5. 婆罗门品显示巴利原文
5. Brāhmaṇavaggo
1. 梵摩经注显示巴利原文
1. Brahmāyusuttavaṇṇanā
383 在“大士有大威力、大神通”等语句中(《大品》38),“大”指殊胜的范围;在“大众聚集”等语句中,指众多的范围。但在此处,这两种意义都有,故说“以‘大’,也即由功德之大”等。“以少欲等”——此处的“等”字,含摄了知足、严苛、远离、不交际、勤精进等。关于“以见与戒同分的集合而说”:在此,“决定趣向正觉”(《相应部》2.41;3.998, 1004)——“诸比丘,这是不可能的,没有机会,一个具见者会故意夺取众生的生命,这是不存在的”等说法中,由于见与戒具有决定的自性,即使是须陀洹,也因见与戒的同分而彼此和合,更何况斯陀含等。而“依如是见,安住于见同分(《长部》3.324, 356;《中部》1.492;3.54;《增支部》6.11;《无碍解道》274);依如是戒,安住于戒同分”(《长部》3.324;《中部》1.492;3.54;《增支部》6.12;《无碍解道》274)的说法中,即使是凡夫,也确实能获得因见与戒同分而和合的状态。显示巴利原文
383. ‘‘Mahāsatto mahiddhiko mahānubhāvo’’tiādīsu (mahāva. 38) uḷāratā visayo, ‘‘mahājanakāyo sannipatī’’tiādīsu sambahulabhāvavisayo, idha pana tadubhayampissa atthoti ‘‘mahatāti guṇamahattenapi mahatā’’tiādi vuttaṃ. Appicchatādīti ādi-saddena santuṭṭhisallekhapavivekaasaṃsaggavīriyārambhādīnaṃ saṅgaho. Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātenāti ettha ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo’’ (saṃ. ni. 2.41; 3.998, 1004) – ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādivacanato diṭṭhisīlānaṃ niyatasabhāvattā sotāpannāpi aññamaññaṃ diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatā, pageva sakadāgāmiādayo. ‘‘Tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.11; pari. 274) tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.12; pari. 274) vacanato puthujjanānampi diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvo labbhatiyeva.
这是依唇齿打击的造作方式,以及依义分解的方式。关于“有尼犍度偈陀”:在此,“尼犍度”是指以能表与所表的关系,分解、分别而显示义与词,因此称为“尼犍度”。它在此处将kha音转成了gha音,故说为“尼犍度”。“偈陀”则是将动词变化等的分别含摄其中;或者说,由于它无余遍取、含摄、圆满,因此称为“偈陀”。所谓“阐明异名者”:即显示同义词的文句,意思是它能阐明每一义都有多种同义词的表达。这只是举例而已,因为该文献也可以从“多义由一词表”这一方面来成立。所谓“作业拣择”,是指依此将语分等相的作业拣择出来;不过,从字母、词语连贯以及词义分解来看,它有众多的差别,所以称为“作业拣择种种”。这是针对根本的“作业拣择”文献而言的。那是一部有十万颂之多的《那罗衍行》等作品。“字母分别”,即语音学与语法学,从发音部位、造作方式等的分别,以及从语源的分别,字母由此得到分别解说。“这些者”:指吠陀。“句诵者”:指能依句去解说那些吠陀的人。“语法”:即音韵学,指依此对各个词和各个义进行分别、解说。“顺世论”:显示巴利原文
Oṭṭhapahatakaraṇavasena atthavibhāgavasena. Sanighaṇḍukeṭubhānanti ettha nighaṇḍūti vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca khaṇḍati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu. So eva idha kha-kārassa gha-kāraṃ katvā ‘‘nighaṇḍū’’ti vutto. Kiṭati gameti kiriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato gamento pūretīti keṭubhaṃ. Vevacanappakāsakanti pariyāyasaddadīpakaṃ, ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakanti attho. Nidassanamattañcetaṃ anekesampi atthānaṃ ekasaddavacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā. Vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati etenāti kiriyākappo, so pana vaṇṇapadasambandhapadatthavibhāgato bahuvikappoti āha ‘‘kiriyākappavikappo’’ti. Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi satasahassaparimāṇo nalacariyādipakaraṇaṃ. Ṭhānakaraṇādivibhāgato nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etehīti akkharappabhedā, sikkhāniruttiyo. Etesanti vedānaṃ. Te eva vede padaso kāyatīti padako. Taṃ taṃ saddaṃ tadatthañca byākaroti byācikkhati etenāti byākaraṇaṃ, saddasatthaṃ. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti. Vayatīti vayo, na vayo avayo, na avayo anavayo, ādimajjhapariyosānesu katthaci aparikilanto avitthāyanto te ganthe sandhāreti pūretīti attho. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti dassento ‘‘avayo na hotī’’ti vatvā tattha avayaṃ dassetuṃ ‘‘avayo…pe… na sakkotī’’ti vuttaṃ.
384 384. “重”:指自身沉重,从那里解脱出来、离去是困难的。也会产生无利,如讥毁、恶口、呵责等。“高出”:在此,由于与前缀“abhi”相连,表达的是“如此这般之举述”的意思,所以用的是对格。显示巴利原文
384.Garūti bhāriyaṃ attānaṃ tato mocetvā gamanaṃ dukkaraṃ hoti. Anatthopi uppajjati nindābyārosaupārambhādi. Abbhuggatoti ettha abhisaddayogena itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ.
“相”:指那些解说相的咒句。“消亡”:不单是相咒如此,即使是其他的咒,也因婆罗门失去了智力而次第消亡。正像他们所说的那样:“百一供牺僧,唯五十有二……”等等。在“发愿大、受持大”等说法中,都应该一一配上“大”这个字。至于其发愿的大等等,则应依《佛种姓经》与《行藏》的注释等方式去了解。“究竟”:指成就。“依相同种姓”:指依相的种姓,也就是依作为“相”而相同的状态。因为,正如诸佛的相是极为清净、极为明显、圆满具足的,而诸转轮王的相却并非如此。所以才说“他只凭那些相,并不因此就是佛”。显示巴利原文
Lakkhaṇānīti lakkhaṇadīpanāni mantapadāni. Antaradhāyantīti na kevalaṃ lakkhaṇamantāniyeva, aññānipi brāhmaṇānaṃ ñāṇabalābhāvena anukkamena antaradhāyanti. Tathā hi vadanti ‘‘ekasataṃ addhariyaṃ dipaññāsamattato sāmā’’tiādi. Paṇidhimahato samādānamahatotiādinā paccekaṃ maha-saddo yojetabbo. Paṇidhimahantatādi cassa buddhavaṃsacariyāpiṭakavaṇṇanādivaseneva veditabbo. Niṭṭhāti nipphattiyo. Jātisāmaññatoti lakkhaṇajātiyā lakkhaṇabhāvena samānabhāvato. Yathā hi buddhānaṃ lakkhaṇāni suvisuddhāni suparibyattāni paripuṇṇāni ca honti, na evaṃ cakkavattīnaṃ. Tenāha ‘‘na teheva buddho hotī’’ti.
以四种稀有法:容貌端正、长寿、无病,以及为婆罗门等所喜爱。以四摄事:布施、爱语、利行、同事。‘令欢喜’指以生起喜悦的方式。‘令轮转’指转动轮宝,故为转轮王;他以成就之轮自行转动,并以此推动其余众生群,故为转轮王;又或,他具足威仪轮之转动,故为转轮王;又或,他转动无碍之教令轮,故为转轮王;又或,他将谓之刹帝利众等之群纳入己之统御而令转动,故为转轮王。‘行法’故为法行者。因不违离于法,且以‘令欢喜’之义而为王,故为‘法王’。‘忿等’:此‘等’字含摄欲贪、骄慢等。‘已胜’指已征服者。由于不为任何所动摇,故为成就地方坚固者。又或,由于子民坚诚爱戴,地方之坚固性存于此处,故为成就地方坚固者。于轮宝,亦应依‘令珍重’等义而解了。此理亦适用于其余诸宝。又或,‘令生喜之因’与‘令珍重’等状,在以生起喜悦为义这一点上被统摄为一类,故未将其一一别释。显示巴利原文
Abhirūpatā dīghāyukatā, appātaṅkatā brāhmaṇādīnaṃ piyamanāpatāti catūhi acchariyadhammehi. Dānaṃ piyavacanaṃ atthacariyā samānattatāti imehi catūhi saṅgahavatthūhi. Rañjanatoti pītijananato. Cakkaṃ cakkaratanaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī, sampatticakkehi sayaṃ vatteti, tehi ca paraṃ sattanikāyaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī, parahitāvaho iriyāpathacakkānaṃ vatto vattanaṃ etassa atthīti cakkavattī, appaṭihataṃ vā āṇāsaṅkhātaṃ cakkaṃ vattetīti cakkavatī, appaṭihataṃ vā āṇāsaṅkhātaṃ cakkaṃ vattetīti cakkavattī, khattiyamaṇḍalādisaññitaṃ cakkaṃ samūhaṃ attano vase vattetīti cakkavattī. Dhammaṃ caratīti dhammiko. Dhammato anapetattā dhammo rañjanatthena rājāti dhammarājā. Kopādīti ādi-saddena kāmalobhamānamadādike saṅgaṇhāti. Vijitāvīti vijitavā. Kenaci akampiyaṭṭhena janapadatthāvariyappatto. Daḷhabhattibhāvato vā janapado thāvariyaṃ patto etthāti janapadatthāvariyappatto. Cittīkatabhāvādināpi (khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50) cakkassa ratanaṭṭho veditabbo. Esa nayo sesesupi. Ratinimittatāya vā cittīkatādibhāvassa ratijananaṭṭhena ekasaṅgahatāya visuṃ aggahaṇaṃ.
然为显示转轮王以这些诸宝各自受用何种义利,故说‘于这些宝中’等文。‘胜未胜’:因此乃能引生大威德力之业的异熟果报。‘于已征服境内随心游行者’:乘御象宝与马宝,依他们之威神力,于早餐时分即周行遍至大地,而后返回王都。他以宰相宝守护已胜之地:因此宝能妥善安排各处应作之事。‘以其余’:指以摩尼宝、女宝、居士宝。其中,以摩尼宝能于方圆一由旬内消除黑暗,依见光明等而受用安乐;以女宝,由睹见超逾常人之容貌成就等而受用安乐;以居士宝,由获得心所乐欲之摩尼、金银等财而受用安乐。‘精进力相应’:从无碍教令轮之成就这一角度而言。因象宝、马宝等有大神力,且由库藏成就而令威德成就得以成立,故说‘象……相应’一段。所谓库藏,实乃于精进成就之时方得现前。‘以后’:指以宰相宝。因彼于一切王事中娴熟善巧,其运用不失方便,故说为‘策略力相应’。三种力相应之果报圆满成就——此为上下文义之连接。‘以其余’:凭其余五宝。‘以无瞋善根所生之业力’:因由名为无瞋之善根,以俱生等缘之力所引发。显示巴利原文
Imehi pana ratanehi rājā cakkavattī yaṃ yamatthaṃ paccanubhoti, taṃ taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Ajitaṃ jināti mahesakkhatāsaṃvattaniyakammanissandabhāvato. Vijite yathāsukhaṃ anuvicarati hatthiratanaṃ assaratanañca abhiruhitvā tesaṃ ānubhāvena antopātarāseyeva sakalaṃ pathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniyaṃ paccāgamanato. Pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati tena tattha tattha kattabbakiccassa saṃvidhānato. Sesehīti maṇiratanaitthiratanagahapatiratanehi. Tattha maṇiratanena yojanappamāṇe dese andhakāraṃ vidhamitvā ālokadassanādinā sukhamanubhavati, itthiratanena atikkantamānusarūpasampattidassanādivasena, gahapatiratanena icchiticchitamaṇikanakarajatādidhanappaṭilābhavasena. Ussāhasattiyogo yena kenaci appaṭihatāṇācakkabhāvasiddhito. Hatthiassaratanādīnaṃ mahānubhāvattā kosasampattiyāpi pabhāvasampattisiddhito ‘‘hatthi…pe… yogo’’ti vuttaṃ. Koso hi nāma sati ussāhasampattiyaṃ (uggatejassa sukumāraparakkamassa pasannamukhassa sammukhe pāpuṇāti). Pacchimenāti pariṇāyakaratanena. Tañhi sabbarājakiccesu kusalaṃ avirajjhanapayogaṃ. Tenāha ‘‘mantasattiyogo’’ti. Tividhasattiyogaphalaṃ paripuṇṇaṃ hotīti sambandho. Sesehīti sesehi pañcahi ratanehi. Adosakusalamūlajanitakammānubhāvenāti adosasaṅkhātena kusalamūlena sahajātādipaccayavasena uppāditakammassa ānubhāvena sampajjanti sommatararatanajātikattā. Majjhimāni maṇiitthigahapatiratanāni. Alobha…pe… kammānubhāvena sampajjanti uḷāradhanassa uḷāradhanapaṭilābhakāraṇassa ca pariccāgasampadāhetukattā. Pacchimanti pariṇāyakaratanaṃ. Tañhi amoha…pe… kammānubhāvena sampajjati mahāpaññeneva cakkavattirājakiccassa pariṇetabbattā.
「勇士」:因为能庇护(saraṇato)、能摧破敌对者(paṭipakkhavidhamanato),所以是勇士(sūrā)。因此说他们「是无畏种姓者(abhīrukajātikā)」。因为战胜阿修罗而安住,故为胜利者(vīro),即诸天之主的帝释(sakko devānamindo)。他的一支是天神之子,由于具有军众之支的状态,所以被说为「是胜利者之形(vīraṅgarūpāti),即身如天子(devaputtasadisakāyā)」。「自性(Sabhāvoti)」:指真实体性的含义。「成英雄之因(Vīrakāraṇanti)」:指成就英雄状态的因。「如以精进为体之身(Vīriyamayasarīrā viyāti)」:好比具有形体的精进;也就是说,如果精进能具有形体,他们就与那样的身体相似。可能会问:「转轮王本来没有敌军,他的儿子们怎么还会去摧破敌军呢?既然如此,为什么又说他们『摧破敌军(parasenapamaddanā)』呢?」为了回应这个质问,注释说「如果(sace)」等。以此来显示:不论实际有没有敌军,这些天子都有这样的大神力。「以法(Dhammenāti)」:指通过自己所造、所积的福德之法。正是因为被这个法所推动,世间一切国王都会出来迎接,说「善来,大王」等,并将自己的王国奉献给转轮王。因此说「他……住于此……(so imaṃ…pe… ajjhāvasatī)」。然而,在注疏里,为了显示前述那种法的更久异熟的缘——也就是成就转轮王行为的勤策成就之法,所以又说为「以『不应杀生』等的五戒法(pāṇo na hantabbotiādinā pañcasīladhammenā)」。因为这样一来,「不用棍棒、不用刀剑(adaṇḍena asatthenā)」这句话就更完善地成立了。由于贪等恶法生起时,会覆盖、遍缠众生的相续,遮止善的运作,因此它们被称为「覆障(chadanā)」、「遮(chadā)」。显示巴利原文
Saraṇato paṭipakkhavidhamanato sūrā. Tenāha ‘‘abhīrukajātikā’’ti. Asure vijinitvā ṭhitattā vīro, sakko devānamindo, tassa aṅgaṃ devaputto senaṅgabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā’’ti. Sabhāvoti sabhāvabhūto attho. Vīrakāraṇanti vīrabhāvakāraṇaṃ. Vīriyamayasarīrā viyāti saviggahavīriyasadisā saviggahañce vīriyaṃ siyā, taṃsadisāti attho. Nanu rañño cakkavattissa paṭisenā nāma natthi, yamassa puttā pamaddeyyuṃ, atha kasmā ‘‘parasenapamaddanā’’ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘sace’’tiādi. Tena parasenā hotu vā mā vā, te pana evaṃ mahānubhāvāti dasseti. Dhammenāti katūpacitena attano puññadhammena. Tena hi sañcoditā pathaviyaṃ sabbarājāno paccuggantvā ‘‘svāgataṃ te mahārājā’’tiādiṃ vatvā attano rajjaṃ rañño cakkavattissa niyyādenti. Tena vuttaṃ ‘‘so imaṃ…pe… ajjhāvasatī’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana tassa yathāvuttadhammassa cirataraṃ vipaccituṃ paccayabhūtaṃ cakkavattivattasamudāgataṃ payogasampattisaṅkhātaṃ dhammaṃ dassetuṃ ‘‘pāṇo na hantabbotiādinā pañcasīladhammenā’’ti vuttaṃ. Evañhi ‘‘adaṇḍena asatthenā’’ti idaṃ vacanaṃ suṭṭhutaraṃ samatthitaṃ hoti, yasmā rāgādayo pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti, kusalapavattiṃ nivārenti, tasmā te ‘‘chadanā, chadā’’ti ca vuttā.
开显(Vivaṭṭetvā)而翻转(parivattetvā)。「阿拉汉」:已经宣说应受供养的意思,即「因为值得供养,所以称为阿拉汉(arahatīti arahaṃ)」。之所以称为应供:因为他是正自觉者,所以是阿拉汉。以佛陀性为因,说「开显覆障性(vivaṭṭacchadatā)」:这是因为佛陀性的成就,是以先断尽带有习气的一切烦恼(sabbakilesa)为前提的。「阿拉汉由无有轮回(Arahaṃ vaṭṭābhāvenāti)」:这是以果来显示对因的推度。「正自觉者由无有覆障(Sammāsambuddho chadanābhāvenāti)」:这是以因来显示对果的推度。所说的二因即「已开显、无覆障(vivaṭṭo vicchado cā)」。由第二自信(Dutiyavesārajjenāti),即依所引的「你自称诸漏尽(khīṇāsavassa te paṭijānato)」等(《中部》1.150)中的自信,成就前义(Purimasiddhīti):成就前一句「阿拉汉」的含义。由第一自信,即依「你自称正自觉(sammāsambuddhassa te paṭijānato)」等(《中部》1.150)中的自信,成就第二义(Dutiyasiddhīti):成就佛陀性。由第三、第四自信,即依「然而,你所说的那些障碍法(ye kho pana te antarāyikā dhammā)」等(《中部》1.150),以及「凡是你的目的所为了(yassa kho pana te atthāyā)」等(《中部》1.150)中所出的第三和第四自信,成就第三义(Tatiyasiddhīti):成就开显覆障性。因为,通过如实指出何为障碍法及能导出之法(niyyānika dhamma),导师那开显覆障的特性就在世间变得昭然了。前句成就「法眼(Purimaṃ dhammacakkhuṃ)」:前句成就世尊的法眼,因为它表明烦恼之敌以及轮回轮的辐都已被摧破。第二句成就「佛眼(buddhacakkhuṃ)」,因为只有正自觉者才具备此眼。第三句成就「一切眼(samantacakkhuṃ)」,因为它表明已断尽带有习气的一切烦恼。因为说了「正自觉者」之后,紧接着又说「已开覆障(vivaṭṭacchado)」,这句话正是阐明:彻底断尽一切烦恼正是导向佛陀性的。「勇士性(Sūrabhāvanti)」:通过特征的阐明而显明了了知。显示巴利原文
Vivaṭṭetvā parivattetvā. Pūjārahatā vuttā ‘‘arahatīti araha’’nti. Tassāti pūjārahatāya. Yasmā sammāsambuddho, tasmā arahanti. Buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttā savāsanasabbakilesappahānapubbakattā buddhabhāvasiddhiyā. Arahaṃ vaṭṭābhāvenāti phalena hetuanumānadassanaṃ. Sammāsambuddho chadanābhāvenāti hetunā phalānumānadassanaṃ. Hetudvayaṃ vuttaṃ ‘‘vivaṭṭo vicchado cā’’ti. Dutiyavesārajjenāti ‘‘khīṇāsavassa te paṭijānato’’tiādinā (ma. ni. 1.150) āgatena vesārajjena. Purimasiddhīti purimassa padassa atthasiddhi. Paṭhamenāti ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato’’tiādinā (ma. ni. 1.150) āgatena vesārajjena. Dutiyasiddhīti buddhattasiddhi. Tatiyacatutthehīti ‘‘ye kho pana te antarāyikā dhammā’’tiādinā (ma. ni. 1.150), ‘‘yassa kho pana te atthāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.150) ca āgatehi tatiyacatutthehi vesārajjehi. Tatiyasiddhīti vivaṭṭacchadanatā siddhi. Yāthāvato antarāyikaniyyānikadhammāpadesena hi satthu vivaṭṭacchadabhāvo loke pākaṭo ahosi. Purimaṃ dhammacakkhunti purimapadaṃ bhagavato dhammacakkhuṃ sādheti kilesārīnaṃ saṃsāracakkassa ca arānaṃ hatabhāvadīpanato. Dutiyaṃ padaṃ buddhacakkhuṃ sādheti sammāsambuddhasseva taṃ sambhavato. Tatiyaṃ padaṃ samantacakkhuṃ sādheti savāsanasabbakilesappahānadīpanato. ‘‘Sammāsambuddho’’ti hi vatvā ‘‘vivaṭṭacchado’’ti vacanaṃ buddhabhāvāvahameva sabbakilesappahānaṃ vibhāvetīti. Sūrabhāvanti lakkhaṇavibhāvanena visadañāṇataṃ.
385 「寻求」:以智慧作了寻求。「集合」:以智慧思择,把同类的事物收集、摄持起来。之所以不能做到,是因为在收摄的威仪状态下,他们大多难以清晰地修习。「疑惑」一词有期望之义,故说“生起了‘啊,愿我能看到’的希求”。「困苦」指感到疲惫。前文说“疑惑”一词有希求的意思,现在为了显示它也有怀疑的意思,作为另解而说:“或者,疑惑是指微弱的、不确定的心。”这是指三种法,也就是三种类型的疑惑法。‘浑浊性’指不清净的原因,即心的浑浊状态。世尊的马阴藏相,乃一切佛陀不共之相,它极为清净,如同纯金曼陀罗一般;其自体形态结构美好,有着像良种香象最优美的肢体那样的美丽,又如绽放的金莲花那灿烂的花蕊涡旋般华丽,又如被晚霞光芒所染、映现在水云间的满月轮那样光辉,它以自身的祥瑞而超胜。由于它没有内外诸垢的染污,又因长久以来善修梵行的功德,以及善为安立的形态成就,所以即使是隐秘之处,也并非可羞。因此这样说:‘因为世显示巴利原文
385.Gavesīti (dī. ni. ṭī. 1.287) ñāṇena pariyesanaṃ akāsi. Samānayīti ñāṇena saṅkalento samānaṃ ānayi samāhari. Na sakkoti saṃkucite iriyāpathe yebhuyyena tesaṃ dubbibhāvanato. Kaṅkhatīti padassa ākaṅkhatīti ayamatthoti āha – ‘‘aho vata passeyyanti patthanaṃ uppādetī’’ti. Kicchatīti kilamati. ‘‘Kaṅkhatī’’ti padassa pubbe āsīsanatthataṃ vatvā idāni tassa saṃsayatthattameva vikappantaravasena dassento ‘‘kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā’’tiādi vuttaṃ. Tīhi dhammehi tippakārehi saṃsayadhammehi. Kālussiyabhāvoti appasannatāya hetubhūto āvilabhāvo. Yasmā bhagavato kosohitaṃ sabbabuddhāveṇikaṃ vatthaguyhaṃ suvisuddhakañcanamaṇḍalasannikāsaṃ attano saṇṭhānasannivesasundaratāya ājāneyyagandhahatthino varaṅgacārubhāvaṃ vikasamānatapaniyāravindasamujjalakesarāvattavilāsaṃ sañjhāpabhānurañjitajalavanantarābhilakkhita-sampuṇṇacandamaṇḍalasobhañca attano siriyā abhibhuyya virājati, yaṃ bāhirabbhantaramalehi anupakkiliṭṭhatāya cirakālaṃ suparicitabrahmacariyādhikāratāya susaṇṭhitasaṇṭhānasampattiyā ca kopīnampi santaṃ akopīnameva, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Pahūtabhāvanti puthulabhāvaṃ. Ettheva hi tassa saṃsayo, tanumudusukumāratādīsu panassa guṇesu tassa vicāraṇā eva nāhosi.
「羞处」指应羞耻之处。「影像」指映现之像。是什么样的影像呢?解释说:“以神通……”等。「影像色」指世尊的映像之色。而且,那仅仅是与佛陀相续分离的单纯色法,只是具有世尊身体的色泽、形态和肢节,并由神通所造作的影像而已。世尊显示它的时候,是以令人看不到他自己佛陀真身形象的方式来显示的。「引出」即遍布而作。显示巴利原文
Hirikaraṇokāsanti hiriyitabbaṭṭhānaṃ. Chāyanti paṭibimbaṃ. Kīdisanti āha ‘‘iddhiyā’’tiādi. Chāyārūpanti bhagavato paṭibimbarūpaṃ. Tañca kho buddhasantānato vinimuttaṃ rūpakamattaṃ bhagavato sarīravaṇṇasaṇṭhānāvayavaṃ iddhimayaṃ bimbakamattaṃ, taṃ pana dassento bhagavā yathā attano buddharūpaṃ na dissati, tathā katvā dasseti. Nīharitvāti pharitvā.
耳孔中因积聚了微细的柔毛,故被说成像洗净的银质芭蕉管一样。「面际」是指发际。显示巴利原文
Kaṇṇasotānaṃ upacitatanutambalomatāya dhotarajatapanāḷikāsadisatā vuttā. Mukhapariyanteti kesante.
「作动作」是指身体和语言上的实行。「在那里」是指在那些事务中。持扇是为了显示说法者的行仪。若非如此,则一切世间的庄严、住于最上修学与调御者的佛陀之月轮面,反而应当被遮蔽起来。显示巴利原文
Kiriyākaraṇanti kiriyāya kāyikassa vācasikassa paṭipatti. Tatthāti tesu kiccesu. Dhammakathikānaṃ vattaṃ dassetuṃ bījaniggahaṇaṃ kataṃ. Na hi aññathā sabbassapi lokassa alaṅkārabhūtaṃ paramukkaṃsagataṃ sikkhāsaṃyamānaṃ buddhānaṃ mukhacandamaṇḍalaṃ paṭicchādetabbaṃ hoti.
在张有华盖、垂有香鬘和花鬘的香殿中。「以事先的决意限定时间」是指,以“我将用等至度过这么多时间”这样的心念,生起事先的决意来限定时间。不是出于对施主的随顺而抬高或称赞众会,也不是出于对非施主的违逆而贬损众会。显示巴利原文
Pattharitavitānaolambitagandhadāmakusumadāmake gandhamaṇḍalamāḷe. Pubbabhāgena paricchinditvāti ‘‘ettakaṃ velaṃ samāpattiyā vītināmessāmī’’ti evaṃ pavattena pubbabhāgena kālaṃ paricchinditvā. Paccayadāyakesu anurodhavasena parisaṃ ussādento vā paggaṇhanto, adāyakesu virodhavasena parisaṃ apasādento vā.
“离轭安稳”即无有障碍。“以自性功德”即依如前所述之功德。乔达摩尊者的功德具足形相,铁围山过于逼狭,无法以广度容纳;有顶过于低矮,无法层层向上容纳。显示巴利原文
Yogakkhemaṃ antarāyābhāvaṃ. Sabhāvaguṇenevāti yathāvuttaguṇeneva. Bhoto gotamassa guṇaṃ saviggahaṃ cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ vitthārena sandhāretuṃ appahontato. Bhavaggaṃ atinīcaṃ uparūpari sandhāretuṃ appahontato.
386 于站立、行走等时,脚能极平稳地安立在地面上,因此称为“善安立足”。然而,为了通过对比来阐明世尊“善安立足”的特性,才说了“正如……”等内容。其中,“前端”指脚掌前端。“脚踵”指足跟面。“两侧”指脚掌两边的任何一边,或两边的整个边缘。“犹如金鞋底般平正地放下”意思是如金鞋底那样笔直地放下。“一次放舍”即在一刹那之间,放下脚时,整个脚掌同时触地。应当这样理解:一次放舍即整个脚掌同时从地面抬起。显示巴利原文
386. Ṭhānagamanādīsu (dī. ni. ṭī. 2.35) bhūmiyaṃ suṭṭhu samaṃpatiṭṭhitā pādā etassāti suppatiṭṭhitapādo. Taṃ pana bhagavato suppatiṭṭhitapādataṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha aggatalanti aggapādatalaṃ. Paṇhīti paṇhitalaṃ. Passanti pādatalassa dvīsu passesu ekekaṃ, ubhayameva vā pariyantaṃ passaṃ. Suvaṇṇapādukatalaṃ viya ujukaṃ nikkhipiyamānaṃ. Ekappahārenevāti ekakkhaṇeyeva. Sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati nikkhipane. Ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmito uṭṭhahatīti yojanā.
“在那里”是指:由于此善安立足的特性,次第呈现——如今所说的稀有、未曾有之事,正是它的等流果。为了借由导师前往三十三天之事,令前所说之义更加明了,便先说“正如……”,再以“非……”加以佐证。由此对比,显示第二相(足下千辐轮相)比第一相(善安立足相)更具“大神力”。正如他随后将说的:“乃至以转轮王会众为首,一切实则都是轮相的眷属。”在临近持双山与三十三天宫时,行至平常放脚之处,此事非依诸佛之神力,亦非依诸天之神通,纯粹是佛陀相好所具之威力——这层含义于此得到明确指示。“以戒的威光……以十种彼岸之威力”一段,也应视为对能生起这些相好的殊胜业行的称叹。“一切边际”即具足一切方位。显示巴利原文
Tatrāti tāya suppatiṭṭhitapādatāya anupubbaninnāva acchariyabbhutaṃ idaṃ vuccamānaṃ nissandaphalaṃ. Vuttamevatthaṃ satthu tidivagamanena supākaṭaṃ kātuṃ ‘‘tathā hī’’tiādiṃ vatvā ‘‘na hī’’tiādinā taṃ samattheti. Tena paṭhamalakkhaṇatopi dutiyalakkhaṇaṃ mahānubhāvanti dasseti. Tathā hi vakkhati ‘‘antamaso cakkavattirañño parisaṃ upādāya sabbopi cakkalakkhaṇasseva parivāro’’ti. Yugandharapabbatassa tāvatiṃsabhavanassa ca pakatipadanikkhepaṭṭhānupasaṅkamane neva buddhānaṃ, na devatānaṃ ānubhāvo, atha kho buddhānaṃ lakkhaṇānubhāvoti imamatthaṃ nidassitaṃ. Sīlatejena…pe… dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvenāti idampi lakkhaṇanibbattakammavisesakittanamevāti daṭṭhabbaṃ. Sabbāvantehīti sabbapadesavantehi.
「以脐为界」是指以轮脐为界而划分。「脐前护板」是指安置在轮脐前方,为使原车轮不与轴相触而磨损的护板。「辋上宝珠」是指呈环状装饰在轮辋上的一圈宝石纹样。显示巴利原文
Nābhiparicchinnāti nābhiyaṃ paricchinnā paricchedavasena ṭhitā. Nābhimukhaparikkhepapaṭṭoti pakaticakkassa akkhabbhāhatapariharaṇatthaṃ nābhimukhe ṭhapetabbaparikkhepapaṭṭo. Nemimaṇikāti nemiyaṃ āvaḷibhāvena ṭhitamaṇikālekhā.
「多种样式的回目」是展示各种纹理特征的部分。「矛」指武器中的矛。「吉祥首」指吉祥的面孔。「喜旋」指向右旋转的纹样。「酒瓶」指酒瓶形印记。「耳环」指耳环。「增长」指男子佩戴的项链,或男子身体的某个部位。「孔雀手」指一束孔雀尾翎,或以孔雀羽毛装饰的特制扇子。「尾拂」指用牦牛尾制成的拂尘。「悉达多」等,指满瓶、满钵等图案。说了「铁围山」之后,为显示其主要组成部分,便说出了「雪山、须弥山……千……」等。显示巴利原文
Sambahulavāroti bahuvidhalekhaṅgavibhāvanavāro. Sattīti āvudhasatti. Sirivacchoti sirimukhaṃ. Nandīti dakkhiṇāvaṭṭaṃ. Sovattikoti sovattiaṅko. Vaṭaṃsakoti āveḷaṃ. Vaḍḍhamānakanti purisahāri purisaṅgaṃ. Morahatthakoti morapiñchakalāpo, morapiñcha parisibbito vā bījaniviseso. Vālabījanīti cāmarivālaṃ. Siddhatthādi puṇṇaghaṭapuṇṇapātiyo. ‘‘Cakkavāḷo’’ti vatvā tassa padhānāvayave dassetuṃ ‘‘himavā sineru…pe… sahassānī’’ti vuttaṃ.
「长的脚踵」是指较他人脚踵更长,但并非过长,所以又说「圆满的脚踵」。为了以反衬的方式说明怎样的脚踵相才算圆满,便说了「正如……」等内容。「用针尖」指以圆盘状的针尖。「卷绕起来」指为使它极为圆整而那样卷绕。「如同红羊毛线团」指犹如用红色羊毛制成的线团。显示巴利原文
Āyatapaṇhīti idaṃ aññesaṃ paṇhito dīghataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana atidīghatanti āha ‘‘paripuṇṇapaṇhī’’ti. Yathā pana paṇhilakkhaṇaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Āraggenāti maṇḍalāya sikhāya. Vaṭṭetvāti yathā suvaṭṭaṃ hoti, evaṃ vaṭṭetvā. Rattakambalageṇḍukasadisāti rattakambalamayageṇḍukasadisā.
“如同猴子的”:即如同猴子那样。这是就长度等同而言。“用树脂油”:指掺入了屋顶用树脂等物质的油。显示巴利原文
Makkaṭassevāti vānarassa viya. Dīghabhāvena samataṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Niyyāsatelenāti chadikaniyyāsādiniyyāsasammissena telena.
“细嫩的”:即极为柔嫩。显示巴利原文
Talunāti sukumārā.
“用皮”:指包裹指缝的皮肤。“手指间相连”:即手指之间相连。“等量”:指各手指长度等齐。“大麦粒相”:即手指内侧指节上,呈现如大麦粒般的纹路。“穿透”:当各指节位置相应,手指伸展开时,这些纹路彼此相触,如互相穿透一般安立。显示巴利原文
Cammenāti aṅgulantaraveṭhitacammena. Paṭibaddhaaṅgulantaroti ekato sambaddhaaṅgulantaro. Ekappamāṇāti dīghato samānappamāṇā. Yavalakkhaṇanti abbhantarato aṅgulipabbeṭhitaṃ yavalakkhaṇaṃ. Paṭivijjhitvāti taṃtaṃpabbānaṃ samānadesatāya aṅgulīnaṃ pasāritakāle aññamaññaṃ vijjhitāni viya phusitvā tiṭṭhanti.
“踝”,指的是脚踝。踝以上,称为“高踝”,也就是脚。“在足背”,指足背附近处。他们的脚转动自如,能屈伸等,因此行走时,足底在下方清晰可见。之所以如此,是因为踝骨安立于足背之上。那些骨头向上安住约四指宽,因而隐蔽不显,不似常人那般明显外露。显示巴利原文
Saṅkhā vuccanti gopphakā, uddhaṃ saṅkhā etesanti ussaṅkhā, pādā. Piṭṭhipādeti piṭṭhipādasamīpe. Sukhena pādā parivattanti pādanāmanādīsu, teneva gacchantānaṃ tesaṃ heṭṭhā pādatalāni dissanti. Tenāti gopphakānaṃ piṭṭhipādato uddhaṃ patiṭṭhitattā. Caturaṅgulamattañhi tāni uddhaṃ ārohitvā patiṭṭhahanti, niguḷhāni ca honti, na aññesaṃ viya paññāyamānāni. Satipi desantarappavattiyaṃ niccaloti dassanatthaṃ nābhiggahaṇaṃ.
因为羚羊的小腿,从各面看肌肉均匀相称,且越往上越粗壮,所以说为“如羚羊之小腿”(eṇīmigasadisajaṅghā)。“圆满之小腿”,是指因四围肌肉充分增长而圆满的小腿。因此说“非单边……”等语。显示巴利原文
Yasmā eṇīmigassa samantato ekasadisamaṃsā anukkamena uddhaṃ thūlā jaṅghā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘eṇīmigasadisajaṅghā’’ti. Paripuṇṇajaṅghoti samantato maṃsūpacayena paripuṇṇajaṅgho. Tenāha ‘‘na ekato’’tiādi.
“凭此”,即通过“不弯曲”等语,显示膝盖安适的状态。“其余的人”,指不具足此特征者。他们或因上半身短于下半身而成驼背,或因下半身短于上半身而成矮子。以此表明,除正自觉者与转轮圣王外,其余众生非驼背即矮子。显示巴利原文
Etenāti ‘‘anonamanto’’tiādivacanena, jāṇuphāsubhāvadīpanenāti attho. Avasesajanāti iminā lakkhaṇena rahitā janā. Khujjā vā honti heṭṭhimakāyato uparimakāyassa rassatāya. Vāmanā vā uparimakāyato heṭṭhimakāyassa rassatāya. Etena ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ cakkavattinañca itare sattā khujjā vāmanā cāti dasseti.
「隐藏」(ohita),意指紧密收存、包含于内。然而正因它是那般,才被其遮蔽,故说为「覆藏」(paṭicchanna)。显示巴利原文
Ohitanti samohitaṃ antogadhaṃ. Tathābhūtaṃ pana taṃ tena channaṃ hotīti āha ‘‘paṭicchanna’’nti.
「金色」(suvaṇṇavaṇṇa)之义,即如黄金般的色泽,故说「以天然朱砂……」等。此义亦可依反复串习而了知。先述第一种解释,其意趣为:此处「色」(vaṇṇa)一词可作为身体的同义词。进而思惟并无那般惯用说法,故取「色」为色泽的同义词,而说第二种解释。显示巴利原文
Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇavaṇṇoti ayamettha atthoti āha ‘‘jātihiṅgulakenā’’tiādi. Svāyamattho āvuttiñāyena ca veditabbo. Sarīrapariyāyo idha vaṇṇasaddoti adhippāyena paṭhamavikappaṃ vatvā tathārūpāya pana ruḷhiyā abhāvaṃ manasi katvā vaṇṇadhātupariyāyameva vaṇṇasaddaṃ gahetvā dutiyavikappo vutto.
「尘」(rajo),即极微细的灰尘。「垢」(jalla),即引生污秽不洁的尘垢积聚。故说「或为污垢」。若彼不沾著,何需沐浴等?故说「洗手」等。显示巴利原文
Rajoti sukhumarajo. Jallanti malīnabhāvāvaho reṇusañcayo. Tenāha ‘‘malaṃ vā’’ti. Yadi vivaṭṭati, kathaṃ nhānādīti āha ‘‘hatthadhovanā’’tiādi.
是指右旋发旋的末端。显示巴利原文
Āvaṭṭapariyosāneti padakkhiṇāvaṭṭāya ante.
“如梵天那样身体正直”:像梵天的身体,无论向前或向后都不弯曲,只是正直地挺立,故说“如梵天那样身体正直”。“侧弯”:指身体向右侧或左侧弯曲。显示巴利原文
Brahmuno sarīraṃ purato vā pacchato vā anonamitvā ujukameva uggatanti āha ‘‘brahmā viya ujugatto’’ti. Passavaṅkāti dakkhiṇapassena vā vāmapassena vā vaṅkā.
“七处满”:因为手背等七处都饱满隆起,故称“七处满”。显示巴利原文
Hatthapiṭṭhiādivasena satta ussadā etassāti sattussado.
狮子的前半身称为「狮子的前半身」。由于肢体圆满,整个身体就像狮子的前半身那样,所以叫做「狮子前半身之身」。「如狮子」就是指像狮子一样。「安稳站立」是指安定地站立。「以种种心」就是以各种不同的心。「以福心」就是通过波罗蜜福德之心所形成的色身。「已描绘」是指已经生起了这种心的状态。显示巴利原文
Sīhassa pubbaddhaṃ sīhapubbaddhaṃ, paripuṇṇāvayavatāya sīhapubbaddhaṃ viya sakalo kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Sīhassevāti sīhassa viya. Saṇṭhantīti saṇṭhahanti. Nānācittenāti vividhacittena. Puññacittenāti pāramitāpuññacittarūpena. Cittitoti sañjātacittabhāvo.
“两肩之间”:指两臂背侧之间,亦即后背上部的中央。“堆积圆满”:是说该处没有凹陷,而是充实饱满,因为两肩平满圆融。“上升后”:就是向上隆起之后。显示巴利原文
Dvinnaṃ koṭṭānamantaranti dvinnaṃ piṭṭhibāhānaṃ vemajjhaṃ, piṭṭhimajjhassa uparibhāgo. Citaṃ paripuṇṇanti aninnabhāvena citaṃ, dvīhi koṭṭehi samatalatāya paripuṇṇaṃ. Uggammāti uggantvā.
如同尼拘律树的树冠那样圆满,所以称为“尼拘律圆”。这里省略了一个“圆”字。实际上,并非所有的尼拘律树都是圆形的,因此才说“枝干平广的尼拘律树”。又因为有了“圆”字,圆本身就被理解为尼拘律树,所以即使省略了“圆”字,也能得到这个意思,因此说“如同尼拘律树般圆满”。“其范围多大”这一说法,是把词尾的o音变为va音来表达的。显示巴利原文
Nigrodhaparimaṇḍalo viya parimaṇḍalo nigrodhaparimaṇḍalo ekassa parimaṇḍalasaddassa lopaṃ katvā. Na hi sabbo nigrodho maṇḍalo. Tenāha ‘‘samakkhandhasākho nigrodho’’ti. Parimaṇḍalasaddasannidhānena vā parimaṇḍalova nigrodho gayhatīti parimaṇḍalasaddassa lopena vināpi ayamattho labbhatīti āha ‘‘nigrodho viya parimaṇḍalo’’ti. Yāvatakvassāti o-kārassa va-kārādesaṃ katvā vuttaṃ.
「肩头圆满」:指双肩匀称圆好。其构造,如鹤颈般修长,如苍鹭颈般弯曲,如猪颈般粗壮。「如金制小鼓」:即如同黄金打造的小型腰鼓。显示巴利原文
Samavaṭṭitakkhandhoti samaṃ suvaṭṭitakkhandho. Koñcā viya dīghagalā, bakā viya vaṅkagalā, varāhā viya puthulagalāti yojanā. Suvaṇṇāliṅgasadisoti suvaṇṇamayakhuddakamudiṅgasadiso.
「得最上味」:能吸收甜等味、令其进入体内者,称为「摄味」;这些摄味中最上的,称为「最上摄味」;具足此者,故称「得最上味」。因此,由于营养不能遍满全身,那些人因体质低劣而常患多病。显示巴利原文
Rasaggasaggīti madhurādibhedaṃ rasaṃ gasanti anto pavesantīti rasaggasā, rasaggasānaṃ aggā rasaggasaggā, tā etassa santīti rasaggasaggī. Tenāti ojāya apharaṇena, hīnadhātukattā te bahvābādhā honti.
「颔」:这是对支撑牙齿之基底的称谓。世尊之颔如同狮颔,因此世尊被称为「狮子颔」。于此,因为对诸佛色身与法身所作的譬喻,其实都只是较劣的譬喻,并无等同的譬喻,何况更胜的譬喻?为了显示这一点,故说「在此」等语。由三分构成的圆满轮相,犹如十二日的月亮一般。显示巴利原文
‘‘Hanū’’ti sannissayadantādhārassa samaññā, taṃ bhagavato sīhahanusadisaṃ, tasmā bhagavā sīhahanu. Tattha yasmā buddhānaṃ rūpakāyassa dhammakāyassa ca upamā nāma nihīnupamāva, natthi samānupamā, kuto adhikūpamā, tasmā ayampi nihīnupamāti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tibhāgavasena maṇḍalatāya dvādasiyaṃ pakkhassa candasadisāni.
牙齿的高低不平,应从其内侧与外侧的流势来理解,而非仅凭尖端。因此说“如同被锯子切割过的贝壳薄膜”。这里的“铁板”意指锯子。“不平坦”即形状不规整。显示巴利原文
Dantānaṃ uccanīcatā abbhantarabāhirapassavasenapi veditabbā, na aggavaseneva. Tenāha ‘‘ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṃ viyā’’ti. Ayapaṭṭanti ca kakacaṃ adhippetaṃ. Visamāti visamasaṇṭhānā.
因其声音一再被截断、停顿而发,故为“断声”;因其变换多种腔调,故为“破声”;因如乌鸦般不悦耳,故为“鸦声”。“无障碍”指没有混乱的依处;这里所说的“依处”,即指字母生起之处。“具足八支”之义,八支的内容随后将予说明。“妙音”则指甜美悦耳的声质。显示巴利原文
Vicchinditvā vicchinditvā pavattasaratāya chinnassarāpi. Anekākāratāya bhinnassarāpi. Kākassa viya amanuññasaratāya kākassarāpi. Apalibuddhattāti anupaddutavatthukattā. Vatthunti ca akkharuppattiṭṭhānamāha. Aṭṭhaṅgasamannāgatoti ettha aṭṭhaṅgāni parato āgamissanti. Mañjughosoti madhurassaro.
所谓“迦陵频伽声”,是说当此声传入众生耳际时,能使其舍弃原有的声音特质,转而为其所摄,随其调转——为了说明此声如此甜美,故说“于此”等语。“彼喜”即指向佛陀而生起的喜悦。此喜悦以同样的方式持续不断,不曾舍离。那些降伏烦恼的长老们,于适宜之处听闻正法,藉由已成就的资粮令智慧成熟,故经文说“以七支柱而住立”。又因此长老是伴随约七百后宫眷属步行前往,故说“与七百胫骨同行”,意为与七百人一道而行。显示巴利原文
Karavīkasaddo yesaṃ sattānaṃ sotapathaṃ upagacchati, te attano sarasampattiyā pakatiṃ jahāpetvā avase karonto attano vase vatteti, evaṃ madhuroti dassento ‘‘tatrida’’ntiādimāha. Taṃ pītinti taṃ buddhagataṃ pītiṃ. Teneva nīhārena punappunaṃ pavattantaṃ avijahitvā vikkhambhitakilesā therānaṃ santike laddhadhammassavanasappāyā upanissayasampattiyā paripakkañāṇatāya ‘‘sattahi…pe… patiṭṭhāsī’’ti. Sattasatamattena orodhajanena saddhiṃ padasāva therānaṃ santikaṃ upagatattā ‘‘sattahi jaṅghāsatehi saddhi’’nti vuttaṃ.
「绀目」:指极为深蓝的眼睛。这种极度的深蓝,应理解为一种殊胜的蓝色状态,并非眼睛中蓝色的部分变多了,因此说“并非整个眼睛都是绀色”等。眼中黄、红色的部分,是依白色眼轮中的莲花纹路而存在;至于青、白、黑色的部分,当知是依各自对应的轮辐而存在。显示巴利原文
Abhinīlanettoti adhikanīlanetto. Adhikanīlatā ca sātisayaṃ nīlabhāvena veditabbā, na nette nīlavaṇṇasseva adhikabhāvatoti āha ‘‘na sakalanīlanettovā’’tiādi. Pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena, nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā.
「眼器」:有人认为是眼窝,也有人认为是眼窝的瓣膜。然而,应当连同眼皮一起,将它们整体理解为眼睛的影像。如此,“它向外投射出深邃光辉”的描述才合理成立。显示巴利原文
Cakkhubhaṇḍanti akkhidalanti keci, akkhidalapattanti aññe. Akkhidalehi pana saddhiṃ akkhibimbanti veditabbaṃ. Evañhi viniggatagambhīrajotanāpi yuttā hoti.
「白毫」:世俗用语中一般用作毛发的同义词,但此处特指一种殊胜的毛发,故注释称为“白毫毛”。“生于眉间”,即位于额头正中央的毫毛。以白毫作喻,是取其白净,非取其柔软。说它“如银泡”,即指它宛如银制的星星。显示巴利原文
Uṇṇāsaddo loke avisesato lomapariyāyo, idha pana lomavisesavācakoti āha ‘‘uṇṇaloma’’nti. Nalāṭamajjhajātāti nalāṭamajjhagatā. Odātatāya upamā, na mudutāya. Rajatapubbuḷakāti rajatamayatārakā.
所谓“依两种理由而说”,是因为诸佛与转轮圣王皆具圆满的额头与圆满的头部影像,故而称为“无见顶相”。因此,这是依于两种理由而说“无见顶相”。为显示此二义在如来身上皆善为安立,便说“如来……”等语。由于如来头部皮肤极为细滑且呈金色,犹如国王所缠的无见顶布一般闪耀。所谓“剪头”,指头顶状如剪开。所谓“果头”,指头形如果实。所谓“骨头”,指肉极少,唯皮包骨的头。所谓“瓠头”,指状如葫芦的头。所谓“悬头”,指后脑勺部分下垂的头。依前一种解释,即从额头圆满的角度说,如来之头犹如缠着无见顶布之人。“犹如无见顶”,是说其顶相之圆满,恰如巧匠所精心打造的无见顶圆轮。显示巴利原文
Dve atthavase paṭicca vuttanti yasmā buddhā cakkavattino ca paripuṇṇanalāṭatāya paripuṇṇasīsabimbatāya ca ‘‘uṇhīsasīsā’’ti vuccanti, tasmā te dve atthavase paṭicca ‘‘uṇhīsasīso’’ti idaṃ vuttaṃ. Idāni taṃ atthadvayaṃ bhagavati suppatiṭṭhitanti dassetuṃ ‘‘tathāgatassahī’’tiādi vuttaṃ. Saṇhatamatāya suvaṇṇavaṇṇatāya ca rañño baddhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Kappasīsāti dvidhābhūtasīsā. Phalasīsāti phalasadisasīsā. Aṭṭhisīsāti maṃsassa abhāvato tacopariyonaddhaaṭṭhimattasīsā. Tumbasīsāti lābusadisasīsā. Pabbhārasīsāti piṭṭhibhāgena olambamānasīsā. Purimanayenāti paripuṇṇanalāṭatāpakkhena. Uṇhīsaveṭhitasīso viyāti uṇhīsapaṭṭena veṭhitasīsapadeso viya. Uṇhīsaṃ viyāti chekena sippinā viracitauṇhīsamaṇḍalaṃ viya.
“业”指的是:由何种业而感得何种大人相,彼业即是其因。“业相似”是指:每一大人相,皆与感得它的业力特征相顺应。“相”是指:这些大人相真实无谬的自性。“相之功德”则指:因获得此种大人相所得到的种种殊胜品质。解说者在讲解时,应先标示这些紧随前文所说的业、业相似等概念,然后再详细加以分别解说。显示巴利原文
Kammanti yena yena kammena yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ nibbattaṃ, taṃ taṃ kammaṃ. Kammasarikkhakanti tassa tassa lakkhaṇassa taṃkammānurūpatā. Lakkhaṇanti tassa mahāpurisalakkhaṇassa aviparītasabhāvo. Lakkhaṇānisaṃsanti taṃ lakkhaṇapaṭilābhena laddhabbaguṇo. Imāni kammādīnīti imāni anantaraṃ vuttāni kammakammasarikkhakādīni dassetvā taṃ sarūpato vibhāvetvā kathetabbāni saṃvaṇṇakena.
因彼时人间界并无众宝严饰的金色门楼,故说“于天城”。全然盛开的婆罗树,具有无与伦比的庄严,非人间所行之处能觅得,故说“于山中间”。“行仪”则指身、语二业的行为表现。显示巴利原文
Ratanavicittasuvaṇṇatoraṇaṃ tasmiṃ kāle manussaloke natthīti vuttaṃ ‘‘devanagare’’ti. Sabbaso supupphitasālarukkho asādhāraṇasobho manussūpacāre na labbhatīti āha ‘‘selantaramhī’’ti. Kiriyācāranti kāyikavācasikakiriyāpavattiṃ.
387 「常恒神变」是指在最后有中恒常存在、由感得相好之业力所引、唯佛独有的神变。即使诸佛想将脚放在很远之处,也只会落在不远处,所以说不以“我要放在极远处”而抬脚。这是依平常行走而说的,然而以那样的脚,即使想将脚放于许多由旬外,抬脚也是可能的。“若太过远”等是显示逾越标准时的过失。“若如此”是指左右脚按意愿落在所期望之处时。「步幅断」是指步伐的中断。当伸展时,左脚的抬落与右脚完全相同,如此两者抬落之处相等,彼此不增不减,所以说“右脚的任务以左脚为量,左脚的任务以右脚为量”。显示巴利原文
387.Satatapāṭihāriyanti satataṃ carimabhave sabbakālaṃ lakkhaṇanibbattakakammānubhāvahetukaṃ buddhāveṇikaṃ pāṭihāriyaṃ. Buddhānaṃ atidūre pādaṃ nikkhipitukāmānampi nātidūre eva nikkhipanaṃ hotīti ‘‘na atidūre ṭhapessāmītiuddharatī’’ti vuttaṃ. Pakatisañcaraṇavasenetaṃ vuttaṃ, tādisena pādena anekayojane ṭhapessāmīti uddharaṇampi hotiyeva. Atidūraṃ hītiādi pamāṇātikkame dosadassanaṃ. Evaṃ satīti evaṃ dakkhiṇapādavāmapādānaṃ yathādhippetapatiṭṭhitaṭṭhāne sati. Padavicchedoti padavāravicchedo. Yādisaṃ pasārento vāmapādassa uddharaṇaṃ patiṭṭhānañca, dakkhiṇapādassa tādisameva, iti nesaṃ uddharaṇapatiṭṭhānānaṃ samānato aññamaññabhāvena anūnānadhikatāya vuttaṃ ‘‘dakkhiṇapādakiccaṃ vāmapādena niyamitaṃ, vāmapādakiccaṃ dakkhiṇapādena niyamita’’nti.
「日间」指接近正午的时分。「为精舍饭食故」指为了在精舍中按戒腊次第而受取的饭食。「从后来者」指以平常步伐从后面来的人。「不得机会」即得不到落脚之处。这里把“腿”的异名用作“大腿”,故说“不抬高大腿”。所谓钩杖,是指长柄的钩子;人用其钩砍树枝时,身体有如后仰而使脚后退,而世尊的脚不会后退,因此说“砍树枝……使之退后”。「如从受缚与未缚之处打击脚者」,犹如从有束缚与无束缚处将脚部敲打变硬。「不向此处彼处摇动」即不持续摇动。由于高足踝的特性,脚能轻易转动,因此从脐以上上身不动,唯下身动。故说“上身……不动”。「不知」是因为不动的缘故。「以身力者」指属于身行的、名为行走精勤的特殊力量,或是作为快速行走之因的体力。因此说“挥舞手臂”等。因为快速行走者会挥舞手臂,汗从身体流出。「以象回顾之方式者」:如同大象回视那样,以全身转动的方式回顾。显示巴利原文
Divāti upakaṭṭhāya velāya. Vihārabhattatthāyāti vihāre yathāvuddhaṃ gahetabbabhattatthāya. Pacchato āgacchantoti pakatigamanena pacchato āgacchanto. Okāsaṃ na labhatīti padanikkhepaṭṭhānaṃ na labhati. Ūrupariyāyo idha satthi-saddoti āha ‘‘na ūruṃ unnāmetī’’ti. Daṇḍaṅkusaṃ vuccati dīghadaṇḍo aṅkuso, tena rukkhasākhaṃ chindato purisassa yathā pacchābhāgena pādānaṃ osakkanaṃ hoti, evaṃ bhagavato pādā na osakkantīti āha ‘‘rukkhasākhāchedana…pe… osakkāpetī’’ti. Obaddhānābaddhaṭṭhānehi pādaṃ koṭṭento viyāti ābaddhaṭṭhānena anābaddhaṭṭhānena ca pādakhaṇḍaṃ koṭṭetvā thaddhaṃ karonto viya. Na ito cito ca cāletīti aparāparaṃ na cāleti. Ussaṅkhapādatāya sukheneva pādānaṃ parivattanato nābhito paṭṭhāya uparimakāyo na iñjatīti heṭṭhimakāyova iñjati. Tenāha ‘‘uparima…pe… niccalo hotī’’ti. Na jānāti aniñjanato. Kāyabalenāti gamanapayogasaṅkhātena kāyagatena visesabalena. Javagamanahetubhūtena vā kāyabalena. Tenāha ‘‘bāhā khipanto’’tiādi. Javena gacchanto hi bāhā khipati, sarīrato sedā muccanti. Nāgāpalokitavasenāti nāgassa apalokanamiva sakalakāyeneva parivattetvā apalokanavasena.
「无碍智」指依无碍智力而见。「无碍品」则是为了说明:即使安立于身体上的色法观见也是无碍的意思。「从门槛开始」:从城门的门槛开始。「以平常威仪」:即不弯腰等,只是以直行等威仪。如果这样,对于进入门房处如何说呢?便说“对穷人们”等。「当翻转身体时」:即为了躺下而翻转身体。显示巴利原文
Anāvaraṇañāṇassāti anāvaraṇañāṇabalena dassanassa. Anāvaraṇavāro pana kāye patiṭṭhitarūpadassanampi anāvaraṇamevāti dassanatthaṃ vutto. Indakhīlato paṭṭhāyāti nagaradvāre indakhīlato paṭṭhāya. Pakatiiriyāpathenevāti onamanādiṃ akatvā ujukagamanādinā eva. Yadi evaṃ koṭṭhakadvāragehappavese kathanti āha ‘‘daliddamanussāna’’ntiādi. Parivattentenāti nipajjanatthaṃ kāyaṃ parivattentena.
“以双手抓住”:即用双手抓住腰部两侧。“落下”:为了躺下而向坐处落下。“依靠着下半身坐着”:即结跏趺坐后,以蹲坐姿势将上半身安立于下半身之上,因令身体重心沉实而依靠着下半身坐着。“摩擦”:用臀部摩擦座位之处。“上半身”:指被大腿挤压的臀部处。“同样地”:就这样一边摩擦着。“如同托着悬垂之线一般”:如同把垂下之线带入一般,即坐得端正。由于使身体沉重的因素已远远消除,身体轻快,犹如放置棉絮一般。显示巴利原文
Hatthehi gahetvāti ubhohi hatthehi ubhosu kaṭippadesesu pariggahetvā. Patati nisīdanaṭṭhāne nipajjanavasena patati. Orimaṃ aṅgaṃ nissāya nisinnoti pallaṅkamābhujitvā ukkuṭikanisajjāya uparimakāyaṃ heṭṭhimakāye patiṭṭhapentoyeva bhārīkaraṇavasena orimaṅgaṃ nissāya nisinno. Ghaṃsantoti ānisadadesena āsanaṭṭhānaṃ ghaṃsanto. Pārimaṅganti satthibhāgasammaddaṃ ānisadapadesaṃ. Tathevāti ghaṃsanto eva. Olambakaṃ dhārento viyāti olambakasuttaṃ otārento viya. Tena ujukameva nisīdanamāha. Sarīrassa garukabhāvahetūnaṃ dūrato samupāyitabhāvena sallahukabhāvato tūlapicuṃ ṭhapento viya.
卑微之人进入有大神力者的住所时,可能会有惊悚、内心扰乱、因不安而生种种妄想,或因恐惧与渴爱而战栗。为了显示世尊完全无有这一切,经文中说“不惊悚”等,故此处于注中说“不惊悚”等。显示巴利原文
Appesakkhānaṃ mahānubhāvagehappavese siyā chambhitattaṃ, cittakkhobho, darathavasena nānappakārakappanaṃ, bhayavasena taṇhāvasena paritassanaṃ, taṃ sabbaṃ bhagavato natthīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘na chambhatī’’tiādi (ma. ni. 2.387) vuttanti āha ‘‘na chambhatī’’tiādi.
“盛水器”:即用以盛水之物,如瓶等水容器。“使其固定”:即如同手中的泥丸,令其受控制而不脱离。“翻转”:即弯腰。“丢弃着”:是以泼洒的方式将水丢弃。显示巴利原文
Udakaṃ dīyati etenāti udakadānaṃ, bhiṅkārādi udakabhājanaṃ. Baddhaṃ katvāti hatthagatamattikaṃ viya attano vase avattantaṃ katvā. Parivattetvāti kujjitvā. Vichaḍḍayamāno udakassa vikkhipanavasena chaḍḍayamāno.
“同样地不取”,是指只取佐料。引出“饭食或不悦意”后加以连结。“由佐料越过食团,由食团越过佐料”:在这两种情形中,首先因其不适当,应当避免不可意者,这在经中已被禁止,应如此看待。“于一切处”:在一切所取的食物中,以智慧遍知,其美味因殊胜而显著;然而由于已断除桥梁(对味的贪着),故无味贪。显示巴利原文
Tathā na gaṇhāti, byañjanamattāya eva gaṇhanto. Bhattaṃ vā amanāpanti ānetvā yojanā. Byañjanena ālopaatināmanaṃ, ālopena byañjanaatināmananti imesu pana dvīsu paṭhamameva asāruppatāya aniṭṭhaṃ vajjetabbanti pāḷiyaṃ paṭikkhittanti daṭṭhabbaṃ. Sabbatthevāti sabbasmiṃ āharitabbavatthusmiṃ supaṇītabhāvena raso pākaṭo hoti ñāṇena pariññātattā. Rasagedho pana natthi setughātattā.
所谓“assa”,即“非为嬉戏”等文句。此义已说:在注释《一切漏经》时曾提到“在《清净道论》中有决断”,故此处不再赘述,这是意趣所在。因此,若在各个决断中需有特别之说,应依《究竟义宝函》中注释《清净道论》所说的道理来理解。“捉钵之处”:即用手持钵的部位。“转返而去”:在钵中将所有食物连同饭食一起转离而去。“过量”:即因执着而以过量作防护。“袈裟之间”:即袈裟的层间。“以腹压住”:即以腹部压住。显示巴利原文
Assāti ‘‘neva davāyā’’tiādipadassa. Vuttametanti ‘‘visuddhimagge vinicchayo āgato’’ti sabbāsavasutte (ma. ni. 1.23) saṃvaṇṇayantena vuttametaṃ, tasmā na ettha taṃ vattabbanti adhippāyo, tasmā yo tasmiṃ tasmiṃ vinicchaye visesavādo icchitabbo. So paramatthamañjūsāya visuddhimaggavaṇṇanāya vuttanayeneva veditabbo. Pattassa gahaṇaṭṭhānanti hatthena pattassa gahaṇapadesaṃ. Vinivattitvāti patte sabbaṃ āmisagataṃ saddhiṃ bhattena vinivattitvā gacchati. Pamāṇātikkantanti kelāyanavasena atikkantapamāṇaṃ ārakkhaṃ ṭhapeti. Cīvarabhogantaranti cīvarapaṭalantaraṃ. Udarena akkamitvāti udareneva sannirumbhitvā.
“未至时而使之朝向”,即“提前”,指过分地引近;“已至时而使之朝向”,即“延后”,指过分地推远。将这两者合在一起,为说明经文中“且不逾越随喜的时机”一句话,故说“凡……”等。显示巴利原文
Appattakālaṃ abhimukhaṃ nāmeti upanāmetīti atināmeti, pattakālaṃ atikkāmento nāmeti apanetīti atināmeti. Ubhayampi ekajjhaṃ gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘na ca anumodanassa kālamatināmetī’’ti vuttanti dassento ‘‘yo hī’’tiādimāha.
“快步而行”:指撩起衣服奔跑。“过高”:即把衣服向上拉得太高。因此说:“凡高举至颚骨……等等”。“过低”:即把衣服向下拉得太低。因此说:“下垂至脚踝”。“从两边提起”:即从右、左两侧将郁多罗僧提起。“乳房”:指右乳。显示巴利原文
Vegagamanena paṭisaṃmuñcitvā dhāvitvā gacchati. Accukkaṭṭhanti ativiya uddhaṃ katvā kaḍḍhitapārutaṃ. Tenāha ‘‘yo hi yāva hanukaṭṭhito…pe… hotī’’ti. Accokkaṭṭhanti ativiya heṭṭhā katvā kaḍḍhitapārutaṃ. Tenāha ‘‘yāva gopphakā otāretvā’’ti. Ubhato ukkhipitvāti dakkhiṇato vāmatoti ubhosu passesu uttarāsaṅgaṃ ukkhipitvā. Thananti dakkhiṇathanaṃ.
“已释放”:即已解脱。因此说:“正因为已释放,这声音是可知的。”由于未解脱者的言语因未释放而不润泽,解脱者则不然,故说“润泽”。“可知”:因极其清晰,无论是从字母还是从音声上,都能被识别,故说“明显”。“应了知”:即应当被认知。在此应注意,可知性主要依音声层面来理解,因为此处侧重的是声响。“甜美”:即可爱、可意、无碍。“悦耳”:即值得听闻,或对耳根有益。“和合”:即聚集。世尊的声音从发声之处如此和合而展现,不会像被铁棍敲打的铜盆那样散乱。因此说“不散”。“甚深”:如同智慧因了达甚深之事而名为甚深,声音也因从甚深处生起而名为甚深,所以说“甚深即从甚深处生起”。“有妙音”:即具有殊胜的妙音。而这种殊胜正是由甚深性所成就的,所以说“此妙音正因甚深性,才如此回荡”。如此,应知此处有这四支,成就了四种特征。为了避免“无因由消失”的过失,说声音依佛的威力而有听众范围的限定;但应了知这只是法性本身如此,因为其根本成因早已那样确定。显示巴利原文
Vissaṭṭhoti vimutto. Tenāha ‘‘vissaṭṭhattāyeva cesa viññeyyo’’ti. Yasmā amuttavādino vacanaṃ avissaṭṭhatāya na siniyhati, na evaṃ muttavādinoti āha ‘‘siniddho’’ti. Viññeyyoti suparibyattatāya akkharato ca byañjanato ca viññātuṃ sakkuṇeyyo. Tenāha ‘‘pākaṭo’’ti. Viññāpaniyoti vijānitabbo. Byañjanavaseneva cettha viññeyyatā veditabbā ghosassa adhippetattā. Madhuroti piyo pemanīyo apalibuddho. Savanamarahati, savanassa sotassa hitoti vā savanīyo. Sampiṇḍitoti sahito. Bhagavato hi saddo uppattiṭṭhānakatāsañcitattā sahitākāreneva āpāthamāgacchati, na ayosalākāya pahaṭakaṃsathālaṃ viya vippakiṇṇo. Tenāha ‘‘avisārī’’ti. Gambhīroti yathā gambhīravatthuparicchindanena ñāṇassa gambhīrasamaññā, evaṃ gambhīraṭṭhānasambhavato saddassa gambhīrasamaññāti āha ‘‘gambhīroti gambhīrasamuṭṭhito’’ti . Ninnādavāti savisesaṃ ninnādavā. Svāyaṃ viseso gambhīrabhāvasiddhoti āha ‘‘gambhīrattāyeva cesa ninnādī’’ti. Evamettha cattāri aṅgāni caturaṅganipphādīni veditabbāni. Akāraṇā mā nassīti buddhānubhāvena viya sarassa parisapariyantatā vuttā, dhammatāvaseneva pana sā veditabbā tassa mūlakāraṇassa tathā avaṭṭhitattā.
“返还后”:即折返回来之后。犹如一座高高耸立的金山,山顶上遍布着帝青宝石的光芒,并以闪电为装饰。取大地等作喻,是用它们来映衬世尊的功德,这里只是取其“大”的意味而设喻。显示巴利原文
Paccosakkitvāti paṭinivattitvā. Samussitakañcanapabbataṃ viya upari indanīlaratanavitatasikhaṃ vijjullatābhūsitaṃ. Mahāpathavīādayo satthuguṇapaṭibhāgatāya nidassanaṃ, kevalaṃ mahantatāmattaṃ upādāya nidassitā.
390 “未被了知”:即未予告知。此处,因依到来而说“被了知”,故说“不知其到来”。“高胜的状态”:指依出身、财富、学识等而具备的卓越状态。“具足怜悯”:即悲悯者。显示巴利原文
390.Appaṭisaṃviditoti anārocito. Āgamanavasena cettha paṭisaṃveditanti āha ‘‘aviññātaāgamano’’ti. Uggatabhāvanti kulabhogavijjādīhi uḷārabhāvaṃ. Anuddayasampannāti kāruṇikā.
391 他即刻让出空间,由此彰显了其种姓的高贵,故说“迅速起身,分列两边”等。显示巴利原文
391. Sahasāva okāsakaraṇena uccakulīnatā dīpitā hotīti āha ‘‘vegena uṭṭhāya dvidhā bhijjitvā’’tiādi.
“女性同类的名字”:即表示女性含义的名字。因此说“女性相”。“应被称呼”:即应被言说。显示巴利原文
Nārisamānanāmanti itthiatthajotakanāmaṃ. Tenāha ‘‘itthiliṅga’’nti. Avhātabbāti kathetabbā.
394 他以同一方式解答了八个问题。通过“宿住……称为”这一句,阐明了宿住智变得清晰的原因,故说“他的宿住明显”。天眼智也被论及,因为它是随业趣智的附属智。又因说“证得生已尽,圆满诸胜智”,所以此处的“牟尼”特指无学牟尼,因此说“具足阿拉汉果智的牟尼性”。显示巴利原文
394. Ekanīhāreneva aṭṭha pañhe byākaronto. ‘‘Pubbenivāsaṃ…pe… pavuccatī’’ti iminā pubbenivāsassa viditakāraṇaṃ vuttanti āha ‘‘tassa pubbenivāso pākaṭo’’ti. Dibbacakkhuñāṇaṃ kathitaṃ tassa paribhaṇḍañāṇabhāvato yathākammūpagañāṇassa. ‘‘Jātikkhayaṃ patto, abhiññā vosito’’ti ca vuttattā munīti asekkhamuni idhādhippetoti āha ‘‘arahattañāṇamoneyyena samannāgato’’ti.
由于烦恼的贪染和杂染,又因他已证得生之灭尽,故说“他又到达了生的灭尽”。“已胜知”:即因殊胜而以最上道智了知。现在,为了显示《无碍解》中所说的意义——通过遍知、断除、修习、证悟与等至的到达彼岸而成为“到彼岸者”,于是说“到彼岸者”等。“胜智到彼岸者”:对应证知的法,以了知而成为胜智到彼岸者。“如是者”:即如同“一切法之到彼岸者”那两句所说一样。“以六种行相”:即以前面所说的了知等六种行相。显示巴利原文
Kilesarāgehi kilesavivaṇṇatāhi. Jātikkhayappattattā ‘‘atho jātikkhayaṃ patto’’ti vuttattā. Abhijānitvāti abhivisiṭṭhatāya aggamaggapaññāya ñatvā. Idāni paṭisambhidāyaṃ āgatanayena pariññāpahānabhāvanāsacchikiriyāsamāpattīnaṃ pāragamanena pāragūti ayamettha atthoti dassetuṃ ‘‘pāragūti vā’’tiādi vuttaṃ. Abhiññeyyadhammānaṃ jānanavasena abhiññāpāragū. Tādisoti yādiso ‘‘pāragū sabbadhammāna’’nti padadvayena vutto, tādiso. Chahi ākārehīti pajānanādīhi yathāvuttehi chahi ākārehi.
诚然,这里只有两个问偈和两个答偈,但解答是依提问的次第而不乱地展开的。为了确定这一点,所以说“为何”等。“因明而到达”:即通过诸明、通过道智而到达彼岸。“宿住”等:因具有宿住等明而觉悟。“恶法”:意为到达了彻底清净三十六种恶法的安稳之道。显示巴利原文
Kāmañcettha dve eva pucchāgāthā dve ca vissajjanāgāthā, pucchāpaṭipāṭiyā pana asaṅkarato ca vissajjanaṃ pavattati, taṃ niddhāretuṃ kiṃ panātiādi vuttaṃ. Vedehi gatattāti vedehi maggañāṇehi pāraṅgatattā. Pubbenivāsantiādīhi vijjānaṃ atthitāya bodhitattā. Pāpadhammānanti chattiṃsapāpadhammānaṃ sotthānaṃ maggaṃ pāpanena nissesato sodhitattā.
395 法,即阿拉汉道,因在诸善法中已达最上、最究竟,故以最上名之。与之相应的法,便称为随法,即低层的道果诸法。若有人在导师面前听闻了法,却不依教奉行,他就叫作以法因缘困扰如来。然而,若有修行人因证悟迟缓,为了净化业处,时而来到世尊身边,再三请求说法,则不应说他是以法因缘困扰如来,因为世尊说法从无疲厌,这可以藉由《大善见王经》等来表明。因此,为了从反面阐明所应说的“真实法之随法”,才说“不为法因缘困扰我”,这应当了知。其中,“般涅槃者”一词虽含摄未来的般涅槃,但在这里已被包含在内,故说:以阿拉汉道,开示的究竟已被把握。显示巴利原文
395.Dhammonāma arahattamaggo kusaladhammesu ukkaṃsapāramippattiyā ukkaṭṭhaniddesena. Tassa anurūpadhammabhāvato anudhammo nāma heṭṭhimamaggaphaladhammā. Yo satthu santike dhammaṃ sutvā yathānusiṭṭhaṃ na paṭipajjati, so tathāgataṃ dhammādhikaraṇaṃ viheṭheti nāma. Yo pana paṭipajjanto ca dandhābhiññatāya kammaṭṭhānasodhanatthaṃ antarantarā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā anekavāraṃ kathāpeti, so ettāvatā dhammādhikaraṇaṃ tathāgataṃ viheṭhetīti na vattabbo. Na hi bhagavato dhammadesanāya parissamo atthi, ayañca attho mahāsudassanasuttādīhi (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo, tasmā – ‘‘saccadhammassa anudhamma’’nti vattabbe vuttameva byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tattha parinibbāyīti parakāle cettha parinibbānampi saṅgayhati, taṃ pana imasmiṃ gahitameva hotīti āha ‘‘desanāya arahatteneva kūṭaṃ gahita’’nti.
2. 塞拉经注显示巴利原文
2. Selasuttavaṇṇanā
396 “Keṇiya”是他的名字,据说往昔以贩卖维生。“Jaṭila”指结发者。因其婆罗门出身,且极为富有,故称婆罗门大财富者。“Payojetvā nissayo hutvā vasati”或“rattiṃ kāmasampattiṃ anubhavati”,这是词源上两种关联的解释,即“令他作为依止而住”或“夜间享受欲乐成就”。“Susaṅkhata”指善加调理:以酥油、蜂蜜、糖以及胡椒、姜等精心调配而成。显示巴利原文
396.Keṇiyotitassa nāmaṃ, pubbe keṇiyā jīvikākappanatoti vadanti. Jaṭiloti jaṭādharo. Brāhmaṇajātikattā koṭisāratāya ca brāhmaṇamahāsālo. Payojetvā nissayo hutvā vasati, rattiṃ kāmasampattiṃ anubhavatīti vā yojanā. Susaṅkhatanti sappimadhusakkarādīhi ceva maricasiṅgīverādīhi ca suṭṭhu abhisaṅkhataṃ.
“由于拒绝而生净信”:意思是“啊,这位少欲者!虽被邀请也不接受”,当面对反复邀请而坚决拒绝时,外道们便生起净信。这是怎么回事呢?他以“这是自相矛盾的,这是毫无道理的”而加以拒绝。显示巴利原文
Paṭikkhepapasannatāyāti ahovatāyaṃ appiccho, yo nimantiyamānopi na sādiyatīti upanimantiyamānassa paṭikkhepe titthiyānaṃ pasannabhāvatoti. Taṃ kathaṃ? Viruddhametanti ‘‘akāraṇameta’’nti paṭikkhipati.
398 “Kappasahassehipi…pe… ahosī”这一句,是针对那些并非依传承成立,而是通过推理执取的情况而说的。说到“句”(pada),是以省略后半部分的方式进行解释,所以说“在句的尺度上”(padappamāṇe)。或者,“pada”是指放下脚的地方,即原本的立足之处,因此在这个“处”(pade)上。因为沉迷游戏等而陷入放逸。所说的“菩萨行”(bodhisattacārika),指的是难行。显示巴利原文
398.Kappasahassehipi…pe… ahosīti idaṃ nānussavasiddhaṃ anumānaggahaṇaṃ sandhāyāha. Padeti uttarapadalopena niddesoti āha ‘‘padappamāṇe’’ti. Pajjati nikkhipati etthāti vā padaṃ pakatiyā pādanikkhipaṭṭhānaṃ, tasmiṃ pade. Kīḷāpasutatādinā pamādaṃ āpajjati. Bodhisattacārikanti dukkaracariyaṃ sandhāya vadati.
399 “圆满”指没有缺失,也就是无缺。“无减支”是由于没有任何减损。“发光”(rocati)即是“光辉”(ruci),指身体的光芒。具足妙好光辉的,就称为“suruci”。“身高成就”是指身体长度恰到好处的高度。“体围成就”是指远离了瘦弱与肥胖的恰当围度。“体形成就”是指各个肢节形态优美。“可爱可观”意思是令人喜爱看见,所以经文才说“即使久久凝视”等等。“似金钱色”是指如同用天然朱砂研磨,在石板上摩擦抛光后放置的纯金那样的颜色。那些能表示、彰显出大人之性的特征,就称为“诸相”,也就是大人相,所以论中说“就是前面所说的诸相”。显示巴利原文
399.Paripuṇṇatāyāti anūnatāya. Ahīnaṅgatāyāti avekallabhāvato. Rocatīti ruci, dehappabhā, sobhaṇā ruci etassāti suruci. Ārohasampatti kāyassa pamāṇayuttauccatā. Pariṇāhasampatti kisathūlabhāvavajjitapariṇāhatā. Saṇṭhānasampatti avayavānaṃ susaṇṭhitatā. Cārudassanoti piyadassano tenāha ‘‘sucirampī’’tiādi. Suvaṇṇasadisavaṇṇoti jātihiṅgulakena madditvā silānighaṃseneva parikammaṃ katvā ṭhapitaghanasuvaṇṇarūpavaṇṇo. Mahāpurisabhāvaṃ byañjenti pakāsentīti byañjanāni, mahāpurisalakkhaṇānīti āha ‘‘paṭhamaṃ vuttabyañjanānevā’’ti.
前文已说过“suruci”(美妙光辉),后面又再说“如日辉耀”。已说过“可爱可观,金色容貌”,又再说“比丘善观,肤如金色”。正是考虑到这个意思,所以论中说:“后面的偈颂也是这样的道理。”在极度赞叹了最胜妙的色泽之后,以“最上色泽者”这一句来显示他现前具足的功德,因此说“具足最上色泽者”等。“最上御者”即最殊胜人中的调御者。由于各处都有阎浮树林作为庄严,因此赡部洲被称为“阎浮丛”。“自在”指的是转轮王的自在。显示巴利原文
Pubbe vuttanti ‘‘surucī’’ti pubbe vuttaṃ, ‘‘ādiccova virocasī’’ti puna vuttaṃ. ‘‘Cārudassano suvaṇṇavaṇṇosī’’ti pubbe vuttaṃ, ‘‘kalyāṇadassano bhikkhu kañcanābhattaco’’ti puna vuttanti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘uttaragāthāyapi eseva nayo’’ti. Sātisayaṃ uttamavaṇṇe vaṇṇetvā uttamavaṇṇinoti padena santaṃ pakāsetīti āha ‘‘uttamavaṇṇasampannassā’’ti. Uttamasārathīti seṭṭhapurisasārathi. Tattha tattha jambuvanasaṇḍamaṇḍitatāya jambudīpo ‘‘jambusaṇḍo’’ti vuccati. Issariyanti cakkavattissariyaṃ.
“生来的刹帝利”:即出身尊贵的刹帝利。“王中王”:此处“abhi”一词表尊敬义,故称为“诸王所尊敬者”。显示巴利原文
Jātikhattiyāti jātimanto khattiyā. Rājābhirājāti ettha abhi-saddo pūjatthoti āha ‘‘rājūnaṃ pūjanīyo’’ti.
“无量”:指世界体系无量无边。正如经中所说:“然而,只要他愿意……”(增支部3.81)。为令此处所明的无上性更显了,并彰显法王之义,故接着说“我”等文句。“以法”:指以证悟之法,因此说“以无上”。“无上”:即最殊胜、最上等。若依此说,法亦含摄行道之法。“以教法”:即以说法之法,转动教令之轮——如此连接上下文。或者说,说法智与证悟智的差别即为法轮。“不退转”:意为不可逆转。显示巴利原文
Appamāṇāti aparimāṇā lokadhātuyo. ‘‘Yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) hi vuttaṃ. Dhammarājā anuttaroti ettha vuttaanuttarabhāvaṃ ‘‘yāvatā hī’’tiādinā pākaṭataraṃ katvā dhammarājabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘svāha’’ntiādi vuttaṃ. Dhammenāti paṭivedhadhammena. Tenāha ‘‘anuttarenevā’’ti. Anuttarenāti visiṭṭhena uttamena. Imasmiṃ pakkhe dhammenāti paṭipattidhammenātipi saṅgayhati. Pariyattidhammenāti desanādhammena āṇācakkaṃ pavattemīti yojanā. Desanāñāṇapaṭivedhañāṇavibhāgaṃ dhammacakkameva vā. Appaṭivattiyanti paṭivattituṃ asakkuṇeyyaṃ.
“由如来而生”:意为以如来为因,生于圣生。此处工具格表因义。当说“随生”时,因有“随”字,“如来”即是对格,而“随”字正表因义,故说为“随如来的因而生”。“应被轻蔑而生”即是“劣生”,因行为恶劣。故说“恶戒者”。正如关于咖利咖曾说过:“人中渣滓,劣生者”。由于不遵从教说与训诫,故不名为子。因此论中说:“随如来而生”——是这样的意思。显示巴利原文
Tathāgatena jātoti tathāgatena hetunā ariyāya jātiyā jāto. Hetuatthe karaṇavacanaṃ. Anujātoti ca vutte anu-saddassa vasena tathāgatanti ca upayogavacanameva hoti, so ca anu-saddo hetuatthajotakoti āha ‘‘tathāgataṃ hetuṃ anujāto’’ti. Avaññātabbabhāvena jātoti avajāto duppaṭipannattā. Tenāha ‘‘dussīlo’’ti. Tathā hi vuttaṃ kokālikaṃ ārabbha ‘‘purisantakali avajāto’’ti. Putto nāma na hoti tassa ovādānusāsaniyaṃ aṭṭhitattā. Evamāhāti ‘‘anujāto tathāgata’’nti evamāha.
「明」指道智。以胜义解释时,「解脱」则指果解脱。难道不是道已被‘应修习’所涵摄了吗?确实已被涵摄,然而一切七种法也都是应遍知的,因此说明了明具有应遍知的性质。或依此理趣,应知这也说明了一切法都具有应遍知的性质。若无果,因性便不能成立,故以因之言即能成就果;而通过证得灭,道便成为因。由苦的生起,爱成为集,此义也已被义理所自然含摄。「以契理之因」:以与理相应的因来成立佛陀性,因为离开了谛便没有可觉悟的,而正是以谛的正觉,他才毫无剩余地成为佛陀。这是释义,而语句上的连接则是:婆罗门,我是正自觉者,一切时中开示无颠倒的法;因为正自觉,所以于一切处无颠倒地说,正如我是一切道的开示者。然而,世尊为何自己宣说自己是正自觉者呢?这是由于大悲心,为了广泛利益他人。于此,诸如‘我是一正自觉者,一切胜者,一切知者’等经文,以及此经句,正是用来证明此义的。显示巴利原文
Vijjāti maggavijjā. Ukkaṭṭhaniddesena vimuttīti phalavimutti. Nanu ca maggo bhāvetabbena gahitoti? Saccaṃ gahito, sabbe ca pana satta dhammā abhiññeyyāti vijjāya abhiññeyyabhāvo vutto. Iminā vā nayena sabbesampi abhiññeyyabhāvo vutto evāti veditabbo. Phalena vinā hetubhāvasseva abhāvato hetuvacanena phalasiddhi, nirodhassa ca sampāpanena maggassa hetubhāvo. Dukkhassa nibbattanena taṇhāya samudayabhāvoti imamatthaṃ saṅgahitameva atthato āpannattā. Yuttahetunāti yuttiyuttena hetunā buddhabhāvaṃ sādheti saccavinimuttassa bujjhitabbassa abhāvato saccasambodhaneneva ca tassa anavasesato buddhattā. Atthavacanañcetaṃ, payogavacanāni pana – brāhmaṇa, ahaṃ sammāsambuddho sabbathā aviparītadhammadesano, sammāsambuddhattā sabbattha aviparītamācikkhati yathāhaṃ sabbamaggadesakoti . Kiṃ pana bhagavā sayameva attano sammāsambuddhabhāvaṃ ārocetīti? Mahākaruṇāya aññesaṃ mahāvisayato. Tattha ‘‘ekomhi sammāsambuddho, sabbābhibhū sabbavidūhamasmī’’tiādīni (mahāva. 11; ma. ni. 1.285; 2.341; kathā. 405) suttapadāni idameva ca suttapadaṃ etassa atthassa sādhakaṃ.
「拔除箭者」:因已断除诸箭。「病」:指烦恼之病。「因此」:因为通过令其不再生起而将其治愈。已证得最上正觉,即梵、最殊胜,故称为「梵已生者」。以此方式而来的(偈颂)——显示巴利原文
Sallakantanoti sallānaṃ samucchinnattā. Rogassāti kilesarogassa. Tasmāti apunapavattipādanena tikicchanato. Brahmaṃ vā seṭṭhaṃ sammāsambodhiṃ pattoti brahmabhūto. Evaṃ āgatāyāti iminā –
“欲乐是你的第一支军队,第二支称为不快;
第三支是饥渴,第四支是渴爱。
利养、称誉、恭敬,及以邪行所得的名闻;
自己抬高自己,又轻蔑他人;
魔罗,这就是你那黑暗者的攻击之军。
显示巴利原文 ‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati; Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati. Thinamiddhaṃ tepañcamaṃ thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati; Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo. Lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso; Yo cattānaṃ samukkaṃse, pare ca avajānati; Esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī’’ti. (su. ni. 438-441);
如此,所说的九种军队即被含摄。「使之自在」:通过断除及令其不再生起,而使之自在。于一切处无有畏惧,无有恐怖。显示巴利原文
Evaṃ vuttaṃ navavidhaṃ senaṃ saṅgayhati. Vase vattetvāti samucchindanena anuppādatāpādanena vase vattetvā. Kutoci abhayo nibbhayo.
「应自己观察」:无论以何种方式证得,都应舍弃依随他人信心的做法,而以不迷乱的省察智亲自观察。因此说「现证的」。「现见」:指被赞叹的见解。如同因乘车作战而取胜者称为车兵,此道梵行因以现见而取胜,故称为「现见的」。或者,「见」是观察,所见即是现见,意为现观。能相应于现见的,便称为「现见的」,正如能相应于衣对者称为衣对者。「现见的」:就果报而言,因为没有特定的时间,故为「无时」;无时本身即是「无时的」,它并非经过一段时间后给与果报,而是在自身生起后即刻给果,这就是其义。或者,在给与自果上具有特定时间,便称为「有时的」,这是指世间的善法;而此法由于有相续刹那之果,故不是「有时的」。显示巴利原文
Sayameva daṭṭhabbanti yena yena adhigato, tena tena parasaddhāya gantabbaṃ hitvā asammohato paccavekkhaṇāñāṇeneva sāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘paccakkha’’nti. Pasaṭṭhā diṭṭhi sandiṭṭhi. Yathā rathena jayatīti rathiko, evaṃ idaṃ maggabrahmacariyaṃ sandiṭṭhiyā jayatīti sandiṭṭhikaṃ. Atha vā diṭṭhanti dassanaṃ vuccati, diṭṭhameva sandiṭṭhaṃ, sandassananti attho. Sandiṭṭhaṃ arahatīti sandiṭṭhiko yathā vatthayugaṃ arahatīti vatthayugiko. Sandiṭṭhikaṃ phaladānaṃ sandhāya nāssa kāloti akālaṃ, akālameva akālikaṃ, na kālantaraṃ khepetvā phalaṃ deti, attano pana pavattisamanantarameva phalaṃ detīti attho. Atha vā attano phalappadāne pakaṭṭho kālo patto assāti kāliko, lokiyo kusaladhammo, idaṃ pana samanantaraphalattā na kālikaṃ.
400 「举行大祭祀」等句中,由于在布施法等中也有祭祀这一说法,故说「婆罗门无有祭祀」。因为婆罗门认为「诸天以火为口」,所以举行以火供为首的祭祀。因此说「即以火供为首之意」。由于以「bhūr bhuvaḥ svaḥ」等萨维德利颂为先导,所以口是先行者。如同在「口如口」等例子中那样,此处「口」字也有首先、为首的意思,因此说「在人中,因国王最尊胜,故称为口」。以作依怙故:因为河流汇入大海,大海成为它们的依怙、皈依处和所趣处。以能了知故:由于结合月亮的运行,能了知今日的星宿。以作光明故:因为超越群星而放出光明。以柔和故:因为有清凉、雪、微风等触感。以燃烧故:指灯焰、火焰、雷电等闪耀之物。入处:因具有最上应供者的资格。显示巴利原文
400. ‘‘Mahāyaññaṃ pavattayī’’tiādīsu kevalaṃ dānadhammādīsu yaññapariyāyasambhavato ‘‘brāhmaṇānaṃ yaññābhāvato’’ti vuttaṃ. Brāhmaṇā hi ‘‘aggimukhā devā’’ti aggijuhanapubbakaṃ yaññaṃ vidahanti. Tenāha ‘‘aggijuhanappadhānāti attho’’ti ‘‘bhūrbhuva? Sva?’’ Iti sāvittī pubbakattā mukhaṃ pubbaṅgamaṃ . ‘‘Mukhamiva mukha’’ntiādīsu viya idhāpi padhānapariyāyo mukhasaddoti dassento ‘‘manussānaṃ seṭṭhato rājā ‘mukha’nti vutto’’ti āha. Ādhāratoti ogāhantīnaṃ nadīnaṃ ādhārabhāvato paṭisaraṇato gantabbaṭṭhānabhāvato. Saññāṇatoti candayogavasena ajja asukanakkhattanti paññāyanato. Ālokakaraṇatoti nakkhattāni abhibhavitvā ālokakaraṇato. Sommabhāvatoti sītahimavāsītavātūpakkharabhāvato. Tapantānanti dīpasikhā aggijālā asanivicakkanti evamādīnaṃ vijjalantānaṃ. Āyamukhaṃ aggadakkhiṇeyyabhāvena.
以天眼、法眼、慧眼、佛眼、普眼这五种眼。「Te saraṇassāti」意谓:此处te指那些皈依,因为那些皈依是根本,同时也因为其余二者,所以根据前述te字所表达的意义,也指向了其他相关含义。这句话的意思是:「真是您及其他皈依的威力啊!」或者,也可以从「皈依的受持方式」来理解此处的含义,即:「您作为皈依者,以及其他皈依的威力」。其余部分很容易理解。显示巴利原文
Dibbacakkhu dhammacakkhu paññācakkhu buddhacakkhu samantacakkhūti imehi pañcahi cakkhūhi. Te saraṇassāti te saraṇassa ca, te saraṇabhāvamūlakattā itaradvayassa ca, yathāvutta te-padena vuttatthato parassa cāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘te tuyhaṃ, itarassa ca saraṇassa aho ānubhāvo’’ti. Āvuttivasena vā te saraṇassāti ettha attho vibhāvetabbo – tuyhaṃ saraṇabhūtassa ca itarasaraṇassa ca ānubhāvoti. Sesaṃ suviññeyyameva.
3. 阿摄惒经注疏显示巴利原文
3. Assalāyanasuttavaṇṇanā
401 由于彼此互为殊胜,故有各种不同的国家(visadisaṃ rajjaṃ)。从无王的国家前来,或在那里出生的人,便称为「无王域人」(verajjakā)。然而,他们既然是这样出生的,又因衣服、装饰品等方面的差别而有各种不同的类型,因此说「种种无王域人」。但是在注疏中,是纯粹依据「无王域」的特性来说明其多样性的。「以祭供等」:指享用祭祀、念诵咒语并修习禅定、寻求布施物品等行为。「为四姓共通者」:指在刹帝利等四种姓中,大家普遍共许有轮回的清净与堕落这样的见解。「依沐浴清净」:指在渡口、大海、沟渠等处,先念诵咒语,然后在傍晚等时分三次进入水中等,通过这样的沐浴来获得清净。「依修习清净」:指依靠那种被称为「人修习」的、成为至上光明的修习来获得清净。「已剃发者」:就是已经剃除了头发的人。因为那个被剃了发的头,就叫做vāpitasiro。显示巴利原文
401. Aññamaññavisiṭṭhattā visadisaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjato āgatā, tattha jātāti vā verajjakā, evaṃ jātā kho pana te, yasmā vatthābharaṇādivibhāgena nānappakārā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘nānāverajjakāna’’nti. Aṭṭhakathāyaṃ pana verajjasseva vasena nānappakāratā vuttā. Yaññupāsanādināti yaññānubhavanamantajjhenadakkhiṇapariyesanādinā. Catuvaṇṇasādhāraṇanti khattiyādīnaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ sādhāraṇaṃ saṃsārasuddhipāpatassanaṃ. Nhānasuddhiyāti titthasamuddakhātesu mantajappanapubbakaṃ sāyaṃtatiyaudakorohanādinhānasuddhiyā. Bhāvanāsuddhiyāti paramajotibhūtāya purisabhāvanāsaṅkhātāya suddhiyā. Vāpitasiroti oropitakeso. Tameva hi siro vāpitanti vuccati.
「如实语者」即按实际情况说话的人。「出家者」指接受并奉行婆罗门出家法的人。因此,当您在学习婆罗门的出家仪轨时,郑重受持了「唯有婆罗门得清净、非婆罗门不能」这条有因有据、有所执取的规矩。所以他们才说:「因此您不会落败……等等。」显示巴利原文
Sabhāvavādīti yathābhūtavādī. Pabbajantāti brāhmaṇapabbajjaṃ upagacchantā, tasmā brāhmaṇānaṃ pabbajjāvidhānaṃ sikkhantena bhotā ‘‘brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā’’ti ayaṃ vidhi sahetuko saupādāno sakkaccaṃ uggahito, tasmā tuyhaṃ parājayo natthi…pe… evamāhaṃsu.
402 为破除成见:即破除“婆罗门乃是梵天之子,为其亲生,从口而生,为梵天所生”这类流传的成见。“为得子”:即立足于“如此我们方能偿还父祖所欠之债”的成见,而希求得到儿子。这正是此处那些不如法的婆罗门心中的思量。“于他们”(nesaṃ)即指那些婆罗门。“若是真语”:若“梵天之子”等语真实不虚,则婆罗门女……(应有此事),然而实际上并无此事。“从大梵天之口而生”:这是一种用以驳倒对方、确立从口而生的论调。阿摄惒本是聪明之人,心中虽知“沙门乔达摩所言已无懈可击”,但为了顾全那些同来婆罗门的心意,才说出“然而,乔达摩尊者……”等话语。显示巴利原文
402.Laddhibhindanatthanti ‘‘brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā’’ti evaṃ pavattaladdhiyā viniveṭhanatthaṃ. Puttapaṭilābhatthāyāti ‘‘evaṃ mayaṃ pettikaṃ iṇadhāraṃ sodheyyāmā’’ti laddhiyaṃ ṭhatvā puttapaṭilābhatthāya. Ayañhettha adhammikānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhāsayo. Nesanti brāhmaṇānaṃ. Saccavacanaṃ siyāti ‘‘brahmuno puttā’’tiādivacanaṃ saccaṃ yadi siyā brāhmaṇīnaṃ…pe… bhaveyya, na cetaṃ atthi. Mahābrahmuno mukhato jātoti vādacchedakavādo mukhatojātacchekavādo. Assalāyanoviññū jātiko ‘‘nirakkhepaṃ samaṇena gotamena vutta’’nti jānantopi sahagatānaṃ brāhmaṇānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ ‘‘kiñcāpi bhavaṃ gotamo’’tiādimāha.
403 此时,为破除“婆罗门是最胜种姓”这一主张,便宣说了“你曾听说过在臾那迦、剑浮沙等地……”这段开示。如果婆罗门真正是最胜种姓,那么在一切地方,婆罗门都应是最胜的。可是为什么在臾那迦、剑浮沙等地,婆罗门却没有这种最胜的地位呢?因为在那些地方,种姓的实际情况并非如此,故“婆罗门最胜”仅是一种凭空的成见。事实上,在那些地方,人们聚集一处,共同商议,立下约定:推举一位奴隶为主人,其余众人皆恭敬、服从于他。此人即成为他们的尊者,其余人皆为其奴仆。过了若干年,若众人发现他有过失,便将他从那位置上撤下,另立一人。如此,先前为尊者之人变成奴隶,先前为奴隶的人则变成尊者。在此,有人这样解释其含义:“尊者变成奴隶,奴隶变成尊者。”但于注疏中,是依前一种情况来解释,故说“有婆罗门携带妻子……”等等。“如果没有成年的儿子”:此暗示后文将提及的男孩,将继承家产、成为主人。“从母系清净”:此处,有人因母系清净而成为尊者,却又因父系不清净而成为奴隶;他正是因为父系……显示巴利原文
403. Idāni brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇoti vādaṃ bhindituṃ ‘‘sutaṃ te yonakakambojesū’’tiādi āraddhaṃ. Yadi brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, sabbattha brāhmaṇova seṭṭho bhaveyya, atha kasmā yonakakambojādijanapadesu brāhmaṇānaṃ seṭṭhabhāvo natthi? Evañhi tattha vaṇṇā , tasmā ‘‘brāhmaṇova seṭṭho’’ti laddhimattametaṃ. Tesu hi janapadesu janā ekajjhaṃ sannipatitvā sammantayitvā katikaṃ akaṃsu, dāsaṃ sāmikaṃ katvā itare sabbe taṃ pūjetvā tassa vase vattanti, yo tesaṃ ayyo hoti itare sabbe tassa dāsā honti, te katipayasaṃvaccharātikkamena tassa kiñci dosaṃ disvā taṃ tato ṭhānato apanetvā aññaṃ ṭhapenti, iti so ayyo hutvā dāso hoti, itaro dāso hutvā ayyo hoti, evaṃ tāva keci ‘‘ayyo hutvā dāso hoti, dāso hutvā ayyo hotī’’ti ettha atthaṃ vadanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana purimavaseneva tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘brāhmaṇo sabhariyo’’tiādi vuttaṃ. Vayappatte putte asatīti idaṃ vakkhamānassa dārakassa dāyajjasāmikabhāvassa tāva dassanaṃ. Mātito suddhoti ettha yo mātito suddhattā ayyo, pitito asuddhattā dāso hoti, so eva pitito asuddhattā dāso hutvā mātito ayyo hotīti jātiṃ sambhedeti. Sova sabbena sabbaṃ hotīti na sakkā vattunti apare. Ko thāmoti mahante lokasannivāse anamatagge atīte kāle itthīnaṃ vā citte anavaṭṭhite dāsā dāsā eva honti, ayyā ayyā eva hontīti ettha ko ekantiko sahetuko avassayo, tassa sādhako siddhanto, kiṃ nidassananti attho.
404 “白色断论”者,即“唯有婆罗门是白色种姓”等一类论断。显示巴利原文
404.Sukkacchedakavādo nāmāti ‘‘brāhmaṇova sukko vaṇṇo’’ti evaṃ vutto sukkacchedakavāro nāma.
408 “于一切中执行火事”:这句话表明,正如一个不论从何种依处生起、具备取火条件的人能执行火事,同样地,一个人不论出生于何种奴仆家庭,只要具备亲近善知识的条件并正确修习,便能从轮回中净化。这正是此经所要阐明的道理。显示巴利原文
408.Sabbasmiṃ aggikiccaṃ karonteti etena yathā yato kutoci nissayato uppanno aggiupādānasampanno aggikiccaṃ karoti, evaṃ yasmiṃ kasmiñci dāsakule jāto upanissayasampanno sammāpaṭipajjamāno saṃsārato sujjhati evāti dasseti.
409 “pādasikavaṇṇa(中间杂色)”:指介于两者之间的杂色。“这些”是指那两种年轻人:即刹帝利青年与婆罗门少女所生之子,以及婆罗门青年与刹帝利少女所生之子。“死饭”是为亡者所设的食物。“瓮煮饭”则是在吉祥庆典中所供养的食物。显示巴利原文
409.Pādasikavaṇṇoti antarāḷavaṇṇo. Etesanti khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya uppannaputto, brāhmaṇakumārena khattiyakaññāya uppannaputtoti etesaṃ dvinnaṃ māṇavakānaṃ. Matakabhatteti mate uddissa katabhatte. Thālipāketi katamaṅgalabhatte.
410 “你们”:这是依据种姓的共同性,将那位青年与婆罗门们归为一类而言的。“这究竟是谁?”说这话的是一位持古老仙人论调的行者,他为了显示那些婆罗门妇女的无能,并阐明种姓并非衡量标准,便以村童的模样现身。因此经中说“犹如村首模样”。“Koṇḍadamaka”(未调伏者的调伏者)的意思是能调伏未调伏者。显示巴利原文
410.Tumheti jātisāmaññato māṇavaṃ brāhmaṇehi saddhiṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanto āha. Ko nu khoti avaṃsiro isivādo, tesaṃ brāhmaṇīsīnaṃ asāmatthiyadassanena jātiyā appamāṇataṃ vibhāvetuṃ gāmadārakavesena upagacchi. Tena vuttaṃ ‘‘gāmaṇḍalarūpo viyā’’ti. Koṇḍadamakoti adantadamako.
411 “Janetī”(生母):意为能生的母亲,即“janikā”,也就是“janetti”(母亲)。同样,“Janako pitā”(生父)在此处也依同一理趣。“乾闼婆之问”:指询问那位于母胎中出生的有情,究竟是刹帝利种姓还是其他种姓的问题。“取杓技艺”也应视为一种专门的学问。据说,精通此艺者,能取任何可用作食物的东西——如叶、花、果、种子,乃至黄瓜——配合药物一同烹煮,并以酥油、蜂蜜、糖浆将其调成同一味道而成功制成;普诺正是这类人。因此,经文的含义是:我知道你连取杓的技艺都不懂,其中的关联即在于此。“有信”:指因深信业果法则而产生的信仰,亦即凭凡夫对三宝的清净信心而成为信徒。所以他才说:“尊者,请忆念我为近事男……乃至……已皈依。”显示巴利原文
411. Janetīti janikā janetti. Janako pitāti etthāpi eseva nayo. Gandhabbapañhanti gandhabbassa mātukucchiyaṃ uppajjanakasattassa khattiyabhāvādipucchaṃ. Dabbigahaṇasippampi ekā vijjā veditabbā. Tattha kira kusalo yaṃ kiñci āhārūpagapaṇṇapupphaphalabījaṃ antamaso elālukampi gahetvā bhesajjehi yojetvā pacanto sappimadhuphāṇitehi samānarasaṃ katvā sampādetuṃ sakkoti, puṇṇopi tādiso, tena ñātaṃ tvaṃ dabbigahaṇasippamattampi na jānāsīti sambandho. Saddhoti kammaphalasaddhāya saddho, pothujjanikeneva ratanattayapasādena pasanno. Tenevāha – ‘‘upāsakaṃ maṃ bhavaṃ…pe… saraṇaṃ gata’’nti.
4. 《瞿哆牟佉经注》显示巴利原文
4. Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā
412 据说,因为那座芒果园是由一位名叫「堪蜜亚」的王妃所种植的,所以被称为「堪蜜亚芒果园」。「法的」:意思是与法相应,完全舍弃一切不正法、稳固地安住于正法之中。「遍行」:这个词源于「他遍行」或「他出家」,所以称为「遍行」,是指以离开居家生活为起点,透过采纳出家的特殊标识而受持戒律。「此处」:即在这个遍行(出家修行)之中。「自性」:指的是那应当被遍行实践的本性,也就是那些各种游方者所应当修习的、被称为行道之法的实质。「唯法是标准」:这句话的意图是,我们可能未经深思就随意说出心中想说的话,因此那些话不能作为衡量标准;而在这里,只有那种不虚妄的正法,才是真正的标准。存在着一种被称为已证得的行道之法的实质,对于这个,你们应当各自透过许多不同的开示等努力,在这里安住;这段话的意思是,关于此事还有许多应当说的。显示巴利原文
412. Khemiyā nāma rañño deviyā ropitattā taṃ ambavanaṃ khemiyambavananti vuccatīti vadanti. Dhammikoti dhammayutto sabbasova adhammaṃ pahāya dhamme ṭhito. Paribbajati pabbajati etenāti paribbajo, gharāvāsato nikkhamanapubbakaṃ liṅgaggahaṇavasena sīlasamādānaṃ. Etthāti etasmiṃ paribbaje. Sabhāvoti taṃ paribbājaniyaṃ, tehi tehi paribbājakehi anuṭṭhātabbo paṭipattidhammasaṅkhāto sabhāvo. Dhammova pamāṇanti etena mayaṃ ahirimanā cittassa yathāupaṭṭhitaṃ kathema, tasmā taṃ appamāṇaṃ, yo panettha avitatho dhammo, tadeva pamāṇaṃ. Adhigatapaṭipattisaṅkhāto sabhāvo atthi, tassa tumhehi tumhehi bahunā nānāsandassanādi kammena idha bhavitabbaṃ, bahudevettha vattabbanti adhippāyo.
414 「极贪染」:指由于贪染而染著,因为多次贪染所以称为极染著。「摄受」:就是令自己应了知的意义被摄持、使人明白,所以称为摄受;也就是了知的因。与摄受一起,因此称为「有因由」。由此他说:「有理由」。那么,那个理由是什么?这里的意趣是:我(果他穆卡)曾说:「没有法的遍行」,然而尊者优提那确实如实地对我开示了法的遍行。因此他说:「已说者……」等。显示巴利原文
414.Sārattarattāti sārajjanavasena rattā, bahularāgavasena abhirattāti attho. Attanā ñāpetabbamatthaṃ anuggahāpeti bodhetīti anuggaho, ñāpitakāraṇaṃ, saha anuggahenāti sānuggahā. Tenāha ‘‘sakāraṇā’’ti. Kiṃ pana taṃ kāraṇaṃ? Imassādhippāyo ‘‘natthi dhammiko paribbajo’’ti mayā vutto, addhā panāyasmā udeno yāthāvato dhammikaṃ paribbajaṃ me ācikkhatīti. Tenāha ‘‘vuttañheta’’ntiādi.
421 这一切动与不动的事物都是人所造作,因此不论做什么,都应养活自己、保护自己——这是瞿哆牟佉依止世间处而立的治理之道,所以他说:「据说此人通晓种种技艺……」等。生于天界,并非因为不做应做之事。天界所属的财富,并非人类相应的福业所能感得,而是过去自己寄存的财富,在指出「在那里」之后而得受用。其余的自然容易明白。显示巴利原文
421. Sabbamidaṃ thāvarajaṅgamaṃ purisakataṃ, tasmā yaṃ kiñci katvā attā posetabbo rakkhitabboti lokāyatanissito nītimaggo ghoṭamukhakanto, tasmā āha ‘‘etassa kira jānanasippe’’tiādi. Saggenibbatto nāma natthi akattabbameva karaṇato. Devalokapariyāpannadhanaṃ manussānaṃ upakappapuññābhāvato pubbe attanā nihitadhanaṃ ‘‘asuke cā’’ti ācikkhitvā gato. Sesaṃ suviññeyyameva.
5. 《商基经注》显示巴利原文
5. Caṅkīsuttavaṇṇanā
422 「在那里」:即在沙罗林中。「北边的欧帕萨达」:即在欧帕萨达村的北方。「以北」:由于与 ena(此)一词结合,欧帕萨达便成为依格形式。「居住」:此处将 adhi- 与 ā- 二词视为无别而摄于心,故说「居住」。为了显示他们具有特殊的意义,故说「征服而住」等。此处:指欧帕萨达一词。而在「七重」等词中,他说「由于仅是随顺应用,其余词中亦然」。在表示居住动作之处,前缀 upa-、anu-、adhi- 等唯用依格,语法家们如此承许,所以他说「应从语法论中寻求其相」。因为也说:「此处由前缀的力量,于处所义应知为依格」。「重」就是多,为显示其多,所以说「多人」等。「观察」:即周匝观察。显示巴利原文
422.Tasminti sālavane. Uttarena opāsādanti opāsādagāmassa uttaradisāyaṃ. Uttarenāti ena-saddayogena hi opāsādanti upayogavacanaṃ. Ajjhāvasatīti ettha adhi-ā-saddānaṃ anatthantarataṃ hadaye katvā āha ‘‘vasatī’’ti. Idāni tesaṃ atthavisesabhāvitaṃ dassento ‘‘abhibhavitvā vā āvasatī’’tiādimāha. Etthāti opāsādapade. Sattussadantiādīsu pana kathanti āha – ‘‘tassa anuppayogattāva sesapadesū’’ti. Upa-anu-adhi-iti-evaṃ-pubbake vasanakiriyayāṭṭhāne upayogavacanameva pāpuṇātīti saddavidū icchantīti āha ‘‘lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabba’’nti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabba’’nti. Ussadatā nāmettha bahulatāti taṃ bahulataṃ dassetuṃ ‘‘bahujana’’ntiādi vuttaṃ. Āvajjitvāti parikkhipitvā.
「应如国王所受用」,或者即称为「国王所受用」。「成为国王的嗣产」:即由于家族代代相承,以受用物的身份而为国王所得之嗣产。因此他说:「嗣产之义」。由于随顺国王的方式而受用,已是受用的最上获得,再也没有比这更殊胜的施与,所以他说:「应竖起伞盖,以国王的统摄方式而受用」。「于渡口、山等处」:即在河渡、山脚、村口、林口等处。「已施舍舍弃」:以放开、慷慨之心全部舍与。「对这些婆罗门与居士们」。显示巴利原文
Raññā viya bhuñjitabbanti vā rājabhoggaṃ. Rañño dāyabhūtanti kulaparamparāya bhoggabhāvena raññā laddhadāyabhūtaṃ. Tenāha ‘‘dāyajjanti attho’’ti. Rājanīhārena paribhuñjitabbato uddhaṃ paribhogalābhassa seṭṭhadeyyatā nāma natthīti āha – ‘‘chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena paribhuñjitabba’’nti. Titthapabbatādīsūti nadītitthapabbatapādagāmadvāraaṭavīmukhādīsu. Nissaṭṭhapariccattanti muttacāgavasena pariccattaṃ katvā. Etesaṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ.
423 “集会”:即聚会一处。凡是智者所希求的任何问题,被问及时,他都能如实宣说,堪能解答所问。 “大数量”:由于从“良家”等方面推算,此人具有巨大的数量,故称为大数量。显示巴利原文
423. Ti sannipatitā. Yo koci viññūnaṃ icchito pañho, tassa pucchitassa yāthāvato kathanasamattho pucchitapañhabyākaraṇasamattho.Kulāpadesādinā mahatī mattā etassāti mahāmatto.
424 “他们”:指那些被称为“来自各处”的婆罗门。当说到“从母方和父方都是善生”时,若仅这般说,或可被理解为随便从某两方面便是善生;而“善生”一词在“善生、容仪美观”等语境中,又是身高、体态圆满的同义语,因此为昭明专依出身而说的善生,故说“从母方和从父方”。虽然世间对非亲生子亦见有父母的称呼,但为显示此处唯依亲生子而称说,故说“具有清净的孕育者”。父与母合称“父母”;父母的父亲们称为“祖父们”;他们的一对称为“一对祖父”。因此,应知此处意为:上溯七代祖先。此处的“对”字,是以一摄余,即“一对又一对,便成多对”。如是,各处的双亲便都统括了。所以他说:“由此以上,一切先人统归于‘祖父们’的范畴。”而此处提及“男子”,应视为以显著的方式开显。这样,“从母方”等文句的意趣便圆满了。 “被弃斥”:指未受到毁弃; “未被弃斥”:指在接受信施之食等事上未被摈除。为显示“以出身之说”是表原因的具格,故说“以什么原因”等。在此,通过“从双方……上溯七代祖先”等显示巴利原文
424.Teti ‘‘nānāverajjakā’’ti vuttabrāhmaṇā. ‘‘Ubhato sujāto’’ti (dī. ni. ṭī. 1.303; a. ni. ṭī. 3.5.134) ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā viññāyeyya, sujātasaddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553; theragā. 818) ārohapariṇāhasampattipariyāyoti jātivaseneva sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha panassa orasaputtavaseneva icchīyatīti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhagahaṇīko’’ti vuttaṃ. Pitā ca mātā ca pitaro, pitūnaṃ pitaro pitāmahā, tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yugasaddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugā’’ti. Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti. Tenāha – ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti. Akkhittoti appattakhepo. Anavakkhittoti saddhathālipākādīsu na avakkhitto. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ubhato…pe… pitāmahayugāti etena brāhmaṇassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato. Akkhittoti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. Anupakuṭṭhoti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggampi hi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti.
“主宰者”:指因能招感统御权的业报,而具有惯于主宰的习性。然而,他的这种主宰性,是由富足圆满的条件才彰显出来的,因此以转述富有的方式说:“‘富有者’即说他是主宰者”。 “大财富者”:指他拥有大量埋藏于地下及置于虚空中的财富。 “他的”:指那位大婆罗门的。他们说:“我们在此从顺说与逆说两方面,说明不前往拜见的理由。”显示巴利原文
Issaroti adhipateyyasaṃvattaniyakammaphalena īsanasīlo. Sā panassa issaratā vibhavasampattipaccayā pākaṭā jātāti aḍḍhatāpariyāyabhāvena vadanto ‘‘aḍḍhoti issaro’’ti āha. Mahantaṃ dhanamassa bhūmigatañceva vehāsaṭṭhañcāti mahaddhano. Tassāti tassa tassa. Vadanti ‘‘anvayato byatirekato ca anupasaṅkamanakāraṇaṃ kittemā’’ti.
“胜妙色身”:指殊胜的色身、最优美的身体。值得观看,故称“端正”,因此说“适宜观看”。能生起净信,故称“令人净信”,因此说“能生起心的净信”。“肤色”:指肤色界。“身体”:指由特定形态构成的手、脚、颈、头等肢体部分之总和,因其通过外形来把握,所以说“以最上的肤色之美,即是以最上的……体态圆满”。在所有肤色中,金色最为无上,所以说“具足最上的金色”。确实,诸佛与转轮圣王皆是金色。“梵士之辉”:意为具有最上妙身的光辉,即金色的光辉。正是为了说明此义,才说“具有与大梵天相似之身”,而非说其身躯如梵天那般挺直。“观看的境域不小”:指由于身高、体态圆满及肢体的完美,可供观看的境域并不狭小,因此说“一切的”等语。显示巴利原文
Adhikarūpoti visiṭṭharūpo uttamasarīro. Dassanaṃ arahatīti dassanīyo. Tenāha ‘‘dassanayoggo’’ti. Pasādaṃ āvahatīti pāsādiko. Tenāha ‘‘cittapasādajananato’’ti. Vaṇṇassāti vaṇṇadhātuyā . Sarīranti sannivesavisiṭṭho karacaraṇagīvāsīsādi avayavasamudāyo, so ca saṇṭhānamukhena gayhatīti ‘‘paramāya vaṇṇapokkharatāyāti paramāya…pe… sampattiyā cā’’ti vuttaṃ. Sabbavaṇṇesu suvaṇṇavaṇṇova uttamoti vuttaṃ ‘‘seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgato’’ti. Tathā hi buddhā cakkavattino ca suvaṇṇavaṇṇāva honti. Brahmavacchasīti uttamasarīrābho suvaṇṇābhoti attho. Imameva hi atthaṃ sandhāyāha ‘‘mahābrahmuno sarīrasadisena sarīrena samannāgato’’ti. Na brahmujugattataṃ. Akhuddāvakāso dassanāyāti ārohapariṇāhasampattiyā avayavapāripūriyā ca dassanāya okāso na khuddako. Tenāha ‘‘sabbānevā’’tiādi.
“持戒者”:指他具有防护与确定特征的戒。然而,因为他资历久远,此戒得以增长、广大,故称“增长戒者”。又因常时具足,故称“具足增长戒者”。他们只是就五戒而言,因为对他们来说,超过五戒便没有更上的戒,而且他们也不知道还有更上的戒。显示巴利原文
Yamaniyamalakkhaṇaṃ sīlamassa atthīti sīlavā, taṃ panassa rattaññutāya vuddhaṃ vaḍḍhitaṃ sīlaṃ assa atthīti vuddhasīlī, tena ca sabbadā samāyogato vuḍḍhasīlena samannāgato. Pañcasīlamattameva sandhāya vadanti tato paraṃ sīlassa tattha abhāvato tesañca ajānanato.
“文句与音节圆满”:由于成就了立论的善巧与修学的圆满,在任何处都没有欠缺,因此她的文句、音节、字母皆圆满,称为“文句与音节圆满”。又一种解释:“句”指名法等,依此通达义理;“音节”指语句,能显示所欲表达的意义;由于这些的圆满具足,故称“文句与音节圆满”。“语业”:言语本身就是表达意义的工具,即发出喉音。此语业之所以圆满,是因为那位婆罗门功德圆满,或因为他应说的义理圆满。“圆满”:指圆满的状态。在前义中,它表示依处格;在后义中,它表示范围。“以柔和故”:以此说明她的语言具有柔软、平稳的性质。“不被缠缚”:指不被胆汁、痰等所障碍。“散断”:像是将整体完全展示,却又只讲了一部分似的说法。“迂缓”:指缓慢、迟滞而说。或者有异读作“散缓等”。其中,“散缓”指引人生疑的;“等”字包含了结巴、拖沓等语病。“令初、中、后分明”:以此说明她的语言在意义上是圆满的。显示巴利原文
Ṭhānakaraṇasampattiyā sikkhāsampattiyā ca katthacipi anūnatāya parimaṇḍalapadāni byañjanāni akkharāni etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā. Atha vā pajjati attho etenāti padaṃ, nāmādi, yathādhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ vākyaṃ, tesaṃ paripuṇṇatāya parimaṇḍalapadabyañjanā. Atthañāpanasādhanatāya vācāva karaṇanti vākkaraṇaṃ, udāharaṇaghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena tassa brāhmaṇassa, tena vā bhāsitabbaatthassa. Pūre puṇṇabhāve. Pūreti ca purimasmiṃ atthe ādhāre bhummaṃ, dutiyasmiṃ visaye. Sukhumālattanenāti iminā tassā vācāya mudusaṇhabhāvamāha. Apalibuddhāya pittasemhādīhi. Sandiṭṭhaṃ sabbaṃ dassetvā viya ekadesakathanaṃ. Vilambitaṃ saṇikaṃ cirāyitvā kathanaṃ. ‘‘Sandiddhavilambitādī’’ti vā pāṭho. Tattha sandiddhaṃ sandehajanakaṃ. Ādi-saddena khalitānukaḍḍhitādiṃ saṅgaṇhāti. Ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvāti iminā cassa vācāya atthapāripūriṃ vadanti.
425 “相似”(Sadisā):指部分相似。因为任何其他人的功德,都绝不可能与诸佛的功德全然相似。“其余的”(Itare):指与自身功德不相似的功德。“这些”(Idaṃ):指这些种种义理。“牛迹水”(Gopadakanti):指牛蹄印中残留的水。“以家族次第”(Kulapariyāyenā):即按家族顺序。显示巴利原文
425.Sadisāti ekadesena sadisā. Na hi buddhānaṃ guṇehi sabbathā sadisā kecipi guṇā aññesu labbhanti. Itareti attano guṇehi asadisaguṇe. Idanti idaṃ atthajātaṃ. Gopadakanti gāviyā pade ṭhitaudakaṃ. Kulapariyāyenāti kulānukkamena.
“在那里”(Tatthā):指在那个床架上。“作狮子卧”(Sīhaseyyaṃ kappesī):正如阿修罗王罗睺无法从长、宽、高上测度世尊的色身,他便运用那样的神变造作,现狮子卧姿。显示巴利原文
Tatthāti mañcake. Sīhaseyyaṃ kappesīti yathā rāhu asurindo āyāmato vitthārato ubbedhato ca bhagavato rūpakāyassa paricchedaṃ gahetuṃ na sakkoti, tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharonto sīhaseyyaṃ kappesi.
“圣”(ariya):从清净义而说,故称“圣、最上、清净”(ariyaṃ uttamaṃ parisuddhaṃ)。“善”(kusala):从无过失义而说,并非从乐果义而说。于某些处,有八万四千有情;于另一些处,则有无量人天,因为在二十四种处所中,不可计数、不可衡量的人天共饮道果甘露。纵以百千俱胝等数衡量,亦已极多。因此,世尊纯因教导无上之行仪,而为大众之师。“他们”(Te):指那些除了欲贪之外,其余已被世尊断除的烦恼。显示巴利原文
Parisuddhaṭṭhena ariyanti āha ‘‘ariyaṃ uttamaṃ parisuddha’’nti. Anavajjaṭṭhena kusalaṃ, na sukhavipākaṭṭhena. Katthaci caturāsīti pāṇasahassāni katthaci aparimāṇāpi devamanussā yasmā catuvīsatiyā ṭhānesu asaṅkhyeyyā aparimeyyā maggaphalāmataṃ pivanti. Koṭisatasahassādiparimāṇenapi bahū eva. Tasmā anuttarācārasikkhāpanavaseneva bhagavā bahūnaṃ ācariyo. Teti kāmarāgato aññe bhagavatā pahīnakilese.
“不令恶在前者”(Apāpapurekkhāro):意指为无恶者所尊奉,或者不将恶置于前而行。为阐明此义,故说“无恶的九种出世间法”(apāpe nava lokuttaradhamme)等语。其中,“无恶的”(apāpe)指与恶相反及远离诸恶的。住于梵行者,或以尊重等方式利益梵天者,或了知通往梵天之道者,称为“梵通达者”(brahmaññā);这些即是梵通达者的后裔。显示巴利原文
Apāpapurekkhāroti apāpehi purakkharīyati, na vā pāpaṃ purato karotītipi apāpapurekkhāroti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘apāpe nava lokuttaradhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha apāpeti pāpapapaṭipakkhe pāparahite ca. Brahmani bhavā, brahmuno vā hitā garukaraṇādinā, brahmānaṃ vā maggaṃ jānātīti brahmaññā, tassā brahmaññāya pajāya.
“Tiroraṭṭhā”:指外来的王国、外来的地方。此处,国王依之而统治,故称为“王国”(raṭṭhaṃ);而“janapada”是其中一部分区域,人们于此处获得安乐的生活,故称为“地方”。“注意到提问的过失”:此为关联。“世尊回答”:意指世尊在思惟他们的因缘成就之后,方予回答。“新来的”(Navakā):指以新到达者的身份,对我等而言是初来者。显示巴利原文
Tiroraṭṭhātirojanapadāti ettha rajjaṃ raṭṭhaṃ rājanti rājāno etenāti katvā. Tadekadesabhūtā padesā pana janapado janā pajjanti ettha sukhajīvikaṃ pāpuṇantīti katvā. Pucchāya dosaṃ sallakkhetvāti sambandho. Bhagavā vissajjeti tesaṃ upanissayasampattiṃ cintetvāti adhippāyo. Navakāti āgantukabhāvena amhākaṃ abhinavā.
426 『投入』者,即令其落入之义。所谓已如此而被遣送至彼处,故说『令其进入』。『恭敬先行者』者,即以恭敬之心置于首位而行。故说『置于前方而行走』。显示巴利原文
426.Opāteti nippātetīti attho. Tathābhūto ca tattha pesitā hotīti vuttaṃ ‘‘pavesetī’’ti. Saṃpurakkharontīti sakkaccaṃ pubbaṅgamaṃ karonti. Tenāha ‘‘purato katvā vicarantī’’ti.
427 「投入」(Opāteti):意为使落下。此状态者已被遣送至彼处,故说「令进入」(paveseti)。「恭敬先行者」(Saṃpurakkharontī):即以恭敬心置于首位而行,故说「置于前方而行」(purato katvā vicaranti)。「mantapada」:将首陀罗排除在外,以秘密教授的意义而称为「mantā」,又因是种种义理与行持的依据而称为「pada」,所以「mantapada」即吠陀。因此说「吠陀」(vedo)。「据说如此传来」(Evaṃ kirāti):即由师承次第传来。「以圣典所摄的成就」(Pāvacanasaṅkhātasampattiyā):即根本经典中的音调等成就。「以萨维特里等韵律结集和篇章结集」(Sāvittiādīhi chandabandhehi vaggabandhehi cāti):即以伽耶特利等、以读诵和篇章等韵律结集和篇章结集。「令成就后」(Sampādetvā):即不缺失句的成就。「宣说者」(Pavattāro):即依圣典而说者。「所诵…」显示巴利原文
427. Sudde bahi katvā raho sāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃtaṃatthapaṭipattihetutāya padanti mantapadaṃ vedaṃ. Tenāha ‘‘vedo’’ti. Evaṃ kirāti paramparabhāvena ābhatanti ācariyaparamparāya ābhataṃ. Pāvacanasaṅkhātasampattiyāti pamukhavacanamhi udattādisampattiyā. Sāvittiādīhi chandabandhehi vaggabandhehi cāti gāyattīādīhi ajjhāyānuvākādīhi chandabandhehi ca vaggabandhehi ca. Sampādetvāti padasampattiṃ ahāpetvā. Pavattāroti vā pāvacanavasena vattāro. Sajjhāyitanti gāyanavasena sajjhāyitaṃ, taṃ pana padeneva icchitanti āha ‘‘padasampattivasenā’’ti. Aññesaṃ vuttanti pāvacanavasena aññesaṃ vuttaṃ. Rāsikatanti iruvedayajuvedasāmavedādivasena, tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena ajjhāyānuvākādivasena rāsikataṃ. Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakataṃ, paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā. Pāvacanena saha saṃsandetvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ, tena saha aviruddhaṃ katvā. Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti. Aparāpareti aṭṭhakādīhi aparāpare, pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā. Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā. Viruddhe akaṃsūti brāhmaṇadhammikasuttādīsu (khu. ni. brāhmaṇadhammikasuttaṃ) āgatanayeneva saṃkilesikatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu.
428 「依序连接」(Paṭipāṭiyā ghaṭitā):即依顺序而结合。「次第相连」(Paramparasaṃsattā):即如以手杖相连。因此说「由持杖的明眼者」(yaṭṭhiggāhakena cakkhumatā)。「前面的」(Purimassā):指环形排列而住的盲人队伍,令最前面的人用手抓住最后面人的腋下。「即使多日」(Divasampī):即即使很多天。了知明眼人的未来状况后,犹如在已踏入之处随即跟着踏入那般,仔细观察后悲叹:「明眼人在何处?道路在何处?」显示巴利原文
428.Paṭipāṭiyā ghaṭitāti paṭipāṭiyā sambaddhā. Paramparasaṃsattāti ādāniyāya yaṭṭhiyā saṃsattā. Tenāha ‘‘yaṭṭhiggāhakena cakkhumatā’’ti. Purimassāti maṇḍalākārena ṭhitāya andhaveṇiyā sabbapurimassa hatthena sabbapacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā. Divasampīti anekadivasampi . Cakkhussa anāgatabhavaṃ ñatvā yathāakkantaṭṭhāneyeva anupatitvā akkamanaṃva sallakkhetvā ‘‘kahaṃ cakkhumā kahaṃ maggo’’ti pariveditvā.
「在圣典所举的两种之中」(Pāḷiāgatesu dvīsūti):即信和传闻这两种。「如此类者」(Evarūpeti):指如同信与传闻那样,仅仅是此类,是现前执取者,这是它的意思。「三种」(Tayoti):即喜好、思惟、见、审察、忍可这三者。「真实果报的」(Bhūtavipākā):即达成真实义、成就所期义的;反之,应知为非真实义的果报。「在此」(Etthāti):在这些信等对象中。「不能决定性地达到结论」(Ekaṃseneva niṭṭhaṃ gantuṃ nālaṃ):因为信等的执取是不定的。「为后面的提问开辟了道路而安立」(Upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesi):因为是为了守护真理、由欲知而生起的缘故。世尊确实看见:当我说「护持真理者…达到结论」时,欲知真理守护的学童将会问「以何种程度…」等,我回答他后,在真理通达上给予提问的机会,然后为他的因缘宣说助益之法。因此说:「为后面的提问开辟了道路而安立」。显示巴利原文
Pāḷiāgatesu dvīsūti saddhā anussavoti imesu dvīsu. Evarūpeti yathā saddhānussavā, evarūpe eva paccakkhagāhinoti attho. Tayoti ruciākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantiyo. Bhūtavipākāti bhūtatthaniṭṭhāyakā adhippetatthasādhakā, vuttavipariyāyena abhūtatthavipākā veditabbā . Etthāti etesu saddhāyitādivatthūsu. Ekaṃseneva niṭṭhaṃ gantuṃ nālaṃ anekantikattā saddhādiggāhassa. Upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesi saccānurakkhāya ñātukāmatāya uppāditattā. Passati hi bhagavā – mayā ‘‘saccamanurakkhatā…pe… niṭṭhaṃ gantu’’nti vutte saccānurakkhaṇaṃ ñātukāmo māṇavo ‘‘kittāvatā’’tiādinā pucchissati, tassa taṃ vissajjetvā saccānubodhe pucchāya avasaraṃ datvā tassa upanissaye upakāradhamme kathessāmīti. Tena vuttaṃ – ‘‘upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesī’’ti.
430 他正是就自身而说,正如经中所言:“而这位尊者所宣说的法,是甚深、难见、难通达的……”等等。“可贪着”即能令人贪染的,如同说“能令堕入恶趣的”,所以他说“在可贪着的法中,即是在贪法中”。或者,如同色等诸法能令人贪着,贪本身也是如此,所以他说“在可贪着的法中,即是在贪法中”。因此他说:“世间中,凡是可爱、可悦的形色,贪爱就在那里生起时生起,安住时安住。”(《长部》2.400;《中部》1.133;《分别论》203)其余两句也依此理类推。显示巴利原文
430.Attānaññeva sandhāya vadati, yato vuttaṃ pāḷiyaṃ – ‘‘yaṃ kho panāyamāyasmā dhammaṃ deseti, gambhīro so dhammo duddaso duranubodho’’tiādi. Lubbhantīti lobhanīyā yathā ‘‘apāyagamanīyā’’ti āha ‘‘lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesū’’ti. Yathā vā rūpādidhammā lobhanīyā, evaṃ lobhoti āha ‘‘lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesū’’ti. Tenevāha – ‘‘yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’ti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203). Ese nayo sesapadadvayepi.
432 “安立”即安置、建立。“亲近奉侍”即以承事的方式前往,然后坐下。“以此而被听闻”故称为“耳根”,因此说“净耳根”。因为此耳根正是为了听闻而应专注的。“持守”即保持,将心安立在那里。“从义理上”即从如上所说的法的义理上。“从理由上”即从合理性、通过因由和举例来成立。“观察”即“如此”,指依其真实本性以智慧眼堪能照见,并且如同大宝石闪耀一般,令义理在心中显现而现前,因此说“在此处”等。“欲作之欲”即名为欲作性的善欲。“精勤”即依从最初的四种精进力而作努力、作奋斗。“修习道精进”即修习能带来道、属于道的正精进,以精进的方式令其圆满。“最上真实”因为是真实不虚的法,故为胜义谛。“与俱生的名身”即与道慧俱生的名身。“那即是”指那最上真实、涅槃。因此他说:“以证悟现观,令其明显、显露,而得以照见。”显示巴利原文
432.Nivesetīti ṭhapeti paṭṭhapeti. Payirupāsatīti upaṭṭhānavasena upagantvā nisīdati. Suyyati etenāti sotanti āha ‘‘pasādasota’’nti. Tañhi savanāya odahitabbanti. Dhāreti sandhāreti tattheva manaṃ ṭhapeti. Atthatoti yathāvuttassa dhammassa atthato. Kāraṇatoti yuttito hetudāharaṇehi upapattito. Olokananti evametanti yathāsabhāvato paññācakkhunā daṭṭhabbataṃ khamanti, tañca mahantassa maṇino pajjalantassa viya āvikatvā atthassa citte upaṭṭhānanti āha ‘‘idhā’’tiādi. Kattukamyatāchandoti kattukāmatāsaṅkhāto kusalacchando. Vāyamatītiādito catunnampi vīriyānaṃ vasena vāyāmaṃ parakkamaṃ karoti. Maggapadhānaṃ padahatīti maggāvahaṃ maggapariyāpannañca sammappadhānaṃ padahati, padahanavasena taṃ paripūreti. Paramasaccanti amoghadhammattā paramatthasaccaṃ. Sahajātanāmakāyenāti maggapaññāsahajātanāmakāyena . Tadevāti tadeva paramasaccaṃ nibbānaṃ. Tenevāha – ‘‘sacchikiriyābhisamayena vibhūtaṃ pākaṭaṃ karonto passatī’’ti.
433-4 “道的随觉”即随顺道的次第而觉了、觉悟。以断除诸烦恼的方式证悟道,以令那些烦恼寂止的方式而生起的沙门果,由道所证悟的诸谛,或者直接是最上真实,随顺地觉悟——这是其意旨。说“诸谛的证得即是果的证悟”。正因为如此,前面所说的得信等十二法,对于诸谛的证得是有助益的,因此说“正是那些,即前面所说的十二种”。这并非“就是那些”一词的义理。虽然由于善异熟等性质而有所差别,但在所依、所缘、地、作用等方面却是相似的,因此以方便而说,道法被修习、多修习后成为果,故可称为果,依此相似而作如是说,故说“那些与道相应的法”。如此,修习的取义才得以成立,否则便不能成立。因为仅仅一心刹那的道法,并不存在修习或多修习。“衡量”即观。因为观作为出起之行,对于道精进有极大帮助,若没有它,道精进本身也不会生起。如此,精勤对于衡量,欲对于精勤有很大帮助等,下位对上位的资助作用,是很容易理解的,因此说:“依此理,于一切句中了知义理。”其余则容易理解。显示巴利原文
433-4.Maggānubodhoti maggapaṭipāṭiyā bodho bujjhanaṃ, yesaṃ kilesānaṃ samucchindanavasena maggappaṭivedho, tesaṃ paṭipassambhanavasena pavattamānaṃ sāmaññaphalaṃ, maggena paṭividdhāni saccāni, paramatthasaccameva vā anurūpabujjhananti adhippāyo. ‘‘Saccānuppattīti phalasacchikiriyā’’ti vuttaṃ. Evañhi sati heṭṭhā vuttā saddhāpaṭilābhādayo dvādasa dhammā saccānuppattiyā upakārā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘tesaṃyevāti heṭṭhā vuttānaṃ dvādasanna’’nti. Nāyaṃ ‘‘tesaṃyevā’’ti padassa attho. Satipi kusalavipākādibhāvena nānatte vatthārammaṇabhūmikiccādivasena pana sadisāti upāyatova maggadhammā āsevitā bahulīkatā phalabhūtāti vattabbataṃ arahatīti taṃsadise tabbohāraṃ katvā ‘‘tesaṃ maggasampayuttadhammāna’’nti vuttaṃ. Evañhi āsevanāgahaṇaṃ samatthitaṃ, na aññathā. Na hi ekacittakkhaṇikānaṃ maggadhammānaṃ āsevanā, bahulīkammaṃ vā atthīti. Tulanāti vipassanā. Sā hi vuṭṭhānagāminibhūtā maggappadhānassa bahukārā tassa abhāve maggappadhānasseva abhāvato, evaṃ ussāho tulanāya chando ussāhassa bahukārotiādinā heṭṭhimassa uparimūpakārataṃ suviññeyyamevāti āha – ‘‘iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.
6. 《伊首迦利经》注释显示巴利原文
6. Esukārīsuttavaṇṇanā
437 “份额”指肉的部分。“应使悬挂”指用筋或藤绑缚后,以垂挂的方式系于那人手上或住处。“商队法”指商队领袖应在商队中制定的规章与法令。“其出离的利益”指商队成员为渡越困难而使用的那笔本金。“对他是不善的”指对那个随侍的人而言,这样的侍奉只会带来不利,故说“不好”。高种姓等以第二转等加以阐释,此处意为:依止的衰败与成就,以“更劣的”等词来说明。因此说——“‘更劣的’指拥有一个低劣、丑陋的有身”。“更好的部分”指有利益的份额,即利益的本质。由于“高种姓性”是一个表原因的自体词,故说“因为高种姓的缘故”。正如在“如来的容色不会减损”等句中,“容色”一词是称赞的同义词,因此说“即使是吠舍,也有高贵的容色”。显示巴利原文
437.Koṭṭhāsanti maṃsabhāgaṃ. Laggāpeyyunti nhārunā vā vākena vā bandhitvā purisassa hatthe vā vasanagehe vā olambanavasena bandheyyuṃ. Satthadhammanti satthikesu satthavāhena paṇetabbaṃ āṇādhammaṃ. Tassa nikkhamanatthanti taṃ mūlaṃ satthikehi nittharaṇatthaṃ. Pāpaṃ assāti paricarantassa pāricariyāya ahitaṃva assa. Tenāha ‘‘na seyyo’’ti. Uccakulīnādayo dutiyavārādīhi vuccanti, idha upadhivipattisampattiyo pāpiyādipadehi vuttāti adhippāyo. Tenāha – ‘‘pāpiyoti pāpako lāmako attabhāvo assā’’ti. Seyyaṃsoti hitakoṭṭhāso, hitasabhāvoti attho. Uccakulīnatāti karaṇatthe paccattavacananti āha ‘‘uccākulīnattenā’’ti. ‘‘Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.305; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. 53; apa. aṭṭha. 2.7.20; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. 1.nidānakathā; 2.pakiṇṇakakathā; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; saṃ. ni. ṭī. 1.2.1; a. ni. ṭī. 1.1.1; vajira. ṭī. ganthārambhakathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; netti. ṭī. ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1) viya vaṇṇasaddo idha pasaṃsāpariyāyoti āha ‘‘vessopi hi uḷāravaṇṇo hotī’’ti.
440 因为说到“无声、如独觉般无着而行,泥罐不溢”,所以应当游行乞食——这是他们的家族法,其用意在此。“拿走”指移除。“七生灵”指七个商人。“保护”即守护,故称为“守护者”,指被委任守护职责的人。“切割”即用此割断,故称为“镰刀”,即收割的工具。“种种负担在此被破碎、在此被悬挂”——“扁担”,即挑担用的杠子。显示巴利原文
440. ‘‘Niravo padasaddo soḷāragottassa akiṇṇamattikāpatto tiṭṭheyya asaṅgacārī’’ti vuttattā bhikkhā caritabbāva, ayaṃ tesaṃ kuladhammoti adhippāyo. Haritvāti apanetvā. Sattajīvo sattavāṇijako. Gopeti rakkhatīti gopo, ārakkhādhikāre niyutto. Asanti lūnanti tenāti asitaṃ, lavittaṃ. Vividhaṃ bhāraṃ ābhañjanti olambanti etthāti byābhaṅgī, kājaṃ.
441 “随念”指由于随念,在忆念家族血统的那一刻,被称为“刹帝利”等。因此说“当古时……被忆念的时候”。而为了知高低而作的家族区分,婆罗门们根据刹帝利等族姓的业,来安立四种姓的财产与生活;然而,如来只安立出世间法作为人的财产,由此能成就众生为世间最上者。其余则易于了知。显示巴利原文
441.Anussaratoti anussaraṇahetu kulavaṃsānussaraṇakkhaṇe khattiyotiādinā saṅkhyaṃ gacchati. Tenāha ‘‘porāṇe…pe… anussariyamāne’’ti. Uccanīcattajānanatthañca kulavavatthānaṃ kataṃ hotīti khattiyādikulakammunā tesaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ sandhanaṃ jīvikaṃ paññapenti brāhmaṇā, tathāgato pana lokuttaradhammameva purisassa sandhanaṃ paññapeti tena sattassa lokaggabhāvasiddhito. Sesaṃ suviññeyyameva.
《郁瘦歌逻经》(Esukārīsutta)注释中隐晦含义的阐明,至此圆满结束。显示巴利原文
Esukārīsuttavaṇṇanā līnatthappakāsanā samattā.
7. 《陀然经》(Dhanañjānisutta)注释显示巴利原文
7. Dhanañjānisuttavaṇṇanā
445 “围绕王舍城的山”指的是般度婆山。位于王舍城南边、靠近那座山的地区,便是南岭。“米行巷”意为“米袋的行列在此”。据说,该处门口附近,米商们将米袋打开,整齐地排成一列坐着,此地便因而得名“米行巷门”。“取走全部农作物”是说:只留给穷苦农夫日常基本开销所需的那部分,便将按季节收获的全部谷物悉数取走。“薄收的谷物”指收成极低的庄稼。显示巴利原文
445.Rājagahaṃparikkhipitvā ṭhitapabbatassāti paṇḍavapabbataṃ sandhāyāha. Rājagahanagarassa dakkhiṇadisābhāge pabbatassa samīpe ṭhito janapado dakkhiṇāgiri. Taṇḍulapuṭakānaṃ pāli etthāti taṇḍulapāli. Tassa kira dvārasamīpe taṇḍulavāṇijā taṇḍulapasibbake vivaritvā paṭipāṭiyā ṭhapetvā nisīdanti, tenassa ‘‘taṇḍulapālidvāra’’nti samaññā ahosi. Sabbameva sassaṃ gaṇhātīti daliddakassakānaṃ divasaparibbayamattameva vissajjetvā sabbameva āyato nipphannaṃ dhaññaṃ gaṇhāti. Mandasassānīti mandanipphattikāni sassāni.
446 “依这种方式”是指:通过提供衣物、饭食、工钱,以及在节日给予财物、衣服和装饰品等方式,来赡养仆役与工人。对于朋友和同僚,应行爱语、利行、同事等作为朋友同僚当尽的义务;对于亲戚与血亲也是如此。其中,“亲戚”是指通过嫁娶关系而被视为“我们的人”的那一类;“血亲”则是由父母等血缘纽带而有共同血统的人。即便对他们如法布施,但因他们并非依附于此,亦无固定的到访时日,故称为“客人”;当如待己一般地受用、行待客之责,这便是“客供”的意思。曾经是亲戚,后来堕入饿鬼界的,称为“前亡者”;应当在向应供者布施之后,将功德回向给他们,这是对前亡者应尽的责任,亦即“亡者供”的意思。应当恒常以香、花、涂香、网鬘及饭食等供养天神,这是对天神应尽的责任,即“天神供”的意思。履行国王的政务并随侍左右,则是国王应尽的责任。这里的“这个身体”也指自己的身体。正是基于此义,才说“依此方式应了知义理”。显示巴利原文
446.Iminā nayenāti dāsakammakarassa nivāsanabhattavettanānuppadānena maṅgaladivasesu dhanavatthālaṅkārānuppadānādinā ca posetabbo. Mittāmaccānaṃ piyavacanaatthacariyāsamānattatādi mittāmaccakaraṇīyaṃ kattabbaṃ, tathā ñātisālohitānaṃ. Tattha āvāhavivāhasambaddhena ‘‘amhākaṃ ime’’ti ñāyantīti ñātī, mātāpitādisambaddhatāya samānalohitāti sālohitā. Sammā dadantesupi asajjanato natthi etesaṃ tithīti atithi, tesaṃ attanā samānaparibhogavasena atithikaraṇīyaṃ kātabbaṃ, atithibalīti attho. Ñātakabhūtapubbā pettivisayaṃ upagatā pubbapetā, dakkhiṇeyyesu kālena kālaṃ dānaṃ datvā tesaṃ uddisanaṃ pubbapetakaraṇīyaṃ, petabalīti attho. Gandhapupphavilepanajālābhattehi kālena kālaṃ devatānaṃ pūjā devatākaraṇīyaṃ, devatābalīti attho, rājakiccakaraṇaṃ upaṭṭhānaṃ rājakaraṇīyaṃ. Ayampi kāyoti attano kāyaṃ sandhāya vadati. Imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘iminā nayena attho veditabbo’’ti.
447 五种破戒业,是指与恒常戒相违的诸法。十不善业道即是十种破戒业。所谓非法行者,即是邪行者,因其于身等处行于邪恶,故“邪行者”一词的涵义不再另行解释。显示巴利原文
447.Pañca dussīlyakammānīti niccasīlapaṭipakkhadhammā. Dasa akusalakammapathadhammā dasa dussīlyakammāni. Adhammacārī eva visamacārī kāyavisamādicaraṇatoti visamacārīpadassa attho visuṃ na vutto.
448-453 “退缩”指退开、减损,即减少的意思,因此说“衰退”。“趋入”指以增长的方式转起,因此说“增长”。“在那里”指于梵天界中。“对他”指对投生到梵天界的陀然。“从那时起”指从世尊宣说“诸比丘,此舍利弗……”等语之后开始。至于“四谛所解脱的”,是指从被拣择分别而宣说的四谛中解脱出来。然而,从义理上说,在此之前也根本不会宣说谛解脱之法,因为谛解脱并非导向出离。显示巴利原文
448-453.Osaranti apasakkanti, khīyantīti attho. Tenāha ‘‘parihāyantī’’ti. Abhisarantīti abhivaḍḍhanavasena pavattanti. Tenāha ‘‘vaḍḍhantī’’ti. Tatrāti brahmaloke. Assāti brahmaloke uppannassa dhanañjānissa. Tato paṭṭhāyāti yadā bhagavatā ‘‘eso, bhikkhave, sāriputto’’tiādi vuttaṃ, tato paṭṭhāya. Catusaccavinimuttanti niddhāretvā vibhajitvā vuccamānehi saccehi vimuttaṃ. Atthato pana tato pubbepi saccavimuttaṃ kathaṃ na kathesiyeva saccavimuttassa niyyānassa abhāvato.
《陀然经》(Dhanañjānisutta)注疏的隐义阐明结束。显示巴利原文
Dhanañjānisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
《婆悉吒经》(Vāseṭṭhasutta)注疏显示巴利原文
8. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā
454 “想要净化出身”:同住的婆罗门们,因某人的行为有所缺失或不合宜,便怀疑其出身有了污垢,因而想要加以净化。“想要净化咒语”:由于老师以咒语教诫,或因其他某种言语或缘由而于咒语生起疑惑时,便想要加以净化。“中间”是指在路途中间,也就是两者之间;而“antarā”一词也有其他含义,应理解为“另外的话题”这种说法。唯有具足忍辱、慈爱、悲悯等功德者,才称为“具戒者即有德者”。在解释戒的时候,也会被称为“具戒者”。或者说,正因为他戒行圆满,才具足了那些功德,因此说“具戒者即有德者”。“行仪具足”的意思是具足良好的行仪与习惯。显示巴利原文
454.Jātiṃsodhetukāmā hontīti sahavāsīnaṃ brāhmaṇānaṃ kiriyā parādhena vā asāruppattena vā jātiyā upakkilesaṃ āsaṅkāya taṃ sodhetukāmā honti. Mante sodhetukāmā hontīti mantavacane ācariyamaticodanāya aññena vākyena kenaci kāraṇena saṃsaye uppanne taṃ sodhetukāmā honti. Antarāti vemajjhe, aññatthevā antarāsaddoti tassa aññā kathāti vacanaṃ avagantabbaṃ. Khantīmettānuddayādiguṇasampanno eva ‘‘sīlavāti guṇavā’’tiāha. Tehi sīlassa vissajjanakālepi ‘‘sīlavā’’ti vuccati. Sampannasīlattā vā tehi samannāgato eva hotīti āha ‘‘sīlavāti guṇavā’’ti. Ācārasampannoti sādhu ācāravatto.
455 “所学”:指你们已将三明婆罗门所应学的内容学尽,如今你们已再无任何应做之事,这便是其含义。“自称”:是指自己宣称、认定而安住其中。显示巴利原文
455.Sikkhitāti tevijjānaṃ sikkhitā tumhe, na dāni tumhehi kiñci kattabbaṃ atthīti attho. Paṭiññātāti paṭijānitvā ṭhitā.
所谓“三明者”,是指诵习这三明(即三吠陀)之人,因此称为“三吠陀的”。那些诵习三吠陀的婆罗门,对他们所学的内容,哪怕只说一个字,也能在义理及文句上全然通达、熟练掌握、毫不费力。“已到达究竟”:是说在宣说三明及自宗义时,已臻于圆满。显示巴利原文
Vedattayasaṅkhātā tisso vijjā ajjhayantīti tevijjā. Tenāha ‘‘tivedāna’’nti. Tayo vede aṇanti ajjhayantīti brāhmaṇā, tesaṃ. Yaṃ ekaṃ padampi akkhātaṃ, taṃ atthato byañjanato ca kevalino adhiyino appapayogena. Niṭṭhāgatamhāti nipphattiṃ gatā amhā tevijjāya sakasamayassa kathane.
此处“行仪具足”之义,乃依意业,以因由之转喻而说;因此有云:“具足此意业者,即为行仪具足。”显示巴利原文
Manokammato hi vattasampadātikāraṇūpacārenāyamattho vuttoti āha – ‘‘tena samannāgato hi ācārasampanno hotī’’ti.
“已过亏缺”,意思是处于增长阶段。从白半月初一起,月亮即被称为“增长”,而非“亏缺”。人们向月亮合掌,即是在行致敬礼。显示巴利原文
Khayātītanti vaḍḍhipakkhe ṭhitanti attho. Sukkapakkhapāṭipadato paṭṭhāya hi cando vaḍḍhatīti vuccati, na khīyatīti. Vandamānā janā namakkāraṃ karonti.
“以义理之见”,即通过揭示与阐明,具有见之导引的作用,成为世间之眼而出现。显示巴利原文
Atthadassanenāti vivaraṇena dassanapariṇāyakaṭṭhena lokassa cakkhu hutvā samuppannaṃ.
456 “且先放下婆罗门的思虑”,意思是:“是以出身而为婆罗门,还是以业而为婆罗门?”这种对婆罗门的分别,暂且搁置。为使他们对有情的出身差别有所了解,世尊记说应宣说的法义——从草木、昆虫、蚱蜢开始,详细解说世间中的出身分类,令他们心生欢喜。其中,“种种出身彼此各不相同”是陈述理由的话:因为这些出身本来就彼此有别,所以我将阐说出身的差别。显示巴利原文
456.Tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintāti – ‘‘kiṃ jātiyā brāhmaṇo hoti udāhu bhavati kammunā’’ti ayaṃ brāhmaṇavicāro tāva tiṭṭhatu . Jātidassanatthaṃ tiṇarukkhakīṭapaṭaṅgato paṭṭhāya loke jātivibhaṅgaṃ vitthārato kathessāmīti tesaṃ cittasampahaṃsanatthaṃ desetabbamatthaṃ paṭijānāti. Tattha aññamaññā hi jātiyoti idaṃ kāraṇavacanaṃ, yasmā imā jātiyo nāma aññamaññaṃ visiṭṭhā, tasmā jātivibhaṅgaṃ byākarissāmīti.
因为此处是以应被解说的执取之出生而出现的,而另一种(非执取之出生)则是作为它的例证而出现的,所以经中说“有情的出生分别”。意思是:种种有情的出生。如此,在讲述了例证之后,再讲述所应例证的内容。“他的”指婆悉吒。虽然“我将为你们解说”这一开示是缘于两位青年而出现的,但世尊在各处只以“婆悉吒,你应当这样理解”等语句称呼婆悉吒,以此将他立为主要的对象,因此说“他的,指婆悉吒的”。出生的类别、出生的特殊性,通过例证而变得明显,因为当所承诺的义理藉由所示例证而得以彰显时,它也就随之清晰起来。“是的,这并不合理”——这句话是为了遮破“业的差别导致执取之出生的差别”的见解,而不是为了遮破“种子的差别导致非执取之出生的差别”的见解,为了说明此义,故说“因为业……”等句。其含义是:将众生投入各自的母胎,仅仅是业的一种能力;而各个母胎中种种色相的差别,则是随着各个母胎的成立而成就的。然而,那种投生的业,是依于各个母胎中特殊的、不相混的、作为缘的生存期之愿所造作的,或者说,是依于不相混的生存期之愿所造作的。显示巴利原文
Yasmā idha upādinnakajāti byākātabbabhāvena āgatā, tassā pana nidassanabhāvena itarā, tasmā ‘‘jātivibhaṅgaṃ pāṇāna’’nti pāḷiyaṃ vuttaṃ. Tesaṃ tesaṃ pāṇānaṃ jātiyoti attho. Evanti nidassanaṃ kathetvā nidassitabbe kathiyamāne. Tassāti vāseṭṭhassa. Kāmaṃ ‘‘tesaṃ vohaṃ byakkhissa’’nti ubhopi māṇave nissāya desanā āgatā, tathāpi tattha tattha ‘‘evaṃ, vāseṭṭha, jānāhī’’tiādinā vāseṭṭhameva ālapanto bhagavā tameva iminā niyāmena pamukhaṃ akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘tassāti vāseṭṭhassā’’ti. Jātibhedo jātiviseso, jātiyā bhedo pākaṭo bhavissati nidassanena vibhūtabhāvaṃ āpāditena paṭiññātassa atthassa vibhūtabhāvāpattito. Āma na vaṭṭatīti kammanānatāya eva upādinnanānatāya paṭikkhepapadametaṃ, na bījanānatāya anupādinnanānatāya paṭikkhepapadanti dassetuṃ ‘‘kammaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – taṃtaṃyonikhipanamattaṃ kammassa sāmatthiyaṃ, taṃtaṃyoniniyatā pana ye vaṇṇavisesā, te taṃtaṃyonisiddhiyāva siddhā hontīti taṃ pana yonikhipanakammaṃ taṃtaṃyonivisiṭṭha-visesābhibhūtāya payoganipphattiyā, asaṃmucchitāya eva vā paccayabhūtāya bhavapatthanāya abhisaṅkhatamevāti viññātabbapaccayavisesena vinā phalavisesābhāvato etaṃ samīhitakammaṃ patthanādīhi ca bhinnasattitaṃ visiṭṭhasāmatthiyaṃ vā āpajjitvā cakkhundriyādivisiṭṭhaphalanibbattakaṃ jāyati, evaṃ yonikhipanataṃyoniniyatavisesāvahatā hotīti. Therena hi bījanānatā viya kammanānatāpi upādinnakanānatāya siyā nu kho paccayoti codanaṃ paṭikkhipitvā paccayavisesavisiṭṭhā kammanānatā pana paccayoti nicchitanti daṭṭhabbaṃ.
“种种颜色”即各式各样的颜色。棕榈树、椰子树等,在世间共许为草类,故依此共许之理而被特别地认知。“单凭出身就是婆罗门”中的“就”字,是用在不当之处的语气词,其意是说:仅凭出身便可成为婆罗门。然而此说并不被认可,因为在婆罗门中,犹如草木等那样,并不存在由出身决定的固定特征;再者,饮食、言谈、嬉笑等行为,若没有咒语、禅那等,也无法成为确立其为婆罗门的绝对不变之相。“仅仅是言辞上的差别”——即是说,仅仅是言说的表达而已。显示巴利原文
Nānāvaṇṇāti nānappakāravaṇṇā. Tālanāḷikerādīnaṃ loke abhiññātatiṇajātibhāvato visesena gayhati abhiññātasotanayena. Jātiyā brāhmaṇovāti aṭṭhānapayutto eva-saddo, jātiyāva brāhmaṇo bhaveyyāti yojanā. Na ca gayhatīti tiṇarukkhādīsu viya brāhmaṇesu jātiniyatassa liṅgassa anupalabbhanato, pivanabhuñjanakathanahasanādikiriyāya brāhmaṇabhāvena ekantikaliṅganiyatāya mantajjhenādiṃ vinā anupalabbhanato ca. Vacībhedenevāti āhaccavacaneneva.
在“虫与飞虫”等词中,由于可见它们彼此相状有别,故有种类的差异。“蝼蚁”即“小虫”,“咬食者”即“蚂蚁”。“跳起后”意为反复飞起之后。或者说,因一再进入飞的状态,故称“飞虫”;并非微小的生物才叫做“虫”。这些也都属于小虫之类。显示巴利原文
Kīṭe paṭaṅgetiādīsu jātinānatā labbhati aññamaññaliṅgavisiṭṭhatādassanā. Kunthā kīṭakā , khajjakhādakā kipillikā. Uppatitvāti uḍḍetvā uḍḍetvā. Paṭabhāvaṃ gacchantīti vā paṭaṅgā, na khuddakapāṇakā kīṭā nāma. Tesampi kīṭakānaṃ.
“黑蛇等”(Kāḷakādayo)即指“松鼠等”(kalandakādayo)。显示巴利原文
Kāḷakādayoti kalandakādayo.
它们的足就是腹部,因为它们正是以腹部移动的。显示巴利原文
Udaraṃyeva nesaṃ pādā udareneva sampajjanato.
为了显示“诸法以想为先,皆是无常”这一道理,而说“在水中”,正如说“勇士的状态即是精进”一样。显示巴利原文
Saññāpubbako vidhi aniccoti dassento ‘‘udake’’ti āha yathā ‘‘vīrassa bhāvo vīriya’’nti.
“半月”一词用于叶子的集合,所以说“以叶而行”。因为离开了各个部分,并不另有集合体存在。显示巴利原文
Pattasamudāye pakkhasaddoti ‘‘pattehi yantī’’ti vuttaṃ. Na hi avayavabyatirekena samudāyo atthi.
简略而言,即“依种姓而有种种差别”等。此处词义不难了知,仅为显示其关联,故说“此处的连接”等。而“并没有这样的定则:婆罗门的头是这样,刹帝利的头是那样,如同象、马、鹿等那样”这句话,应适用于一切情形。为简略说明此义,故说“以此道理类推一切”。显示巴利原文
Saṅkhepena vutto ‘‘jātivasena nānā’’tiādinā. Ettha padatthe dubbiññeyyaṃ natthīti sambandhamattaṃ dassetuṃ ‘‘tatrāyaṃ yojanā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Na hi brāhmaṇānaṃ edisaṃ sīsaṃ hoti, khattiyānaṃ edisanti niyamo atthi yathā hatthiassamigādīna’’nti idameva vākyaṃ sabbattha netabbaṃ. Taṃ saṃṅkhipitvā dassento ‘‘iminā nayena sabbaṃ yojetabba’’nti āha.
‘其’是指前面所说的结论语,要知道这里所说的这个连接,就是现在将要说明的连接。显示巴利原文
Tassāti yathāvuttanigamanavacanassa ayaṃ yojanā idāni vuccamānā yojanā veditabbā.
457 “Vokāraṃ”意为“vokaraṇa”(区分),其含义是:由于殊胜,故不以单纯的种姓差别来区分。因此说“差异”。显示巴利原文
457.Vokāranti vokaraṇaṃ, yena visiṭṭhatāya na vokarīyati jātibhedoti attho. Tenāha ‘‘nānatta’’nti.
以守牛等为生者,活命有失;以杀害等为业者,戒行有亏;弃舍应行义务等者,正行有缺。由于普遍之说亦安立于个别之中,故称‘守牛’即是守护田地。盖‘牛’亦为大地的名称。‘技艺’指应藉种种方便而学得者,即于彼之善巧。‘射手’因恼害、伤害他人而得‘issā’之名,具此性者,乃以战斗为生的射手;射手之业即是攻击,依箭与矛为生,故称‘射手业’。由此而言‘以武器维生’。为了说明其维生的方式,便直指箭与矛本身,故说‘箭与矛’。显示巴利原文
Gorakkhādiupajīvanena ājīvavipanno, hiṃsādinā sīlavipanno, nikkhittavattatādinā ācāravipannoti. Sāmaññajotanā visese niviṭṭhā hotīti āha ‘‘gorakkhanti khettarakkha’’nti. ‘‘Goti hi pathaviyā nāma’’nti. Tehi tehi upāyehi sikkhitabbaṭṭhena sippaṃ, tattha kosallaṃ. Paresaṃ īsanaṭṭhena hiṃsanaṭṭhena isso, so assa atthīti isso yodhājīviko, issassa kammaṃ paharaṇaṃ, usuṃ sattiñca nissāya pavattā jīvikā issattaṃ. Tenāha ‘‘āvudhajīvika’’nti. Yaṃ nissāya assa jīvikā, tadeva dassetuṃ ‘‘usuñca sattiñcā’’ti vuttaṃ.
「Brahma」是指吠陀,能知吠陀者称为「婆罗门」。而此知,是依古代婆罗门所制定的方式,由婆罗门所修的止息与精勤苦行而成就,正如「活命、戒、行仪有缺失者,即非婆罗门」那样,为持婆罗门法的世间智者所认可。唯有如此行道成就,方为婆罗门,故说:「如是,依婆罗门传承……乃至……成就后」。如是成立时:若活命、戒、行仪有缺失即非婆罗门,则非由出身而为婆罗门,而是由功德——即活命、戒、行仪成就等功德——而为婆罗门。因此,唯功德能成就婆罗门性,于四姓分别中,无论生于何家,凡具足戒等功德之有德者,依所说特征,从非权宜的意义上,因已除诸恶而称为婆罗门。此即此处关于婆罗门性的正理。如此,从义理上成就了此正理。「Naṃ」即指彼如所说之正理。「凡为婆罗门所称叹之母所生者」:即由具足两边善生等家族容色而受称赞、称叹的,堪为婆罗门之母的那样的母亲所生。以此,于四种生中,作出了任何处皆适用的决定。故说「于彼亦依差别」。如此,依普遍说而作决定的方式,解释了「从胎生、由母生」一词之义后,今不取普遍说明,唯依差别说明而释其义,故说「依乞求」等。所谓清净出生道之「胎」已被论及,即:以不被呵责的状态,被称为清净出生道的那样的胎已被论及——此为关联。从彼亦由生、由所生故:即从彼胎生故,由父母成就而所生故。显示巴利原文
Brahmaṃ vuccati vedo, taṃ aṇati jānātīti brāhmaṇo, jānanañca porāṇehi brāhmaṇehi vihitaniyāmena brāhmaṇehi katopasamena anuṭṭhānatapena yathā ‘‘ājīvasīlācāravipanno natthī’’ti brāhmaṇadhammikehi lokiyapaṇḍitehi ca sampaṭicchito, tathā paṭipajjanamevāti āha ‘‘evaṃ brāhmaṇasamayena…pe… sādhetvā’’ti. Evaṃ santeti evaṃ ājīvasīlācāravipannassa abrāhmaṇabhāve sati na jātiyā brāhmaṇo hoti, guṇehi pana ājīvasīlācārasampattisaṅkhātehi brāhmaṇo hoti, tasmā guṇānaṃyeva brāhmaṇabhāvakaraṇato catuvaṇṇavibhāge yattha katthaci kule jāto yo sīlādiguṇasampannatāya guṇavā, so vuttalakkhaṇena nippariyāyato bāhitapāpatāya brāhmaṇoti ayamettha brāhmaṇabhāve ñāyoti, evaṃ ñāyaṃ atthato āpannaṃ katvā. Nanti tameva yathāvuttaṃ ñāyaṃ. Yo brāhmaṇassa saṃvaṇṇitāyāti mātuyā ubhatosujātatādikulavaṇṇena saṃvaṇṇitāya pasatthāya yathārūpāya brāhmaṇassa mātā bhavituṃ yuttā, tathārūpāya mātarisambhūto. Etena catunnaṃ yonīnaṃ yattha katthaci visesaniṭṭhā katā. Tenāha ‘‘tatrāpi visesenā’’ti. Evaṃ sāmaññato visesaniṭṭhāvasena ‘‘yonijaṃ mattisambhava’’nti padassa atthaṃ vatvā idāni sāmaññajotanaṃ anādiyitvā visesajotanāvaseneva atthaṃ vattuṃ ‘‘yācāya’’ntiādi vuttaṃ. Parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yoni vuttāti anupakkuṭṭhabhāvena parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yā cāyaṃ yoni vuttāti sambandho. Tatopi jātasambhūtattāti tato yonito jātattā mātāpettisampattito sambhūtattā.
「智特出故」:指作为整体的人,因贪等而特出。与贪等及「kiñcana」共存者,为「有kiñcana者」。同样,与以贪等为障碍义而存在的障碍共存者,为「有障碍者」。「由舍离一切执取」:即由舍离一切称为「取」的执取。因为「已除诸恶者」即已从自相续中将恶驱除于外者,故「我称彼为婆罗门」——此义应说。此种教导于此说法中,以种种门类分别解说,故各处应依已说之理而解。显示巴利原文
Visiṭṭhattāti samudāyabhūtā manussā rāgādinā visiṭṭhattā. Rāgādinā saha kiñcanenāti sakiñcano. Tatheva rāgādisaṅkhātena palibodhanaṭṭhena saha palibodhenāti sapalibodho. Sabbagahaṇapaṭinissaggenāti upādānasaṅkhātassa sabbassa gahaṇassa paṭinissajjanena. Yasmā bāhitapāpo attano santānato bahikatapāpo, tasmā tamahaṃ brūmi brāhmaṇanti attho vattabbo. Evarūpo etissā kathāya upadeso nānappakārato vibhatto, tasmā tattha tattha vuttanayeneva veditabbo.
458 “于执杖者中”:指那些尚未放下以杖伤害他人的行为、已执持杖者之中。显示巴利原文
458.Gahitadaṇḍesūti paresaṃ daṇḍena viheṭhanaṃ anidhāya ādinnadaṇḍesu.
459 “任何执取”:指在渴爱执等诸执取中的任何一种执取。显示巴利原文
459.Kiñci gahaṇanti taṇhāgāhādīsu kiñci gāhaṃ.
藉由那种欲有而与人间的五种欲功德相结合的系缚,即称为“人系”。此处“人系”一词,是取一分而说,此理亦适用于“天系”一词。“脱离一切系”:以此二词所说,即是脱离一切烦恼系缚者。显示巴利原文
Yena kāmabhavena mānusakehi pañcahi kāmaguṇehi yuñjati, taṃ mānusakaṃ yogaṃ. ‘‘Mānusakaṃ yoga’’nti ettha ca ekadesaṃ gahetvā vuttaṃ, esa nayo ‘‘dibbayoga’’nti etthāpi. Sabbayogavisaṃyuttanti padadvayena vuttehi sabbakilesayogehi vippayuttaṃ.
「喜乐」:指极度的欢喜、执著。 「于善修习」:指对身修习等善法修习感到厌倦。 「具精进者」:因有精进而被称为「英雄」,因为英雄的本质即是精进。显示巴利原文
Ratinti abhiratiṃ āsattiṃ. Kusalabhāvanāyāti kāyabhāvanādi kusaladhammabhāvanāya ukkaṇṭhitaṃ. Vīriyavantanti vīriyasabbhāvena vīraṃ niddisati, vīrabhāvo hi vīriyanti.
「美好的处所」:即涅槃。 「以美好的行道」:即圣道。显示巴利原文
Sundaraṃ ṭhānanti nibbānaṃ. Sundarāya paṭipattiyā ariyapaṭipattiyā.
「终结」:指最终、终点。 「过去的」:指过去分位。 「成障碍者」:指成为障碍之因者。显示巴利原文
Nibbattinti pariyosānaṃ. Atīteti atītakoṭṭhāse. Kiñcanakārakoti palibodhahetubhūto.
于无学的戒蕴等大功德中。「已胜、已征服」:因已征服五种魔,故为已胜、已征服者。显示巴利原文
Asekkhe sīlakkhandhādike mahante guṇe. Pañcannaṃ mārānaṃ vijitattā vijitavijayaṃ.
460 「不知此者」:指不知「婆罗门由出身而定」仅是世间通称者。他们于婆罗门中,对所谓的「名姓」这第三种,生起见执,此即是他们之见。「造作的、已积集的」:唯依施设而造作、安立、累积,非由因缘和合而生。「共许的」:依共许。然何为共许?答:「依通称」,即依世间通称,这是其义。然而那些于胜义上不知者,却如此构想名姓,故说「非也」等。且他们在胜义上虽无此,却执为实有,为显明这是他们的过失,故说「如此构想已」等。因此,世尊说:「不应执著于地方方言。」「不知而云」中,「no」字为决定义,如「无有与如来等同者」等句中,故说「正是无知者如此说」。显示巴利原文
460.Idaṃ ajānantāti ‘‘jātiyā brāhmaṇo’’ti idaṃ lokasamaññāmattanti ajānantā. Ye brāhmaṇesu nāmagottaṃ nāma tatiyaṃ diṭṭhābhinivesaṃ janenti, sāva nesaṃ diṭṭhi. Kataṃ abhisaṅkhatanti parikappanavaseneva kataṃ ṭhapitaṃ tadupacitaṃ, na hetupaccayasamāyogena. Samuccāti sammutiyā. Kā pana sā sammutīti āha ‘‘samaññāyā’’ti, lokasamaññātenāti attho. Sammā pana paramatthato ajānantānaṃ nāmagottaṃ evaṃ kappetīti āha ‘‘no ce’’tiādi. Taṃ pana asantampi paramatthato santatāyeva abhinivisanti, tesamayaṃ dosoti dassetuṃ ‘‘evaṃ pakappita’’ntiādi vuttaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘janapadaniruttiṃ nābhiniveseyyā’’ti (ma. ni. 3.331). Ajānantā noti ettha no-saddo avadhāraṇattho – ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatenā’’tiādīsu (khu. pā. 6.3) viyāti āha ‘‘ajānantāva evaṃ vadantī’’ti.
「非权宜地」:此为中性名词的表达,义为「非权宜地、直接地」,并非如前以「若有任何人」等权宜方式。在「非由出身」偈中,前半偈驳斥出身论,后半偈确立业论。「于此」:指此第三偈中。「为展开半偈之义」:为展开半偈之义,而说「农夫以业」等。其中,前四句与后二句共同解释二者之义。其中,「农耕等业」的「等」字,包含了技艺、工作、商业等。显示巴利原文
Nippariyāyanti bhāvanapuṃsakaniddeso, nippariyāyena ujukamevāti attho, na pubbe viya ‘‘yo hi kocī’’ti pariyāyavasena. ‘‘Na jaccā’’ti gāthāya pubbaddhena jātivādaṃ paṭikkhipanto pacchimaddhena kammavādaṃ patiṭṭhapento. Tatthāti tissaṃ gāthāyaṃ. Upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthanti upaḍḍhagāthāya atthaṃ vitthāretuṃ ‘‘kassako kammunā’’ti vuttaṃ. Tattha purimāya catūhi pādehi, pacchime dvīhi dvinnampi sādhāraṇato attho vitthārito. Tattha kasikammādīti ādi-saddena sippakammavāṇijādi saṅgaho.
缘起一词的主要含义,应从缘所生的角度来理解,即是“缘”;因此说:“以此缘而有彼(果)。”至于此处所应阐明的内容,可依《清净道论》及其注释中所说的方式了知。“应受恭敬与应受轻贱之家”:是指由于业的作用,投生于应受恭敬的刹帝利等家庭,以及应受轻贱的旃陀罗等家庭;因为业是果报成熟时的处所之因,若无此业,便不会产生高贵或低贱的家庭。富裕、贫穷等其他低劣或优胜的状况也是如此。显示巴利原文
Paṭiccasamuppādapadhānavacanaviññeyyo paccayo paṭiccasamuppādasaddassa attho paccayuppannāpekkhāya hotīti āha – ‘‘iminā paccayena etaṃ hotī’’ti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 2.570) taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. mahāṭī. 2.570) vuttanayena veditabbaṃ. Sammānāvamānārahakuleti sammānārahe khattiyādikule, avamānārahe caṇḍālādikule kammavasena upapatti hoti kammassa vipaccamānokāsakaratāya vinā tādisāya uccanīcakulanibbattiyā abhāvato. Aḍḍhadaliddatādi aññāpi hīnapaṇītatā.
此处“以业”一词,与“世间”“众生”“有情”等词一样,表达同一含义;其余诸词也是如此。但为了显明其中别有深意,故说“前句于此……”等。这个世间并非梵天所创造,因为它是由业力而产生的。对于已有固定因缘的果报,不应执持是其他(创造者)令其生起的见解,因此说:“应知这是对邪见的否定。”至于此处所应阐明的内容,可依《清净道论》注释等所述的方式了知。同样地,为了说明世间最初的产生并非源自梵天,故说“因为以业,于种种……”等。第三句是在总结之前所说的义理:“这个世间从无始以来,就依着能令其产生的业力而延续。”所谓总结,就是点明已经讲过的义理。而且这个总结是决定性的,所以说:“只是被业所系缚而流转,并非以其他方式。”第四句:“所行向”指正在前往的(众生),“所生起”指正在产生的(众生),“所流转”指正在持续运作的(众生)。显示巴利原文
Kammunāti cettha yathā lokapajāsattasaddehi eko evattho vutto, evaṃ sesasaddehipi, adhippāyaviseso pana tattha atthīti dassetuṃ ‘‘purimapadena cetthā’’tiādi vuttaṃ. Nāyaṃ loko brahmanimmito kammena uppajjanato. Na hi sannihitakāraṇānaṃ phalānaṃ aññena uppattidiṭṭhi yujjati. Tenāha ‘‘diṭṭhiyā paṭisedho veditabbo’’ti. Yaṃ panettha vattabbaṃ taṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanādīsuvuttanayena veditabbaṃ. Tathā lokassa paṭhamuppatti na brahmunāti ‘‘kammunā hi tāsu tāsū’’tiādi vuttaṃ. Tatiyena ‘‘ayaṃ loko ādito pabhuti pabhavakammunā vattatī’’ti vuttamatthaṃ nigameti.Vuttassevatthassa sūcanañhi nigamanaṃ. Taṃ pana niyamatthaṃ hotīti āha ‘‘kammeneva baddhā hutvā pavattanti, na aññathā’’ti . Catutthena padena. Yāyatoti gacchato. Nibbattatoti nibbattantassa. Pavattatoti pavattantassa.
头陀法门特以渴爱的热恼状态而起作用,故说:“以苦行,即头陀支的苦行。”远离淫欲特为婆罗门的梵行,因此这里以梵行来意指它,故说:“以梵行,即远离淫欲。”“以此”:即通过这“以苦行”等四句话所阐述的内容。“以最胜”:即以最上的。“清净”:即以已远离杂染的清净。“梵”:指梵界、最胜的境界。而它在此处,从意义上说就是婆罗门性,故说:“带来婆罗门性。”显示巴利原文
Dhutadhammā visesato taṇhāya santattavasena vattantīti āha ‘‘tapenāti dhutaṅgatapenā’’ti. Methunavirati visesato brāhmaṇānaṃ brahmacariyanti sā idha brahmacariyenāti adhippetāti āha ‘‘brahmacariyenāti methunaviratiyā’’ti. Etenāti iminā ‘‘tapenā’’tiādīhi catūhi padehi vuttena. Seṭṭhenāti uttamena. Saṃkilesavisuddhiyā parisuddhena. Brahmanti brahmabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ. So panettha atthato brāhmaṇabhāvoti āha ‘‘brāhmaṇabhāvaṃ āvahatī’’ti.
“梵天与帝释”:对于尊崇帝释者而言,帝释是连帝释自己都应尊重的对象;对于尊崇梵天者而言,梵天是连梵天自己都应尊重的对象。“了知者”:指那些了知究竟婆罗门之殊胜处的智者。不知者,其数无量。故说:“即智者”。其余内容便容易理解了。显示巴利原文
Brahmā ca sakko cāti sakkagarukānaṃ sakko sakkenapi garukātabbato, brahmagarukānaṃ brahmā brahmunāpi garukātabbato. Vijānatanti paramatthabrāhmaṇassa visesaṃ jānantānaṃ viññūnaṃ. Aviññuno hi appamāṇaṃ. Tenāha – ‘‘paṇḍitāna’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva.
《婆悉吒经》的注释,对于隐微字义的阐明,至此圆满结束。显示巴利原文
Vāseṭṭhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
九、须跋陀经注显示巴利原文
9. Subhasuttavaṇṇanā
462 以Tudi聚落或城镇为名,故称“托德雅”,其子即为“托德雅之子”,因此说“Tudi聚落……”等。“成就者”即圆满成就者。“法引导”:因其通过完成与圆满而为人所欲求,故称为“完成者、圆满者”。“导引”:因它决定性地导向涅槃,或依之而了知、通达涅槃,故名导引;由此,作为成就其果之因,导引法即是圣道,也就是这“导引法”。故说:“因法”。“无过失”即与过失相反。显示巴利原文
462. Tudisaññāto gāmo nigamo etassāti todeyyo, tassa attajo todeyyaputtoti āha ‘‘tudigāmā’’tiādi. Ārādhakoti saṃrādhako. Dhammanisanti yasmā sampādanena paripūraṇena icchitā, tasmā vuttaṃ ‘‘sampādako paripūrako’’ti. Ñāyati nicchayena gameti nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, tato etassa sampādakahetubhāvato ñāyo dhammo ariyamaggo taṃ ñāyaṃ dhammaṃ. Tenāha ‘‘kāraṇadhamma’’nti. Anavajjanti avajjapaṭipakkhaṃ.
463 “导出”:因从轮回流转中出离,故称导出。这是将长元音ī缩短、并将辅音y变为k所构成的词形。或者说,与导出相应,或以导出为其性质,故称导出;与之相反者则为“非导出”。而非导出在意义上的实质,便是不善业,故说“不善行道”。显示巴利原文
463. Vaṭṭacārakato niyyātīti niyyānikaṃ īkārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā. Niyyāne vā niyuttaṃ, niyyānaṃ sīlanti vā niyyānikaṃ, tappaṭipakkhato aniyyānikaṃ. Sā pana atthato akusalakiriyāti āha ‘‘akusalapaṭipada’’nti.
此处'大'表数量多,正如'大众'一词的用法,故言'以大、以多'。'义'指目的。'大'指广多。'事'指应做之事务。'管理'指管理及谋生等事务。居家生活本身就是一种业处,因为它是举行五种供养等事的场所,是世间生活得以进行的所在,也是维持生命的因。显示巴利原文
Bahubhāvavācako idha mahāsaddo ‘‘mahājano’’tiādīsuviyāti āha ‘‘mahantehi bahūhī’’ti. Atthoti payojanaṃ. Mahantānīti bahulāni. Kiccānīti kātabbāni. Adhikaraṇānīti adhikārajīvikārūpāni. Gharāvāsakammameva pañcabalikaraṇadasaatthaṭṭhānabhāvato lokayātrāya ca sampavattiṭṭhānabhāvato jīvitavuttiyā vā hetubhāvato gharāvāsakammaṭṭhānaṃ.
'凭借微薄资粮而成就智慧,凭其所持而得明辨;
他能显现自身,犹如吹燃微细之火。'(《本生经》1.1.4)
显示巴利原文 ‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo; Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);
如偈颂所说的方法,如同那位小学童。显示巴利原文
Gāthāya vuttanayena cūḷantevāsikassa viya.
464 正如由不如理作意运作的商业,以及成为恶趣之因的农耕业,将它们作为譬喻后,为说明以不如理作意运作的居家事务,而这样说:“如同农耕……乃至……居家业处也是如此。”显示巴利原文
464. Ayoniso pavattitaṃ vāṇijjakammaṃ viya apāyabhūtaṃ kasikammaṃ nidassanabhāve ṭhapetvā ayonisomanasikaraṇavasena pavattaṃ gharāvāsakiccaṃ sandhāyāha – ‘‘yathā kasi…pe… evaṃ gharāvāsakammaṭṭhānampī’’ti. Brāhmaṇabhatto ahosīti so kira bahū brāhmaṇe dhanaṃ datvā yaññaṃ kāresi. Uparīti ‘‘upari upaṭṭhātīti vadehī’’ti brāhmaṇehi attano samayena ācikkhāpitopi yathā upaṭṭhitameva kathetvā kālaṃ katvā niraye nibbatto, atha brāhmaṇā – ‘‘iminā amhākaṃ yaññe doso dinno’’ti kujjhitvā tassa kaḷevaraṃ susānaṃ netuṃ nādaṃsu. Athassa ñātakehi sahasse dinne taṃ sahassaṃ gahetvā gehato nīharituṃ adaṃsu. Kassapasammāsambuddhakāle chattiṃsa itthiyo ‘‘ekā vatthaṃ adāsi, ekā gandhaṃ, ekā sumanamāla’’ntiādinā taṃ taṃ dānamayaṃ puññaṃ katvā āyupariyosāne tāvatiṃsabhavane sakkassa devarañño paricārikā hutvā nibbattiṃsu sahassaaccharāparivārikā, sakkassa devarañño vejayantarathaṃ pesetvā pakkosāpitena guttilācariyabhūtena mahābodhisattena pucchitā taṃ taṃ attanā kataṃ puññaṃ byākariṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sakalāya guttilavimānakathāya dīpetabba’’nti. Vaṇijjakammaṭṭhānaṃ vipajjamānanti ettha tassa vipajjamānākāro heṭṭhā vutto. Evaṃ pabbajjakammaṭṭhānampi vipajjamānaṃ appaphalaṃ hotīti ānetvā sambandho. Sīlesu aparipūrakārinotiādi tassa vipajjanākāradassanaṃ. Jhānādisukhanti ettha ādi-saddena abhiññāvipassanādisukhassa viya sabrahmacārīhi saddhiṃ sīlasampadādisukhassa saṅgaho daṭṭhabbo. Arahattampi pāpuṇāti pageva sekkhaputhujjanasampattiyoti adhippāyo.
“以舍为首”:以舍(布施)为首要,并以此为依止。“在此,你没有任何不适”:意思是正直、无违逆、相调和。“苦行”指事火。而苦行与梵行一并被提及,是因为其性质的粗恶。显示巴利原文
Cāgasīsenāti padhānabhūtena cāgena dānena taṃ avassayaṃ katvā. Ettha te na koci aphāsukabhāvoti. Ujukaṃ katvā aviruddhaṃ katvā, sampayojetvāti attho. Tapacariyanti aggiparicaraṇaṃ, tapacariyañca brahmacariyaggahaṇā duṭṭhullabhāvato.
466 「不知的状态」:指并非全知的状态。然而,世尊的全知性如同洒在水面的油一般,在含天神的世间铺展遍满而安住。他思惟:“这于我实在不适合,我应当从此回转”,于是便说了“朋友乔达摩,那位婆罗门……”等语。
「带回」:指以相反的方式带走。
「如白莲池」:指如同白莲花瓣一般的色泽。
「善圆」:在应圆满之处,便是善圆的。
「仅是名称而已」:仅仅是个名称,只是言辞。由于那些实际存在者的状态也不存在,故称下劣;‘名称’一词是下劣的同义词。因此说:“只是低劣的”。显示巴利原文
466.Ajānanabhāvanti asabbaññubhāvaṃ. Bhagavato pana sabbaññubhāvo sadevake loke jalatale pakkhittatelaṃ viya pattharitvā ṭhito, na me idaṃ patirūpaṃ, tato parivattissāmīti ‘‘brāhmaṇo, bho, gotamā’’tiādimāha. Paccāharituṃ paṭipakkhena apaharituṃ. Setapokkharasadisoti puṇḍarīkapattasadisavaṇṇo. Suvaṭṭitāti vaṭṭabhāvayuttaṭṭhāne suvaṭṭā. Nāmakaṃyevāti nāmamattameva vacanamattameva. Tathābhūtānaṃ bhāvassapi abhāvena nihīnaṃ nāma hoti, nāma-saddo nihīnapariyāyo. Tenāha – ‘‘lāmakaṃyevā’’ti.
467 「他们的言语中,哪一种为胜」:指商吉亚等大富豪婆罗门,在种种被言说的不同言语之中,哪一种言语为胜?「胜」:这是词性变易的说法。
「依共许」:即依不违越善士规范的世间共许。因此说:“依世间言说”。
「思量」:即以称为“mantā”的智慧,思量后了知。因此说:“衡量后”。
「与义相应」:就是与因相应。然而,那是纯然合理的,所以称为“基于原因”。
在「被覆盖」等词中:首先,因障碍了智的运行,故为「被覆盖」;由于这种障碍特别地束缚了智的运行,则为「被遮蔽」;如此即是「被笼罩」、「被缠缚」。
「被遍包」:就是从各个方面被笼罩、被覆盖。因此说:“被缠裹”。显示巴利原文
467.Katamā vācā tesaṃ seyyoti tesaṃ caṅkiyādīnaṃ brāhmaṇamahāsālānaṃ vuccamānavibhāgāsu vācāsu katamā vācā seyyoti. ‘‘Seyyā’’ti liṅgavipallāsena vuttaṃ. Sammutiyāti avilaṅghitasādhumariyādāya lokasammutiyā. Tenāha ‘‘lokavohārenā’’ti. Mantāti mantāsaṅkhātāya paññāya mantetvā jānitvā. Tenāha ‘‘tulayitvā’’ti. Atthasaṃhitanti hetusañhitaṃ. Taṃ pana ekaṃsato yuttiyuttaṃ hotīti āha – ‘‘kāraṇanissita’’nti. Āvutotiādīsu ādito abhimukhaṃ ñāṇagatiyā vibandhanena āvuto, āvariyena visesato ñāṇagatiyā nibandhanena nivuto, evaṃ ophuṭo paliguṇṭhito. Pariyonaddhoti samantato onaddho chādito. Tenāha ‘‘paliveṭhito’’ti.
468 「如果这个原因存在」:即“已舍弃草木等燃料后,火仍然燃烧”——如果这个原因存在,如果确实有,那么,另一个拥有草木等燃料的火就可能存在。
「有过失的」:指有过失的、有灾患的、有杂染的。
「清净的」:由于全无随烦恼,故为完全清净。
「由于没有生等」:指由于没有了作为“生”之缘的业与烦恼。显示巴利原文
468.Sace etaṃ kāraṇamatthīti ‘‘nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādāno aggi jalatī’’ti etaṃ kāraṇaṃ sace atthi yadi siyā, so aparo tiṇakaṭṭhupādāno aggi yadi bhaveyya. Sadoso sādīnavo saparikkileso. Parisuddhoti upakkilesābhāvena sabbaso suddho. Jāti ādīnaṃ abhāvenāti jātipaccayānaṃ kammakilesānaṃ niggamena.
469 「不坚固地住立」:由于那里可获得应被投入之物,便随于施设而成为不坚固、不摇动,不能安住稳定。这即是那种不足之过。显示巴利原文
469.Naniccalā tiṭṭhantīti tattha pakkhipitabbassa labbhamānattā yathāpaññattaṃ hutvā niccalā akampiyā na tiṭṭhanti. Taṃ dosaṃ taṃ ūnatādosaṃ.
「当另一种不存在时」:指当破坏义利的妄语不存在时。因为此种妄语是由于不愿施舍自己的财物等而现起的、不构成业道的妄语,与它相反的另一种妄语,正是这里所意指的。因此,由于另一种妄语大多可被惯用、可被言说,故称为「惯用妄语」。
「从不妄语者」:他们不说两种话。为了说明“即使依诸外道共许为无有过失的苦行”,而说:“持戒者常依苦行”。他们开口即诵,完全以思惟禅那为庄严,而非其他,故称:“出家者恒常讽诵”。显示巴利原文
Aññasmiṃ asatīti atthabhañjakamusāvāde asati. So hi attano santakassa adātukāmatādivasena pavattassa akammapathappattassa musāvādabhāvassa viparīto añño idha adhippeto. Tathā hi itaro yebhuyyena vaḷañjitabbato voharitabbato vaḷañjakamusāvādoti āha. Na kadāci musāvādīti dve kathā na kathenti. Bāhirakānaṃ anavajjatapasammatāyapi nissitoti vattuṃ āha ‘‘sīlavā tapanissitako hoti’’ti. Vivaṭamukhā mantajjhenamaṇḍitā sabbaso sajjhāyā honti, na itareti āha ‘‘pabbajitā niccaṃ sajjhāyantī’’ti.
470 「久已出家」:指出家后经历了长时间。
「并非完全明显」:由于念的迷乱以及对于诸道的歪曲。
「迟缓」:指“这是道”的解说变得迟缓。
「冗长」:即不流畅。为了以譬喻显示这一点,而说“如同”等。显示巴利原文
470.Ciraṃ nikkhantoti niggato hutvā cirakāle. Na sabbaso paccakkhā honti satisammohato maggānañca aññathā karaṇato. Cirāyitattanti ‘‘ayaṃ maggo’’ti kathanassa cirāyanaṃ. Vitthāyitattanti asappaṭibhānaṃ. Taṃ pana saupamāha dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ.
「Balasampanno」:具足身力。「有量所作业」:由于未镇伏能造作有量业的贪等烦恼,故说“有量所作业,名为欲界”;而由于镇伏了它们,故说“无量所作业,名为色界、无色界”。而其中,尤其可修习无量心,所以说“在其中”等。因无有造作性而获得“无量”之名,为显此义,说“有量……称为”。「不被滞留、不停住」:即使已造作、积累的欲界业,当所证得的大心禅那未退失时,欲界业被其征服、压制,成为被滞碍者,因无力给予结生,故不「停住」。「Laggitaṃ」:障碍。「Ṭhātuṃ」:立足。「Pharitvā」:遍满后。「Pariyādiyitvā」:耗尽其能力。所谓业的耗尽,即阻碍其果报的生起,故说“遮止其果报”。其余则容易理解。显示巴利原文
Balasampannoti kāyabalena samannāgato. Pamāṇakataṃ kammaṃ nāma pamāṇakarānaṃ rāgādikilesānaṃ avikkhambhitattā ‘‘pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacara’’nti āha, tesaṃ pana vikkhambhitattā vuttaṃ ‘‘appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacara’’nti. Tatthāpi visesato appamaññābhāvanā sambhavatīti āha ‘‘tesupī’’tiādi. Nirīhakattā yathā appamāṇasamaññā labbhati, taṃ dassetuṃ ‘‘pamāṇaṃ…pe… vuccatī’’ti āha. Na ohīyati na tiṭṭhatīti katūpacitampi kāmāvacarakammaṃ yathādhigate mahaggatajjhāne aparihīne taṃ abhibhavitvā āsīdetvā passe ohīyakaṃ katvā paṭisandhiṃ dātuṃ samatthabhāvena na tiṭṭhati. Laggitunti āvarituṃ . Ṭhātunti patiṭṭhātuṃ. Pharitvāti paṭippharitvā. Pariyādiyitvāti tassa sāmatthiyaṃ khepetvā. Kammassa pariyādiyanaṃ nāma vipākuppādabandhanamevāti āha – ‘‘tassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.
10. 《伤歌逻经》注释显示巴利原文
10. Saṅgāravasuttavaṇṇanā
473 「Abhippasannā」:彻底净信。由此说“以不坏净信而净信”。那位婆罗门女因离垢无悭吝,故说:“在你喜欢的地方,请给予应施之物。”由于她的悭吝已由圣道断除,故依止佛的一方与婆罗门的一方,成为护持双方者。显示巴利原文
473.Abhippasannāti abhisamecca pasannā. Tenāha – ‘‘aveccappasādavasena pasannā’’ti. Brāhmaṇī vigatamalamaccheratāya ‘‘tuyhaṃ deyyadhammaṃ ruccanakaṭṭhāne dehī’’ti āha. Maggeneva hissā macchariyassa pahīnattā buddhapakkhabrāhmaṇapakkhavasena ubhatopakkhikā.
「Kiṃsū」:是“由何”的疑问词。「截断」:不取着、摧毁。「安乐眠卧」:由于无内心热恼而舒适安眠。「不忧愁」:即由此摧毁忧愁。「忿怒」:具有生气特征的愤怒。「截断」:彻底断除。「安乐眠卧」:由于不被忿怒之火焚烧而舒适安眠。由于忿怒的坏灭,无愁忧之苦,故「不忧愁」。「毒根」:指苦的果报。「甘甜顶」:指对于辱骂者回以辱骂、对于打击者回以打击所生的快乐,针对此而说“甘甜顶”。此处以“顶”表示最终。「圣者」:佛陀等圣者。显示巴利原文
Kiṃsūti kinti pucchāvacanaṃ. Chetvā anādiyitvā vināsetvā. Sukhaṃ setīti cittasantāpābhāvena sukhena supati. Na socatīti tato eva sokaṃ nāma vināseti. Kodhanti kujjhanalakkhaṇaṃ kodhaṃ. Chetvā samucchinditvā. Sukhaṃ setīti kodhapariḷāhena apariḍayhamānattā sukhaṃ supati. Kodhavināsena vinaṭṭhadomanassattā na socati. Visamūlassāti dukkhavipākassa. Madhuraggassāti akkosakassa paccakkosanena, pahārakassa paṭippaharaṇena yaṃ sukhaṃ uppajjati, taṃ sandhāyeva ‘‘madhuraggo’’ti vutto. Imasmiñhi ṭhāne pariyosānaṃ ‘‘agga’’nti vuttaṃ. Ariyāti buddhādayo ariyā.
「Pañhaṃ kathesī」:提出了问题。据说那位婆罗门这样想:“沙门乔达摩为世间所尊崇,不可能随随便便说些什么来威慑他。我要问一个微妙的问题。”他构思了一首问偈,心里盘算:“如果他说‘我赞同杀害某某’,我就指责他:‘你想杀死那些令你不喜的人,你生来就是为了杀世间,这沙门身份有何用?’如果他说‘我不赞同杀害任何人’,我就指责他:‘你连贪等烦恼都不愿断除,却以沙门身份四处游走。’”他如此思惟后,便提出了这个两头堵的问题,令沙门乔达摩既吞不下也吐不出。世尊随顺其心意作了解答,那位婆罗门因解答而心悦诚服,请求出家。大师度他出家,他圆满完成了出家的义务。因此说“出家后证得阿拉汉果”。显示巴利原文
Pañhaṃ kathesīti brāhmaṇo kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo lokapūjito, na sakkā yaṃ vā taṃ vā vatvā santajjetuṃ, ekaṃ saṇhapañhaṃ pucchissāmī’’ti. So ekaṃ pucchāgāthaṃ abhisaṅkharitvā ‘‘sace asukassa nāma vadhaṃ rocemīti vakkhati, ye tuyhaṃ na ruccanti, te māretukāmosi, lokavadhāya uppanno kiṃ tuyhaṃ samaṇabhāvenāti niggahessāmi. Sace na kassaci vadhaṃ rocemīti vakkhati, atha naṃ tvaṃ rāgādīnampi vadhaṃ na icchasi, tasmā samaṇo hutvā āhiṇḍasīti niggaṇhissāmīti imaṃ ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ puṭṭho samaṇo gotamo neva gilituṃ na uggilituṃ sakkhissatī’’ti evaṃ cintetvā imaṃ payhaṃ pucchi. Tassa bhagavā ajjhāsayānurūpaṃ kathesi. So pañhabyākaraṇena ārādhitacitto pabbajjaṃ yāci. Satthā taṃ pabbājesi, so pabbajjākiccaṃ matthakaṃ pāpesi. Tena vuttaṃ ‘‘pabbajitvā arahattaṃ patto’’ti.
「Avabhūtā」:低下。低下即众生的衰退与不吉祥,因此说“成为退减,成为不吉祥”。「Paribhūtā」:被轻贱。「Vijjamānānaṃ」:此词于经典中是不表敬意的属格,为显示其义而说“在……中存在”。“殊胜、增广之智”即「般若智」,这是就世尊之智的特别说明。显示巴利原文
Avabhūtāti adhobhūtā. Adhobhāvo sattānaṃ avaḍḍhi avamaṅgalanti āha – ‘‘avaḍḍhibhūtā avamaṅgalabhūtāyevā’’ti. Paribhūtāti paribhavappattā. Vijjamānānanti pāḷiyaṃ anādare sāmivacananti tadatthaṃ dassento ‘‘vijjamānesū’’tiāha. Pakaṭṭhaṃ, pavaḍḍhaṃ vā ñāṇanti paññāṇanti bhagavato ñāṇaṃ visesetvā vuttaṃ.
474 「Abhijānitvā」:以殊胜之智了知。「住于圆满」:由于应作已作,在一切方面彻底清净、已达究竟。所谓「波罗蜜」,因是最上殊胜之性,故称为波罗蜜,是说“一切法的彼岸”。「梵行」:指教法梵行的开端,因此说“令生起者、令产生者”。“这是如此,这才是如此”——如此推论即是「寻思」,具有这种寻思者名为「寻思者」。由于他如此这般推究事物并执取,故说“执取推论者”。以审察为性者是「审察者」,他以审察之慧只审察现量所成之义。因此说“依慧行后,成为如是说者”:依前述寻思者与审察者的状态,以推论所得且随审察而起的自发性辩说,宣说“是这样”等。显示巴利原文
474.Abhijānitvāti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitvā. Vositavosānāti katakaraṇīyatāya sabbaso parisositaniṭṭhā. Pāramisaṅkhātanti paramukkaṃsabhāvato pāramīti saṅkhātaṃ. Tenāha ‘‘sabbadhammānaṃ pārabhūta’’nti. Brahmacariyassāti sāsanabrahmacariyassa ādibhūtaṃ. Tenāha ‘‘uppādakā janakā’’ti. ‘‘Idamevaṃ bhavissati idameva’’nti takkanaṃ takko, so etassa atthīti takkī. Yasmā so taṃ taṃ vatthuṃ tathā tathā takkitvā gaṇhati, tasmā vuttaṃ ‘‘takkagāhī’’ti. Vīmaṃsanasīlo vīmaṃsī paccakkhabhūtamatthaṃ vīmaṃsanabhūtāya paññāya kevalaṃ vīmaṃsanato. Tenāha ‘‘paññācāraṃ carāpetvā evaṃvādī’’ti. Yathāvuttatakkīvīmaṃsībhāvena takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evametanti vatvā.
485 「不立于任何人的精进之相」:尊者乔达摩的精进不同于其他任何人,是不依附于任何人的精进之相。这是善士的精进之相,是已证得善士精进之相的诸阿拉汉——这些稀有之人——所独有的不共精进之相。「虽不了知而宣说」:是指他并不了知所问的义理,只是发出声音而宣说,这是依赖于想的宣说。当真实了知不存在时,这些所谓的「天」对于「超天」而言并不存在。有智慧的人:通达世间语言运用的人,而你连世间语言运用都不通达。因为不了知词语的含义,所以你乱说。「普遍公认」:显著、众所周知的,就连年幼的孩童也公认。「已知此事:确有天存在。」因此说「连幼儿也……」。「天」:再生天。「超天」:比一般所认可的天更为殊胜的天,至于除此之外的人中殊胜者,更不待言。其余部分容易理解。显示巴利原文
485.Aṭṭhitapadhānavatanti aññattha kismiñci puggale aṭṭhitapadhānavataṃ anaññasādhāraṇaṃ bhoto gotamassa padhānaṃ ahosi. Sappurisapadhānavataṃ ahosi sappurisapadhānavatādhigatānaṃ etādisānaṃ arahataṃ acchariyapuggalānaṃyeva āveṇikapadhānavataṃ ahosi. Ajānantova pakāsetīti ayaṃ pucchitamatthaṃ sayaṃ paccakkhato ajānanto eva kevalaṃ saddaṃ uppādetvāva pakāsesīti saññāya āha. Ajānanabhāve santeti ime adhidevāti paccakkhato jānane asati. Paṇḍitena manussenāti lokavohārakusalena manussena, tvaṃ pana lokavohārepi akusalo. Vacanatthañhi ajānanto yaṃ kiñci vadati. Uccena sammatanti uccaṃ supākaṭaṃ sabbaso taruṇadārakehipi sammataṃ. Ñātametaṃ yadidaṃ atthi devāti. Tenāha ‘‘susudārakāpī’’tiādi. Devāti upapattidevā. Adhidevā nāma sammutidevehi adhikadevāti katvā, tadaññe ca manusse adhikabhāve kimeva vattabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.