1. 伽提迦罗经注显示巴利原文
1. Ghaṭikārasuttavaṇṇanā
282 「行」(Cariyaṃ):是指菩提行,也就是为了积集菩提资粮而实践的菩萨道。「善因缘」(Sukāraṇaṃ):是指能使菩提成熟的唯一善美之因,这是针对亲近迦叶世尊等而言。因为那个善行可称为“我于此与彼(世尊)共同所造”。「微笑」(Mandahasitaṃ):指轻微的笑意。「咕呵咕呵」(Kuhaṃ kuhanti):是模仿笑声的拟声词。「仅现欢喜踊跃之相」(Haṭṭhapahaṭṭhākāramattaṃ):指的是仅止于欢喜踊跃的形态。如同那些领会了暗示的人知道“世尊现欢喜相”一样,那不过是展现出那样一种表情罢了。显示巴利原文
282.Cariyanti bodhicariyaṃ, bodhisambhārasambharaṇavasena pavattitaṃ bodhisattapaṭipattinti attho. Sukāraṇanti bodhiparipācanassa ekantikaṃ sundaraṃ kāraṇaṃ, kassapassa bhagavato payirupāsanādiṃ sandhāya vadati. Tañhi tena saddhiṃ mayā idha katanti vattabbataṃ labhati. Mandahasitanti īsakaṃ hasitaṃ. Kuhaṃ kuhanti hāsa-saddassa anukaraṇametaṃ. Haṭṭhapahaṭṭhākāramattanti haṭṭhapahaṭṭhamattaṃ. Yathā gahitasaṅketā ‘‘pahaṭṭho bhagavā’’ti sañjānanti, evaṃ ākāradassanamattaṃ.
现在,藉此机会,为分别说明这些微笑的生起,开始阐述“微笑(hasita)名为……”等内容。其中,即使以舍心为因缘的笑尚不会发生,更何况以忧心为因缘,因此说“以十三种喜俱心”。难道有些人也以嗔怒为因缘而笑吗?并非如此。他们对于那嗔怒之事,心里想“现在我们可以随心所欲了”,这其实是以难以辨识的方式从喜俱心生起笑。在这五种喜俱心中,对于强所缘——如双神变那样殊胜的所缘;对于弱所缘——不那么殊胜的所缘。然而在此处……(世尊)令其生起,这是据古注传述而言。目的为了说明:世尊的微笑不是由无因喜俱心生起的。显示巴利原文
Idāni iminā pasaṅgena tāsaṃ samuṭṭhānaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘hasitañca nāmeta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhupekkhanavasenapi hāso na sambhavati, pageva domanassavasenāti āha ‘‘terasahi somanassasahagatacittehī’’ti. Nanu ca keci kodhavasenapi hasantīti? Na, tesampi yaṃ taṃ kodhavatthu, tassa mayaṃ dāni yathākāmakāritaṃ āpajjissāmāti duviññeyyantarena somanassacitteneva hāsassa uppajjanato. Tesūti pañcasu somanassasahagatacittesu. Balavārammaṇeti uḷāraārammaṇe yamakamahāpāṭihāriyasadise. Dubbalārammaṇeti anuḷāre ārammaṇe. Imasmiṃ pana ṭhāne…pe… uppādesīti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tathā āgatattā vuttaṃ. Na ahetukasomanassasahagatacittena bhagavato sitaṃ hotīti dassanatthaṃ.
《阿毗达摩复注》中说:“宣说了于过去等无碍的智之后,又有‘具足此三法的佛陀、世尊,所有身业皆以智为先导、以智随转’等语句,因此‘世尊生起此心’这句经文应当审察。”在此,由于这一笑心生起而发生的世尊微笑之事,因随顺宿住智、未来分智、一切知智,故为智随转。当如此智随转时,巴利圣典与注疏之间便无矛盾。正因如此,《阿毗达摩注》中说:“那些智所行境的边际,此心生起。”且应如此认可,否则世尊的转向心于彼时也不相应,因为它也被认可为表色的等起因。正如所说:“这样做了,意门转向心作为表色的等起因也是合理的。”而在表色等起时,由其所生的表色成为身业等,这并无障碍,故如此说。因此说:“像这样微小……”。“被抛出的闪电”,是指名为“被抛闪电”的那种闪电。它不像其他闪电那样刹那暂住、迅速灭去,而是缓慢灭去,并且它恒时从遍及四大洲的大雨云中发出,因此说“从遍及四洲的大雨云之口”。据说,这是这些光流的自性:三次右绕头顶之后,便消失于牙尖处。显示巴利原文
Abhidhammaṭīkāyaṃ (dha. sa. mūlaṭī. 568) pana ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatta’ntiādivacanato (mahāni. 69, 156; cūḷani. māgharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 15; dī. ni. aṭṭha. 3.305; vibha. mūlaṭī. suttantabhājanīyavaṇṇanā; dī. ni. ṭī. 3.141, 305) ‘bhagavato idaṃ cittaṃ uppajjatī’ti vuttavacanaṃ vicāretabba’’nti vuttaṃ. Tattha iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsa-anāgataṃsa-sabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti, evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho. Tathā hi abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañca etaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanassapi bhagavato pavatti tathārūpe kāle na saṃyujjeyya, tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa icchitattā, tathā hi vuttaṃ – ‘‘evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ upapannaṃ hotī’’ti, na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vibandhatīti tameva sandhāya vadati. Tenāha ‘‘evaṃ appamattakampī’’ti. Sateritā vijjulatā nāma sateratāvijjulatā. Sā hi itaravijjulatā viya khaṇaṭṭhitikā sīghanirodhā ca na hoti, apica kho dandhanirodhā, tañca sabbakālaṃ catudīpikamahāmeghatova niccharati tenāha ‘‘cātuddīpikamahāmeghamukhato’’ti. Ayaṃ kira tāsaṃ rasmivaṭṭīnaṃ dhammatā, yadidaṃ tikkhattuṃ siravaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhānaṃ.
283 283. 虽然已于四阿僧祇又十万劫中修习慧波罗蜜,但由于如今处于佛间隔期,其智慧尚未成熟,故如此说。尽管如今仍须令智成熟,但即便如此,难道不应以信心恭敬正自觉者吗?毕竟已长时修习,为何在此却有轻蔑呢?于是说“婆罗门家……”等。因为长久熟习的功德修习,也会因少许与恶知识的交往而转变、变异。因此,大菩萨也依出身所决定的见解,随出身骄慢而这样说:“见到那个秃头沙门又有什么用呢?”正如注疏中所说:显示巴利原文
283. Yadipi cattāri asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca paññāpāramitā paribhāvitā, tathāpi idāni taṃ buddhantaraṃ tassā paṭipādetabbattā vuttaṃ ‘‘aparipakkañāṇattā’’ti. Kāmañcassa ñāṇāya idānipi paṭipādetabbatā atthi, evaṃ santepi nanu sammāsambuddhesu pasādena sambhāvanāya bhavitabbaṃ tathā cirakālaṃ paribhāvitattā, kathaṃ tattha hīḷanāti āha ‘‘brāhmaṇakule’’tiādi. Cirakālaparicitāpi hi guṇabhāvanā appakenapi akalyāṇamittasaṃsaggena viparivattati aññathattaṃ gacchati. Tena mahāsattopi jātisiddhāyaṃ laddhiyaṃ ṭhatvā jātisiddhena mānena evamāha – ‘‘kiṃ pana tena muṇḍakena samaṇakena diṭṭhenā’’ti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ –
因此,明智而希求福利者,应当远离恶人,犹如远离毒蛇。
显示巴利原文 ‘‘Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ,
“线袋”:以浴粉和线制成的袋子,称为线袋。那库鲁文陀球即指此。以此沐浴而清净身体,故称为沐浴。因此说:“线袋即沐浴,为沐浴而制作的线袋。”显示巴利原文
Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.170-172);
“以圣者的养护”:意指圣者们——即不还者——的养护方式,是在沐浴时保护身体的方法。他能以自身的智慧成就与财富成就,行令人欢喜之事。正是为此目的,所谓“防止不利,促成有利,远离灾难”,朋友即是为之存在。有些版本读作“yāvettha ahupī”,对他们而言,意为“只要在此处抓住毛发,这种束缚便存在”。显示巴利原文
Nhānacuṇṇena suttena katā sotti, kuruvindaguḷikā, sā eva sināyanti kāyaṃ visodhenti etāyāti sinānaṃ. Tenāha – ‘‘sotti sinānanti sinānatthāya katasotti’’nti.
284 「以圣者的守护」(Ariyaparihārena):指以圣者的方式守护,也就是不来者在沐浴时,以照料自己身体的方式那样守护。他能以自己的智慧成就与财富成就,令人生起净信。所谓「为此目的」(Etadatthaṃ),即「遮止不利、安置于利、回避灾祸」——正是为了这个目的,才有所谓的朋友。有些诵者读作「yāvettha ahupi」,意思是:即使仅仅在这里取少许毛发,这样的关联也是存在的。显示巴利原文
284.Ariyaparihārenāti ariyānaṃ parihārena, anāgāmīnaṃ nhānakāle attano kāyassa parihāraniyāmenāti attho. Attano ñāṇasampattiyā vibhavasampattiyā pasannakāraṃ kātuṃ sakkhissati. Etadatthanti ‘‘ahitanivāraṇaṃ, hite niyojanaṃ byasane parivajjana’’nti yadidaṃ, etadatthaṃ mittā nāma honti. Keci ‘‘yāvettha ahupī’’ti paṭhanti, tesaṃ yāva ettha kesaggagahaṇaṃ tāva ayaṃ nibandho ahupīti attho.
285 「为获得念」:指为了证得菩提而发大誓愿,在圆满菩提资粮的修行中,为获得念。现在,为了简要显示那令念生起的话语如何展开,经中说「他……」等。在此,「未堕入低劣之处的有情」这句,显示了大士有高尚的志向;进而为了显示有如此高尚志向的人不应行放逸,才说「那样的放逸住是不合适的」。那时,菩萨出离的志向如油灯般特别生起,世尊见此,便作相应的法谈,说:「像那样的……(中略)……他这样说了。」住在其他地区的长老们则有不同的说法。然而,注疏中说:这并非诸佛的负担,因为对那些已圆满诸波罗蜜的菩萨而言,他们发大誓愿之后,其菩提资粮便已由自生智所觉知。因此,为了显示世尊所做的只是表明菩萨的状态,才说了「为获得念」等。显示巴利原文
285.Satipaṭilābhatthāyāti bodhiyā mahābhinīhāraṃ katvā bodhisambhārapaṭipadāya pūraṇabhāve satiyā paṭilābhatthāya. Idāni tassa satuppādanīyakathāya pavattitākāraṃ saṅkhepeneva dassetuṃ ‘‘tassa hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha na lāmakaṭṭhānaṃ otiṇṇasattoti iminā mahāsattassa paṇītādhimuttataṃ dassetvā evaṃ paṇītādhimuttikassa pamādakiriyā na yuttāti dassento ‘‘tādisassa nāma pamādavihāro na yutto’’ti āha. Tadā bodhisattassa nekkhammajjhāsayo telappadīpo viya visesato nibbatti, taṃ disvā bhagavā tadanurūpaṃ dhammakathaṃ karonto ‘‘tādisassa…pe… kathesī’’ti. Parasamuddavāsī therā aññathā vadanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana nāyaṃ buddhānaṃ bhāro, yadidaṃ pūritapāramīnaṃ bodhisattānaṃ tathā dhammadesanā tesaṃ mahābhinīhārasamanantarampi bodhisambhārassa sayambhuñāṇeneva paṭividitattā. Tasmā bodhisattabhāvapavedanameva tassa bhagavā akāsīti dassetuṃ ‘‘satipaṭilābhatthāyā’’tiādi vuttaṃ. Satipaṭilābhatthāyāti sammāpaṭipattiyā ujjalane pākaṭakarasatipaṭilābhāya.
286 「智如角」:智能破除、裂解烦恼法,犹如角,故称为「角」。当智由行道所支撑时,便称为高举;若无行道支撑,则称为低垂。也有人说精进是角。当精进依正勤而展开时,即使那些在外道出家的大士,也安住于清净心,具足少欲等功德,随宜广泛地承担教理的修学和禅修的修学,更不必说在佛陀教法中具足少欲等功德了,所以经文说「但在四遍清净戒中……」等等。他们修习观,令观达到顶点,因此经中说「直至触及随顺智而住」,意思就是将观止于随顺智之前而已。他们没有为了获得道果而进一步精进,因为在般若波罗蜜中,一切知智的胎藏尚未圆满、尚未成熟。显示巴利原文
286. Ñāṇañhi kilesadhammavidālanapadālanehi siṅgaṃ viyāti siṅgaṃ. Tañhi paṭipattiyā upatthambhitaṃ ussitaṃ nāma hoti, tadabhāve patitaṃ nāma. Keci pana vīriyaṃ siṅganti vadanti. Tasmiṃ sammappadhānavasena pavatte bāhirapabbajjaṃ upagatāpi mahāsattā visuddhāsayā appicchatādiguṇasamaṅgino yathārahaṃ ganthadhuraṃ vāsadhurañca paribrūhayantā viharanti, pageva buddhasāsane appicchatādīhīti āha ‘‘catupārisuddhisīle panā’’tiādi. Vipassanaṃ brūhentā sikhāppattavipassanā hontīti vuttaṃ – ‘‘yāva anulomañāṇaṃ āhacca tiṭṭhantī’’ti, anulomañāṇato orameva vipassanaṃ ṭhapentīti attho. Maggaphalatthaṃ vāyāmaṃ na karonti paññāpāramitāya sabbaññutaññāṇagabbhassa aparipuṇṇattā aparipakkattā ca.
287 「长老们」:指那些更为上座的长老。「在住处具念」:在何处出家,便安住于该处。「从播种时节起」:即从谷物播种时开始。此后便如先前一样,不再需要强烈的日晒,因此说“于播种时,如同搭帐篷般,在上方绑上布席”。「束」:指捆、把。显示巴利原文
287.Therehīti vuddhatarehi. Nivāse satīti yasmiṃ ṭhāne pabbajito, tattheva nivāse. Vappakālatoti sassānaṃ vappakālato. Pubbe viya tato paraṃ tikhiṇena sūriyasantāpena payojanaṃ natthīti vuttaṃ – ‘‘vappakāle vitānaṃ viya upari vatthakilañjaṃ bandhitvā’’ti. Puṭaketi kalāpe.
288 由于法的证得须依资具的聚合,那些以分遍知为依处的圣者们,当令心热恼的缘现前时,即使过失并不太大,也会如此执取,这便是此处的法性,故说“缘于不得而心生变异”等。「他」:指基基迦尸王。「受婆罗门恭敬者」:即被婆罗门们所恭敬的人。「天」:此处指婆罗门。‘地天’是他们的称号,当时世人尊崇婆罗门。而且那时迦叶世尊也出生于婆罗门家。「说过女儿的非功德之后」:即说:“大王,您的女儿弃舍婆罗门的教导,转而皈依秃头外道邪众的教导”,如此说了公主的过失。眷属们获得了恩惠。他交出了王位,心想:“不要让我的话成为谎言,到第八天我定要惩罚她。”显示巴利原文
288. Paccayasāmaggihetukattā dhammappattiyā padesato pariññāvatthukāpi ariyā upaṭṭhite cittavighātapaccaye yadetaṃ nātisāvajjaṃ, tadevaṃ gaṇhantīti ayamettha dhammatāti āha – ‘‘alābhaṃ ārabbha cittaññathatta’’ntiādi. Soti kikī kāsirājā. Brāhmaṇabhattoti brāhmaṇesu bhatto. Deveti brāhmaṇe sandhāyāha. Bhūmidevāti tesaṃ samaññā, tadā brāhmaṇagaruko loko. Tadā hi kassapopi bhagavā brāhmaṇakule nibbatti. Dhītu avaṇṇaṃ vatvāti, ‘‘mahārāja, tava dhītā brāhmaṇasamayaṃ pahāya muṇḍapāsaṇḍikasamayaṃ gaṇhī’’tiādinā rājaputtiyā aguṇaṃ vatvā. Varaṃ gaṇhiṃsu ñātakā. Rajjaṃ niyyātesi ‘‘mā me vacanaṃ musā ahosi, aṭṭhame divase niggaṇhissāmī’’ti.
「清净米」:因以簸扬、碾磨等方法善加精制,故为清净的米。本母中所说的“米块等”,即指碎米块。绿豆块、豌豆块,亦同此理。显示巴利原文
Pāvanaasmanayanavasena sammā pāvīkatattā parisuddhataṇḍulāni. Pāḷiyaṃ taṇḍulapaṭibhastānīti taṇḍulakhaṇḍāni. Muggapaṭibhastakaḷāyapaṭibhastesupi eseva nayo.
289 “哪里呢”:这是处格转作受格,故补足为“在哪儿呢”。“圆满”:指菜肴与食物在那里和合成就,因此称为圆满,故说“从汤钵中”。“给了示意”:是在说明一切之后,说道“已为你们备办并安排了侍者,请向世尊禀告”,如此给予示意。“极度亲密”:即非常亲近。“五色”:按细小等类别而有五种。显示巴利原文
289.Ko nu khoti bhummatthe paccattavacananti āha – ‘‘kuhiṃ nu kho’’ti pāripūriṃ yojīyanti byañjanabhojanāni etthāti pariyogo, tato pariyogā. Tenāha ‘‘sūpabhājanato’’ti. Saññaṃ datvāti vuttaṃ sabbaṃ ācikkhitvā tumhākaṃ atthāya sampādetvā nikkhitto upaṭṭhākoti bhagavato ārocethāti saññaṃ datvā. Ativissatthoti ativiya vissattho. Pañcavaṇṇāti khuddikādivasena pañcappakārā.
290 “为什么”:这是从格转作受格,意思是“以何为因”。“如法的”:以此语显示施食来源的清净。“如同诸比丘钵中的施食”:用此比喻显示居士已全然放下自我所有,以及世尊对此毫无疑虑的状态。说“没有所谓学处的时限”,是因为佛为法主,对于不由制戒遮止的过失不设学处界限,而对本性即过失的行为则彻底遮止。显示巴利原文
290.Kinti nissakke paccattavacanaṃ, kasmāti attho? Dhammikoti iminā āgamanasuddhiṃ dasseti . Bhikkhūnaṃ patte bhattasadisoti iminā upāsakena satthu pariccattabhāvaṃ tattha satthuno ca aparisaṅkataṃ dasseti. Sikkhāpadavelā nāma natthīti dhammassāmibhāvato sikkhāpadamariyādā nāma natthi paṇṇattivajje, pakativajje pana setughāto eva.
291 “虚空盖”:在原本应有屋顶之处是虚空,那虚空即成为那间屋子的屋顶,故称虚空盖。“只是自然的季节感触”:犹如屋顶遮盖时所感受的季节,即使屋顶被掀开,屋中仍有同样的季节感触。“就是他们的”:指这些便是陶师父母的。显示巴利原文
291. Chadanaṭṭhāne yadākāsaṃ, tadeva tassa gehassa chadananti ākāsacchadanaṃ. Pakatiyā utupharaṇamevāti chādite yādisaṃ utu, chadane uttiṇabhāvepi tamhi gehe tādisameva utupharaṇaṃ ahosi. Tesaṃyevāti tesaṃ ghaṭikārassa mātāpitūnaṃ eva.
292 据《经集》注释等记载:“四捧为一瞿都婆,四瞿都婆为一帕特,四帕特为一阿罗咖,四阿罗咖为一东那,四东那为一摩尼咖,四摩尼咖为一卡利,二十卡利为一婆诃,此即一车之载量。”而本经中说“两车为一婆诃”。“油、糖等”:此中的“等”字含摄酥油等,以及胡椒等辛香货物。“我未曾被国王见过,哪里会有碰触呢”:这是表达他内心的想法。“令舞蹈之后”:指于舞蹈供养之后。显示巴利原文
292. ‘‘Catasso muṭṭhiyo eko kuḍuvo, cattāro kuḍuvā eko pattho, cattāro patthā eko āḷhako, cattāro āḷhakā ekaṃ doṇaṃ, cattāri doṇāni ekā mānikā, catasso mānikā ekā khārī, vīsati khārikā eko vāhoti tadeva ekasakaṭa’’nti suttanipātaṭṭhakathādīsu (su. ni. aṭṭha. 2.662) vuttaṃ, idha pana ‘‘dve sakaṭāni eko vāho’’ti vuttaṃ. Telaphāṇitādinti ādi-saddena sappiādiṃ maricādikaṭukabhaṇḍañca saṅgaṇhāti. Nāhaṃ raññā diṭṭhapubbo, kuto paripphassoti adhippāyo. Naccitvāti naccaṃ datvā.
《嘎帝咖拉经》释义——阐明隐含义理的部分,至此圆满结束。显示巴利原文
Ghaṭikārasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
《赖吒和罗经》注释。显示巴利原文
2. Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā
293 “粗大”即粗大之义。因(此地)出现了粗大、广大、巨大的库藏,故称“粗大库藏”,此集镇以盛产米饭、糕饼而得名。而注疏中则释义为“粗大库藏”。由此可知,经文是通过添加“ika”音节来进行构词扩展。显示巴利原文
293. Thūlameva thullaṃ, thullā vipulā mahantā koṭṭhā jātā imassāti thullakoṭṭhikanti odanapūpapahūtavasena laddhanāmo nigamo. Aṭṭhakathāyaṃ pana thullakoṭṭhanti attho vutto. Tena pāḷiyaṃ ika-saddena padavaḍḍhanaṃ katanti dasseti.
294 “赖吒和罗”:这是这位善男子的名字。为了说明他从出生起就承袭了传统的家族血脉,故有“为何名为赖吒和罗”等解说。“能持”,是指在家族衰灭之前,能令其保持原样,如实地延续下去。“信”,指具足了对业果的信仰。“见到沙弥”,指见到那位由于希求修学、而被列为最上的沙弥。显示巴利原文
294.Raṭṭhapāloti idaṃ tassa kulaputtassa nāmaṃ. Paveṇivasena āgatakulavaṃsānugatanti samudāgamato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘kasmā raṭṭhapālo’’tiādi vuttaṃ. Sandhāretunti vināsanato pubbe yādisaṃ, tatheva sammadeva dhāretuṃ samattho. Saddhāti kammaphalasaddhāya sampannā. Sāmaṇeraṃ disvāti sikkhākāmatāya etadagge ṭhapiyamānaṃ disvā.
“与国王一起”:指与国王同行的整个王室随从。“四种姓”:指婆罗门等四个种姓的集合。“养育”:即通过布施等四摄事的施行,令其增长、获得护持。“那个家族”:即指那个家庭。“能够”:指将有能力做到。显示巴利原文
Saha raññāti sarājikaṃ, raññā saddhiṃ rājaparisaṃ. Cātuvaṇṇanti brāhmaṇādicatuvaṇṇasamudāyaṃ. Posetunti vaddhetuṃ dānādīhi saṅgahavatthūhi saṅgaṇhituṃ. Yaṃ kulaṃ. Pahossatīti sakkhissati.
“我如此种种观察”的意思是:世尊曾教导说“这些欲称为无常、苦、变易法,犹如骨骸相”等等,以种种方式宣说欲的过患、低劣与杂染,又从与之相反的方面开显出离的功德与利益;我对世尊所教导的这些法能正确了知。我便以这些方式反复审察、思择,如此想,如此在心中呈现。“三学梵行”指含摄增上戒等三学的殊胜梵行。通过具足不缺等状况——所谓“不缺”是表相词,指不令任何微细学处有所缺陷,完全圆满。乃至一刹那的杂染垢秽都不生起,彻底清净而护持,故称“完全清净”。由于清净得如同以螺贝刻画一般,故称“螺贝刻画”,所以说“如刻螺贝”。胡须也含摄在胡子的范畴内,因此唯以“胡子”来说,指上下的胡须。以袈裟色染成的衣便是袈裟衣。不令未获许可的儿子出家,是为了“不让父母及世间大众心生变异”,正如净饭大王曾给予恩许那样。显示巴利原文
Tena tena me upaparikkhatoti ‘‘kāmā nāmete aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, aṭṭhikaṅkalūpamā’’ti (ma. ni. 1.234; pāci. 417; mahāni. 3, 6) ca ādinā yena yena ākārena kāmesu ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, tabbipariyāyato nekkhamme ānisaṃsaṃ guṇaṃ pakāsentaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, tena tena pakārena upaparikkhato vīmaṃsantassa mayhaṃ evaṃ hoti evaṃ upaṭṭhāti. Sikkhattayabrahmacariyanti adhisīlādisikkhattayasaṅgahaṃ seṭṭhacariyaṃ. Akhaṇḍādibhāvāpādanena akhaṇḍaṃ lakkhaṇavacanañhetaṃ. Kañcipi sikkhekadesaṃ asesetvā ekanteneva paripūretabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ. Cittuppādamattampi saṃkilesamalaṃ anuppādetvā accantameva visuddhaṃ katvā pariharitabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Tato eva saṅkhaṃ viya likhitanti saṅkhalikhitaṃ. Tenāha ‘‘likhitasaṅkhasadisa’’nti. Dāṭhikāpi massuggahaṇeneva gahetvā ‘‘massu’’tveva vuttaṃ, uttarādharamassunti attho. Kasāyena rattāni kāsāyāni. Ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājeti ‘‘mātāpitūnaṃ lokiyamahājanassa cittaññathattaṃ mā hotū’’ti. Tathā hi suddhodanamahārājassa tathā varo dinno.
295 “可爱”:因应被爱而称为可爱,即“能生喜悦者”。“可意”:因令心增长而称可意,即“能使心茁壮者”。他在幼年时被快乐地养育。此后,依凭酥、乳等种种可口美味饮食的殊胜食粮,而快乐地被养护。或者,依凭忠心亲信等眷属的成就,以及资具与殊妙快乐之因缘的供给,他快乐地被养育;由于毫不费力即能排遣苦缘,而快乐地被养护。又或者,由内的成就而快乐地被养育,由外的成就而快乐地被养护。“任何”在此处是依与格而用属格,意为“任何微小的”;或者说这即是它的读法,正因如此,意义成了“你于苦丝毫无知”。“如此存在着”即:若我们确是如此,赖吒和罗啊,于死亡等情形中,纵使你不愿,我们也必定因死亡而与你分离,不是吗?正是此意。“由此”是问因何缘故。为显示“以什么原因呢”是表原因格的词,故说“以什么原因呢”。显示巴利原文
295. Piyāyitabbato piyoti āha ‘‘pītijanako’’ti. Manassa appāyanato manāpoti āha ‘‘manavaḍḍhanako’’ti. Sukhedhito taruṇadārakakāle. Tato parañca sappikhīrādisādurasamanuññabhojanādiāhārasampattiyā sukhaparibhato. Atha vā daḷhabhattikadhātijanādiparijanasampattiyā ceva paricchadasampattiyā ca uḷārapaṇītasukhapaccayūpahārehi ca sukhedhito, akiccheneva dukkhappaccayavinodanena sukhaparibhato. Ajjhattikaṅgasampattiyā vā sukhedhito, bāhiraṅgasampattiyā sukhaparibhato. Kassacīti upayogatthe sāmivacanaṃ, kiñcīti vuttaṃ hoti, ayameva vā pāṭho. Tathā hi ‘‘appamattakampi kalabhāgaṃ dukkhassa na jānāsī’’ti attho vutto. Evaṃ santeti nanu mayaṃ raṭṭhapāla maraṇādīsu kenaci upāyena appatīkārena maraṇenapi tayā akāmakāpi vinā bhavissāma, evaṃ sati. Yenāti yena kāraṇena. Kiṃ panāti ettha kinti kāraṇatthe paccattavacananti dassento āha ‘‘kena pana kāraṇenā’’ti.
296 “游乐”是指在各自的境界中四处游历,所以说“从这里到那里引导”。或者,“游乐”是以令人愉悦的资具令自己享受、被人服侍。处于这种状态的人即是嬉戏、游戏,因此说“嬉戏”等。经常性的布施称为“施”;在布萨日等日子应施的特别布施,称为“殊胜施”。或者,为守护传统而施的称为“施”,自己主动发起的称为“殊胜施”。或者,为众人所共有、并非特别殊胜的布施称为“施”,不为他人所共有、特别殊胜的称为“殊胜施”。“应向上展示”是指应当向上方彰显。应当向上方展示给谁呢?出家之后,父母应当将自身向上呈显,所以说“如何”等。显示巴利原文
296.Paricārehīti parito tattha tattha yathāsakaṃ visayesu cārehi. Tenāha ‘‘ito cito ca upanehī’’ti. Paricārehīti vā sukhūpakaraṇehi attānaṃ paricārehi, attano paricaraṇaṃ kārehi. Tathābhūto ca yasmā laḷanto kīḷanto nāma hoti, tasmā ‘‘laḷā’’tiādi vuttaṃ. Niccadānaṃ dānaṃ nāma, uposathadivasādīsu dātabbaṃ atirekadānaṃ padānaṃ nāma. Paveṇīrakkhaṇavasena vā dīyamānaṃ dānaṃ nāma, attanāva paṭṭhapetvā dīyamānaṃ padānaṃ nāma. Pacurajanasādhāraṇaṃ vā nātiuḷāraṃ dānaṃ nāma, anaññasādhāraṇaṃ atiuḷāraṃ padānaṃ nāma. Uddassetabbāti uddhaṃ dassetabbā. Kuto uddhaṃ te dassetabbā? Pabbajitato uddhaṃ attānaṃ mātāpitaro dassetabbā, tenāha ‘‘yathā’’tiādi.
299 “抓取力量”在此是指产生身体的力量,故说“产生了身体的力量”。“如此而住”是指如经典所说那般,独处、远离、不放逸、具念而住。“因此”是说:由于他是可引导者,既非略解即悟者,亦非广分别而后悟者,所以如此。他出家甚晚,于第十二年证得阿拉汉果。经典中所说的“不久”,是相对于住于观中、停留六十年乃至更长时间而说的。显示巴利原文
299.Balaṃ gahetvāti ettha balaggahaṇaṃ nāma kāyabalassa uppādanamevāti āha ‘‘kāyabalaṃ janetvā’’ti. Evaṃ viharantoti yathā pāḷiyaṃ vuttaṃ evaṃ eko vūpakaṭṭho appamatto viharanto. Tasmāti yasmā neyyo, na ugghaṭitaññū, na ca vipañcitaññū, tasmā. Cirena pabbajito dvādasame vasse arahattaṃ pāpuṇi. Yaṃ pana vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘na cirassevā’’ti, taṃ saṭṭhi vassāni tato adhikampi vipassanāparivāsaṃ vasante upādāya vuttaṃ.
“七个门阁”:指以有七个内室的门阁来代表内室。“使装扮”:按照年长者的相应方式,以剪裁等作装饰。由于是在家中出生、如同亲属般的婢女,故称“亲属婢女”。“隔夜腐坏”:指依腐坏性可辨识的过失,或由晚间所带来的过失;或者指已过晚间、到达破晓时分,故说“经过一晚”等。因为腐坏而不适合受用。“以圣者的言说”即圣者的惯用语,因为圣者用“姊妹”称呼女人。“已舍执取者”:指已舍弃系著、放下爱著的人。从无牵挂的状态可以这样说,但此处特指该物品本身已不适合受用。因为被认知、被了知,故称为相,即如此被标示的形态,所以说“取了相状”。显示巴利原文
Sattadvārakoṭṭhakassāti sattagabbhantaradvārakoṭṭhakasīsena gabbhantarāni vadati. Paharāpetīti vayovuḍḍhānurūpaṃ kappāpanādinā alaṅkārāpeti. Antojātatāya ñātisadisī dāsī ñātidāsī. Pūtibhāveneva lakkhitabbo doso vā abhidoso, sova ābhidosiko, abhidosaṃ vā paccūsakālaṃ gato patto atikkantoti ābhidosiko. Tenāha ‘‘ekarattātikkantassā’’tiādi . Aparibhogāraho pūtibhūtabhāvena. Ariyavohārenāti ariyasamudācārena. Ariyā hi mātugāmaṃ bhaginivādena samudācaranti. Nissaṭṭhapariggahanti pariccattālayaṃ. Vattuṃ vaṭṭatīti nirapekkhabhāvato vuttaṃ, idha pana visesato aparibhogārahattāva vatthuno. Nimīyati saññāyatīti nimittaṃ, tathāsallakkhito ākāroti āha ‘‘ākāraṃ aggahesī’’ti.
300 “进入家屋”(gharaṃ pavisitvā):指进入内屋,即那家女主人应坐之处。“在交谈时”(ālapaneti):指在与婢女们交谈的时候。“向外走出”(bahi nikkhamantāti):指从上述内屋向外走出。在屋舍中有厅堂:意思是房屋中某一侧有食堂,围有墙垣,门窗完善,沙庭扫得洁净。显示巴利原文
300.Gharaṃpavisitvāti gehasāminiyā nisīditabbaṭṭhānabhūtaṃ antogehaṃ pavisitvā. Ālapaneti dāsijanassa ālapane. Bahi nikkhamantāti yathāvuttaantogehato bahi nikkhamantiyo. Gharesu sālā hontīti gharesu ekamante bhojanasālā honti pākāraparikkhittā susaṃvihitadvārabandhā susammaṭṭhavālikaṅgaṇā.
“Anokappanaṃ”是不信、不确信的意思。“Amarisanaṃ”是不忍耐、不能承受的意思。“Anāgatavacanaṃ”是使用了未来时的词语,然而其意义属于现在时。因此他说“现见的(paccakkhampi)”。而“圣神通(ariyiddhiyanti)”,是指如《增支部》所说:“于不净中住于不净想者”等所开示的圣神通。显示巴利原文
Anokappanaṃ asaddahanaṃ. Amarisanaṃ asahanaṃ. Anāgatavacanaṃ anāgatasaddappayogo, attho pana vattamānakālikova. Tenāha ‘‘paccakkhampī’’ti. Ariyiddhiyanti ‘‘paṭikūle apaṭikūlasaññī viharatī’’ti (a. ni. 5.144) evaṃ vuttaariyiddhiyaṃ.
坏掉的粥是应当丢弃的。即使从她家得到,由于是女仆所给,也不应施予他人,因此他说:“从应施法的角度,我们根本没有得到布施。”而“由于这些秃头者……”等怨责之语,虽然在意义上已构成回绝,但由于他们行持正直、威仪调柔,实际上并未遭到回绝,故说“并非回绝”。因此他说:“也由于款待,我们连回绝都没有得到。”“既非布施……”等语句,若出于期望和不堪忍而说出,多数世人可能会如此理解。为遮止这种理解以揭示他的意图,故说“然而为何……”等。“被线覆盖(Suttikāpaṭicchanna)”:即用针线缝制的覆盖物。显示巴利原文
Pūtikummāso chaḍḍanīyadhammo tassa gehato laddhopi na dātabbayuttako dāsijanena dinnoti āha ‘‘deyyadhammavasena neva dānaṃ alatthamhā’’ti. ‘‘Imehi muṇḍakehī’’tiādinā nitthunanavacanena paccakkhānaṃ atthato laddhameva, tassa pana ujukaphāsusamācāravasena aladdhattā vuttaṃ ‘‘na paccakkhāna’’nti. Tenāha – ‘‘paṭisanthāravasena paccakkhānampi na alatthamhā’’ti. ‘‘Neva dāna’’ntiādi paccāsīsāya akkhantiyā ca vuttaṃ viya pacurajano maññeyyāti tannivattanatthaṃ adhippāyamassa vivarituṃ ‘‘kasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Suttikāpaṭicchannanti sippikāchadāhi channaṃ.
“严格的‘一座食者’(ukkaṭṭhaekāsanikatā)”:这只是如实说明长老的实际情形。因为即便是较为宽缓的一座食者,若在某次坐下进食后已用了些许食物,纵使出于头陀支的根本准则,从此座起身后也不应再进食。因此,三藏小无畏长老说:“要么护座,要么护食。”“严格的‘次第乞食者’(ukkaṭṭhasapadānacārika)”:是指他不收取别人从前后递来的食物,而是站在门外,仅垂下钵来接受布施。由此也显示了长老那严格的“常乞食者”(ukkaṭṭhapiṇḍapātika)行持。因此说到:“他不接受为了明日而作的乞食。”那么,为何后来又接受了呢?回答是:“出于对母亲的摄受”等等。因为智者不会为了头陀支的清净,便忽略对父母、师长或戒师的关怀。显示巴利原文
Ukkaṭṭhaekāsanikatāyāti idaṃ bhūtakathanamattaṃ therassa tathābhāvadīpanato. Mudukassapi hi ekāsanikassa yāya nisajjāya kiñcimattaṃ bhojanaṃ bhuttaṃ, vattasīsenapi tato vuṭṭhitassa puna bhuñjituṃ na vaṭṭati. Tenāha tipiṭakacūḷābhayatthero ‘‘āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā’’ti. Ukkaṭṭhasapadānacārikoti purato pacchato ca āhaṭabhikkhampi aggahetvā bahidvāre ṭhatvā pattavissajjanameva karoti. Eteneva therassa ukkaṭṭhapiṇḍapātikabhāvo dīpito. Tenāha – ‘‘svātanāya bhikkhaṃ nāma nādhivāsetī’’ti. Atha kasmā adhivāsesīti āha ‘‘mātu anuggahenā’’tiādi . Paṇḍitā hi mātāpitūnaṃ ācariyupajjhāyānaṃ vā kātabbaṃ anuggahaṃ ajjhupekkhitvā dhutaṅgasuddhikā na bhavanti.
301 “Payutta”:依“增长”的意义而使用,应理解为省略了派生词缀后所说,正如在其他处也说“得到了祖父的财产,僧伽快乐地生活”一样。“Jeṭṭhakitthiyo”:指家中最主要的女子们。“Ito”:由此家庭中所应受用的财富成就而言。“Aññato”:指因已把此处布施出去,而在其它家庭中应受用的成就。显示巴利原文
301.Payuttanti vaddhivasena payojitaṃ, taddhitalopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ yathā aññatthāpi ‘‘pitāmahaṃ dhanaṃ laddhā, sukhaṃ jīvati sañcayo’’ti . Jeṭṭhakitthiyoti padhānitthiyo. Itoti imasmiṃ kule anubhavitabbavibhavasampattito. Aññatoti imassa dinnattā aññasmiṃ kule anubhavitabbasampattito.
302 “Cittavicitta”:谓依构思,及以与应供者相称的容貌、装饰等,而成为杂彩与华美。“Vaṇakāya”:指如伤口般的身体。“Samantato ussita”:由下半身所成,上下堆叠依附。“Niccātura”:屡屡被逼恼,或恒常受苦。“Bahusaṅkappa”:意为作为贪欲的所依,因为人们的姿态、神情与娇媚,以及建立在肉食的基础上,而被狗、豺狼等许多有情所觊觎。“Ṭhiti”:安住、不变异,在此中是没有的。故说“必然为坏灭法”,意指渗漏的状态与趣向灭亡,皆是决定的。显示巴利原文
302.Cittavicittanti kappanāya ceva araharūpena alaṅkārādinā ca cittitañceva vicittitañca. Vaṇakāyanti vaṇabhūtaṃ kāyaṃ. Samantato ussitanti heṭṭhimakāyavasena heṭṭhā upari ca sannissitaṃ. Niccāturanti abhiṇhappaṭipīḷitaṃ, sadā dukkhitaṃ vā. Bahusaṅkappanti rāgavatthubhāvena abhijanehi hāvabhāvavilāsavasena, āmisavasena ca soṇasiṅgālādīhi bahūhi saṅkappetabbaṃ. Ṭhitīti avaṭṭhānaṃ avipariṇāmo natthi. Tenāha – ‘‘bhijjanadhammatāva niyatā’’ti, parissavabhāvāpatti ceva vināsapatti ca ekantikāti attho.
“Cittakatampi”:即使是以香等装饰过的(身体,也是无常等)。“Rūpaṃ”:指身体。显示巴利原文
Cittakatampīti gandhādīhi cittakatampi. Rūpanti sarīraṃ.
“Alattakakatā”:指以块状紫胶做成金色。因此说“被紫胶所染”。“Cuṇṇakamakkhita”:指为消除缺陷,经加热等方法处理后的面部,再涂上牛黄等具有光泽的粉末;因此说“用芥子煮成的”等。显示巴利原文
Alattakakatāti piṇḍialattakena suvaṇṇakatā. Tenāha ‘‘alattakena rañjitā’’ti. Cuṇṇakamakkhitanti dosanīharaṇehi tāpadahanādīhi katābhisaṅkhāramukhaṃ gorocanādīhi obhāsanakacuṇṇehi makkhitaṃ, tenāha ‘‘sāsapakakkenā’’tiādi.
“Rasodakena”:指混入了松脂汁液的水。“Āvattanaparivatte katvā”:指通过回转、翻转使其弯曲。“Aṭṭhapadakaracanāya”:指为了制作壁角、半月形等划分的棋盘格图案。显示巴利原文
Rasodakenāti saralaniyyāsarasamissena udakena. Āvattanaparivatte katvāti āvattanaparivattanavasena nate katvā. Aṭṭhapadakaracanāyāti bhittikūṭaddhacandādivibhāgāya aṭṭhapadakaracanāya.
"Viravamāne":指有人正在叫嚷“他跑了,抓住他!抓住他!”时。应说为“黄金与金钱的阻碍”(hiraññasuvaṇṇaorodha)。显示巴利原文
Viravamāneti ‘‘ayaṃ palāyati, gaṇha gaṇhā’’ti viravamāne. Hiraññasuvaṇṇaorodheti vattabbaṃ.
303 "Ussitāya ussitāya":指因家族、财富、博学、智慧等成就而极为崇高、极为崇高。他以广大性而著闻。显示巴利原文
303.Ussitāya ussitāyāti kulavibhavabāhusaccapaññāsampattiyā uggatāya uggatāya. Abhilakkhito uḷārabhāvena.
304 “衰败者”(Parijuññānī),即退失者。那些被疾病征服的众生,犹如因年老而衰朽、因年岁而损减者;为遮止于此,故说“因老而衰”(jarājiṇṇo)。这是指年岁的增长,并非戒律等的增长。“大者”(mahallako):意为取得了伟大,即“mahattaṃ lāti gaṇhāti”(抓住了伟大),指在出生方面伟大,并非在财富等方面伟大,因此称为“生来即大者”(jātimahallako)。已度过以三十二度王位更迭来衡量的漫长时光,称为“已历长途者”(addhagato)。同样,因已超越第一年龄期与中间年龄期,故说“已超越长途”。由于“老”等词已令第一年龄期与中间年龄期得以了知,而“年龄”一词以未达与殊胜为所指,特指最终年龄期,因此说“已达晚年”(pacchimavayaṃ anuppatto)。显示巴利原文
304.Parijuññānīti parihānāni. Ye byādhinā abhibhūtā sattā jiṇṇakappā vayohānisattā viya honti, tato nivattento ‘‘jarājiṇṇo’’ti āha. Vayovuḍḍho, na sīlādivuḍḍho. Mahattaṃ lāti gaṇhātīti mahallako, jātiyā mahallako, na vibhavādināti jātimahallako. Dvattirājaparivattasaṅkhātaṃ addhānaṃ kālaṃ gato vītivattoti addhagato. Tathā ca paṭhamavayaṃ majjhimavayañca atīto hotīti āha ‘‘addhānaṃ atikkanto’’ti. Jiṇṇādipadehi paṭhamavayamajjhimavayassa bodhitattā anuppattatāvisiṭṭho vaya-saddo osānavayavisayoti āha ‘‘pacchimavayaṃ anuppatto’’ti.
如同在“少欲、少蚊虻风热蛇触”等经文中那样,“少”(appa)一词意为“不存在”,依此意涵,故说“少病”(appābādho)即无病,“少疾”(appātaṅko)即无苦。或者,这里的“少”取“微少”义,此处的“少”字也当如此看待。正因如此,“居士,若有人护持这臭秽之身,片刻之间便自称健康,这除了愚痴还能说是什么呢?”这段经文也就成立了。“异熟”(vipaccanaṃ)即是果报(vipāko),果报本身即是“异熟”(vepāko)。具有平等异熟的,称为“平等熟具”(samavepākinī)。凭借那平等熟具之性,能完全且正确地执持、保持一切,故称为“能持”(gahaṇī)。因为若具足能持,适量吃下的食物便能完全正确地消化而安住于身中;反之,如果能持过于锐利,吃下的食物便会一再急速消化;如果能持过于羸弱,食物便会保持原样,也就是保持已被吃下的状态而停滞。由于所吃食物正确达成了消化转变,对食物的意欲便随之生起。正是因此——也就是凭借平等熟具之性——所得的财物在消耗时,不会迅速耗尽。显示巴利原文
‘‘Appiccho, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphasso’’ti (a. ni. 10.11) evamādīsu viya appa-saddo abhāvatthoti adhippāyenāha ‘‘appābādhoti arogo, appātaṅkoti niddukkho’’ti. Appattho vā idha, tatthāpi appa-saddo daṭṭhabbo. Evañhi ‘‘yo hi, gahapati, imaṃ pūtikāyaṃ pariharanto muhuttampi ārogyaṃ paṭijāneyya kimaññatra bālyā’’ti (saṃ. ni. 3.1) suttapadaṃ samatthitaṃ hoti. Vipaccanaṃ vipāko, so eva vepāko. Samo vepāko etissā atthīti samavepākinī, tāya. Teneva samavepākinibhāvena sabbampi sammadeva gaṇhāti dhāretīti gahaṇī. Gahaṇisampattiyā hi yathābhuttaāhāro sammadeva jīranto sarīre tiṭṭhati, no aññathā bhuttabhutto āhāro jīrati gahaṇiyā tikkhabhāvena. Tatheva tiṭṭhatīti bhuttākāreneva tiṭṭhati gahaṇiyā mandabhāvato. Bhattacchando uppajjateva bhuttaāhārassa sammā pariṇāmaṃ gatattā. Tenevāti samavepākinibhāveneva. Pattānaṃ bhogānaṃ parikkhiyamānaṃ na sahasā ekajjhaṃyeva parikkhayaṃ gacchanti, atha kho anukkamena, tathā ñātayopīti āha ‘‘anupubbenā’’ti. Chātakabhayādināti ādi-saddena byādhibhayādiṃ saṅgaṇhāti.
305 “以所示之头”(Uddesasīsena),即用已概要显示的条目含摄了详细解说,因此说“法的详细解说已被概要显示”。另一种说法:那些法因为应被宣示的意义而称为“所示”(uddesā),而这些法同样因应被详细解说的意义而成为“广说”(niddesā),于是“法的广说已被概要显示”这一意思便得以表达。又或者,那些法将依无常等的分析方式,向上、更向上地开示,这些法将同样无余地被开示,因此应知“所示”与“广说”二词在意义上并无差别。在那里,即在老死附近。“不坚固”(addhuvo)即不牢靠、不稳定,意思是无常。因此说“舍离坚固之处”,意思是:远离了已生、未生、有为、坚固性质的因缘。或者从“被带往”(upanīyati)的角度看,世间被老死正确地牵引,故是不坚固的,此处应如此理解其义。“无救护者”(anabhissaro)等:即缺少能以主宰者自身之力,拯救出生等灾祸的有力主宰者。“我愿从这轮回之苦中解救此世间,决不让老、病、死战胜他们”——如此奔走救护,即是救护者(abhissaraṇa)。显示巴利原文
305. Uddesasīsena niddeso gahitoti āha ‘‘dhammaniddesā uddiṭṭhā’’ti. Yasmā vā ye dhammā uddisitabbaṭṭhena ‘‘uddesā’’ti vuccanti. Teva dhammā niddisitabbaṭṭhena niddesāti ‘‘dhammaniddesā uddiṭṭhā’’ti attho vutto. Atha vā ye dhammā aniccatādivibhāvanavasena uddhaṃ uddhaṃ desessanti, te dhammā tatheva nissesato desessantīti evaṃ uddesaniddesapadānaṃ anatthantaratā veditabbā. Tatthāti jarāmaraṇasantike. Addhuvoti niddhuvo na thiro, aniccoti attho. Tenāha ‘‘dhuvaṭṭhānavirahito’’ti, ajātābhūtāsaṅkhatadhuvabhāvakāraṇavivittoti attho. Upanīyyatīti vā jarāmaraṇena loko sammā nīyati, tasmā addhuvoti evamettha attho daṭṭhabbo. Tāyitunti jātiādibyasanato rakkhituṃ samatthena issarena attanā virahitoti. ‘‘Imaṃ lokaṃ ito vaṭṭadukkhato mocessāmi, jarābyādhimaraṇānaṃ taṃ adhibhavituṃ na dassāmī’’ti evaṃ abhisaratīti abhissaraṇaṃ, lokassa sukhassa dātā hitassa vidhātā koci issaro, tadabhāvato āha ‘‘anabhissaroti asaraṇo’’ti. Nissako mamāyitabbavatthuabhāvato, tenāha ‘‘sakabhaṇḍavirahito’’tiādi. Taṇhāya vase jāto taṇhāya vijitoti katvā ‘‘taṇhāya dāso’’ti vuttaṃ.
306 “象”(hatthi):由于属于象的领域,或由于依止于象,故象的技艺也被称作“象”,因此说“‘象’指象的技艺”,其余词句也是同样的道理。“大腿有力者”(ūrubalī)是指拥有超胜大腿力量的人,故说“成就大腿力量”。为令此义更明,接着说“如果一个人……”等,这是指能击破完整的敌军,以及能支撑、维系已分裂的己军。“手臂有力者”(bāhubalī)在此处也应按“如果一个人手持盾牌和武器……”等意义解说,但这里则结合为:为了夺取他人手中的王位而称为手臂有力者。正如在“大腿有力者”一词中不涉及手臂力量,同样地在“手臂有力者”一词中也应当理解为不涉及大腿力量。我慢安立之处便是“我”(attā),也就是有身。此人具有足够、能干的有身,故称“有力者”(alamattho),即“拥有能干有身者”。显示巴利原文
306. Hatthivisayattā hatthisannissitattā vā hatthisippaṃ ‘‘hatthī’’ti gahitanti āha – ‘‘hatthisminti hatthisippe’’ti, sesapadesupi eseva nayo. Sātisayaṃ ūrubalaṃ etassa atthīti ūrubalīti āha – ‘‘ūrubalasampanno’’ti, tamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘yassa hī’’tiādi vuttaṃ. Abhinnaṃ parasenaṃ bhindato bhinnaṃ sakasenaṃ sandhārayato upatthambhayato. Bāhubalīti etthāpi ‘‘yassa hi phalakañca āvudhañca gahetvā’’tiādinā attho vattabbo, idha pana parahatthagataṃ rajjaṃ āharituṃ bāhubalanti yojanā. Yathā hi ‘‘ūrubalī’’ti etthāpi bāhubalaṃ anāmasitvā attho, evaṃ ‘‘bāhubalī’’ti ettha ūrubalaṃ anāmasitvā attho veditabbo, āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Alaṃ samattho attā etassāti alamatthoti āha ‘‘samatthaattabhāvo’’ti.
“全面守护”(Pariyodhāya)意为:在周围布下守护。“尊敬的赖吒和罗,在这王族中,确实有象军……乃至……发挥作用。”这也是那位国王为了引出上述法概要的理由而说的话。显示巴利原文
Pariyodhāyāti vā parito ārakkhaṃ odahitvā. ‘‘Saṃvijjante kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṃ rājakule hatthikāyāpi…pe… vattissantī’’ti idampi so rājā upari dhammuddesassa kāraṇaṃ āharanto āha.
“随唱”(anugīti)是指在已说的内容之后,随而以吟唱方式加以阐述。然而,这些偈颂虽未遵循法概要的开示次第,却也以恰当的方式将其收摄而随唱,因此说“四法概要的随唱”。显示巴利原文
Vuttasseva anu pacchā gāyanavasena kathanaṃ anugīti. Tā pana gāthā dhammuddesānaṃ desanānupubbiṃ anādiyitvāpi yathārahaṃ saṅgaṇhanavasena anugītāti āha ‘‘catunnaṃ dhammuddesānaṃ anugīti’’nti.
307 “一”(ekam)指在一生之中。应知这是把事欲与烦恼欲依所缘境的差别加以区分后,才这样说的。显示巴利原文
307.Ekanti ekajātiyaṃ. Vatthukāmakilesakāmā visayabhedena bhinditvā tathā vuttāti daṭṭhabbo.
“以大海为边际”(Sāgarantena)是指以大海所至之处为边际。显示巴利原文
Sāgarantenāti sāgarapariyantena.
“呜呼”(Aho vatāti)是表示忧伤的不变词,正如在“呜呼,我曾造作了恶业”这类句子中的用法一样。在“不死的……”等词中,他们说为“āhu”(他们称说)。以死者为所缘,本应说“我是”(amha),却因忧伤之力而说成了“我是永生的”(amara)。显示巴利原文
Aho vatāti socane nipāto, ‘‘aho vata pāpaṃ kataṃ mayā’’tiādīsu viya. Amarātiādīsu āhūti kathenti. Mataṃ uddissa ‘‘amha’’nti vattabbe sokavasena ‘‘amara’’nti vuccati.
“Vosāna”指终点,即结束、终结的意思。“Sā”即指慧本身。“Dhanato”意为从一切财富中。其中更为殊胜的,就是最胜者。正因如此,他说:“以慧为命者,其命为最胜。”显示巴利原文
Vosānanti niṭṭhaṃ, pariyosānanti attho. Sāvāti paññā eva. Dhanatoti sabbadhanato. Uttamatarā seṭṭhā, tenevāha ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184).
“在这些……中”:指在那些造恶的众生当中,这是一个表示简别的位格。“相续”:指有身相续。“投入轮回后”:即因有等轮回生起之缘,在生起时便投生他世;投生他世的同时,便进入了名为种种苦的母胎。“对于那样的”:指对于那样的无慧者——作为胎中住苦等所依,另一个无慧者相信他,并认为“这是能带来利益和安乐”而接受。显示巴利原文
Tesu pāpaṃ karontesu sattesu, niddhāraṇe cetaṃ bhummavacanaṃ. Paramparāyāti attabhāvaparamparāya. Saṃsāraṃ āpajjitvāti bhavādīsu saṃsārassa āpajjanahetuṃ āpajjanto paralokaṃ upeti, paralokaṃ upentova bahuvidhadukkhasaṅkhātaṃ gabbhañca upeti. Tādisassāti tathārūpassa gabbhavāsadukkhādīnaṃ adhiṭṭhānabhūtassa appapaññassa añño appapañño ca abhisaddahanto hitasukhāvahanti pattiyāyanto.
因为上文已说“恶法者”,所以对于那类人而言,所谓“他世”即指悲惨的恶趣,因此说“在另一处的恶趣世间”。显示巴利原文
‘‘Pāpadhammo’’ti vuttattā tādisassa paraloko nāma duggati evāti āha ‘‘paramhi apāyaloke’’ti.
“以种种色”:即依色、声等方面,乃至依其中更殊胜等方面,以种种不同形式的色。显示巴利原文
Vividharūpenāti rūpasaddādivasena tatthapi paṇītatarādivasena bahuvidharūpena.
「唯沙门性」:即唯有沙门的状态才更殊胜。此处,开头两颂为第四法示的随唱;第四颂为第三法示的随唱;第五颂为第二法示的随唱;第六颂为第二与第三法示的随唱;第七颂为第一法示的随唱。从第八颂起,则通过适切地阐明流转与还灭中欲乐的过患及出离的功德,从胜义上显示自己出家的原因,以此总结前述的法示。因此说:「而这些偈颂,纵使未依循法示的开示次第,也是以随顺契合、摄其纲要的方式随唱的。」其余文句易于了知。显示巴利原文
Sāmaññamevāti samaṇabhāvo eva seyyo. Ettha ca ādito dvīhi gāthāhi catuttho dhammuddeso anugīto. Catutthagāthāya tatiyo. Pañcamagāthāya dutiyo. Chaṭṭhagāthāya dutiyatatiyā. Sattamagāthāya paṭhamo dhammuddeso anugīto, aṭṭhamādīhi pavattinivattīsu kāmesu nekkhamme ca yathārahaṃ ādīnavānisaṃsaṃ vibhāvetvā attano pabbajjakāraṇaṃ paramato dassento yathāvuttadhammuddesaṃ nigameti, tena vuttaṃ ‘‘tā pana gāthā dhammuddesānaṃ desanānupubbiṃ anādiyitvāpi yathārahaṃ saṅgaṇhanavasena anugītā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.
3. 《摩伽天经》注疏显示巴利原文
3. Maghadevasuttavaṇṇanā
308 「从前有一位名叫摩伽天的国王」:在过去,即在此劫中,人寿长达数万年时,次第出现的八万四千位转轮圣王的始祖,正是这位名叫摩伽天的国王。显示巴利原文
308.Pubbemaghadevo nāma rājāti atītakāle imasmiṃyeva kappe anekavassasahassāyukesu manussesu paṭipāṭiyā uppannānaṃ caturāsītisahassānaṃ cakkavattirājūnaṃ ādipuriso maghadevoti evaṃnāmo rājā.
所谓「法」:世间称之为「王法」。而「具法者」,是指他拥有名为大菩提藏波罗蜜的法。「依法」:即依于正理。那时,这位国王尚未证得修习梵住等法,因此仅以无贪等可与彼相提并论,故说「住于十善业道」。「法」:即不偏离于法。正因如此,他毫无偏私,被称为「平等」,故说「平等而行」。「依本然规律」:即依随相续传承下来的规律。「在城市及地方中,大多以『居士』来统称」,是故注疏中说「居士们的」。但于经典原文中,城市的行为规范是一种,市镇与地方的行为规范是另一种,因此分别说为「对市镇的」与「对地方的」。由于有出迎、送往等仪式,布萨日的严净受持便被称为「具仪仗」,亦即「半月」。显示巴利原文
Dhammoti rājadhammoti lokikā vadanti. Mahābodhinidhānapāramitāsaṅkhāto pana dhammo atthīti dhammiko. Dhammenāti ñāyena. Tadā brahmavihārādibhāvanādhammassa rañño anadhigatattā tassapi vā anabhijjhādīhi samānayogakkhamattā vuttaṃ ‘‘dasakusalakammapathe ṭhito’’ti. Dhammanti dhammato anapetaṃ. Tathā hi ca so pakkhapātābhāvato ‘‘samo’’ti vuccatīti āha ‘‘samaṃ caratī’’ti. Pakatiniyāmenevāti paveṇiyā āgataniyāmeneva. Yasmā nigamajanapadesu yebhuyyena gahapatīnaṃ saṅgaho, tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘gahapatikāna’’ntveva vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana aññameva nāgaracārittaṃ, aññaṃ negamajanapadacārittanti te visuṃ gahitā ‘‘negamesu ceva janapadesu cā’’ti. Paccuggamananiggamanavasena uposathassa paṭiharaṇaṃ pāṭihāriyo, so eva pāṭihāriko, pakkho. Ime divasāti ime cattāro divasā.
309 作为“天”(devoti),指能胜伏的死神(maccu)。正如天神胜伏凡夫众生,死也同样胜伏众生。譬如有人下令:‘我要来摧折某人,你抓住他的头发,不要放手!’那些执行死天王命令的有情,便如同听差的使者,故被称为“使者”(dūtā)。所谓“装扮整齐地站立”(alaṅkatapaṭiyattāyā),这是指使者们显现自身天界的威神力后,那样站着。由于不久死便将至,他们的预言便如同天神的授记一般。“清净天”(visuddhidevānanti),是指诸漏已尽的梵天众,他们在菩萨的最后一生中,会为其示现衰老等相。显示巴利原文
309.Devoti maccu abhibhavanaṭṭhena. Yathā hi devo pakatisatte abhibhavati, evaṃ maccu satte abhibhavati. ‘‘Ahaṃ asukaṃ maddituṃ āgamissāmi, tvaṃ tassa kese gahetvā mā vissajjehī’’ti maccudevassa āṇākarā dūtā viyāti dūtāti vuccanti. Alaṅkatapaṭiyattāyāti idaṃ attano dibbānubhāvaṃ āvikatvā ṭhitāyāti dassetuṃ vuttaṃ. Devatābyākaraṇasadisameva hoti na cireneva maraṇasambhavato. Visuddhidevānanti khīṇāsavabrahmānaṃ. Te hi carimabhave bodhisattānaṃ jiṇṇādike dassenti.
“带苦的有病”(dukhitañca byādhitanti),意思是由于疾病的状态而产生的苦。对于处在最后生的菩萨们,这是由清净天所示现的情形;依此而言,其他那些并非最后生、也未被清净天所教化的智者们,如此称呼在道理上也是成立的,所以说“通过这个理路”(iminā pariyāyenāti)。显示巴利原文
Dukhitañca byādhitanti byādhibhāvena sañjātadukkhanti attho. Antimabhavikabodhisattānaṃ visuddhidevehi upaṭṭhāpitabhāvaṃ upādāya tadaññesaṃ tehi anupaṭṭhāpitānampi paṇḍitānaṃ tathā voharitabbatā pariyāyasiddhāti āha ‘‘iminā pariyāyenā’’ti.
“Disampatīti”是省略格位的表述,以方位之首代表国土,故意为各个地方的统治者,即国王。长在身体最顶端头部的,便称为“最上身生者”(uttamaṅgaruhā),也就是头发。但在这里,由于头发变白是无分别地展现整个最后衰老阶段的普遍征相,因此称它们为“老相的携带者”(vayoharā)。显示巴利原文
Disampatīti vibhattialopena niddeso, disāsīsena desā vuttāti desānaṃ adhipatirājāti attho. Uttamaṅge sirasi ruhantīti uttamaṅgaruhā, kesā. Te panettha yasmā palitattā avisesato sabbapacchimavayasandassakā honti, tasmā ‘‘vayoharā’’ti vuttā.
“Purisayugo”:意思是,由于在那个家族中,世系是通过诞生的男子来界定与延续的,因此说“族系出生的男子(vaṃsasambhave purise)”。而“靠着从王宫取来的乞食过活”这句话,是为了显示以“童子出家”的方式所达到的状态。显示巴利原文
Purisayugo yasmā tasmiṃ vaṃse sañjātapurisaṭṭhitiyā paricchinno, tasmā āha ‘‘vaṃsasambhave purise’’ti. Rājagehato āhaṭabhikkhāya yāpentoti iminā kumārakapabbajjāya upagatabhāvaṃ dasseti.
“Parihariyamānovā”:意思是,就像被不同的人轮流照料一样,在每一个阶段都由庞大的随从服侍,他玩着儿童的游戏。然而有些人却以限定义来理解,说是“纯粹被照料着(parihariyamāno evā)”,如果那样的话,就会导致他是一个八万四千年都在吃奶的幼童,这显然不合理。而且在说完他的童子时期之后,紧接着就说他担任副王,这也显得矛盾。(应当知道,由于提到了犁庆典、举犁庆典、耕田庆典、大公牛庆典和布庆典这五种庆典,他已经一一经历过了。)显示巴利原文
Parihariyamānovāti aññena aññena parihariyamāno viya velāya velāya tena mahatā parijanena upaṭṭhiyamāno kumārakīḷaṃ kīḷīti attho. Keci pana ‘‘parihariyamāno evā’’ti avadhāraṇavasena atthaṃ vadanti, tathā sati caturāsītivassasahassāni thaññapāyī taruṇadārako ahosīti āpajjatīti tadayuttaṃ. Kumārakālaṃ vatvā tadanantaraṃ oparajjavacanato viruddhañcetaṃ. (Pañcamaṅgalavacanena unnaṅgalamaṅgalaukkantanamaṅgalakammahāyamaṅgaladussamaṅgalāni samupagatāni eva ahesunti daṭṭhabbaṃ).
311 “puttapaputtakā(子孙)”:指依族系相续而来的儿子、孙子等,即子孙,也就是所谓的相续。“Nihatanti(已被确立)”:意思是已安置、已建立,即令其延续;或者也可以理解为以恒常稳固的状态被沿用。因此注释说“kalyāṇavattaṃ(善行)”。“Atirekatarā dve guṇā(更超胜的两种功德)”:这是说,大士自从摩伽天时代以来,比起其他国王,这两种功德更为超胜;而且,比起其他国王,他身上还具有数百、数千乃至无量种种门类的卓越功德。显示巴利原文
311. Savaṃsavasena āgatā puttanattuādayo puttā ca paputtā ca etissāti puttapaputtakā paramparā. Nihatanti nihitaṃ ṭhapitaṃ, pavattitanti attho. Nihatanti vā satataṃ patiṭṭhitabhāvena vaḷañjitanti attho. Tenāha ‘‘kalyāṇavatta’’nti. Atirekatarā dve guṇāti mahāsattassa maghadevakālato atirekatarā dve guṇā itararājūhi pana atirekatarā anekasatasahassappabhedā eva guṇā ahesunti.
312 「三十三(Tāvatiṃsa)」:因为有三十三位曾共同修福者转生此处,他们所共住之地便称为「三十三」,即忉利天。因他们以彼处为住所,故称为「忉利天众(tāvatiṃsā)」。又因他们先前即于该处转生,所以说「忉利天众,即在忉利天宫中转生的天人们」。「国王」指尼弥大王。「遵守教诫」:即安住于教诫之中——通过「若不守护戒律,便不要来我这里」这样的惩戒方式,以及「凡居住于我领土内者,皆须守护戒律」这样颁布的教诫,由此安住,名为遵守教诫。显示巴利原文
312. Tettiṃsa sahapuññakārino ettha nibbattāti taṃsahacaritaṭṭhānaṃ tettiṃsaṃ, tadeva tāvatiṃsaṃ, taṃnivāso etesanti tāvatiṃsā. Nivāsabhāvo ca tesaṃ tattha nibbattanapubbakoti āha – ‘‘devānaṃ tāvatiṃsānanti tāvatiṃsabhavane nibbattadevāna’’nti. Raññoti nimimahārājassa. Ovāde ṭhatvāti ‘‘sīlaṃ arakkhanto mama santikaṃ mā āgacchatū’’ti niggaṇhanavasenapi, ‘‘ekantato mama vijite vasantena sīlaṃ rakkhitabba’’nti evaṃ pavattitaovādavasenapi ovāde ṭhatvā.
「Athananti」指具有广大光辉、广大神通、广大神力的尼弥王。他表明自己是帝释之后,说:「我是释迦天帝,今来到你的面前」,并说:「我将消除你的疑惑」。因此接着说道「一切众生的主宰者」等。显示巴利原文
Athananti mahājutikaṃ mahāvipphāraṃ mahānubhāvaṃ nimirājānaṃ. ‘‘Sakkohamasmi devindo, tava santikamāgato’’ti attano sakkabhāvaṃ pavedetvā ‘‘kaṅkhaṃ te paṭivinodessāmī’’ti āha. Tenāha ‘‘sabbabhūtānamissarā’’tiādi.
他因持戒而轻视那些卑劣者,故用「什么?」来表达贬斥。「由于功德殊胜」:即因为利养、恭敬等,以及可意、可爱等,乃至以漏尽为究竟的殊胜功德为相。那时的帝释即是阿那律长老。他在自己的前生中,如同亲证一般,为显示布施与戒的伟大,而说「我确实……」等。其中,他以自己所住且能自在受用的欲界天为对象,而说「从阴灵界(pettivisayato)」。因为在百千劫中志求离欲、圆满波罗蜜的他看来,天界亦如同阴灵界一般。因此他说:「天女群聚吟唱,为毗舍遮众所围侍」。(《相应部》1.46)显示巴利原文
Sīlaṃ upādāya omakatāya ‘‘ki’’nti hīḷento vadati. Guṇavisiṭṭhatāyāti lābhayasādīnañceva piyamanāpatādīnañca āsavakkhayapariyosānānaṃ nimittabhāvena uttamaguṇatāya. Tadā sakko anuruddhatthero, so attano purimajātiyaṃ paccakkhasiddhaṃva dānato sīlaṃ mahantaṃ vibhāvento ‘‘ahañhī’’tiādimāha. Tattha attanā vasiyamānaṃ kāmāvacaradevalokaṃ sandhāya ‘‘pettivisayato’’ti vuttaṃ. Tassa hi kappasatasahassaṃ vivaṭṭajjhāsayassa pūritapāramissa devaloko petaloko viya upaṭṭhāsi. Tenevāha ‘‘accharāgaṇasaṅghuṭṭhaṃ, pisācagaṇasevita’’nti (saṃ. ni. 1.46).
“Khattiyeti”指刹帝利族姓中的。“Visujjhatīti”是就投生梵天界而言,指从欲的染污中得以清净。“Kāyāti”则指梵身(梵众天)。显示巴利原文
Khattiyeti khattiyajātiyaṃ. Visujjhatīti brahmalokūpapattiṃ sandhāya vadati kāmasaṃkilesavisujjhanato. Kāyāti ca brahmakāyamāha.
他见到我从未见过的景象,心想“确实有过恐惧”,于是说出“不动摇者(avikampamāno)”。因为恐惧时,心念变异,身体惊悚,便称为动摇。因此又说“无畏者(abhayamāno)”。而“Sukhaṃ kathetuṃ hotīti”意思是:讲述善果是容易的。显示巴利原文
Imassa mama adiṭṭhapubbarūpaṃ disvā ‘‘ahudeva bhaya’’nti cintetvā āha ‘‘avikampamāno’’ti. Bhāyanto hi cittassa aññathattena kāyassa ca chambhitattena vikampati nāma. Tenāha ‘‘abhāyamāno’’ti. Sukhaṃ kathetuṃ hotīti puññaphalaṃ kathetuṃ sukhaṃ hoti.
313 313.“Manaṃ āgamma yuttāyeva hontīti”:摩多利了知帝释的心意,这些天子便如同被套上车的良驹,履行被套在车上的良驹的职责——他们在那样的时候便会那样做,就像伊罗钵天子履行象的职责一样。“从辖(naddhi)开始”:“辖”指车轴与车厢围栏边缘的连接处,从那里开始。车轴在此处被系缚,故称“轴缚(akkhabaddho)”,即车轴与车联结之处。从天界至月亮运行的轨道,他凭借神力让车直直地朝下行驶;从月亮运行的轨道至国王的宫殿,也同样直直地行驶。“显示了两条路”:他用自己的神力,如同以刺棒在空中刻画一般,显示出通往地狱和通往天界的两条路。“以哪一条路……”等只是说法的方式,其真正用意是:要使乘那辆车前行的人,对地狱和天界都清楚明了,他是以这样的方式来做的。显示巴利原文
313.Manaṃ āgamma yuttāyeva hontīti mātalissa sakkasseva cittaṃ jānitvā yuttā viya honti, rathe yuttaājānīyakiccaṃ karonti devaputtā. Evaṃ tādise kāle tathā paṭipajjanti, yathā erāvaṇo devaputto hatthikiccaṃ. Naddhito paṭṭhāyāti rathapañjarapariyantena akkhassa sambandhaṭṭhānaṃ naddhī, tato paṭṭhāya. Akkho bajjhati etthāti akkhabaddho, akkhena rathassa baddhaṭṭhānaṃ. Yathā devalokato yāva candamaṇḍalassa gamanavīthi, tāva attano ānubhāvena heṭṭhāmukhameva rathaṃ pesesi, evaṃ candamaṇḍalassa gamanavīthito yāva rañño pāsādo, tāva tatheva pesesi. Dve magge dassetvāti patodalaṭṭhiyā ākāsaṃ vilikhanto viya attano ānubhāvena nirayagāmī devalokagāmī cāti dve magge dassetvā. Katamenātiādi desanāmattaṃ, yathā tena rathena gacchantassa nirayo devaloko ca pākaṭā honti, tathā karaṇaṃ adhippetaṃ.
正是针对所说的这个原因,大士说:“摩多利啊,以这两种方式带领我吧。”「难行」指难以行走之处。「灰河」指名为灰河的地狱。「沸腾的」指犹如滚烫热油般的火焰。「含碱的」指如同碱水一般。显示巴利原文
Vuttakāraṇameva sandhāyāha mahāsatto ‘‘ubhayeneva maṃ mātali nehī’’ti. Dugganti duggamaṃ. Vettaraṇinti evaṃnāmakaṃ nirayaṃ. Kuthitanti pakkuthitaṃ nipakkatelasadisajālaṃ. Khārasaṃyuttanti khārodakasadisaṃ.
「转过车」:从朝向地狱的方向转回。「向毘罗尼天女」:向名为毘罗尼的天女。「对索那丁那天子」:对名为索那丁那的天子。「众天子」:指以群体的方式修福、也以群体的方式化生的那些天子。显示巴利原文
Rathaṃ nivattetvāti nirayābhimukhato nivattetvā. Bīraṇīdevadhītāyāti ‘‘bīraṇī’’ti evaṃnāmikāya accharāya. Soṇadinnadevaputtassāti ‘‘soṇadinno’’ti evaṃnāmakassa devaputtassa. Gaṇadevaputtānanti gaṇavasena puññaṃ katvā gaṇavaseneva nibbattadevaputtānaṃ.
「适时」:指临近的时刻。「客」:指独觉佛。他们也说,在迦叶世尊的教法中,有一位漏尽长老。「如同母亲一次欢喜儿子」:就像母亲对远行归来的儿子只在他归来时欢喜一次那样,他却于一切时恒常欢喜,并恭敬地奉侍。「自制与分享」:即戒的自制与分享。「本生」:指《尼弥本生》。显示巴利原文
Pattakāleti upakaṭṭhāya velāya. Atithinti paccekasambuddhaṃ. Kassapassa bhagavato sāsane ekaṃ khīṇāsavattherantipi vadanti. Mātāva puttaṃ sakimābhinandīti yathā pavāsato āgataṃ puttaṃ mātā sakiṃ ekavāraṃ āgatakāle abhinandati, tathā niccakāle abhinandi sakkaccaṃ parivisi. Saṃyamā saṃvibhāgāti sīlasaṃyamā saṃvibhāgasīlā. Jātaketi nimijātake.
「Cittakūṭa」(心峰)指天城南方的门楼。「帝释天不能抑制心」:帝释天因大士(菩萨)受到诸天恭敬而生起嫉妒心,既无法将这种心隐藏于内,也无法令其安住于内。「依他人之福而住」:此语显示了帝释天想要激怒大士的用意。过去的帝释天寿命极长,因此借此意,将他描述为老朽的样子,故称‘老帝释’。显示巴利原文
Cittakūṭanti devanagarassa dakkhiṇadisāya dvārakoṭṭhakaṃ. Sakko cittaṃ sandhāretuṃ asakkontoti mahāsatte pavattaṃ devatānaṃ sakkārasammānaṃ paṭicca uppannaṃ attano usūyacittaṃ bahi anāvikatvā abbhantareyeva ca naṃ ṭhapetuṃ asakkonto. Aññesaṃ puññena vasāhīti sakkassa mahāsattaṃ rosetukāmatāya ārādhanaṃ nidasseti. Purāṇasakko dīghāyuko, taṃ upādāya jarājiṇṇaṃ viya katvā ‘‘jarasakko’’ti vuttaṃ.
315 「315. 其余一切」:指出家后,他于本族中所遗留下来的古代国王的行仪。「还俗」:指重又回到原来的状态;通过表明非出家状态,也就显示出他不具备梵住修习等出家功德。显示巴利原文
315.Sesaṃ sabbanti pabbajjupagamanā sesaṃ attano vaṃse porāṇarājūnaṃ rājacārittaṃ. Pākatikanti puna sabhāvattameva gato ahosi, apabbajitabhāvavacanenevassa brahmavihārabhāvanādīnaṃ pabbajjāguṇānaṃ abhāvo dīpito hoti.
316 「316. 不修精进者断灭」:意为善行被断灭,但并非已经彻底断灭;若得亲近善知识等因缘和合,具戒者便能生起善行。而破戒者由于对修习不抱希望,不可能做到,因此被称为被断灭。七类有学能生起善德,因为善德之事尚未完成;由漏尽者所生起的,则称为已完成,因为其事已经究竟。其余部分容易了知。显示巴利原文
316.Vīriyaṃ akaronto samucchindati, na tāva samucchinnaṃ, kalyāṇamittasaṃsaggādipaccayasamavāye sati sīlavataṃ kalyāṇavattaṃ pavattetuṃ sakkoti . Dussīlena samucchinnaṃ nāma hoti tassa tattha nirāsabhāvena paṭipattiyā eva asambhavato. Satta sekhā pavattenti kalyāṇavattassa apariniṭṭhitakiccattā. Khīṇāsavena pavattitaṃ nāma pariniṭṭhitakiccattā. Sesaṃ suviññeyyameva.
4. 《甘甜经》注释显示巴利原文
4. Madhurasuttavaṇṇanā
317 「Madhurāyaṃ」(甘甜)指北部的甘甜城。「Gundā林」指黑毗钵罗林,也有人说是指阿提目多迦林。四种姓中,婆罗门是最上等的种姓。「白」指清净,「黑」指不清净。「在安立种姓、族姓等处」:意思是,就清净观而言,依种姓、族姓等来说,唯有婆罗门是清净种姓者,其他则不是;或在轮回清净观中,唯有婆罗门方能清净,因为吠陀所规定的清净方式非他人所能掌握。这是其含义。然而,这与他们自己的主张相违,因为刹帝利和吠舍也被允许修习咒语禅那,而且咒语禅那的方式并不能实现轮回清净。所谓的儿子,也有非亲生的,但这里指的不是那种,因此称为「亲生」。在胸前养大的儿子也称为「亲生」,但为了显示他们是从口中出生并在胸前养大,所以说「亲生,从口所生」。由此,从梵天所生即称为梵生,从梵天所出也称为「梵生」,但他们并非如此。然而,他们是由梵天直接创造的,因此是梵所创造;由此他们是从梵天获得明等遗产的继承者,因此是梵天的继承者——所有这些说法,就像婆罗门的自吹自擂一样,对有智慧的人来说显示巴利原文
317.Madhurāyanti uttaramadhurāyaṃ. Gundāvaneti kāḷasippalivane. Atimuttakavaneti ca vadanti. Catūsu vaṇṇesu brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo. Paṇḍaroti parisuddho. Kāḷakoti aparisuddho. Jātigottādipaññāpanaṭṭhānesūti jātigottādivasena suddhacintāyaṃ brāhmaṇā eva suddhajātikā, na itareti adhippāyo. Saṃsārato vā suddhacintāyaṃ brāhmaṇāva sujjhanti vedavihitassa suddhavidhino aññesaṃ avisayattāti adhippāyo. Taṃ panetaṃ tesaṃ virujjhati khattiyavessānampi mantajjhenassa anuññātattā, mantajjhenavidhinā ca saṃsārasuddhiyābhāvato. Puttā nāma anorasāpi honti, na tathā imeti āha ‘‘orasā’’ti. Ure saṃvaḍḍhitaputtopi ‘‘orasa’’nti vuccati. Ime pana mukhato niggato hutvā ure saṃvaḍḍhāti dassetuṃ ‘‘orasā mukhato jātā’’ti vuttaṃ. Tato eva brahmato jātāti brahmajā, brahmasambhūtāpi ‘‘brahmajā’’ti vuccanti, na tathā ime. Ime pana paccakkhato brahmunā nimmitāti brahmanimmitā, tato eva brahmato laddhabbavijjādidāyajjadāyādāti brahmadāyādāti sabbametaṃ brāhmaṇānaṃ katthanāpalāpasadisaṃ viññūnaṃ appamāṇaṃ avimaddakkhamaṃ vācāvatthumattaṃ brahmakuttasseva abhāvato. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Tenāha ‘‘ghosoyevā’’tiādi. Vohāramattamevetanti etaṃ ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’’tiādi vacanamattameva, na tassa attho tehi adhippetappakāro atthi.
318 「Samijjheyya」(愿成就):指通过表达见解来达成自己的意向,因此说「令心愿圆满」。「刹帝利」也包括其他的刹帝利。对这样的人来说,指获得财富等丰足成就者,因此说「对于获得自在成就者」。这是说,对这四种姓而言,由于其他种姓应当以早起等方式加以侍奉,所以其实没有任何差别。显示巴利原文
318.Samijjheyyāti diṭṭhidīpanavasena attano ajjhāsayo nipphajjeyya. Tenāha ‘‘manoratho pūreyyā’’ti. Khattiyopīti parakhattiyopi . Assāti samiddhadhanādiṃ pattassa. Tenāha – ‘‘issariyasampattassā’’ti nesanti etesaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ ettha pubbuṭṭhāyibhāvādinā itarehi upacaritabbatāya na kiñci nānākaraṇanti yojanā.
322 「我是以衣等服务的侍者」:这是综合的解释,意为“你们在任何需要时,应随时吩咐什么是有益的”。通过制止盗贼等灾祸,称为「保护守护」;通过制止因布施等因缘所生的灾祸,称为「防护守护」。或者,通过制止当前的无益称为「保护守护」,通过制止未来的无益称为「防护守护」。在这里,于刹帝利等众中,无论谁是统治者,另一方都应随顺;在依所造作的善与不善,随其业力趣向后世这一点上,以及在出家人应行持的如法行为上,毫无差别。因此,这种无差别性在圣典各处,以“若如此”等方式得到阐明。其余内容容易理解。显示巴利原文
322. Ahaṃ cīvarādīhi upaṭṭhāko, tumhākaṃ icchitacchitakkhaṇe vadeyyātha yenatthoti yojanā. Corādiupaddavanisedhanena rakkhāgutti, dānādinimittaupaddavanisedhanena āvaraṇagutti. Paccuppannānatthanisedhanena vā rakkhāgutti, āgāmianatthanisedhanena āvaraṇagutti. Ettha ca khattiyādīsu yo yo issaro, tassa itarena anuvattetabbabhāve, kusalākusalakaraṇena nesaṃ vasena laddhabbaabhisamparāye, pabbajitehi laddhabbasāmīcikiriyāya ca aṇumattopi viseso natthi, tasmā so visesābhāvo pāḷiyaṃ tattha tattha vāre ‘‘evaṃ sante’’tiādinā vibhāvito. Sesaṃ suviññeyyameva.
5. 菩提王子经注显示巴利原文
5. Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā
324 “向下看的莲花”:即姿态优美的红睡莲。因其形状如红睡莲,故得“红睡莲”之名。显示巴利原文
324.Olokanakapadumanti līlāaravindaṃ. Tasmāti kokanadasaṇṭhānattā kokanadoti saṅkhaṃ labhi.
325 “乃至最后铺设的踏板”:因其在所有踏板之后铺设,故称为最后。最上方的踏板即是阶梯的顶端。所谓“为了观看”,并非仅是为了观看世尊的到来,同时也是为了观看自己为满愿而铺设的布单被踩踏。显示巴利原文
325.Yāva pacchima…pe… phalakaṃ vuttaṃ tassa sabbapacchā santhatattā. Uparimaphalagatañhi sopānamatthakaṃ. Olokanatthaṃyevāti na kevalaṃ bhagavato āgamanaññeva olokanatthaṃ, atha kho attano patthanāya santharāpitāya celapaṭikāya akkamanassapi.
“幼雏”:指鵞鹆的幼崽。“成为其他”:在那个有身中,她会变成与先前为女人时不同的、现在成为妻子的女子。“获得儿子”:依自己的业获得儿子,而非依他的业。“靠两者”:即以此二者。“以这些理由”:指那位王子因佛陀而生起的邪执、外道们的讥嫌,以及未来世人对比丘们的追悔,以此三种理由。“施设”:指所铺设的布单。“欲求吉祥”:即求吉祥者。显示巴利原文
Sakuṇapotaketi kādambaṭiṭṭibhaputtake. Aññova bhaveyyāti tasmiṃ attabhāve mātugāmato añño idāni bhariyābhūto mātugāmo bhaveyya. Puttaṃ labheyyāti attano kammavasena puttaṃ, no tassa. Ubhohīti imehi eva ubhohi. Imehi kāraṇehīti tassa rājakumārassa buddhaṃ paṭicca micchāgahaṇaṃ, titthiyānaṃ ujjhāyanaṃ, anāgate manussānaṃ bhikkhūnaṃ uddissa vippaṭisāroti imehi tīhi kāraṇehi. Paññattanti santhataṃ celapaṭikaṃ. Maṅgalaṃ icchantīti maṅgalikā.
326 「第三个因由」:以此说明在比丘们当中不引发追悔。他抱着“凡有所受用乐皆是欲乐行”的见解,……乃至……如此执取而说此番话。显示巴利原文
326.Tatiyaṃkāraṇanti iminā bhikkhūsu vippaṭisārānuppādanamāha. Yaṃ kiñci paribhuñjana-sukhaṃ kāmasukhallikānuyogoti adhippāyena kāmasukhallikānuyogasaññī hutvā…pe… maññamāno evamāha.
327 于是,世尊为了使他脱离这种邪执,便以「那我……」等语句开始开示自己修习苦行的经历。关于「那我……」等段落的释义,应依《大萨遮迦经》(中部1.364等)中所说的方式来理解,因为那里是以同样的方式出现的。而《波沙罗聚落经》(中部1.272等)中所说的方式,此处也同样适用。显示巴利原文
327. Atha naṃ bhagavā tato micchābhinivesato vivecetukāmo ‘‘so kho aha’’ntiādinā attano dukkaracariyaṃ dassetuṃ ārabhi. Mahāsaccake(ma. ni. 1.364 ādayo) vuttanayeneva veditabbaṃ ‘‘so kho aha’’ntiādipāṭhassa tattha āgataniyāmeneva āgatattā. Pāsarāsisutte (ma. ni. 1.272 ādayo) vuttanayenāti etthāpi eseva nayo.
343 「取钩技艺」:因用此钩进行抓取,且善巧于此抓取,故称取钩技艺。「云雨」:指由于云而产生的寒冷季节。「山雨」:指由于山而产生的炎热季节。由于这两种情况,他便从寒、热季节得到了名字——将ta音转为da音,取名「乌提那」。显示巴利原文
343. Aṅkusaṃ gaṇhanti etena tassa gahaṇe cheko hotīti aṅkusagahaṇasippaṃ. Meghautunti meghaṃ paṭicca uppannasītautuṃ. Pabbatautunti pabbataṃ paṭicca uṇhautuṃ. Ubhayavasena ca tassa tathā sītuṇhaututo eno āgatoti ta-kārassa da-kāraṃ katvā udenoti nāmaṃ akāsi.
苦行者以其深彻的智慧,了知国王已死。‘自始’:指从她成为憍赏弥城波蓝达王的正妃那时开始。‘往昔’:指在她尚持净戒之时。‘象典’:是一部能随心调御诸象的论典。他正是以此论典教导它,事业方得成就。显示巴利原文
Tāpaso ogāḷhañāṇavasena rañño matabhāvaṃ ñatvā. Ādito paṭṭhāyāti kosambinagare parantaparañño aggamahesibhāvato paṭṭhāya. Pubbeti sīlavantakāle. Hatthiganthanti hatthīnaṃ attano vase vattāpanasatthaṃ. Tenevassa taṃ sikkhāpeti, kiccañca ijjhati.
344 344.‘精勤状态’:指修习的实践。或者说,致力于精勤的人称为‘精勤者’;对于精勤比丘而言,造就这种精勤状态的支分、原因,就叫作‘精勤支’。具有信的人,称为‘有信者’。虽然志求辟支菩提的菩萨们从发愿时起,也拥有与生俱来的信,但大菩萨的信更为深厚,因此这里唯独取其信。以不可动摇的心,净信‘世尊是正自觉者,法是善说,僧是善行道者’,于三宝功德深生信解,不被任何事物所动摇,这就是‘净信’。‘净信的生起’就是对三宝生起净信。‘菩提’:这里指四道智,因为它是导向一切知智的相;或者,菩提也就是正自觉。因为道智是一切知智的近因,一切知智也是道智的近因,所以称为‘正自觉’。由于对法的善法性和僧的善行道已经确定无疑地被理解了,所以说‘这句话也就是在阐明教法’等等。那些凭借对三宝的信——心想‘凭此道,我将从老死中解脱’——而精勤实践、毫不退缩的人,他的精勤与精进必将成就。显示巴利原文
344.Padahanabhāvoti bhāvanānuyogo. Padhāne vā niyutto padhāniyo, padhāniyassa bhikkhuno, tasseva padhāniyabhāvassa aṅgāni kāraṇāni padhāniyaṅgāni. Saddhā etassa atthīti saddho. Kiñcāpi paccekabodhisattānampi abhinīhārato paṭṭhāya āgatā āgamanasaddhā eva, mahābodhisattānaṃ pana saddhā garutarāti sā eva gahitā. Acalabhāvena okappanaṃ ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākhyāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti kenaci akampiyabhāvena ratanattayaguṇe ogāhitvā kappanaṃ. Pasāduppatti ratanattaye pasīdanameva. Bodhinti catumaggañāṇanti vuttaṃ taṃnimittattā sabbaññutaññāṇassa, bodhīti vā sammāsambodhi. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Nicchitasubuddhatāya dhammassa sudhammatā saṅghassa suppaṭipatti vinicchitā eva hotīti āha ‘‘desanāsīsameva ceta’’ntiādi. Tassa padhānaṃ vīriyaṃ ijjhati ratanattayasaddhāya ‘‘imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti padhānānuyoge avaṃmukhasambhavato.
‘少病’等,前面已经解释过了。为了通过正确行道达到清净,他不彰显自己的过失,并于未来成就防护。‘为了了知生起与坏灭而前往’:即为了了知五取蕴的生与灭,正如‘以无明为集’等经文所述。因此,他说‘由此’等等。‘由清净的’:指脱离随烦恼的清净。‘穿透’:指由彼分舍断而断除,成为正断之缘。所谓‘凡是所灭尽的苦’,是指如果烦恼尚未断除,便会依这些烦恼为亲依止而生起业的那些苦。显示巴利原文
Appābādhotiādi heṭṭhā vuttameva. Aguṇaṃ pakāsetā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjitā sammāpaṭipattiyā visodhanatthaṃ. Udayañca atthañca gantunti ‘‘avijjāsamudayā’’tiādinā pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ udayañca vayañca jānituṃ. Tenāha ‘‘etenā’’tiādi. Parisuddhāya upakkilesavinimuttāya. Nibbijjhitunti tadaṅgavasena pajahituṃ samucchedappahānassa paccayo bhavituṃ. Yaṃ dukkhaṃ khīyatīti kilesesu appahīnesu tena tadupanissayakammaṃ paṭicca yaṃ dukkhaṃ uppajjeyya, taṃ sandhāya vuttaṃ.
345 「其余的日子」:指从第七天起,直至两个日夜。显示巴利原文
345.Sesadivaseti sattadivasato paṭṭhāya yāva dve rattindivā.
346 依止母腹的胎儿,因所依处而得名为「胎」;怀有此胎的女人,便称为「怀胎者」。因此他说「有身孕的女子」。而守护已为她准备:由母亲所获的皈依,对于已出生并了知皈依的子女,那份善的皈依即称为皈依;也就是说,母亲所做的守护,同样也保全了儿子。「在长老般的时候」:指在了知词义之时。「令忆念」:即随所见、随力所能,通过安立三宝功德的方式令他忆念。「善加注意之后」:指领会了所说的义理之后。「皈依已被接受」之所以成立,是因为用心注意三宝作为皈依处的状态后,心便倾向于它。其余都容易理解。显示巴利原文
346. Kucchisannissito gabbho nissayavohārena ‘‘kucchī’’ti vuccati, so etissā atthīti kucchimatī. Tenāha ‘‘āpannasattā’’ti. Ārakkho panassa paccupaṭṭhito hotīti mātarā gahitasaraṇaṃ gabbhavuṭṭhitassa tassa saraṇagamanaṃ pavedayitassa kusalaṃ saraṇaṃ nāma, mātu katarakkho puttassapi paccupaṭṭhitoti. Mahallakakāleti vacanatthaṃ jānanakāle. Sārentīti yathādiṭṭhaṃ yathābalaṃ ratanattayaguṇapatiṭṭhāpanavasena assa sārenti. Sallakkhetvāti vuttamatthaṃ upadhāretvā. Saraṇaṃ gahitaṃ nāma hoti ratanattayassa saraṇabhāvasallakkhaṇapubbakatanninnacittabhāvatova. Sesaṃ suviññeyyameva.
6. 《央掘魔罗经》注疏显示巴利原文
6. Aṅgulimālasuttavaṇṇanā
347 「持指鬘」:以此显示,他(央掘魔罗)的名称是依义得名的。「在那里」,指的是遵照师命而佩戴指鬘的央掘魔罗。意思是:他犹如千迦梨沙田中孤零零的一株稻穗,所作所为不为人知。人们送他去得叉尸罗,心想:‘在这样一位老师跟前,通过正确掌握技艺,了知现世与来世的利益,他便不会做出严重的事了。’「那些外道」之所以出现,是因为无害者的德行圆满,而老师的心性从中生起并超越。「以爱语说」,指如同出于慈爱那样地说。显示巴利原文
347.Aṅgulīnaṃmālaṃ dhāretīti iminā anvatthā tassa samaññāti dasseti. Tatrāti tasmiṃ ācariyavacanena aṅgulimālassa dhāraṇe. Karīsasahassakhette ekasālisīsaṃ viya apaññāyamānasakakicco hotīti adhippāyo. Takkasīlaṃ pesayiṃsu ‘‘tādisassa ācariyassa santike sippuggahasammāpayogena diṭṭhadhammike samparāyike ca atthe jānanto bhāriyaṃ na kareyyā’’ti. Bāhirakā ahesuṃ ahiṃsakassa vattasampattiyā ācariyassa cittasabhāvato nibbattanatibhāvena. Sineheneva vadanteti sinehena viya vadante.
“连计数也不学”(gaṇanampi na uggaṇhātī),即不掌握计数的方法。此处解释原因:“由于本性”(pakatiyā)等。“放置之处”(ṭhapitaṭṭhāne),指在树丛间隙等处放置之处,手指因鸟、狐等而损坏。“婆伽婆”(bhaggavoti),是以种姓称呼憍萨罗王的国师。盗贼不可信赖,因其凶暴;旧枝不可信赖,因蝎子等容易进入;国王不可信赖,因其骄慢自在(issariyamadena)与贪财,有时会危及生命;女人不可信赖,因其心性轻浮易变。他将无法从轮回的泥沼中被拔出。显示巴利原文
Gaṇanampi na uggaṇhātīti gaṇanavidhimpi na sallakkheti. Tattha kāraṇamāha ‘‘pakatiyā’’tiādinā. Ṭhapitaṭṭhāneti rukkhagacchantarādike ṭhapitaṭṭhāne sakuntasiṅgālānaṃ vasena aṅguliyo vinassanti. Bhaggavoti kosalarañño purohitaṃ gottena vadati. Coro avissāsanīyo sāhasikabhāvato. Purāṇasanthatā sākhā avissāsanīyā vicchikādīnaṃ pavesanayogyattā. Rājā avissāsanīyo issariyamadena dhanalobhena ca kadāci jīvite saṅkābhāvato. Itthī avissāsanīyā lolasīlacittabhāvato. Anuddharaṇīyo bhavissati saṃsārapaṅkato.
348 “混合后”(saṅkaritvāti):指“我们集合一处,杀掉或赶走盗贼后再走”,这样混杂而做。“神通愿力”(iddhābhisaṅkhāranti):指神通化现的运作,即决意。“作了运作”(abhisaṅkhāsīti):即作了决意。“收缩后”(saṃharitvāti):即缩短之后。“在此侧”(orabhāgeti):指在盗贼的这边。显示巴利原文
348.Saṅkaritvāti ‘‘mayaṃ ekajjhaṃ sannipatitvā coraṃ māretvā vā palāpetvā gamissāmā’’ti saṅkaraṃ katvā. Iddhābhisaṅkhāranti abhisaṅkharaṇaṃ adhiṭṭhānaṃ. Abhisaṅkhāsīti adhiṭṭhahi. Saṃharitvāti saṃkhipitvā. Orabhāgeti corassa orabhāge.
349 “杖罚”(daṇḍoti):指打击、砍手等,称为惩罚性的杖罚。“应被施行”(pavattayitabboti):指应被施加。“除去后”(apanetvāti):指从自身相续中以断除(samuccheda)的方式舍弃后。“以审虑”(paṭisaṅkhāyāti):指以审虑的智慧。“以无害”(avihiṃsāyāti):指以悲悯(karuṇā)。“于六和敬法”(sāraṇīyadhammesūti):指在六和敬法中,安住于已安住、已断除那些恶法(aṭṭhitānaṃ pāpadhammānaṃ)的状态,因为这些恶法在菩提树下早已彻底断除。为了显示:如同过去无限时中流转,行于此道,未来亦将流转,故说“现在”(idānī)等。显示巴利原文
349.Daṇḍoti paharaṇahatthacchedanādiko daṇḍanasaṅkhāto daṇḍo. Pavattayitabboti ānetabbo. Apanetvāti attano santānato samucchedavasena pahāya. Paṭisaṅkhāyāti paṭisaṅkhānena. Avihiṃsāyāti karuṇāya. Sāraṇīyadhammesūti chasupi sāraṇīyadhammesu, ṭhito aṭṭhitānaṃ pāpadhammānaṃ bodhimūle eva samucchinnattā. Yathā atīte aparimitaṃ kālaṃ sandhāvitaṃ, evaṃ imāya paṭipattiyā anāgatepi sandhāvissatīti dassento ‘‘idānī’’tiādimāha.
“Itvevā”(iti eva)中,“iti”一词表示举例,因此说“evaṃ vatvā yevā”(这样说了之后)。“Akirī”(ākiri)即抛散,指将五种兵器撒开,所以说“khipi chaḍḍesī”(投弃、抛弃)。显示巴利原文
Itvevāti iti eva, iti-saddo nidassanattho. Tenāha ‘‘evaṃ vatvā yevā’’ti. Akirīti ākiri, pañcapi āvudhāni vikiri. Tena vuttaṃ ‘‘khipi chaḍḍesī’’ti.
350 “Ettovā”(etto eva),即从那里沿来路前往舍卫城。“Adhivāsessati”(将默然),指在说“我将去阻止盗贼”时,他将保持沉默。“Dāruṇakammena uppannanāmaṃ”(由暴恶业而生之名),是针对“指鬘”这个名字而说的。显示巴利原文
350.Ettovāti ato eva āgatamaggeneva sāvatthiṃ gatā. Adhivāsessatīti ‘‘coraṃ paṭisedhetuṃ gamissāmī’’ti vutte tuṇhī bhavissati . Dāruṇakammena uppannanāmanti ‘‘aṅgulimālo’’ti imaṃ nāmaṃ sandhāya vadati.
351 “象是林象”(Hatthī araññahatthī honti),意指人们无法到那里去,马也是如此。“成为千幅破毁之因”(Kūṭasahassānaṃ bhijjanakāraṇaṃ hoti),是因害怕长老到来,丢弃罐子逃跑所致。“胎迷乱”(Gabbhamūḷhāyā)即胎中迷乱。虽说是“以出家力”(Pabbajjābalena),但实应称为以导师(世尊)说法之神力,因为那(世尊)也是她的因缘。所谓“圣生”即出家,是为成就圣位而生。显示巴利原文
351.Hatthī araññahatthī honti manussānaṃ tattha gantuṃ asakkuṇeyyattā, evaṃ assāpi. Kūṭasahassānaṃ bhijjanakāraṇaṃ hoti therassa āgamanabhayena ghaṭe chaḍḍetvā palāyanena. Gabbhamūḷhāyāti byākulagabbhāya. Pabbajjābalenāti vuttaṃ, satthu desanānubhāvenāti pana vattabbaṃ. So hi tassāpi kāraṇanti. Ariyā nāma jāti pabbajjā ariyabhāvatthāya jātīti katvā.
「这名为大护卫」(Mahāparittaṃ nāmetaṃ),即指这具有大神力的护卫。因为尊者完全由圣而生,依止于真实语而作。因此说「在真实语所作之处」。「胎迷乱」(Gabbhamūḷhaṃ),指迷乱的胎。胎儿成熟,临分娩时,被业生之风推动翻转,头朝下、脚朝上朝向产门;若能如此无碍地顺利产出,则为顺产;若遇障碍,翻转不顺,堵住产道,则横卧于胎中。当产道被堵住时,那位产妇被业生风一再翻转,陷入混乱,这便称为“迷乱胎”。正是针对此而说「胎迷乱」。显示巴利原文
Mahāparittaṃ nāmetanti mahānubhāvaṃ parittaṃ nāmetaṃ. Tathā hi naṃ thero sabbabhāvena ariyāya jāto saccādhiṭṭhānena akāsi. Tenāha ‘‘saccakiriyakataṭṭhāne’’ti. Gabbhamūḷhanti mūḷhagabbhaṃ. Gabbho hi paripakko sampajjamāno vijāyanakāle kammajavātehi sañcāletvā parivattito uddhaṃpādo adhosīso hutvā yonimukhābhimukho hoti, evaṃ so kassaci alaggo sotthinā bahi nikkhamati, vipajjamāno pana viparivattanavasena yonimaggaṃ pidahitvā tiriyaṃ nipajjati, tathā yassā yonimaggo pidahati, sā tattha kammajavātehi aparāparaṃ parivattamānā byākulā mūḷhagabbhāti vuccati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gabbhamūḷha’’nti.
「真实语」是指忆念佛陀的意愿及自己的戒后所说之语,因此应知真实语并非医疗行为。又,通过「长老也……」等语句,说明应亲近的原因。由于这两种因缘,世尊让长老作了真实语。「生」(Jāti),是指“根本生”(族姓)。显示巴利原文
Saccakiriyā nāma buddhāsayaṃ attano sīlaṃ paccavekkhitvā katā, tasmā saccakiriyā vejjakammaṃ na hotīti daṭṭhabbaṃ. Therassapi cātiādinā upasaṅkamitabbakāraṇaṃ vadati. Ime dve hetū paṭicca bhagavā theraṃ saccakiriyaṃ kāresi. Jātinti mūlajātiṃ.
352 「以完全破碎之头」(Pariyādāya āhacca bhinnena sīsena),即以击碎而破碎的头。「同类现法受业」(Sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammaṃ),即与能令生于地狱的业同类的现法受业。所谓“同类性”,指以同一所依、同一所缘、同一路心所摄等一切相似,正如「即是彼业之果」及「就是那只鹧鸪,就是那些药」一样,同样地也被说成即是那个。今为显示此同类性,故说「业……」。「正在被作」(Kariyamānameva),即由诸缘和合,次第地正在生起。它完成三个部分,即所谓现法受、后后受及生报受三分;依此三分而转起。显示巴利原文
352. Pariyādāya āhacca bhinnena sīsena. Sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammanti niraye nibbattanasakakammasabhāgabhūtaṃ diṭṭhadhammavedanīyakammaṃ. Sabhāgatā ca samānavatthukatā samānārammaṇatāekavīthipariyāpannatādivasena sabbathā sarikkhatā, sadisampi ca nāma tadevāharīyati yathā ‘‘tasseva kammassa vipāko’’ti ca ‘‘sā eva tittirī tāneva osadhānī’’ti ca. Idāni tameva sabhāgataṃ dassetuṃ ‘‘kammaṃ hī’’tiādi āraddhaṃ. Kariyamānamevāti paccayasamavāyena paṭipāṭiyā nibbattiyamānameva. Tayo koṭṭhāse pūreti, diṭṭhadhammavedanīyaaparāpariyāyavedanīyaupapajjavedanīyasaṅkhāte tayo bhāge pūreti, tesaṃ tiṇṇaṃ bhāgānaṃ vasena pavattati.
「现法」是指现前可见的、现在的有身,在那里应领受果报的业即是「现法受业」。应在现在有身之后紧接着领受果报的业,名为「生报受业」。应在现法之后的有身之外,于其他有身的轮转、有身的变易中领受果报的业,名为「后后受业」。由于不被违逆所征服,且由殊胜的缘获得殊胜性,达到强力的状态,依那样的先前所行之力而成为增上的第一速行思,就在那同一个有身中给予果报,即称为现法受业。因为它在如前所说的强力的速行相续中,对于具有殊胜功德的对象,以利益或损害的方式转起;由于未得到修习而果报轻微,不像另外两种业那样需要等待转起相续的止息与获得机会,就在此处,如同花朵一般,仅给出转起的果报。显示巴利原文
Diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto paccuppanno attabhāvo, tattha veditabbaphalaṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Paccuppannabhavato anantaraṃ veditabbaphalaṃ kammaṃ upapajjavedanīyaṃ. Diṭṭhadhammānantarabhavato aññasmiṃ attabhāvapariyāye attabhāvaparivatte veditabbaphalaṃ kammaṃ aparāpariyāyavedanīyaṃ. Paṭipakkhehi anabhibhūtatāya, paccayavisesena paṭiladdhavisesatāya ca balavabhāvappattā tādisassa pubbābhisaṅkhārassa vasena sātisayā hutvā pavattā paṭhamajavanacetanā tasmiṃyeva attabhāve phaladāyinī diṭṭhadhammavedanīyā nāma. Sā hi vuttākārena balavati javanasantāne guṇavisesayuttesu upakārānupakāravasappavattiyā āsevanālābhena appavipākatāya ca itaradvayaṃ viya pavattasantānuparamāpekkhaṃ okāsalābhāpekkhañca kammaṃ na hotīti idheva pupphamattaṃ viya pavattivipākamattaṃ phalaṃ deti.
「如此不能」是指:业的给果确实要依托依着、加行等其他缘的和合才能发生,因此由于缺乏那些条件,便不能在同一有身中给予果报。「已作业」即仅仅是业,其果未生,是应当说为「曾有、将有」的业。「成就义利」是成就布施等、杀生等的意义。那是什么?回答说:第七速行思。这第七速行思是决定思,依所说之理获得殊胜,并从前面的速行思获得修习,在紧接着的有身中给予果报,名为「生报受业」。因此说「在紧接着的有身中给与果报」。「若轮回流转存在」,以此说明如果没有轮回流转,由于没有受报的机会,便归属于「已作业」一类。显示巴利原文
Tathā asakkontanti kammassa phaladānaṃ nāma upadhipayogādipaccayantarasamavāyeneva hotīti tadabhāvato tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dātuṃ asakkontaṃ. Ahosikammanti kammaṃyeva ahosi, na tassa vipāko ahosi, atthi bhavissati vāti evaṃ vattabbaṃ kammaṃ. Atthasādhikāti dānādipāṇātipātādiatthassa nipphādikā. Kā pana sāti āha ‘‘sattamajavanacetanā’’ti. Sā hi sanniṭṭhāpakacetanā vuttanayena paṭiladdhavisesā purimajavanacetanāhi laddhāsevanā ca samānā anantare attabhāve vipākadāyinī upapajjavedanīyakammaṃ nāma. Tenāha ‘‘anantare attabhāve vipākaṃ detī’’ti. Sati saṃsārappavattiyāti iminā asati saṃsārappavattiyā ahosikammapakkhe tiṭṭhati vipaccanokāsassa abhāvatoti.
「被断除」指通过使其成为不可能到达受报机会的法性而被断除。而「现法受业」存在,因为未产生应受报性的消亡,受报机会未被断绝。因为已作已积集的业,在有受报机会时,只要还未给予果报,就依然具有应受报的性质。「凡是」——世尊根据业的相似性,以普遍的方式表述这种不定的情况,因此说「如某种的」。显示巴利原文
Samugghāṭitāni vipaccanokāsassa anuppattidhammatāpādanena. Diṭṭhadhammavedanīyaṃ atthi vipākārahābhāvassa anibbattitattā vipaccanokāsassa anupacchinnattā. Katūpacitañhi kammaṃ sati vipaccanokāse yāva na phalaṃ deti, tāva attheva nāma vipākārahabhāvato. ‘‘Yassa kho’’ti idaṃ aniyamākāravacanaṃ bhagavatā kammasarikkhatāvasena sādhāraṇato vuttanti āha ‘‘yādisassa kho’’ti.
「Pamādakilesavimutto」(解脱放逸烦恼者)意指从一切以放逸为因的烦恼中解脱。显示巴利原文
Pamādakilesavimuttoti pamādahetukehi sabbehi kilesehi vimutto.
「遮盖恶」即令它成为无果报法,故说「令其无结生」。「在佛陀的教法中」即是在总摄三学的世尊佛陀的教法中。「住于适当精勤」是指由不造作不应作之事,及由圆满应作之事而安住。显示巴利原文
Pāpassa pidhānaṃ nāma avipākadhammatāpādananti āha ‘‘appaṭisandhikaṃ karīyatī’’ti. Buddhasāsaneti sikkhāttayasaṅgahe buddhassa bhagavato sāsane. Yuttappayutto viharatīti akattabbassa akaraṇavasena, kattabbassa ca paripūraṇavasena pavattati.
「Disā」:因被见到而生气,故称为方,即敌对者,因此说「怨敌」。「Tappasaṃsapakāraṃ」:即赞叹慈心功德的相。「Kālena」:为省略重复词而作说示,故解说为「khaṇe khaṇe」(剎那剎那)。「Anukarontu」:愿他们随学——从诸善知识处听闻法已,愿他们随学彼诸善知识,如所闻法而行持,成为见随行者。他也期望自己的怨敌们能在世尊面前听法并正确修习。显示巴利原文
Dissanti kujjhantīti disā, paṭipakkhāti āha ‘‘sapattā’’ti. Tappasaṃsapakāranti mettānisaṃsakittanākāraṃ. Kālenāti āmeḍitalopena niddesoti āha ‘‘khaṇe khaṇe’’ti. Anukarontūti yesaṃ kalyāṇamittānaṃ santike suṇanti, yathāsutaṃ dhammaṃ tesaṃ anukarontu diṭṭhānugatikaraṇaṃ āpajjantu, attano veripuggalānampi bhagavato santike dhammassavanaṃ sammāpaṭipattiñca paccāsīsati.
「颤抖者」:因其渴望投生而颤抖,故称为「颤抖者」;即他们在「有」等存在状态中流转不息。因此说:「颤抖者,即是有渴爱者。」显示巴利原文
Tasanti gatiṃ patthayantīti tasā bhavantarādīsu saṃsaraṇabhāvato. Tenāha ‘‘tasā vuccanti sataṇhā’’ti.
「引导者」:指将水带往应被导引之处的人。「系缚」:即牢牢地绑住。「以油酸粥」:指用混有油的酸粥。显示巴利原文
Netabbaṭṭhānaṃ udakaṃ nayantīti nettikā. Bandhitvāti daḷhaṃ bandhitvā. Telakañjikenāti telamissitena kañjikena.
无论面对不可意所缘如何,面对可意所缘也如何——即对可意与不可意都无变异者,名为「如来」。有些人因舍弃了欲乐等染着、断除了贪等烦恼、渡越了欲流等瀑流而成为如来,而世尊则将这些完全地舍弃、断除与渡越了。因此,世尊作为「弃者」称为如来,作为「断者」称为如来,作为「渡者」称为如来。世尊具足不共于他人的戒等功德,于如来境界达至最胜究竟之彼岸,故得此称呼;亦因应依那些功德如实而得名「如来」。犹如以机关之绳牵引机关人,同样地,那牵引‘有’的爱即名为「有引导」或「有爱之索」。所以说「由它……」等。善业、恶业,由它令果报成熟或不成熟,这称为业的异熟。此中「不成熟的状态」,是指圣道的思,故说「由道思」。只要烦恼尚未断除,这些众生便都是有债之人,不能自在而住,因此说「成为无债、离烦恼者」。显示巴利原文
Yādisova aniṭṭhe, tādisova iṭṭheti iṭṭhāniṭṭhe nibbikārena tādī. Yesaṃ pana kāmāmisādīnaṃ vantattā rāgādīnaṃ cattattā kāmoghādīnaṃ tiṇṇattā tādibhāvo bhaveyya, tesaṃ bhagavatā sabbaso vantā cattā tiṇṇā, tasmā bhagavā vantāvīti tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, yehi anaññasādhāraṇehi sīlādiguṇehi samannāgatattā bhagavā tādibhāvena ukkaṃsapāramippatto taṃniddeso, tehi guṇehi yāthāvato niddisitabbatopi tādī. Yathā yantarajjuyā yantaṃ nīyati, evaṃ yāya taṇhāya bhavo nīyati, sā ‘‘bhavanetti bhavarajjū’’ti vuttā. Tenāha ‘‘tāya hī’’tiādi, kammāni kusalādīni vipaccayanti apaccayanti etāyāti kammavipāko. Apaccayabhāvo nāma ariyamaggacetanāyāti āha ‘‘maggacetanāyā’’ti. Yāva na kilesā pahīyanti, tāva ime sattā saiṇā eva aserivihārabhāvatoti āha ‘‘aṇaṇo nikkileso jāto’’ti.
所谓「盗受用」,是指不具备主人身份而受用的情形。世尊在自己的教法中,只开许具戒者受用资具,而不开许破戒者受用;施主们也仅为具戒者布施,不为破戒者布施,因为期望自己的善行能获大果报。如此,既未得导师的许可,也未得施主们的真正授予,因此说「破戒者的受用名为盗受用」。以负债的方式受用,即是「负债受用」。意思是指,接受的一方因不具备清净的供养,其受用犹如借债消费。有学圣者们是世尊的亲生子,他们以继承父亲产业的继承人身份受用这些资具,因此他们的受用称为「遗产受用」。那么,他们所受用的,究竟是世尊的资具,还是在家人所布施的呢?即便是信众所布施的,由于得到世尊的开许,便也成为世尊的财产。因为没有许可,则全然没有受用可言,受用仅在许可的条件下才得以成立。关于这一点,《法嗣经》于此可作为明证。显示巴利原文
Theyyaparibhogo (visuddhi. ṭī. 1.91) nāma sāmiparibhogābhāvato. Bhagavatāpi hi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa, dāyakānaṃ sīlavatoyeva pariccāgo, na dussīlassa attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā dāyakehi ca apariccattattā ‘‘dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo nāmā’’ti vuttaṃ . Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo. Paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho. Yasmā sekkhā bhagavato orasaputtā, tasmā te pitusantakānaṃ paccayānaṃ dāyādā hutvā te paccaye paribhuñjantīti tesaṃ paribhogo dāyajjaparibhogo nāma. Kiṃ pana te bhagavato paccaye paribhuñjanti, udāhu gihīhi dinnanti? Gihīhi dinnāpi te bhagavatā anuññātattā bhagavato santakā honti ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato anuññātesuyeva paribhogasambhavato. Dhammadāyādasuttañcettha (ma. ni. 1.29 ādayo) sādhakaṃ.
未离贪者受渴爱支配,在受用资具时并无自主权;离贪者则因脱离了这种支配,对资具拥有自主权,能随其所欲而受用。的确,他们能对厌恶的资具以不厌恶的方式受用,对不厌恶的资具以厌恶的方式受用,或舍离此二种方式,纯以舍心受用资具,同时也圆满成就了施主们的心愿。此外,此处其余应说明的内容,应依《清净道论》及其注释所述的方法来理解。这里说的「无债」,是针对无烦恼之债而言,而并非单指那种经过省思的受用。因此,具寿巴库拉说:「贤友,我作为一个仍有烦恼的人,仅受用了七天的国土施食。」显示巴利原文
Avītarāgānaṃ taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruci paribhogasambhavato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena, appaṭikūlampi paṭikūlākārena tadubhayaṃ vivajjetvā upekkhākārena ca paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ paripūrenti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge, taṃsaṃvaṇṇanāsu ca vuttanayeneva veditabbaṃ. Kilesaiṇānaṃ abhāvaṃ sandhāya ‘‘aṇaṇo’’ti vuttaṃ, na paccavekkhitaparibhogamattaṃ. Tenāha āyasmā ca bākulo – ‘‘sattāhameva kho ahaṃ, āvuso, saraṇo raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñji’’nti (ma. ni. 3.211).
基于事欲与烦恼欲二种欲,由渴爱的展现形式而有了“喜乐”这一称谓,故说:“于两种欲中,有渴爱、喜乐与亲密交往”。“商议”:就是交谈,指那些自生、自称导师者之间所说的话。“被分别”:指依善、不善等性质,以蕴等形态而做的详细区分。“善来”:即美好的到来,正因如此,便不是丑恶的到来。由于完成了十六种任务,所以说“那一切我已作尽”。道智本身即获称第三明,因此说“以三明及九种出世间法”。显示巴利原文
Vatthukāmakilesakāmehi taṇhāya pavattiākāraṃ paṭicca atthi ramaṇavohāroti āha – ‘‘duvidhesupi kāmesu taṇhāratisanthava’’nti. Mantitanti kathitaṃ. Uppannehi satthupaṭiññehi. Saṃvibhattāti kusalādivasena khandhādīhi ākārehi vibhattā. Sundaraṃ āgamananti svāgataṃ. Tato eva na kucchitaṃ āgataṃ. Soḷasavidhakiccassa pariyositattā āha ‘‘taṃ sabbaṃ mayā kata’’nti. Maggapaññāyameva tatiyavijjāsamaññāti āha – ‘‘tīhi vijjāhi navahi ca lokuttaradhammehī’’ti.
第七 爱生经注释显示巴利原文
7. Piyajātikasuttavaṇṇanā
353 “依自然之理”是指:如同忧愁尚未生起时,对于所应处理之事,心能以不迷乱的方式投入其中,那些事情便会清晰呈现;但忧愁的本质是令心紧缩,所以并非如此呈现。因此说“依自然之理则不显现”。另有一些人说:“周围有些人不能维持家业”,因此他说并非完全一切显现。此处的“此处”指的是第二个词。由于词根有多重含义,所以将“不显现”一词的含义解释为“不喜爱”。或者,“不显现”的意思是:想要受用、想要食用的欲心并未现前。所谓“安立处”,是指诸根沉浸、安止之处。因为应当被爱念,故称为“爱”;对于这些忧愁悲伤等而言,它是生起的来源、出生的处所,即是“爱生起者”。若依正常变化,应说“爱等为其因”,然而经过将u转为va、再省略ta音的变化后,便说为“爱所派生者”。因此才解释为“从爱产生”的意思。显示巴利原文
353.Pakatiniyāmenāti yathā sokuppattito pubbe iti kattabbesu asammohavasena cittaṃ pakkhandati, tāni cassa upaṭṭhahanti, na evaṃ sokassa cittasaṅkocasabhāvato. Tena vuttaṃ ‘‘pakatiniyāmena pana na paṭibhantī’’ti. Keci pana ‘‘sāmantā katipaye na kuṭumbaṃ sandhāreti. Tenāha ‘na sabbena sabbaṃ paṭibhantī’ti’’ vadanti. Etthāti dutiyapade. Anekatthattā dhātūnaṃ ‘‘na paṭibhātī’’ti padassa ‘‘na ruccatī’’ti atthamāha. Na paṭibhātīti vā bhuñjitukāmatācittaṃ na upaṭṭhitanti attho. Patiṭṭhitokāsanti indriyāviṭṭhaṭṭhānaṃ vadati. Piyāyitabbato piyo jāti uppattiṭṭhānaṃ etesanti piyajātikā. Piyo pabhuti etesanti piyappabhutikāti vattabbe, u-kārassa va-kāraṃ, ta-kārassa ca lopaṃ katvā ‘‘piyappabhāvikā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘piyato pabhavantī’’ti.
355 “Para”一词与“pire”一词意义相同,为遮止认为是“内在”的分别,故说“pire”一词,即解释为“我们之外的”。或者,“pire”是与“parato”(从他处、从别处)同义的不变词,因此经文说“cara pire”,即是“去往别处吧”。显示巴利原文
355. Para-saddena samānatthaṃ ajjhattikabhāvanisedhanatthaṃ ‘‘pire’’ti padanti āha ‘‘amhākaṃ pare’’ti. Pireti vā ‘‘parato’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadanti āha ‘‘cara pireti parato gacchā’’ti.
356 “分成两半切开”:此处若这位女子是那位男子所爱,又怎会“分成两半切开”呢?对此释曰:“如果……”等。显示巴利原文
356.Dvidhā chetvāti ettha yadi itthī tassa purisassa piyā, kathaṃ dvidhā chindatīti āha ‘‘yadi hī’’tiādi.
357 “如何讲述呢”意指:如同世尊对这位婆罗门所讲的那样,他也那样对我讲,而我也那样讲。因死亡而变易,是由于有身已经翻转、转变;因逃走、离去而成为异离,是由于朋友间的亲密与聚会已变成另一种状态。显示巴利原文
357.Kathaṃ katheyyanti yathā bhagavā etassa brāhmaṇassa kathesi, so ca me kathesi, tathā cāhaṃ katheyyaṃ. Maraṇavasena vipariṇāmo attabhāvassa parivattattā. Palāyitvā gamanavasena aññathābhāvo mittasanthavassa samāgamassa ca aññathābhūtattā.
“以舍弃的状态”指处于翻转、颠倒的状态。因落入他人之手而变成异离,是指以前能随心自在者,如今却不得自主、不受支配。显示巴利原文
Chaḍḍitabhāvenāti parivattitabhāvena. Hatthagamanavasena aññathābhāvo pubbe savase vattitānaṃ idāni vase avattanabhāvena.
“你令漱洗吧”指令人做漱口、洗脸。因为人们洗脸时,总是先洗手、洗脚然后再洗脸,因此先说了“漱洗之后”,随后再解释其含义而说“洗脸之后”。其余内容容易了解。显示巴利原文
Ācamehīti ācamanaṃ mukhavikkhālanaṃ kārehi. Yasmā mukhaṃ vikkhālentā hi hatthapāde dhovitvā vikkhālenti, tasmā ‘‘ācamitvā’’ti vatvā pacchāpi tassa atthaṃ dassento ‘‘mukhaṃ vikkhāletvā’’ti āha. Sesaṃ suviññeyyameva.
8. 《外衣经注释》显示巴利原文
8. Bāhitikasuttavaṇṇanā
359 因为有过失,便应受指责,因此称为“可受呵责”。所以说“值得将过失归于他”。愚者不知其他可呵责的事由,就连无根之事也栽到他人身上并高声喧嚷,因此我们不理会他们,而取用了“由智者”一语。藉由提问所欲了解的意义,我们未能进一步圆满补充关于呵责等方面的内容。所谓“那个原因”,即是指产生的缘由。因为若我在提问时纳入了“由智者”,问题便已圆满,但实际并未如此提问。如今,那个原因作为补充,由尊者阿难说出“由智者”而得以圆满。显示巴利原文
359. Sāvajjatāya upārambhaṃ arahatīti opārambho. Tenāha ‘‘dosaṃ āropanāraho’’ti. Bālā upārambhavatthumaññaṃ amūlakampi naṃ āropentā ugghosenti, tasmā te anāmasitvā ‘‘viññūhī’’ti idaṃ padaṃ gahetvā pañhena ñātuṃ icchitena atthena upārambhādīnaṃ upari uttaraṃ paripūretuṃ nāsakkhimhā. Taṃ kāraṇanti taṃ uppattikāraṇaṃ. Yadi hi mayā ‘‘viññūhī’’ti padaṃ pakkhipitvā vuttaṃ bhaveyya, pañhā me paripuṇṇā bhaveyya, na pana vuttā. Idāni pana taṃ kāraṇaṃ uttaraṃ āyasmatā ānandena ‘‘viññūhī’’ti evaṃ vadantena paripūritaṃ.
360 与善巧相对的那一面,便是不善巧,也就是无明;由于从不善巧中生起,故称为“从不善巧所生”。“avajja”是指应受谴责的,与应受谴责者相伴,即是“有过失的、可呵责的”。由于贪等过失,因此有过失。正因有那些过失,才具有害性,并由此在现在及未来带来苦。具有害性等,便是等流果报。显示巴利原文
360. Kosallapaṭipakkhato akosallaṃ vuccati avijjā, taṃsamuṭṭhānato akosallasambhūto. Avajjaṃ vuccati garahitabbaṃ, saha avajjehīti sāvajjo, gārayho. Rāgādidosehi sadoso. Tehi eva sabyābajjho, tato eva sampati āyatiñca sadukkho. Sabyābajjhādiko nissandavipāko.
如此,即便以提问的方式也能表达同样的含义,但对于提问者而言,并未令心满意。因此说“然而这样的解答并不沉重”,意即无需郑重其事,不会迟疑。所以说“即使未断除不善的人,也可能会称赞断除”。然而,像这样的人并非言行一致,而世尊则不是这样,故而说了“世尊……”等语。他如此回答:“大王,如来已断除一切不善法。”于善法方面,也以同样的方式:“他称赞一切善法的成就。”当这样提问时,虽也能表达同样的含义,但这样的解答并不沉重,即便尚未成就善法的人,也可能称赞成就。然而世尊已如实成就善法,为了显示他是言行一致的人,因此说“他这样回答”来表达此意。其余的部分,容易理解。显示巴利原文
Tathā attho vutto bhaveyyāti pucchāsabhāgenapi attho vutto bhaveyya, pucchantassa pana na tāva cittārādhanaṃ. Tenāha – ‘‘evaṃ byākaraṇaṃ pana na bhāriya’’nti, garukaraṇaṃ na hoti visārajjaṃ na siyāti adhippāyo. Tenāha – ‘‘appahīnaakusalopi hi pahānaṃ vaṇṇeyyā’’ti. Evarūpo pana yathākārī tathāvādī na hoti, na evaṃ bhagavāti āha ‘‘bhagavā’’tiādi. Evaṃ byākāsīti ‘‘sabbākusaladhammapahīno kho, mahārāja, tathāgato’’ti evaṃ byākāsi. Sukkapakkhepi eseva nayoti iminā ‘‘sabbesaṃyeva kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ vaṇṇetī’’ti vutte yathā pucchā, tathā attho vutto bhaveyya, evaṃ byākaraṇaṃ pana na bhāriyaṃ, asampāditakusaladhammopi upasampadaṃ vaṇṇeyya. Bhagavā pana sammadeva sampāditakusalattā yathākārī tathāvādīti dassetuṃ ‘‘evaṃ byākāsī’’ti imamatthaṃ dasseti. Sesaṃ suviññeyyameva.
9.《法塔经》注疏显示巴利原文
9. Dhammacetiyasuttavaṇṇanā
364 那里各处遍布着许多脂色和月光色的石头,因此村子得名“梅达卢巴”。有说“月光色”是指那些颜色如月亮的脂色石头。但义注中说:“据说此地有许多脂色石头。”这里的“他”指将军。为了发起对话,即为了消除末利夫人的忧愁而说法。显示巴利原文
364. Medavaṇṇā uḷupavaṇṇā ca tattha tattha pāsāṇā ussannā ahesunti medāḷupanti gāmassa samaññā jātā. Uḷupavaṇṇāti candasamānavaṇṇatāya medapāsāṇā vuttāti keci. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘medavaṇṇā pāsāṇā kirettha ussannā ahesu’’nti idaṃ vuttaṃ. Assāti senāpatissa. Kathāsamuṭṭhāpanatthanti mallikāya sokavinodanadhammakathāsamuṭṭhāpanatthaṃ.
“Raññā”指波斯匿憍萨罗王。“Mahaccā”意为大,此处是词序颠倒的说法。“Pasādamarahantī”指能生净信者,意即令人欢喜的,故说“带有可爱色泽的”。那些令人欢喜之物值得观看。又或“pāsādikāni”指具足净信,故说“能生净信的”。如同“少病”等词中,“少”字表无,故指无声。表示不确定的“ya”字也可指示不确定的状态,因此对于“yattha”一词,注释为“于何处”、“于何种情况”等。正如《鸯掘魔罗经》的义注中,将“yassa kho”解释为“对于什么样的人”。显示巴利原文
Raññāti pasenadīkosalaraññā. Mahaccāti mahatiyā. Padavipallāsena cetaṃ vuttaṃ. Pasādamarahantīti pāsādikāni. Tenāha ‘‘saha rañjanakānī’’ti. Yāni pana pāsādikāni, tāni passituṃ yuttāni. Pāsādikānīti vā saddahanasahitāni. Tenāha ‘‘pasādajanakānī’’ti. ‘‘Appābādha’’nti ādīsu viya appasaddo abhāvatthoti āha ‘‘nissaddānī’’ti. Aniyamatthavācī ya-saddo aniyamākāravācakopi hotīti ‘‘yatthā’’ti padassa ‘‘yādisesū’’tiādimāha. Tathā hi aṅgulimālasutte (ma. ni. aṭṭha. 2.347 ādayo) ‘‘yassa kho’’ti padassa ‘‘yādisassa kho’’ti attho vutto.
366 “Paṭicchada”指覆蔽之物。“Rājakakudhabhaṇḍāni”指属于国王的物品,即王权标志物。“Rahāyatī”意为私下进行,即他秘密请求我。显示巴利原文
366.Paṭicchadanti paṭicchādakaṃ. Rājakakudhabhaṇḍānīti rājabhaṇḍabhūtāni. Rahāyatīti raho karoti, maṃ ajjhesatīti attho.
367 “法”:依其自性如实而被认知、被确定者,即是法,亦即智慧,故说“名为现量智之法”。“随顺”:指随行之人。由依所见而对未见进行推理,故说“推论即随觉”。“尽形寿”:指直至寿算尽头,亦即生命终了。“此”:指名为“法随行”的推论。“如是”:指如前“而在此,我……”所示的方式。显示巴利原文
367. Yathāsabhāvato ñeyyaṃ dhāreti avadhāretīti dhammo, ñāṇanti āha ‘‘paccakkhañāṇasaṅkhātassa dhammassā’’ti. Anunayoti anugacchanako. Diṭṭhena hi adiṭṭhassa anumānaṃ. Tenāha ‘‘anumānaṃ anubuddhī’’ti. Āpāṇakoṭikanti yāva pāṇakoṭi, tāva jīvitapariyosānaṃ. Etanti dhammanvayasaṅkhātaṃ anumānaṃ. Evanti ‘‘idha panāha’’nti vuttappakārena.
369 “如同不束缚眼睛”:因不悦人意,令观者之眼不系著于己。“家族病”:指随家族传承而相续之病。“广大”:即具威神力。凡具足威神力者,便被称为“有大威力者”。“证得阿拉汉果”:此为最胜说;即使证得较低之果,亦同此理。显示巴利原文
369.Cakkhuṃ abandhante viyāti apāsādikatāya passantānaṃ cakkhuṃ attani abandhante viya. Kulasantānānubandho rogo kularogo. Uḷāranti sānubhāvaṃ. Yo hi ānubhāvasampanno, taṃ ‘‘mahesakkha’’nti vadanti. Arahattaṃ gaṇhantoti ukkaṭṭhaniddesoyaṃ, heṭṭhimaphalāni gaṇhantopi.
373 “生计”:指赖以维生的活命方式。显示巴利原文
373. Jīvikā jīvitavutti.
374 “法塔”是指通过这些言词而忆念法、感受法,也就是表示恭敬法的言辞。难道这些言辞不也是在阐明佛陀与僧伽的功德吗?为何却说“法塔是对法的恭敬之词”呢?答言:“因为在三宝之中……”等等。其中,由于其余二宝都是以佛宝为根本,依于佛宝而得以证得。而憍萨罗王在此,是以对佛陀的恭敬来表明对法与僧的恭敬,因此疏中说:“当对世尊生起恭敬时,对法也即是恭敬了。”又因为对三宝的净信,是在教法中真正修行的前导,所以疏中说:“它们是梵行的基础,也就是道梵行的起始。”其余的部分便容易理解了。显示巴利原文
374. Dhammaṃ ceteti saṃvedeti etehīti dhammacetiyāni, dhammassa pūjāvacanāni. Nanu cetāni buddhasaṅghaguṇadīpanānipi santi? Kathaṃ ‘‘dhammacetiyānīti dhammassa cittīkāravacanānī’’ti vuttanti āha ‘‘tīsu hī’’tiādi. Tattha yasmā buddharatanamūlakāni sesaratanāni tassa vasena laddhabbato. Kosalaraññā cettha buddhagāravena dhammasaṅghagāravaṃ paveditaṃ, tasmā ‘‘bhagavati cittīkāre kate dhammopi katova hotī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca ratanattayapasādapubbikā sāsane sammāpaṭipatti, tasmā vuttaṃ – ‘‘ādibrahmacariyakānīti maggabrahmacariyassa ādibhūtānī’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.
第十 咖塔拉经注疏显示巴利原文
10. Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā
375 375. 如同无间经中所说的应作之事,即如所说的“在殿堂或戏剧中寻求不到心的喜乐,便开始四处游走”这一应作之事一般。因为对于那些恼怒无辜者的人来说,情况正是如此。显示巴利原文
375.Anantarasuttevuttakaraṇīyenevāti ‘‘pāsāde vā nāṭakesu vā cittassādaṃ alabhamāno tattha tattha vicarituṃ āraddho’’ti vuttakaraṇīyena. Appaduṭṭhapadosīnañhi evaṃ hotīti.
376 376. “被问”是指被问到“没有找到其他使者吗?”一事。“他”指国王。如果她们的礼敬是在后来,那么国王便会讲述自己前来的原由了。显示巴利原文
376.Pucchitoti ‘‘aññaṃ dūtaṃ nālatthu’’nti pucchito. Soti rājā. Tāsaṃ vandanā sace uttarakālaṃ, attano āgamanakāraṇaṃ kathessati.
378 “以一转”是指以一条速行心路。由此显示:别说一个心识,即便是一条心路之心,也不能了知一切。如果不加限定而转向——“我要了知这名为过去的某某”——便能了知任何过去;如果加以限定,则只了知被限定的部分。因此说:“因为以一心……唯了知一部分”。“以那个心”是指以“我要了知所有过去”这样的心而生起。“其余”是指未来与现在。“属于因类”意指合乎理则的本性,即依理而合理。“关于来世的功德”是指关于来世所作之业的殊胜。显示巴利原文
378.Ekāvajjanenāti ekavīthijavanena. Tena ekacittaṃ tāva tiṭṭhatu, ekacittavīthiyāpi sabbaṃ jānituṃ na sakkāti dasseti. ‘‘Idaṃ nāma atītaṃ jānissāmī’’ti aniyametvā āvajjato yaṃ kiñci atītaṃ jānāti, niyamite pana niyamitamevāti āha – ‘‘ekena hi…pe… ekadesameva jānātī’’ti. Tena cittenāti ‘‘atītaṃ sabbaṃ jānissāmī’’ti evaṃ pavattacittena. Itaresūti anāgatapaccuppannesu. Kāraṇajātikanti yuttisabhāvaṃ, yuttiyā yuttanti attho. Samparāyaguṇanti samparāye katakammassa visesaṃ.
379 如菩提王子经中所说,既讲到世间也讲到出世间,是混合宣说。应知此处的勤支,随其所适合取为出世间。而这每一支都应视为勤支,正如说“八解脱显示为世间与出世间的混合”。此处若说唯是出世间,将于后文显示。“精勤差别”指修习精勤的差别,即依所宜方式修习的殊胜。已经镇伏诸行、并以分舍断除对立之法而安住者的修习,比起完全没有镇伏诸行、未断除对立者的修习,更为微细与明净,因为通过谛现观,其相续获得了殊胜——所以说:“确实,凡夫的精勤是一回事,入流者的精勤是另一回事”等。不但在非圣者与圣者人之间有这种差别,而且在圣者之中,也由于有学等的差别、行作的殊胜以及志向和成就而可得见——为显示此而说:“一来者的精勤是另一回事”等。“达不到”:因为凡夫圆满精勤时证得入流道,入流者证得一来道。从下位看,上位是微细的;从上位看,下位是粗的。对于尚未断除者,是因彼应断除故。如此,依应证得的殊胜及证得之道的微细、锐利与明净而可知——所以说:“凡夫的精勤达不到入流者的精勤”等。显示巴利原文
379.Lokuttaramissakāni kathitāni bodhirājakumārasutte viya lokiyā ceva lokuttarā ca. Yathālābhavasena cettha padhāniyaṅgānaṃ lokuttaraggahaṇaṃ veditabbaṃ. Paccekaṃ eva nesañca padhāniyaṅgatā daṭṭhabbā yathā ‘‘aṭṭhavimokkhā sandissanti lokuttaramissakā’’ti. Lokuttarānevāti cettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. Padhānanānattanti padahananānattaṃ, bhāvanānuyogavisesanti attho. Saṅkhāre parimadditvā paṭipakkhadhamme ekadesato pajahitvā ṭhitassa bhāvanānuyogo sabbena sabbaṃ aparimadditasaṅkhārassa appahīnapaṭipakkhassa bhāvanānuyogato sukhumo visadova hoti, saccābhisamayena santānassa āhitavisesattāti āha – ‘‘aññādisameva hi puthujjanassa padhānaṃ, aññādisaṃ sotāpannassā’’tiādi. Ayañca viseso na kevalaṃ anariyaariyapuggalato eva, atha kho ariyesupi sekkhādivisesatopi labbhati abhisaṅkhāravisesato abhinīhārato ca ijjhanatoti dassento ‘‘aññādisaṃ sakadāgāmino’’tiādimāha. Na pāpuṇātīti yasmā puthujjano sabbathāva padhānaṃ padahanto sotāpattimaggaṃ adhigacchati, sotāpanno ca sakadāgāmimagganti heṭṭhimaṃ uparimato oḷārikaṃ, uparimañca itarato sukhumaṃ tena pahātuṃ asakkuṇeyyassa pajahanato, iti adhigantabbavisesena ca adhigamapaṭipadāya saṇhasukhumatā tikkhavisadatā ca viññāyatīti āha – ‘‘puthujjanassa padhānaṃ sotāpannassa padhānaṃ na pāpuṇātī’’tiādi.
“不作欺诳”即不欺骗的行为。“不砍断”指不过度。“不撕扯”即不拉拽,或者解除连接、四周翻转后均衡投掷。它的原因即彼原因,或者彼行为、彼管理。“已被调伏者所应行之地”即通过调伏者所能到达之处,或所应到达之事物。所谓四种无信的人,是由于他们缺少更上一层的信,因为如果一个人未证得某事物,就不会有那种信。对于圣弟子……没有,因为依初道就应断除谄曲与诡诈。因此,正是由于这个原因,这里意指与信等对立的事物。若是这样,为何又说是混合之说?因而说“但在劣马经中……”等。依凡夫等方式,确实有四种。显示巴利原文
Akūṭakaraṇanti avañcanakiriyaṃ. Anavacchindananti atiyānaṃ. Aviñchanaṃ na ākaḍḍhanaṃ, niyuttataṃ viniveṭhetvā samantā viparivattitvā samadhārāya chaḍḍanaṃ vā. Tassa kāraṇaṃ taṃkāraṇaṃ, taṃ kāraṇanti vā taṃ kiriyaṃ taṃ adhikāraṃ. Dantehi gantabbabhūminti dantehi pattabbaṭṭhānaṃ, pattabbavatthuṃ vā. Cattāropi assaddhā nāma uparimauparimasaddhāya abhāvato. Yena hi yaṃ appattaṃ, tassa taṃ natthi. Ariyasāvakassa…pe… natthi paṭhamamaggeneva māyāsāṭheyyānaṃ pahātabbattā. Tenevāti sammadeva viruddhapakkhānaṃ saddhādīnaṃ idhādhippetattā. Yadi evaṃ kathaṃ missakakathāti āha ‘‘assakhaḷuṅkasuttante panā’’tiādi. Cattārova honti puthujjanādivasena.
在比喻的对应中,对于“像未调伏的象等”那一段,是就黑分而说;而对于“然而,像已调伏的象等”那一段,则是就白分而说。这是从共通的角度合在一起说,再从不共的角度分别开示,因此才说“这就是所说的意思”等。显示巴利原文
Opammasaṃsandane adantahatthiādayo viyātiādinā kaṇhapakkhe, yathā pana dantahatthiādayotiādinā sukkapakkhe ca sādhāraṇato ekajjhaṃ katvā vuttaṃ, asādhāraṇato bhinditvā dassetuṃ ‘‘idaṃ vuttaṃ hotī’’tiādi vuttaṃ.
380 380. “正勤”即远离杂染的精进。因此他说:“我说解脱与解脱之间,并无任何差别。”因为纯观行者、三明者与六通者的解脱,确实没有任何差别。因此说“一个的……”等。其连接是:“你难道不知道吗?”“来”是指依生起的方式而来。“不来”在此处也是如此解说。问及此事,即表示我要问此。未断除心所苦的,即未证不来果者。因此他说“依再生而来的来者”。而已断苦者,是指已拔除心所苦者。显示巴利原文
380.Sammappadhānā nibbisiṭṭhavīriyā. Tenāha – ‘‘na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi, yadidaṃ vimuttiyā vimutti’’nti. Na hi sukkhavipassakatevijjachaḷabhiññānaṃ vimuttiyā nānākaraṇaṃ atthi. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ ekassā’’tiādi. Kiṃ tvaṃ na jānāsīti sambandho. Āgacchantīti uppajjanavasena āgacchanti. Nāgacchantīti etthāpi eseva nayo. Idaṃ pucchantoti idaṃ pucchāmīti dassento. Appahīnacetasikadukkhā anadhigataanāgāmitā. Tenāha ‘‘upapattivasena āgantāro’’ti. Samucchinnadukkhāti samugghāṭitacetasikadukkhā.
381 381. “从那处”是指从那个已证得自在的境地。“再从那处”则是指从那个恶趣之处。“五欲圆满”是指具足胜妙的五欲功德。显示巴利原文
381.Tamhā ṭhānāti tato yathādhigataissariyaṭṭhānato. Puna tamhā ṭhānāti tato duggatā. Sampannakāmaguṇanti uḷārakāmaguṇasamannāgataṃ.
“于此”是指欲界天。“处于那种状态”意思是:若已证得阿拉汉果,当下便般涅槃。“上界天”指居于越来越高处的天人,即使用眼识去看也无法看见,应如此理解。显示巴利原文
Tatthāti kāmadevaloke. Ṭhānabhāvatoti arahattañce adhigataṃ, tāvadeva parinibbānato. Uparidevecāti uparūpari bhūmivāse deve ca, cakkhuviññāṇadassanenapi dassanāya nappahontīti yojanā.
382 “依已说之方式”,即依天问中所说的方式。据说那是这样的话:“没有任何沙门或婆罗门,能一时了知一切可导者。”“他们”指毗荼毘与舍阇耶。“就在此处”即在这鹿野苑。其余容易了解。显示巴利原文
382.Vuttanayenevāti devapucchāya vutteneva nayena. Sā kira kathāti ‘‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā, yo sakideva sabbaṃ neyya’’nti kathā. Teti viṭaṭūbhasañjayā. Imasmiṃyeva ṭhāneti imasmiṃ migadāyeyeva. Sesaṃ suviññeyyameva.
《咖塔拉经》注释中隐晦含义的阐明,到这里就全部完成了。显示巴利原文
Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.