṃ anuparidhāvanti anuparivattantī’’ti pana vacanato, ‘‘ettha hī’’tiādinā maggasammādiṭṭhiyā eva sesadhammānaṃ yathārahaṃ sahacaraṇabhāvena parivāraṇaṃ yojitaṃ. Sammāsaṅkappādīnanti ādi-saddena sammāvācākammantājīvānaṃ gahaṇaṃ itaresaṃ parivārabhāvena gahitattā . Na hi sakkā te eva parivāre parivāravante ca katvā vattuṃ saṅkarato sammohajananato ca. Tayoti sammādiṭṭhivāyāmasatiyo sahajātaparivārāva honti maggakkhaṇikānaṃ tesaṃ adhippetattā vipassanākhaṇaviratīnaṃ asambhavato.
137 这是指以世间公认的推论方式而成就。对“应当这样、应当那样”作种种推度,如同从井中把所缘之水抽引上来,这种抽引就是寻思,也就是“寻”。“以思惟的方式”:是指取各个所缘后,以构造、意图的方式而行。而推论与意图,应视为与寻一同生起的那些法本身。“一境”:这是说,寻由于得到定的资助,而获得“安止”这一别名。更确切地说,安止是依寻的力量将心安立于所缘之上;若无寻,又怎能安立?故有“然而当有寻时”等语。心依其自性登上所缘,这显示执取所缘诸法是依自性成就,不依赖他法;而寻生起时,正以将心安立于所缘的方式而转起。然而,与无寻的自性心生起相比,有寻之心在执取所缘上的殊胜之处,乃是由寻带来。因此,寻是心执取所缘时的殊胜之缘,这道理极为明显。又有其他论师说:犹如有人依靠国王的亲信或亲友,得以登上或进入王宫,同样,心依寻登上所缘,因为寻的本质便是把心安放在所缘上,其他法则无此特性。因此世尊说:‘cetaso abhiniropan...’显示巴利原文
137.Takkanavasena lokasiddhenāti adhippāyo. ‘‘Evañcevañca bhavitabba’’nti vividhaṃ takkanaṃ kūpe viya udakassa ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkanaṃ vitakko. Saṅkappanavasenāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ gahetvā kappanavasena. Takkanaṃ kappananti ca ataṃsahajātānamevāti daṭṭhabbaṃ. Ekaggoti iminā samādhinā laddhupakārasseva vitakkassa appanāpariyāyo hotīti dasseti. Visesena vā appanā vitakkassa vasena cittaṃ ārammaṇaṃ abhiropeti, vitakke asati kathanti āha ‘‘vitakke panā’’tiādi. Attanoyeva dhammatāya cittaṃ ārammaṇaṃ abhiruhatīti, etena ārammaṇadhammānaṃ gahaṇaṃ nāma sabhāvasiddhaṃ, na dhammantaramapekkhati, vitakko pana pavattamāno ārammaṇābhiniropanavaseneva pavattatīti dasseti. Evaṃ santepi sabhāvāvitakkacittuppādato savitakkacittuppādassa ārammaṇaggahaṇaviseso vitakkena jātoti katvā vitakko cittassa ārammaṇaggahaṇe visesapaccayoti pākaṭoyamattho. Apare pana bhaṇanti – yathā koci rājavallabhaṃ, taṃsambandhīnaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati anupavisati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati vitakkassa ārammaṇābhiniropanasabhāvattā, aññesaṃ dhammānañca avitakkasabhāvato. Tenāha bhagavā – ‘‘cetaso abhiniropanā’’ti (dha. sa. 7).
既然如此,无寻之心又如何登上所缘呢?答:凭借寻的力量。正如那人由于熟悉,即使没有引路人,也能毫无顾虑地进入王宫;同样,因熟悉的缘故,即使没有寻,无寻之心也能登上所缘。这里所说“由于熟悉”:是指在相续中生起的、称为“寻之修习”所形成的那种熟悉。因为在相续中寻频繁转起,心对于登上所缘便极为纯熟;因此,有时即使没有寻,它照样在那里生起。譬如与智相应的心,因反复探究而极纯熟,有时即使无智相伴,也依然以探究的方式生起;又如曾与烦恼相应的心,由于惯习,纵使在完全无烦恼时,也会依烦恼的习气而转起——应知此理亦然。显示巴利原文
Yadi evaṃ kathaṃ avitakkacittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti? Vitakkabaleneva. Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati, evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Paricayenāti ca santāne pavattavitakkabhāvanāsaṅkhātena paricayena. Vitakkassa hi santāne abhiṇhaṃ pavattassa vasena cittassa ārammaṇābhiruhanaṃ ciraparicitaṃ; tena taṃ kadāci vitakkena vināpi tattha pavattateva; yathā ñāṇasahagataṃ cittaṃ sammasanavasena ciraparicitaṃ kadāci ñāṇarahitampi sammasanavasena pavattati; yathā vā kilesasahitaṃ hutvā pavattaṃ sabbaso kilesarahitampi paricayena kilesavāsanāvasena pavattati, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.
“造作言语”:指产生言语,即成为引发语声的殊胜缘。世间寻与三十二种心俱生,由能发起语表而造作言语。不过,它依惯例得名“语行”;或者,因它是语行作用的止息——但实则由能造作,故称为“行”。在述及“围绕出世间正思惟”之后,有人问:于此三种正思惟中,究竟是哪一者在围绕?针对此问,回答说“在此”等。“在种种心中可得”:这是由于种种不同的作意为因,且它们于前分阶段生起。它能获得三个名称:能断除三种对立,殊胜地执行三种作用。这一道理,对于正语等也同样适用。显示巴利原文
Vācaṃ saṅkharotīti vācaṃ uppādeti, vacīghosuppattiyā visesapaccayo hotīti attho. Lokiyavitakko dvattiṃsacittasahagato vācaṃ saṅkharoti vacīviññattijananato. Vacīsaṅkhārotveva panassa nāmaṃ hoti ruḷhito, taṃsamatthatānirodhato vā sambhavato pana saṅkhāroti. ‘‘Lokuttarasammāsaṅkappaṃ parivārentī’’ti vatvā tividhe sammāsaṅkappe kadāci katamaṃ parivārentīti? Codanaṃ sandhāyāha ‘‘etthā’’tiādi. Nānācittesu labbhanti nānāsamannāhārahetukattā, pubbabhāgeyeva ca te uppajjantīti. Tīṇi nāmāni labhati tividhassapi paṭipakkhassa samucchindanena sātisayaṃ tiṇṇampi kiccakaraṇato. Esa nayo sammāvācādīsupi.
138 「依此而远离」:即名为「离」,亦名为「远离」。由于它是远离妄语之因,因此思心所亦可称为离;又因它能除去、破坏恶法,故称「远离」。所以有言:「离与思皆可」。「于远处而悦乐」:指对已断除的烦恼远远推开。「无他们而悦乐」:指全然远离那些烦恼。「从彼处或此处」:是指诸如「对于所见的说没看见」之类的妄语。尤其是,这是一种尚未到达、已经转向的法。显示巴利原文
138. Viramati etāyāti veramaṇī virati vuccati. Sā musāvādato viramaṇassa kāraṇabhāvato cetanāpi verassa maṇanato vināsanato viratipīti āha – ‘‘viratipi cetanāpi vaṭṭatī’’ti. Ārakā ramatīti samucchinnehi dūrato samussāreti. Vinā tehi ramatīti accantameva tehi vinā bhavati. Tato tatoti diṭṭhe adiṭṭhavādādito musāvādā. Visesato anuppattidhammattā paṭinivattā hutvā.
140 「三种诈取事(tividhena kuhanavatthunā)」:指通过受用资具(paccayapaṭisevana)、周围谈论(sāmantajappana)、示现威仪(iriyāpathapavattana)这三种方式,由恶欲(pāpicchatā)所引发的三种欺诈事。以这种欺诈(kuhanāya)为因,为了获取资具(paccayuppādanatthaṃ),那些人的戒就成了「相」(表面幌子,nimittaṃ sīlaṃ etesanti)——应该这样来连接理解。为了给自己谋取利益,用谩骂(akkosana)、呵斥(khuṃsana)、轻蔑(vambhana)等方式折磨(pisanaṃ)、打击(ghaṭṭanaṃ)、恼害(viheṭhanaṃ)他人,这就叫作「压迫」(nippeso)。把从此处得到的拿到别处,又从彼处得到的分给他人,如此以利套利(lābhena lābhaṃ nijigīṃsatī),也就是「以利求利」(lābhena lābhaṃ nijigīṃsanā)。经典中提到的,就是以欺诈等为方式的邪命(micchāājīvo)。那么,具体是什么邪命呢?因此说「以邪命为因(ājīvahetu)」等。「tāsaṃyeva(只是那些的)」是一个决断词(avadhāraṇaṃ),因为确立「当邪命被扰乱时,只会扰乱身、语二门(ājīvo kuppamāno kāyavacīdvāresu eva kuppatī)」,所以才这样说。显示巴利原文
140.Tividhena kuhanavatthunāti paccayapaṭisevana-sāmantajappana-iriyāpathapavattanasaṅkhātena pāpicchatā nibbattena tividhena kuhanavatthunā. Etāya kuhanāya karaṇabhūtāya paccayuppādanatthaṃ nimittaṃ sīlaṃ etesanti yojanā. Attavisayalābhahetu akkosanakhuṃsanavambhanādivasena pisanaṃ ghaṭṭanaṃ viheṭhanaṃ nippeso. Ito laddhaṃ aññassa, tato laddhaṃ parassa datvā evaṃ lābhena lābhaṃ nijigīṃsatīti lābhena lābhaṃ nijigīṃsanā. Pāḷiyaṃ āgato kuhanādivasena micchāājīvo. Ko pana soti āha ‘‘ājīvahetū’’tiādi. Tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ, ‘‘ājīvo kuppamāno kāyavacīdvāresu eva kuppatī’’ti katvā vuttaṃ.
141 「正见者(sammādiṭṭhi, puggalo)」:指具有正(sammā)、胜善(pasatthā)、清净(sobhanā)、能导向出离(niyyānikā)之见的人。而对于他来说,因为正见是通达诸谛(saccābhisamaya)、证悟涅槃(nibbānasacchikiriyāya)的所依(avassayo),所以经文说「立于道正见者(maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassa)」。「Pahoti(能够)」:即成为(bhavati),也就是能与彼道正见一同生起(uppajjati)、持续转起(pavattati)。在这里,审察智(paccavekkhaṇañāṇa)由于如实了知(yāthāvato jānana)的含义,被称为「正智」(sammāñāṇa)。而这种正智,只有在住于道定(maggasamādhimhi ṭhite)时才会出现,为了显示这个意思,才说「maggasammāsamādhimhi…pe… sammāñāṇaṃ pahotī」等。这样说明是为了显示什么呢?它显示:就像立于道正见的人被称为「正见者」(sammādiṭṭhī),同样,立于道果审察智(maggaphalapaccavekkhaṇañāṇe)的人,被称为「正智者」(sammāñāṇo);而对这人来说,由于道果正定(maggaphalasammāsamādhi)的转起,足以令正智生起,也足以令正解脱(sammāvimutti)生起。果定(phalasamādhi)的转起暂且不谈,那道定(maggasamādhi)又怎样呢?因为道定是不动摇的(akuppabhāvatāya),是究竟的定(accantasamādhibhāvato),并且已经完成了它的作用(kiccanipphattiyā),所以它同样获得了「确实转起」这样的合理说法(vattabbataṃ labhati)。除了八支被认为是「果」(phalabhūtāni)的支分外——也就是在此处被单独列为「sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotī」等的正见等八支(aṭṭhaṅgāni)之外。把正智看作审察智(paccavekkhaṇaṃ katvā):即把审察智(paccavekkhaṇañāṇaṃ)当作正智(sammāñāṇaṃ katvā)。「令成为果」(Phalaṃ kātuṃ):这是说,那些与果法同时俱行的(phaladhammasahacarita)、由于异熟性(vipākasabhāvatāya)而得到「果」这个名称的诸法,可以使之成为正解脱(sammāvimutti)。同样地,在《削减经注》(Sallekhasuttavaṇṇanā)中也说:「除了那八项与果相应的正见等支分,其余诸法应知为正解脱(sammāvimutti)。」显示巴利原文
141. Sammā pasatthā sobhanā niyyānikā diṭṭhi etassāti sammādiṭṭhi, puggalo. Tassa pana yasmā sammādiṭṭhi saccābhisamayassa nibbānasacchikiriyāya avassayo, tasmā vuttaṃ – ‘‘maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassā’’ti. Pahoti bhavati tāya saheva uppajjati pavattati. Paccavekkhaṇañāṇaṃ yāthāvato jānanaṭṭhena sammāñāṇanti idhādhippetaṃ, tañca kho maggasamādhimhi ṭhite eva hotīti imamatthaṃ dassetuṃ āha – ‘‘maggasammāsamādhimhi…pe… sammāñāṇaṃ pahotī’’tiādi. Iminā kiṃ dassetīti? Yathā maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhito puggalo, ‘‘sammādiṭṭhī’’ti vutto, evaṃ maggaphalapaccavekkhaṇañāṇe ṭhito, ‘‘sammāñāṇo’’ti vutto, tassa ca maggaphalasammāsamādhipavattiyā pahoti sammāñāṇassa sammāvimuttiyā pahotīti imamatthaṃ dasseti. Phalasamādhi tāva pavattatu, maggasamādhi pana kathanti? Tampi akuppabhāvatāya accantasamādhibhāvato kiccanipphattiyā pavattatevāti vattabbataṃ labhati. Ṭhapetvā aṭṭhaphalaṅgānīti phalabhūtāni sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni, ‘‘sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotī’’tiādinā visuṃ gahitattā ṭhapetvā. Sammāñāṇaṃ paccavekkhaṇaṃ katvāti paccavekkhaṇañāṇaṃ sammāñāṇaṃ katvā. Phalaṃ kātunti phaladhammasahacaritatāya vipākasabhāvatāya ca ‘‘phala’’nti laddhanāme phalasampayuttadhamme sammāvimuttiṃ kātuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Tathā ca vuttaṃ sallekhasuttavaṇṇanāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.83) ‘‘phalasampayuttāni pana sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni ṭhapetvā sesadhammā sammāvimuttīti veditabbā’’ti.
142 「Nijjiṇṇā(已消尽)」:就是已经衰耗(nijjīritā)、破坏(viddhastā)、灭尽(vināsitā)的意思。「果被宣说」(Phalaṃ kathitaṃ):他们说,通过「sammādiṭṭhissa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī」(诸比丘,于正见者,邪见已消尽)这个论题(vāra),沙门果(sāmaññaphala)已经被宣说了。它的意思是,消尽就是彻底的止息(nijjīraṇaṃ paṭippassambhanaṃ)。然而,如果把消尽理解为「正断」(samucchindanaṃ),中分诵者(majjhimabhāṇakā)们就说:「道被宣说(maggo kathito)」。「以见的意义(Dassanaṭṭhena)」:是指通过遍知通达(pariññābhisamaya)等方式,现量照见四圣谛的意义。「以令了知的意义(Viditakaraṇaṭṭhena)」:是指把现量(paccakkhena)所见之道与果变得清楚明了(pākaṭakaraṇa)的意义。「以倾向于彼的意义(Tadadhimuttaṭṭhena)」:是指对于那如实证得的涅槃(tasmī yathāsacchikate nibbāne),以信解(adhimuccana)状态而安立的意义。显示巴利原文
142.Nijjiṇṇāti nijjīritā, viddhastā vināsitāti attho. Phalaṃ kathitanti ‘‘sammādiṭṭhissa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’ti iminā vārena sāmaññaphalaṃ kathitanti vadanti, nijjīraṇaṃ paṭippassambhananti adhippāyo. Nijjīraṇaṃ pana samucchindananti katvā, majjhimabhāṇakā…pe… maggo kathitoti vadanti. Dassanaṭṭhenāti pariññābhisamayādivasena catunnaṃ saccānaṃ paccakkhato dassanaṭṭhena. Viditakaraṇaṭṭhenāti paccakkhena yathādiṭṭhānaṃ maggaphalānaṃ pākaṭakaraṇaṭṭhena. Tadadhimuttaṭṭhenāti tasmiṃ yathāsacchikate nibbāne adhimuccanabhāvena.
「Kusalapakkhā(善分)」:也就是无过失的那一部分(anavajjakoṭṭhāsā)。「由于施予大异熟」(Mahāvipākadānena):因为它施予了广大、殊胜的出世间乐果(mahato vipulassa lokuttarassa sukhavipākassa),也施予了灭除身等痛苦的果报(kāyikādidukkhavipākassa ca dānena),所以它是无过失的。显示巴利原文
Kusalapakkhāti anavajjakoṭṭhāsā. Mahāvipākadānenāti mahato vipulassa lokuttarassa sukhavipākassa ceva kāyikādidukkhavipākassa ca dānena.
如同因施予大异熟而称“大四十”,为显明亦因其数量众多而称“大四十”,故说“而在这部经中,宣说了五种正见”等语。因为“大”字也有众多之义,如在“大众”等词中。此处,以“无布施”等依事类区分,宣说了十种邪见法;又仅依事类区分,以“有布施”等宣说了十种正见法,如此便成二十种。复如“诸比丘,正见者生起正思惟”等,依道而说十种正法;与之对立的“邪见者生起邪思惟”等,依义而说十种邪法,如此又为二十种;依果而说,亦是二十种。在反问论题中,亦有正见等十法,同样成为二十种。如此,后两个四十与前一个相合,共成三个四十,其义已得阐明,应如此了知。显示巴利原文
Yathā mahāvipākassa dānena mahācattārīsakaṃ, tathā bahutāyapi mahācattārīsakoti dassetuṃ, ‘‘imasmiñca pana sutte pañca sammādiṭṭhiyo kathitā’’tiādi vuttaṃ. Bahuatthopi hi mahā-saddo hoti ‘‘mahājano’’tiādīsu (ma. ni. 2.65). Ettha ca ‘‘natthi dinna’’ntiādinā vatthubhedena dasa micchādiṭṭhidhammā kathitā, vatthubhedeneva, ‘‘atthi dinna’’ntiādinā dasa sammādiṭṭhidhammāti vīsati hoti. Yathā ‘‘sammādiṭṭhissa, bhikkhave, sammāsaṅkappo pahotī’’tiādinā maggavasena dasa sammattadhammā, tappaṭipakkhabhūtā ‘‘micchādiṭṭhissa micchāsaṅkappo pahotī’’tiādinā atthato dasa micchattadhammāti vīsati, tathā phalavasena tesu evaṃ vīsati. Kathaṃ vārepi sammādiṭṭhiādayo dasāti vīsati? Evamete dve cattārīsakāni purimena saddhiṃ tayo cattārīsakā vibhāvitāti veditabbā.
143 称赞应受指责的,恰与应受称赞的直接相违,这实质上就是在指责应受称赞的。因为正是通过破坏应受称赞者的功德,来称赞应受指责者。所以说:「把这种邪见称为善妙,也就是在谴责正见」等等。所谓「如这些等」(evamādī),包含了「没有因、没有缘,众生便染污」之类的说法。因此,「如是说者」便是指这样否定原因的人。「入决定者」(okkantaniyāmā) 指已陷入邪性决定的人。关于「持有这类见解」等处,凡应解说的,在《小满月经注》中已经说明了方法,因此应依照那里的方式来理解。这类人便如同那些被称作「连佛也不能救治」的情形一般。显示巴利原文
143. Pasaṃsiyassa ujuvipaccanīkaṃ nindiyaṃ pasaṃsantopi atthato pasaṃsiyaṃ nindanto nāma hoti. Pasaṃsiyassa guṇaparidhaṃsanamukheneva hi nindiyassa pasaṃsāya pavattanatoti āha – ‘‘micchādiṭṭhināmāyaṃ sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhiṃ garahati nāmā’’tiādi. Evamādīti ādisaddena ‘‘natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’ti (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.227) evamādiṃ saṅgaṇhāti; tasmā evaṃvādinoti evaṃ hetu paṭikkhepavādinoti attho. Okkantaniyāmāti ogāḷhamicchattaniyāmā. Evarūpaṃ laddhiṃ gahetvātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanāyaṃ vuttanayameva tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Ediso hi ‘‘buddhānampi atekiccho’’tiādi vuttasadiso.
由于害怕自身受人指责,即害怕他人以「他们是在指责正见」等语来非难自己,这便是「畏惧自受责」。由于害怕触恼与抵触,即害怕他人的讥嫌。依法而言,他人对自己所施加、应当被制止的呵责,称为「责难」;对此责难的怖畏,便是「责难畏」,而这在实质上就成了「毁谤畏」,因此说「以毁谤畏」(upavādabhayena)。其余内容容易理解。显示巴利原文
Attano nindābhayenāti ‘‘sammādiṭṭhiñca nāmete garahantī’’ādinā upari parehi vattabbanindābhayena. Ghaṭṭanabhayenāti tathā paresaṃ āsādanābhayena. Sahadhammena parena attano upari kātabbaniggaho upārambho, garahato parittāso upārambhabhayaṃ, taṃ pana atthato upavādabhayaṃ hotīti āha ‘‘upavādabhayenā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.
8. 入出息念经的注释显示巴利原文
8. Ānāpānassatisuttavaṇṇanā
144 「以前」(pubbenāti) 在此是从格用作具格。由于已经提到了「另外的差别」,而「前」一词所指涉的领域正是差别本身,因此说「从戒圆满等的前差别」(sīlaparipūraṇādito pubbavisesato)。显示巴利原文
144.Pubbenāti nissakke karaṇavacanaṃ. ‘‘Aparaṃ visesa’’nti vuttattā visesavisayo ca pubbasaddoti āha – ‘‘sīlaparipūraṇādito pubbavisesato’’ti.
145 “已勤”(āraddho)指依所教导的修行而成就。为了此目的而出家于教法中,也为了殊胜的证得,此处尚未获得的正是所希求者——那便是禅那与观的所缘相,故说“未得的阿拉汉果”。“月光”(komudī)即有白莲花之意。据说那时白莲花盛放,故解释为“因有白莲花而称为月光”。白莲花的聚集,或白莲花本身亦名为komudā,以其存在而称为月光。“自恣的集合”指并非举行大自恣,而是进行了迎请的集会。显示巴利原文
145.Āraddho yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā ārādhito. Yadatthāya sāsane pabbajjā, visesāpatti ca, tadevettha appattanti adhippetaṃ, taṃ jhānavipassanānimittanti āha – ‘‘appattassa arahattassā’’ti. Komudīti kumudavatī. Tadā kira kumudāni supupphitāni honti. Tenāha – ‘‘kumudānaṃ atthitāya komudī’’ti. Kumudānaṃ samūho, kumudāni eva vā komudā, te ettha atthīti komudīti. Pavāraṇasaṅgahanti mahāpavāraṇaṃ akatvā āgamanīyasaṅgahaṇaṃ.
“已勤观者”(āraddhavipassakassa)指已开始修观的人,即令观增长、被策励修观的观行者。比丘们将聚集此处:那些安居圆满、已行自恣的比丘,内心怀着“我们礼敬世尊,净化业处,并汇报各自所证得的殊胜”这样的意念而来。此处所说的“这些比丘”,是指那些初修止观的年轻比丘。由于缺少坐卧具等适合条件,他们将无法生起殊胜。“无障难”意为不被他人所侵扰。因为处在雨安居期间,无法获取坐卧具。然而哪怕只施予一人,便等于施予了全体,所以他们便在那个所说的地点住了一个月,然后才下来。显示巴利原文
Āraddhavipassakassāti ārabhitavipassanassa, vipassanaṃ vaḍḍhetvā ussukkāpetvā vipassissa. Bhikkhū idha osarissanti vutthavassā pavāritapavāraṇā ‘‘bhagavantaṃ vandissāma, kammaṭṭhānaṃ sodhessāma, yathāladdhaṃ visesañca pavedissāmā’’ti ajjhāsayena. Ime bhikkhūti ime taruṇasamathavipassanā bhikkhū. Visesaṃ nibbattetuṃ na sakkhissanti senāsanasappāyādialābhena. Apalibuddhanti aññehi anupaddutaṃ. Senāsanaṃ gahetuṃ na labhanti antovassabhāvato. Ekassa dinnopi sabbesaṃ dinnoyeva hoti, tasmā sutasutaṭṭhāneyeva ekamāsaṃ vasitvā osariṃsu.
146 “足够”(alaṃ)意为适合的、合适的(opāyika),正如“足以厌离”等经文中的用法。puṭosa一词,指携带袋装食物而食用的人,此处把a音转成了o音,故说为“旅粮”(pātheyya)。显示巴利原文
146.Alanti yuttaṃ, opāyikanti attho, ‘‘alameva nibbinditu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143) viya. Puṭabaddhaṃ pariharitvā asitaṃ puṭosaṃ a-kārassa o-kāraṃ katvā. Tenāha ‘‘pātheyya’’nti.
147 “观被说了”的意思,是指仅仅以无常想的方式宣说了观的修习。因为单靠无常随观并不能圆满地完成观的作用。许多比丘,并且他们是喜好广说的人,这是他的意趣。所以他说“因此”等等。显示巴利原文
147.Vipassanā kathitāti aniccasaññāmukheneva vipassanābhāvanā kathitā. Na hi kevalāya aniccānupassanāya vipassanākiccaṃ samijjhati. Bahū bhikkhū te ca vitthārarucikāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.
149 “于一切处”(sabbattha)即“在一切句中”。因为即使在“因此,诸比丘,在此随观受”等句中,也是依据领受喜悦等方式解说随观受,因此他说:“这是针对乐受而说。”由于修习念处而作意,故称“善作意”(sādhukaṃ manasikāraṃ)。用“想”之名说智慧,是由于他们有加行;用“作意”之名说受,是因为在修习中,所缘已被熟悉,故称“作意”。而说“除去寻与伺”,是因为它们属于语行。显示巴利原文
149.Sabbatthāti sabbavāresu. ‘‘Tasmā tiha, bhikkhave, vedanānupassī’’tiādīsupi pītipaṭisaṃveditādivaseneva vedanānupassanāya vuttattā, ‘‘sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vutta’’nti āha. Satipaṭṭhānabhāvanāmanasikāratāya vuttaṃ – ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti. Saññānāmena paññā vuttā tesaṃ payogattā. Manasikāranāmena vedanā vuttā, bhāvanāya paricitattā ārammaṇassa manasikāranti katvā. Vitakkavicāre ṭhapetvāti vuttaṃ vacīsaṅkhārattā tesaṃ.
“虽然如此”(evaṃ santepi):虽说由于它包含在作意中而被称为“作意”,然而随观受并不成立,因为他的所缘是入出息。“依处”(vatthu):把乐受等生起的依处作为所缘而感受的即是受;通过显示受的绝对一性,表明他这样的随观受成立,由此阐明此修习的意义。显示巴利原文
Evaṃ santepīti yadipi manasikārapariyāpannatāya ‘‘manasikāro’’ti vuttaṃ, evaṃ sante vedanānupassanābhāvo na yujjati, assāsapassāsā hissa ārammaṇaṃ. Vatthunti sukhādīnaṃ vedanānaṃ pavattiṭṭhānabhūtaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vediyati, vedanāya ekantabhāvadassanena tassa vedanānupassanābhāvo yujjati evāti imamatthaṃ dasseti. Etassa anuyogassa.
说明“以二种相”:为指出所指的是哪两种,他接着说“从所缘方面及从不迷乱方面”。“于具喜的二禅”指次第证入初禅与第二禅,此二禅那皆有喜俱行。“于等至刹那”指正在入定的那一刹那。“由获得禅那”是指由具足禅那。“从所缘方面”是指,以所缘为入门,当所缘被体验时,属于该所缘的禅那所含摄的喜便得以体验。犹如寻蛇之人,当其察觉蛇的住处时,那条蛇也就被察觉了,因为凭借咒药之力,要捕捉它便变得容易。同样,当喜的所依——所缘被体验时,喜本身即被体验,因为从它的自相与共相去把握它都变得容易。“于观刹那”指以观慧为先导的道智特别照见的那个刹那。“由通达相”是指,由透彻通达喜的自相与共相。当喜的自相与共相被辨别清楚时,喜即被如实了知。显示巴利原文
Dvīhākārehīti ye sandhāya vuttaṃ, te dassento ‘‘ārammaṇato asammohato cā’’ti āha. Sappītike dve jhāneti pītisahagatāni paṭhamadutiyajjhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati. Samāpattikkhaṇeti samāpajjanakkhaṇe. Jhānapaṭilābhenāti jhānena samaṅgībhāvena. Ārammaṇato ārammaṇamukhena tadārammaṇajhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃviditova hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā; evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditā eva hoti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattā. Vipassanākkhaṇeti vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya visesato dassanakkhaṇe. Lakkhaṇapaṭivedhāti pītiyā salakkhaṇassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena. Yañhi pītiyā visesato sāmaññato ca lakkhaṇaṃ, tasmiṃ vidite sā yāthāvato viditā hoti. Tenāha – ‘‘asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti.
现在,为了借由经文阐明此义理,故说“这其实也已说过”等。此处,“依长入息”是指,依作为所缘的长入息为基础。“了知心一境性、不散乱”是指,用与彼禅那相应的慧,去觉知那属于禅那、被称为“不散乱”的心一境性。正如喜是通过所缘而被体验的,与它相应的那些法,也是通过所缘而被体验的。“念已现起”是指,依长入息,当与禅那相应的念于彼所缘上现起时,以所缘为门,在禅那中亦称为现起。“依彼念”是说,如此现起的念,由于所缘已被如前所述的智所彻底通达,故凭借该念与所缘,以之为对象的喜便被体验到了。“其余词句亦依此类推”,是指“依长出息”等句。显示巴利原文
Idāni tamatthaṃ pāḷiyā vibhāvetuṃ, ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha dīghaṃ assāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ avikkhepoti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva honti. Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tasmiṃ ārammaṇe upaṭṭhite ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā eva nāma hoti. Tāya satiyāti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Avasesapadānipīti ‘‘dīghaṃ passāsavasenā’’tiādipadānipi.
如此,为了将《无碍解道》中的义理配合于此经中而显示,故接着说“因此……”等。因为修习者透过这种作意而能获得它,所以称为“获得”,即:“由获得那名为‘与禅那相应之受’的作意”。显示巴利原文
Evaṃ paṭisambhidāmagge vuttamatthaṃ imasmiṃ sutte yojetvā dassetuṃ, ‘‘itī’’tiādi vuttaṃ. Imināpi yoginā manasikārena paṭilabhitabbato paṭilābhoti vuttaṃ – ‘‘jhānasampayutte vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhenā’’ti.
“入出息相”:虽然它是以入出息为基础而获得的似相作为所缘,但由于修行者以念与正知为前导而转起,并且通过所缘去体验这个所缘,因此他实际上即称为“于心上随观心”。由此可见,随观心也是依念与正知的力量而生起的,故说“因为确实不……”等语。“断”:凭此而断,或它本身即是断,此处指智。从忧的角度来说明嗔恚盖,因其与忧同类。“它”是指那节关于盖的经文。“能断智”即能断除之智。“观之相续”指次第而起的观。“安住于止”:心朝向中舍的止相而安住后,便对其保持中舍。“单一现起”:由于对立面已消失,便以单一状态现起。“于俱生法的中舍”:对于策励、抑制与随喜……显示巴利原文
Assāsapassāsanimittanti assāsapassāse nissāya paṭiladdhapaṭibhāganimittaṃ ārammaṇaṃ kiñcāpi karoti; satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā pavattanato ārammaṇamukhena tadārammaṇassa paṭisaṃviditattā citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Evaṃ cittānupassanāpi satisampajaññabaleneva hotīti āha ‘‘na hī’’tiādi. Pajahati etena, sayaṃ vā pajahatīti pahānaṃ, ñāṇaṃ. Domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ dassitaṃ tadekaṭṭhabhāvato. Tassāti nīvaraṇapabbassa. Pahānakarañāṇanti pajahanañāṇaṃ. Vipassanāparamparanti paṭipāṭiyā vipassanamāha. Samathapaṭipannanti majjhimasamathanimittaṃ paṭipannacittaṃ ajjhupekkhati. Ekato upaṭṭhānanti paṭipakkhavigamena ekabhāvena upaṭṭhānaṃ. Sahajātānaṃ ajjhupekkhanā hotīti paggahaniggahasampahaṃsanesu byāpārassa anāpajjitattā ārammaṇānaṃ ajjhupekkhanā, ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahati upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti, evaṃ vuttaajjhupekkhanā pavattāti paṭipannā. Kevalaṃ nīvaraṇādidhammeti nīvaraṇādidhamme eva pahīne disvā, atha kho tesaṃ pajahanañāṇampi yāthāvato paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘dhammāpi kho, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā’’ti (ma. ni. 1.240).
150 “依无常等而简择”:以无常等种种方式简择、观察。“无染着”:远离了烦恼的味着。“由于身和心躁动不安的止息”:身和心随顺于善好状态,因而那种躁动得到暂时镇伏。俱生诸法以同一本质而转起,故依俱生舍而处于中舍状态。显示巴利原文
150.Aniccādivasenapavicinatīti aniccādippakārehi vicinati passati. Nirāmisāti kilesāmisarahitā. Kāyikacetasikadarathapaṭippassaddhiyāti kāyacittānaṃ sādhubhāvūpagamanena vikkhambhitattā. Sahajātadhammānaṃ ekasabhāvena pavattiyā sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.
在那个身上生起的、以身作为所缘的念,是前分的念觉支。对于其余(觉支),也可依此类推。由于与喜俱行的心生起,这(导致)进入、退缩、懈怠;超出那个,则是过度、驰逐、掉举。远离那两者的觉支舍,即是不退缩、不超越,称为中舍的状态。现在,以“正如”等开头,用譬喻来阐明那个中舍的状态。刺,即用刺棒刺。拉,即用缰绳拉。没有不应做的事。“在一心识刹那中”是指,在每一个心里,依于观而一同生起的。“有不同的味和相”是指,它们的作用各不相同,本质也各不相同。显示巴利原文
Tasmiṃ kāye pavattā kāyārammaṇā sati, pubbabhāgiyo satisambojjhaṅgo. Esa nayo sesesupi. Somanassasahagatacittuppādavasena cetaṃ okkamanaṃ oliyanaṃ kosajjaṃ, tato ativattanaṃ atidhāvanaṃ uddhaccaṃ, tadubhayavidhurā bojjhaṅgupekkhābhūtā anosakkanaanativattanasaṅkhātā majjhattākāratā. Idāni yatheva hītiādinā tameva majjhattākāraṃ upamāya vibhāveti. Tudanaṃ vā patodena. Ākaḍḍhanaṃ vā rasminā. Natthi na kātabbaṃ atthi. Ekacittakkhaṇikāti ekekasmiṃ citte vipassanāvasena saha uppajjanakā. Nānārasalakkhaṇāti nānākiccā ceva nānāsabhāvā ca.
152 正如《一切漏经》的注释(《中部》义注第27)中所说:那些以入出息为所缘、相续转起的念,以所缘为首而被归摄为以彼为所缘的诸法。然而,这些法在多个相续中是与世间心相应的,故为世间法;当它们增长时,便能圆满世间四种念住。所谓“明解脱之果涅槃”,即是那些解脱之果——应由它们所了知的烦恼止灭,也就是不死的大般涅槃。因为此果需藉由明与解脱的证得方能证得,故有此说。而所谓圆满,便是以这涅槃为所缘,去现证不死。在此经中,既提到了世间觉支,也提到了出世间觉支。义注仅把握此要义,并依释理的方式说:“在提及世间那一支之处,便只说世间法。”“长老”即大法护长老。“于他处亦会如是出现”是说,在他经中,当世间与出世间法混杂提及时,便应如此说明:此处是世间法,彼处是出世间法。“出世间法于后出现”是说,像“圆满明解脱”这样的出世间法,是在后面的教导中才出现的。因此,只能说世间觉支是明解脱的圆满者,因为出世间觉支已为“明”一词所涵盖。所以,此处应只取长老所说的意旨。显示巴利原文
152.Vuttatthāneva sabbāsavasuttavaṇṇanāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 27) ānāpānārammaṇā aparāparaṃ pavattasatiyo ārammaṇasīsena tadārammaṇā dhammā gahitā, tā panekasantāne lokiyacittasampayuttāti lokiyā, tā vaḍḍhamānā lokiyaṃ catubbidhampi satipaṭṭhānaṃ paripūrenti. Vijjāvimuttiphalanibbānanti vimuttīnaṃ phalabhūtaṃ tehiyeva veditabbaṃ kilesanibbānaṃ, amatamahānibbānameva vijjāvimuttīnaṃ adhigamena adhigantabbatāya tathā vuttaṃ. Paripūraṇañcassa ārammaṇaṃ katvā amatassānubhavanameva. Idha sutte lokiyāpi bojjhaṅgā kathitā lokuttarāpīti ettakaṃ gahetvā, ‘‘iti lokiyassa āgataṭṭhāne lokiyaṃ kathita’’nti ca atthavaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ kathitaṃ. Theroti mahādhammarakkhitatthero. Aññattha evaṃ hotīti aññasmiṃ lokiyalokuttaradhammānaṃ tattha tattha vomissakanayena āgatasutte evaṃ lokiyaṃ āgataṃ, idha lokuttaraṃ āgatanti kathetabbaṃ hoti. Lokuttaraṃ upari āgatanti vijjāvimuttiṃ paripūrentīti evaṃ lokuttaraṃ upari desanāyaṃ āgataṃ; tasmā lokiyā eva bojjhaṅgā vijjāvimutti paripūrikā kathetabbā lokuttarānaṃ bojjhaṅgānaṃ vijjāgahaṇena gahitattā, tasmā therena vuttoyevettha attho gahetabbo. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.
《入出息念经》注疏中揭示深隐义理的部分至此圆满结束。显示巴利原文
Ānāpānassatisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
《身至念经》的注释显示巴利原文
9. Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā
153-4 对于那些以彼为皈依处的欲界有情而言,由于是皈依处的缘故,家即是五欲;因依托于家而生起、贪着于家,故称“依家而住”。“奔流”的意思是极速地生起。因极速地生起,故称“驰逐”。“寻思”指一切邪思惟,如嗔恚、害意等思惟,也都是依附于五欲的。“即于行境内部”的意思是:只在已被摄受的业处中活动。因为依法而生起的修习,其本身即具有行境的性质,故称“行境内部”。在入出息这一色身上活动的,便叫作“身至”,即身至念。他以念为首,宣说一同生起的修习法:对于入出息等身体各个部分,将它们作为止的基础而加以摄受,因为它们都被念所摄受;或者,对于已如此被摄受的、依于他们通过无常等作意而生起的、以身作为所缘的念,在阐明其念的性质之后,为显示这种合一性,故称为“身所摄”等。显示巴利原文
153-4. Tappaṭisaraṇānaṃ kāmāvacarasattānaṃ paṭisaraṇaṭṭhena gehā kāmaguṇā, gehe sitā ārabbha pavattiyā allīnāti gehassitā. Sarantīti vegasā pavattanti. Vegena hi pavatti dhāvatīti vuccati. Saṅkappāti ye keci micchāsaṅkappā, byāpādavihiṃsāsaṅkappādayopi kāmaguṇasitā evāti. Gocarajjhattasmiṃyevāti pariggahite kammaṭṭhāne eva vattanti. Tañhi dhammavasena upaṭṭhitāya bhāvanāya gocarabhāvato ‘‘gocarajjhatta’’nti vuttaṃ. Assāsapassāsakāye gatā pavattāti kāyagatā, taṃ kāyagatāsatiṃ. Satisīsena taṃsahagate bhāvanādhamme vadati assāsapassāsakāyādike taṃtaṃkoṭṭhāse samathavatthubhāvena pariggahetvā satiyā pariggahitattā; tathāpariggahite vā te ārabbha aniccādimanasikāravasena pavattā kāyārammaṇā satī satibhāvena vatvā ekajjhaṃ dassento ‘‘kāyapariggāhika’’ntiādimāha.
“念处”:在《大念处经》(长部22;中部10)中,以十四种方式阐述了身随观,并以碎为粉末的骨骸作为终结,由此开示了身随观;然而在此处,由于依凭由头发等颜色遍所引发的四种禅那之力,经由增上开示而得以深化,故以十八种方式来阐明身至念的修习。显示巴利原文
Satipaṭṭhāneti mahāsatipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.378; ma. ni. 1.111), cuddasavidhena kāyānupassanā kathitā, cuṇṇakajātāni aṭṭhikāni pariyosānaṃ katvā kāyānupassanā niddiṭṭhā, idha pana kesādīsu vaṇṇakasiṇavasena nibbattitānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ vasena uparidesanāya vaḍḍhitattā aṭṭhārasavidhena kāyagatāsatibhāvanā.
156 “彼比丘”:指于身至念修习中得自在的比丘。依相应故亲近明,即由俱生、相互、依止、相应、有、不离去诸缘之力而亲近明,与之融合为一,此即其义。“于明分中,唯于明处转起”:即于明分中,唯于明之范畴内活动。与他们相应之法,如触等。此处,莫非明分性不存在?不,是存在的。因当某一明令与明相应诸法具有明分性时,该明即被假立为其因。于八种明中,取其一称为“明”,其余诸法则为彼之部分,故应知是“明分”。由于并无定论说“唯与彼同生之自性方为明”,故应说,明分亦如明之一分那样活动。“水遍满”:即以成为似相的水遍满整个大海,此即称为水遍满。若将天眼智之功能视为遍满,或从光明义而言天眼之遍满,亦应理解为天眼遍满。于二义中,当知:流入大海之诸小河,因没入大海而被(天眼)心所触及。而所谓“摄受小河”者,是因他们仅一时流动,其水即归大海所摄,非如外部大河般短暂存在。显示巴利原文
156.Tassa bhikkhunoti yo kāyagatāsatibhāvanāya vasībhūto, tassa bhikkhuno. Sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti sahajāta-aññamañña-nissaya-sampayutta-atthi-avigatapaccayavasena vijjaṃ bhajanti, tāya saha ekībhāvamiva gacchantīti attho. Vijjābhāge vijjākoṭṭhāsevattantīti vijjāsabhāgatāya tadekadese vijjākoṭṭhāse vattanti. Tāhi sampayuttadhammā phassādayo. Nanu cettha vijjānaṃ vijjābhāgiyatā na sambhavatīti? No na sambhavati. Yāya hi vijjāya vijjāsampayuttānaṃ vijjābhāgiyatā, sā taṃnimittāya vijjāya upacarīyatīti. Ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyāti aṭṭhasu vijjāsu ekaṃ ‘‘vijjā’’ti gahetvā itarā tassā bhāgatāya ‘‘vijjābhāgiyā’’ti veditabbā. Saddhiṃ pavattanasabhāvāsu ayameva vijjāti vattabbāti niyamassa abhāvato vijjābhāgo viya vijjābhāgiyāpi pavattati evāti vattabbaṃ. Āpopharaṇanti paṭibhāganimittabhūtena āpokasiṇena sabbaso mahāsamuddapharaṇaṃ āpopharaṇaṃ nāma. Dibbacakkhuñāṇassa kiccaṃ pharaṇanti katvā, dibbacakkhuatthaṃ vā ālokapharaṇaṃ dibbacakkhupharaṇanti daṭṭhabbaṃ. Ubhayasmimpi pakkhe samuddaṅgamānaṃ kunnadīnaṃ samuddantogadhattā tesaṃ cetasā phuṭatā veditabbā. Kunnadiggahaṇañcettha kañcimeva kālaṃ sanditvā tāsaṃ udakassa samuddapariyāpannabhāvūpagamanattā, na bahi mahānadiyo viya parittakālaṭṭhitikāti.
“入”:即烦恼生起之机会,此机会亦被称为“空隙”“漏洞”。“所缘”:即烦恼生起之所依。“乃至终了”:如土堆之尽头。显示巴利原文
Otāranti kilesuppattiyā avasaraṃ, taṃ pana vivaraṃ chiddanti ca vuttaṃ. Ārammaṇanti kilesuppattiyā olambanaṃ. Yāva pariyosānāti mattikāpuñjassa yāva pariyosānā.
158 “以神通”:即由神变等神通。“应证得的”:指应当亲自证得的决意、变化等法。就“神通即是因”而说:“因待证得故,神通为因之成就方显。”“被界限所缚”:指在水之入口处所设立的界限。显示巴利原文
158.Abhiññāyāti iddhividhādiabhiññāya. Sacchikātabbassāti paccakkhato kātabbassa adhiṭṭhānavikubbanādidhammassa. Abhiññāva kāraṇanti āha – ‘‘sacchikiriyāpekkhāya, abhiññākāraṇassa pana siddhiyā pākaṭā’’ti. Mariyādabaddhāti udakamātikāmukhe katā.
如已套轭的车乘,能在任何想作意的时候安乐地观察,因为它已修至那样的状态。「已建立」:令诸成就到达立足之位。「已随转」:以修习与多修习而随转。「已熟悉」:由殷勤数数修习而坚实,经长久串习。「已极善把持」:已全然达到圆满。「已极善着手」:因极正确地生起。其余容易明了。显示巴利原文
Yuttayānaṃ viya katāya icchiticchite kāle sukhena paccavekkhitabbattā. Patiṭṭhākatāyāti sampattīnaṃ patiṭṭhābhāvaṃ pāpitāya. Anuppavattitāyāti bhāvanābahulīkārehi anuppavattitāya. Paricayakatāyāti āsevanadaḷhatāya suciraṃ paricayāya. Susampaggahitāyāti sabbaso ukkaṃsaṃ pāpitāya. Susamāraddhāyāti ativiya sammadeva nibbattikatāya. Sesaṃ suviññeyyameva.
《行再生经》注疏显示巴利原文
10. Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā
160 「行再生」:指名为果蕴的诸行之生起,意义就是“再生”。由于在此词中应作限定,为显示唯有“诸行的再生”,排除其余含义,故说“不是有情的再生”。由此否定“有情、命者生起”的邪见。如此从生起的法说明了再生之后,现在要从令其生起的法来说明,因此说到“或由福行”等。其中,由福行也可再生于欲界,但在本经中已包含在内。“或由福行”的“或”字,表示未说的含义与简择;出于对未说之义的期许,故未提及“由不动行”。或者,当“再生”已被提出时,其功能便已达成;不动行虽未以字面出现,但当提到福行时,便应视为已被包含。有些人读作“由福不动行”。“趣至有的蕴”:指趣向善趣有的取蕴。显示巴利原文
160.Saṅkhārupapattinti vipākakkhandhasaññitānaṃ saṅkhārānaṃ uppattiṃ, nibbattinti attho. Yasmā avadhāraṇaṃ etasmiṃ pade icchitabbanti, ‘‘saṅkhārānaṃyeva upapatti’’nti vatvā tena nivattitaṃ dassento, ‘‘na sattassā’’ti āha. Tena satto jīvo uppajjatīti micchāvādaṃ paṭikkhipati. Evaṃ uppajjanakadhammavasena uppattiṃ dassetvā idāni uppattijanakadhammavasenapi taṃ dassetuṃ, ‘‘puññābhisaṅkhārena vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāmesu puññābhisaṅkhārenapi upapatti hoti, sā pana imasmiṃ sutte gahitāti. Puññābhisaṅkhārena vāti vā-saddo avuttatthāpekkhaṇavikappattho, avuttatthāpekkhāya pana na āgato ‘‘āneñjābhisaṅkhārenā’’ti. Atha vā upapatti āgatā, evaṃ kiccaṃ āgataṃ, āneñjābhisaṅkhāro panettha sarūpena anāgatopi puññābhisaṅkhāraggahaṇeneva gahitoti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘puññāneñjābhisaṅkhārenā’’ti paṭhanti. Bhavūpagakkhandhānanti sugatibhavūpagānaṃ upādānakkhandhānaṃ.
161 「世俗的」:因执取业轮而转起。应知作为再生于有之因的,是这些法——坚定净信、四遍净戒、如是多闻佛语、财物布施、业自作属智以及业果见,这些就是信等。「安立」:以愿望的方式安立,在此即是“愿望”的意思。「令善安立」:于彼妥善安立后,安置下来。「共与渴望」:伴有如此生起的渴望:“啊,愿我能……再生于……”。“信等即”:如前所述的信等五法,以造作再生之义而称为“行”,因此相对于其他法,以殊胜的“有”之生起之义而称为“住处”。“于彼处”:指在那个再生之处。显示巴利原文
161.Lokikā vaṭṭanti kammavaṭṭassa gahaṇato. Bhavūpapattihetubhūtā okappanīyasaddhā catupārisuddhisīlaṃ tādisaṃ buddhavacanabāhusaccaṃ āmisapariccāgo kammassakatāñāṇaṃ kammaphaladiṭṭhi ca ime saddhādayo veditabbā. Ṭhapetīti paṇidahanavasena ṭhapeti. Paṇidahatīti hi ayamettha attho. Patiṭṭhāpetīti tattha suppatiṭṭhitaṃ katvā ṭhapeti. Sahapatthanāyāti, ‘‘aho vatāhaṃ…pe… upapajjeyya’’nti evaṃ pavattapatthanāya saha. Saddhādayovāti yathāvuttā saddhādayo eva pañca dhammā upapattiyā saṅkharaṇaṭṭhena saṅkhārā, tasmā eva aññehi visiṭṭhabhavūpaharaṇaṭṭhena vihārā nāmāti. Tasmiṃ ṭhāneti tasmiṃ upapattiṭṭhāne.
这五种法就是具足者以此追寻、探求再生的“道”;依循它来实践,所以称为“行道”。不过,此处的“思”由于是纯粹的行蕴,在提到信等时即已被包含,因此才作了此番简别。有人说:依着对再生进行分别的方式,通过执取渴望,也就执取了思,这是对心所造之趣向、结生法已作了限定。思即是业,就其能令再生结生这一点来说,本无可否定;然而信等与渴望这些法是它发挥作用的助伴,成为再生的决定性因素,在那种再生中转起,所以它们才被称为“道”等。由此而说:“若他……”等。这显示出:信与渴望这两种法合在一起,能使业变得殊胜、决定趣向,而结生的执取却并不固定,是单凭业力而为——这是此处的意旨。即便这里说“已作业后”,但在业积聚之前,先安立渴望也是完全可行的。而且这里所说的“已作业后”,并非像“烤了才吃,吃了才躺”那样有时间上的限定,而是说做完业之后,无论何时生起渴望都可以,这就像说明行持方式一样来表述的。因为有对有的渴爱未以道断除期间,它一直都是未生起、新积累之业的缘,而且还成为特殊的缘,如同决定了所生之处那样。因此说:“如果一个……”显示巴利原文
Pañcadhammāva taṃsamaṅgīpuggalo upapattiṃ maggati gavesati etenāti maggo. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Cetanā panettha suddhasaṅkhāratāya saddhādiggahaṇeneva gahitā, tasmā avadhāraṇaṃ kataṃ. Upapattipakappanavaseneva pavattiyā patthanāgahaṇeneva tassā gahaṇanti keci. Cittakarayuttagatinibbattanadhammavasena avadhāraṇassa katattā. Cetanā hi nāma kammaṃ, tassā upapattinibbattane vattabbameva natthi, tassā pana kiccakaraṇā saddhādayo patthanā cāti ime dhammā sahakārino bhavūpapattiyā niyāmakā hontīti tatrūpapattiyā pavattantīti tesaṃ maggādibhāvo vutto. Tenāha ‘‘yassa hī’’tiādi. Tena saddhā patthanā cāti ubhaye dhammā sahitā hutvā kammaṃ visesentā gatiṃ niyamentīti dasseti, paṭisandhiggahaṇaṃ aniyataṃ kevalassa kammassa vasenāti adhippāyo. Kāmañcettha ‘‘kammaṃ katvā’’ti vuttaṃ, kammāyūhanato pana pageva patthanaṃ ṭhapetumpi vaṭṭatiyeva. Kammaṃ katvāti cettha ‘‘tāpetvā bhuñjati, bhutvā sayatī’’tiādīsu viya na kālaniyamo, kammaṃ katvā yadā kadāci patthanaṃ kātuṃ vaṭṭatīti ca idaṃ cārittadassanaṃ viya vuttaṃ. Yathā hi bhavapatthanā yāva maggena na samucchijjati, tāva anuppannābhinavakatūpacitassa kammassa paccayo hotiyeva. Puna tathā visesapaccayo, yathā niyametvā uppāditā. Tena vuttaṃ – ‘‘yassa pañca dhammā atthi, na patthanā tassa gati anibaddhā’’ti.
165 “从一切方面”是指,诸如“这是黑的、白的、黄的、绿的,圆的、不圆的,四方的、周整的,小的、大的”等等,从一切方面都明显可见。显示巴利原文
165.Sabbasovāti ‘‘idaṃ kāḷakaṃ sāmaṃ setaṃ haritaṃ maṇḍalaṃ aparimaṇḍalaṃ caturaṃsaṃ paripuṇṇaṃ khuddakaṃ mahanta’’ntiādinā sabbasova pākaṭaṃ hoti.
167 “美好的”:因为没有黑等瑕疵,所以是美好的。“矿藏具足”:因为产自优良的矿藏。“经过洗、磨等”:是指经由清洗、加热、打磨等方法。显示巴利原文
167.Sundaroti kāḷakādidosarahitatāya sobhano. Ākarasampanno sampannaākaruppattiyā. Dhovanādīhīti dhovanatāpanamajjanādīhi.
168 「十万」(satasahasso):因能自在运转十万世界,故称十万。它在那里遍放光明,是显而易见的,故称「光遍梵天」(ālokapharaṇabrahmā)。此理亦适用于下文「千梵天」(sahasso brahmā)等处。「以尼克量作」(Nikkhena katanti):用尼克量的阎浮檀金(jambonadena)作成。有人说一尼克为二十金钱(suvaṇṇa),也有人说为二十五金钱。而所谓金钱,据说为四钱(catudharaṇa)。因其过于微细,不堪捶打与研磨。「以超过」(Atirekenāti):超过五金钱,但未及尼克量。然而,因不广大,不能成为最上而现前,故无光彩。正因无光彩,看上去便显得粗劣。「于他们」(Tāsūti):指在那片土地之中,枝叶增长并安住之处。「他们」(Teti):指那些金芽(suvaṇṇaṅkurā)。「烧已」(Pacitvāti):即烤过之后。「善锤」(Sampahaṭṭhanti):令其极光洁,故说‘洗净、捶打’显示巴利原文
168. Lokadhātūnaṃ satasahassaṃ attano vase vattanato satasahasso. Tassa pana tattha obhāsakaraṇaṃ pākaṭanti āha ‘‘ālokapharaṇabrahmā’’ti. Ayameva nayo heṭṭhā ‘‘sahasso brahmā’’tiādīsupi. Nikkhena katanti nikkhaparimāṇena jambonadena kataṃ. Nikkhaṃ pana vīsatisuvaṇṇanti keci. Pañcavīsatisuvaṇṇanti apare. Suvaṇṇaṃ nāma catudharaṇanti vadanti. Ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ na hoti parittabhāvato. Atirekenāti pañcasuvaṇṇaatirekena nikkhappamāṇaṃ asampattena. Vaṇṇavantaṃ pana na hoti avipulatāya uḷāraṃ hutvā anupaṭṭhānato. Avaṇṇavantatāya eva pharusadhātukaṃ khāyati. Tāsūti tāsu bhūmīsu, yattha sākhā vaḍḍhitvā ṭhitā. Teti suvaṇṇaṅkurā. Pacitvāti tāpetvā. Sampahaṭṭhanti samujjalīkatanti āha – ‘‘dhotaghaṭṭitapamajjita’’nti, tambamattikalepaṃ katvā dhotañceva pāsāṇādinā ghaṭṭitañca eḷakalomādinā pamajjitañcāti attho.
「此即是」(Etadevāti):增大光明之后,在此处即指光遍(ālokapharaṇameva)。又或者,所谓天眼遍(dibbacakkhupharaṇa),也就是此光遍。因为瑜伽行者以遍光明遍满之处,天眼智(dibbacakkhuñāṇa)便能触及彼处;故显示天眼遍时,光遍即已被显示。「一切处」(Sabbatthāti):指所有出现‘遍满’(pharitvā)一词之处。「以不坏」(Avināsentenāti):指以不破损的。显示巴利原文
Etadevāti ālokaṃ vaḍḍhetvā ettha ālokapharaṇameva. Atha vā yaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ, ālokapharaṇampi etadeva. Yattakañhi ṭhānaṃ yogī kasiṇālokena pharati; tattakaṃ ṭhānaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ phusatīti dibbacakkhupharaṇe dassite ālokapharaṇaṃ dassitamevāti attho. Sabbatthāti sabbasmiṃ ‘‘pharitvā’’ti āgataṭṭhāne. Avināsentenāti asambhinnena.
「如遍处遍满」(Kasiṇapharaṇaṃviyāti):指如同以遍处光明遍满那样显现、现前。这是为了表示如同宝珠光芒遍满一般,在梵天界中有界遍满,这是其意旨。然而,身光如同尼克光,故说‘如尼克喻的身遍满’。所谓‘没有注释’(Aṭṭhakathā nāma natthīti),意即对巴利文句的释义应有定见;若无定见,便等于没有注释,不为他解说,这是注释书所不惯行的,由此遮破他的说法。因为理当宣说的却不宣说,反而只说一个‘如’字,又有何用?这是它的意旨。佛陀的丈光(byāmappabhā),约一丈范围内,无论何时皆在决意;而梵天身遍满(sarīrapharaṇa),则是以自身光明铺展而遍满,恒时如此。其他四种遍满,应令它们不遭破坏,也不彼此破坏而加以解说。遍满一词的同义词是‘即以胜解为遍满’。‘遍满’(Pattharatīti):依前所述,以遍满而铺展。‘知’(Jānātīti):以胜解而知晓。显示巴利原文
Kasiṇapharaṇaṃviyāti kasiṇobhāsena pharaṇaṃ viya dissati upaṭṭhāti, maṇipabhāpharaṇassa viya brahmaloke dhātupharaṇassa dassitattāti adhippāyo. Sarīrapabhā pana nikkhapabhāsadisāti, ‘‘nikkhopamme sarīrapharaṇaṃ viya dissatī’’ti vuttaṃ. Aṭṭhakathā nāma natthīti pāḷipadassa atthavaṇṇanāya nāma nicchitāya bhavitabbaṃ, avinicchitāya pana natthi viyāti akathanaṃ nāma aṭṭhakathāya anāciṇṇanti tassa vādaṃ paṭikkhipitvā. Yathā hi vattabbaṃ, tathā avatvā ‘‘viyā’’ti vacanaṃ kimatthiyanti adhippāyo. Buddhānaṃ byāmappabhā byāmappadese sabbakālaṃ adhiṭṭhāti viya tassa brahmuno sarīrapharaṇaṃ sarīrābhāya pattharaṇaṃ sabbakālikaṃ. Cattārimāni itarāni pharaṇāni avināsetvā aññamaññamabhinditvā kathetabbaṃ. Pharaṇapadasseva vevacanaṃ ‘‘adhimuccaneneva pharaṇa’’nti. Pattharatīti yathāvuttaṃ pharaṇavasena pattharati. Jānātīti adhimuccanavasena jānāti.
169 「阿陀等」(Ādayoti):是用‘阿陀’一词将‘净’涵括在内。「光」(Ābhāti):是总括第二禅地诸天而说。由此,「净」(Subhā)指第三禅地。因此他说「没有各别的天」等。即使是就共许的发愿而言,若所修的禅支为小,便会生于少光天;若为中,则生于无量光天;若为殊胜,则生于光音天,应如此理解。关于「净」,此处也依同样道理。下文依照上述道理便容易了知,所以他说:「广果天等条目本就清楚。」显示巴利原文
169.Ādayoti ādi-saddena subhe saṅgaṇhāti. Ābhāti dutiyajjhānabhūmike deve ekajjhaṃ gahetvā sādhāraṇato vuttaṃ. Tato subhāti tatiyajjhānabhūmike. Tenāha – ‘‘pāṭiyekkā devā natthī’’tiādi. Sādhāraṇato katāyapi patthanāya jhānaṅgaṃ parittaṃ bhāvitañce, parittābhesu upapatti hoti, majjhimañce, appamāṇābhesu, paṇītañce, ābhassaresu upapatti hotīti daṭṭhabbaṃ. Subhāti etthāpi eseva nayo. Heṭṭhā vuttanayeneva suviññeyyoti āha – ‘‘vehapphalādivārā pākaṭāyevā’’ti.
有人提出疑问:由「愿生于欲界」等语句看来,信等若没有禅那与观,怎能成为那里的基础呢?另一方为说明:信等虽不具有禅那的自性,但禅那与观以信等作为所依和因缘等,成为有因缘之法,能招来梵天界的再生与涅槃,因此他说「这五种法」等。其中,「戒」是指资具戒。不来者已断除下分结,倘若他不能完全超越一切再生,便会依照所累积的禅那业而只生于圣地,因此他说「不来者……再生」等。修习最上道后,便证得一切漏尽。其余内容容易了知。显示巴利原文
Kāmāvacaresu nibbattatūtiādinā saddhādīnaṃ ajjhānavipassanānaṃ kathaṃ tadadhiṭṭhānaṃ hotīti āsaṅkati. Itaro saddhādīnaṃ ajjhānasabhāvattepi jhānavipassanānaṃ adhiṭṭhānaṃ nissayapaccayādivasena sappaccayattā brahmalokūpapattiṃ nibbānañca āvahantīti dassento, ‘‘ime pañca dhammā’’tiādimāha . Tattha sīlanti sambhārasīlaṃ. Anāgāmī samucchinnaorambhāgiyasaṃyojano samāno sace sabbaso upapattiyo atikkamituṃ na sakkoti, ariyabhūmīsu eva nibbattati yathūpacitajhānakammunāti āha – ‘‘anāgāmi…pe… nibbattatī’’ti. Uparimagganti aggamaggaṃ bhāvetvā. Āsavakkhayanti sabbaso āsavānaṃ khayaṃ pahānaṃ pāpuṇāti. Sesaṃ suviññeyyameva.
《行再生经》的注释(Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā)中,对隐晦含义的阐明已经完成。显示巴利原文
Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
不取着品(anupadavagga)的注疏已经完成。显示巴利原文
Niṭṭhitā ca anupadavaggavaṇṇanā.