《中分五十经注》显示巴利原文
Majjhimapaṇṇāsaṭīkā
1. 居士品显示巴利原文
1. Gahapativaggo
1. 干达罗迦经注显示巴利原文
1. Kandarakasuttavaṇṇanā
1 “园池等处”这一句,是指花园、池塘、苑林、塔庙等地方。“遍布”意为数量众多。由于这里混杂着无忧树、迦尼迦罗树、黑檀、昆比树、王树等,因此应当将这片瞻波林理解为是由青、黄、赤、白、红等五色花所庄严的林地,而非仅仅瞻波树本身开出五色花——论师们这样说。世尊住在充满花香、气氛馥郁的瞻波林中:这句话意在表明,并非只有建城时此城才遍布瞻波树,后来也一样有很多。经文以“约五百及十二半”等方式,显示了没有明确说出的差别。“驯象者”是指训练、调教大象的人,也就是驯象师;而“驯象师之子”说的便是他的儿子。那时,世尊为了让他们生起净信,并未隐藏自己的佛陀威神力,就这样安坐。为了说明这一点,注疏才说“六彩密集的佛陀光芒”等。或者,出于对世尊的恭敬,也就是说出于对世尊的尊重,也有读作“于世尊有恭敬”的。显示巴利原文
1.Ārāmapokkharaṇīādīsūti ārāmapokkharaṇīuyyānacetiyaṭṭhānādīsu. Ussannāti bahulā. Asokakaṇikārakoviḷārakumbhīrājarukkhehi sammissatāya taṃ campakavanaṃ nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitanti daṭṭhabbaṃ, na campakarukkhānaṃyeva nīlādipañcavaṇṇakusumatāyāti vadanti. Bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharatīti iminā na māpanakāle eva tasmiṃ nagare campakarukkhā ussannā, atha kho aparabhāgepīti dasseti. ‘‘Pañcasatamattehi aḍḍhateḷasehī’’ti evaṃ adassitaparicchedena. Hatthino cāreti sikkhāpetīti hatthācariyo hatthīnaṃ sikkhāpako, tassa puttoti āha ‘‘hatthācariyassa putto’’ti. Tadā bhagavā tesaṃ pasādajananatthaṃ attano buddhānubhāvaṃ aniguhitvāva nisinnoti dassento ‘‘chabbaṇṇānaṃ ghanabuddharasmīna’’ntiādimāha. Bhagavato ceva gāravenāti bhagavato garubhāvena, bhagavati gāravenāti vā pāṭho.
“非恒常有”是说并非经常发生,只是偶尔才有。这里所说的“常”,指的是屡屡出现的常,而非坚住不变的常。在世间,当人们见到任何令人惊奇的事物时,便会打手势或弹指,正是针对这一点,经文说“适合弹指”。应知“前所未有而出现”这一说法,主要是依据世间共许的用法来解释。如经中所说:“乔达摩尊者,那些在过去世曾出现过的……”等等。有些不该做的事,当有人做了,因为极难做到而令人惊奇;同样,有些该做的事也是如此。前者属于应受责备的稀有,后者属于应受赞叹的稀有。为了依照经文语句分别显示这两种稀有,注疏才说“在这里”等等。显示巴利原文
Niccaṃna hotīti abhiṇhaṃ na hoti, kadācideva hotīti attho. Abhiṇhaniccatā hi idha adhippetā, na kūṭaṭṭhaniccatā. Loke kiñci vimhayāvahaṃ disvā hatthavikārampi karonti, aṅguliṃ vā phoṭayanti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘accharaṃ paharituṃ yutta’’nti. Abhūtapubbaṃ bhūtanti ayaṃ niruttinayo yebhuyyena upādāya ruḷhīvasena vuttoti veditabbo. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘yepi te, bho gotama, ahesuṃ atītamaddhāna’’ntiādi vuttaṃ, kiñci akattabbampi kariyamānaṃ dukkarabhāvena vimhayāvahaṃ hoti, tathā kiñci kattabbaṃ, purimaṃ garahacchariyaṃ, pacchimaṃ pasaṃsacchariyaṃ, tadubhayaṃ suttapadaso dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ.
“已被正行道所导”是指已被安立在正道上。“此道为最上”意为以此为最上,这是一个中性名词的抽象用法,犹如“日月天子运转有不平正”那样(增支部4.70)。此处意思是:世尊啊,比丘僧团已被您以道导引;过去诸佛也仅仅是以此为最上地导引比丘僧团,未来诸佛也将仅仅是以此为最上地导引比丘僧团。这位游方者以所见到的部分为依据,由所见去推知未见,如此显示了一切佛陀教法中僧团的善行道,就如同从中间裂开的金子,展现出表里一致。而且,他这样显示的同时,也体现了那些僧团的善法性。不过,诸佛的善觉性则是以其自身的形态而显示的。“不逾于此”这一句,与经文中“以此为最上”的限定一起,指出了被排除的部分。因为戒是定的基础,定是慧的基础,而戒中又以增上行仪为首,所以说“以增上行仪的义务为开端”,来说明最初的梵行。显示巴利原文
Sammā paṭipāditoti sammāpaṭipadāyaṃ ṭhapito. Esā paṭipadā paramāti etaparamaṃ, bhāvanapuṃsakaniddesoyaṃ yathā ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’ti (a. ni. 4.70). Ayañhettha attho – bhagavā bhikkhusaṅgho paṭipadāya tumhehi paṭipādito, atītepi kāle buddhā etaparamaṃyeva bhikkhusaṅghaṃ sammā paṭipādesuṃ, anāgatepi kāle etaparamaṃyeva bhikkhusaṅghaṃ sammā paṭipādessantīti paribbājako nayaggāhena diṭṭhena adiṭṭhaṃ anuminanto sabbesampi buddhānaṃ sāsane saṅghasuppaṭipattiṃ majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya samasamaṃ katvā dasseti, evaṃ dassento ca tesaṃ sudhammatañca tathā dasseti evāti veditabbo, buddhasubuddhatā pana nesaṃ sarūpeneva dassitāti. Na ito bhiyyoti iminā pāḷiyaṃ etaparamaṃyevāti avadhāraṇena nivattitaṃ dasseti sīlapadaṭṭhānattā samādhissa, samādhipadaṭṭhānattā ca paññāya sīlepi ca abhisamācārikapubbakattā ādibrahmacariyakassa vuttaṃ ‘‘ābhisamācārikavattaṃ ādiṃ katvā’’ti.
2 在「提问环节」等处,因其义理含摄无尽,故说“各自独立的环节”。为令此义更明,注疏乃有“据说世尊……”等言。「寂静之因」即证得寂静的原因。如此寂静,唯圣者之境,而于此境,唯诸佛能全然无遗地了知。为通过遮诠与表诠显示此义,始有“并非你……”等说。此处,「了知义利行」应依《乌鸦本生》等了知;「世间义利行」应依圆满诸波罗蜜等了知;「佛陀义利行」应依《大菩提本生》等了知。干达罗迦以“真是稀有啊,乔达摩尊者”等语,表达了心中生起的净信。显示巴利原文
2. Pucchānusandhiādīsu anantogadhattā ‘‘pāṭiekko anusandhī’’ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘bhagavā kirā’’tiādi vuttaṃ. Upasantakāraṇanti upasantabhāvakāraṇaṃ. Tañhi ariyānaṃyeva visayo, tatthāpi ca buddhānaṃ eva anavasesato visayoti imamatthaṃ byatirekato anvayato ca dassetuṃ na hi tvantiādi vuttaṃ. Tattha ñātatthacariyā kākajātakādivasena veditabbā, lokatthacariyā taṃtaṃpāramipūraṇavasena, buddhatthacariyā mahābodhijātakādivasena. Acchariyaṃ bho gotamātiādinā kandarakena kataṃ pasādapavedanaṃ dasseti.
世尊以“那些”等语,随喜并接受了干达罗迦所说的义理,故而作者说:“‘干达罗迦,有这些’——这也是一个独立的环节。”既然干达罗迦赞叹了比丘僧团的寂静之德,世尊为对其加以分别开示,虽未蒙请问,亦随自意,以“有这些”等语而开端说法。因此才说:“据说世尊当时这样想……”等。「装点」指将并非如是的自己,装扮成另一番模样。「装扮」指带有譬喻性地执取,故说“以骗人的状态”等。「正在圆满行道者」——一般而言,有学可以这样说,但他们不能因为已证得道就被称为“正在圆满”,因为所作已办。道是单心刹那的,因此说“依上道之观而寂静者”。「脱于此」指从那不由道而得的寂静中解脱。这是就善凡夫而言,因此说“依四念处而寂静者”。显示巴利原文
Yepi tetiādinā tena vuttamatthaṃ paccanubhāsantena bhagavatā sampaṭicchitanti caritattā āha – ‘‘santi hi kandarakāti ayampi pāṭiyekko anusandhī’’ti . Yo hi kandarakena bhikkhusaṅghassa upasantabhāvo kittito, taṃ vibhajitvā dassentopi tena apucchitoyeva attano ajjhāsayena bhagavā ‘‘santi hī’’tiādinā desanaṃ ārabhi. Tenāha ‘‘bhagavato kira etadahosī’’ tiādi. Kappetvāti aññathā santameva attānaṃ aññathā vidhāya. Pakappetvāti sanidassanavasena gahetvā. Tenāha ‘‘kuhakabhāvenā’’tiādi. Paṭipadaṃ pūrayamānāti kāmaṃ avisesena sekkhā vuccanti, te pana adhigatamaggavasena ‘‘pūrayamānā’’ti na vattabbā kiccassa niṭṭhitattā. Maggo hi ekacittakkhaṇikoti āha ‘‘uparimaggassa vipassanāya upasantā’’ti. Ito muttāti maggenāgatūpasamato muttā. Kalyāṇaputhujjane sandhāya vadati. Tenāha ‘‘catūhi satipaṭṭhānehi upasantā’’ti.
「恒常具戒者」指戒行无有间断之人。他们的戒以无缺等为殊胜。因其戒行极清净而得持续之生活,故称「持续生活者」,因此说“是其同义词”。如此从戒行方面解释「持续生活者」一词之义后,复从活命方式的角度显示其义,故说:“即‘持续命者’的意思。”因教法的命根依戒而住,乃有“在那里”等言。显示巴利原文
Satatasīlāti avicchinnasīlā. Sātisayo hi etesaṃ sīlassa akhaṇḍādibhāvo. Suparisuddhasīlatāvasena santatā vutti etesanti santatavuttinoti āha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Evaṃ sīlavuttivasena ‘‘santatavuttino’’ti padassa atthaṃ vatvā idāni jīvitavuttivasena dassento ‘‘santatajīvikāvāti attho’’ti āha. Sāsanassa jīvitavutti sīlasannissitā evāti āha ‘‘tasmi’’ntiādi.
“Nipayati”意指使贪等烦恼枯竭、干涸,或由此使自己沉入(证入),故称“nipako”,即具慧者。因此说“具慧者”。为表明立足于智慧,舍弃佛陀所呵斥的邪命,以正命而过活,故说“如有一类”等。其中当说明的内容,应依《清净道论》及其《大复注》中所说的方法来理解。《车乘分别行道》等,应依各部经典中所说的方法来了解。此外,在《大牧牛人经》等中,则说明了出世间念处。因此有言:“然而,此处所说为世间与出世间杂合的念处”,在《念处经》中,同样也是杂合而说。“以如此之多”,即指以这些教说。显示巴利原文
Nipayati visoseti rāgādisaṃkilesaṃ, tato vā attānaṃ nipātīti nipako, paññavā. Tenāha ‘‘paññavanto’’ti. Paññāya ṭhatvā jīvikākappanaṃ nāma buddhapaṭikuṭṭhamicchājīvaṃ pahāya sammājīvena jīvananti taṃ dassento ‘‘yathā ekacco’’tiādimāha. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.14) taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. mahāṭī. 1.14) vuttanayeneva veditabbaṃ. Rathavinītapaṭipadādayo tesu tesu suttesu vuttanayena veditabbā. Ito aññattha mahāgopālakasuttādīsu (ma. ni. 1.346 ādayo) lokuttarasatipaṭṭhānā kathitāti āha – ‘‘idha pana lokiyalokuttaramissakā satipaṭṭhānā kathitā’’ti, satipaṭṭhānasuttepi (dī. ni. 2.373-374; ma. ni. 1.106 ādayo) vomissakāva kathitāti. Ettakenāti ettakāya desanāya.
3 “作者状态”是指在修行中的修行者状态。我们这些在家众,虽事务众多,也时常于念处令心安住而住,更何况住于远离的比丘们呢?如此表明自身的作者状态,并以此赞叹比丘僧团。因此说“此处之意趣”等。贪等烦恼于种种所缘上次第而生,以如同稠密纠缠的相续而现起,此即被烦恼稠林所缚的状态。故说:“内有结,外有结,众生被结所结”(《相应部》1.23, 192)。为说明由于执取人们的意趣而有诡诈,故说:“对渣滓与诡诈,也是如此”。如同存在于酥油、蜂蜜、糖浆等中的杂质称为“渣滓”,同样,相续中不清净的染污状态称为渣滓。所以说“以不清净之义为渣滓性”。于自己身上生起本不存在的功德想,此即狡诈之意。“他知道”是指他省察、开示道:“此无利益,不应习行;此有利益,应当习行。”因为“知道”一词也有省察的意思,如说“尊者知道”。这一切……(中略)……所意指的,就像在“养畜者”等例子中那样。此处,“antara”一词,如同在“vijjanta”……显示巴利原文
3.Kārakabhāvanti paṭipattiyaṃ paṭipajjanakabhāvaṃ. Mayampi nāma gihī bahukiccā samānā kālena kālaṃ satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā viharāma, kimaṅgaṃ pana vivekavāsinoti attano kārakabhāvaṃ pavedento evaṃ bhikkhusaṅghañca ukkhipati. Tenāha ‘‘ayañhettha adhippāyo’’tiādi. Nānārammaṇesu aparāparaṃ uppajjamānānaṃ rāgādikilesānaṃ ghanajaṭitasaṅkhātākārena pavatti kilesagahanena gahanatā, tenāha ‘‘anto jaṭā bahi jaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā’’ti (saṃ. ni. 1.23, 192). Manussānaṃ ajjhāsayagahaṇena sāṭheyyampīti dassento āha ‘‘kasaṭasāṭheyyesupi eseva nayo’’ti. Yathā sappimadhuphāṇitādīsu kacavarabhāvo, so kasaṭoti vuccati, evaṃ santāne aparisuddho saṃkilesabhāvo kasaṭanti āha ‘‘aparisuddhaṭṭhena kasaṭatā’’ti. Attani asantaguṇasambhāvanaṃ kerāṭiyaṭṭho. Jānātīti ‘‘idaṃ ahitaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hitaṃ sevitabba’’nti vicāreti deseti. Vicāraṇatthopi hi hoti jānāti-saddo yathā ‘‘āyasmā jānātī’’ti. Sabbāpi…pe… adhippetā ‘‘pasupālakā’’tiādīsu viya. Idha antara-saddo ‘‘vijjantarikāyā’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) viya khaṇatthoti āha ‘‘yattakena khaṇenā’’ti. Tenāti hatthinā. Tānīti sāṭheyyādīni.
从义理上说,它们正是身正直与心正直的对立面,是与贪俱起的心识在活动方式上的差别。为了以活动方式显示它们,故说“其中”等。其中,“对此者”(yassa)指作为生命的有情,或马或象。“我将站立”,并非指真的走到那有恐怖的地方去站着。此人的诡诈之所以显露,是因他有欺骗的意图。正因如此,于四种场合皆只说“欺骗后”;若他想隐瞒,便会真的跑到那地方站着了。此分析方法亦适用于其余各种情况。“欲登上回程路的人”,是指想要折返,沿原路走回去的人。在排便等事上,没有等待时机的念头,以此用“如是”作结。显示巴利原文
Atthato kāyacittujukatāpaṭipakkhabhūtāva lobhasahagatacittuppādassa pavattiākāravisesāti tāni pavattiākārena dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yassāti pāṇabhūtassa assassa vā hatthino vā. Ṭhassāmīti tattheva sappaṭibhaye ṭhāne gantvā ṭhassāmīti na hoti. Imassa sāṭheyyatāya pākaṭakaraṇaṃ vañcanādhippāyabhāvato. Tathā hi catūsu ṭhānesu ‘‘vañcetvā’’ icceva vuttaṃ, niguhanto pana tattheva gantvā tiṭṭheyya. Esa nayo sesesupi. Paṭimaggaṃ ārohitukāmassāti āgatamaggameva nivattitvā gantukāmassa. Leṇḍavissajjanādīsu kālantarāpekkhābhāvaṃ ‘‘tathā’’ti iminā upasaṃharati.
“家内生者”指在自家婢女腹中所生。“以财买者”指给了钱财后,以奴隶身份接收而来。“为战利品带来者”指以奴隶身份,被当作战利品抓来的人。“奴隶状态”即奴隶的属性。“仆役”指虽非奴隶,却从事服侍工作的人。“舍弃此”指丢下自己手中之物。“取此”指抓住对方手中之物。应当了知,这是指他们当面一套,背后却通过身行和语行的表现,显示出其心处于另一种不同的状态。显示巴利原文
Antojātakāti attano dāsiyā kucchimhi jātā. Dhanakkītāti dhanaṃ datvā dāsabhāvena gahitā. Karamarānītāti dāsabhāvena karamaraggāhagahitā. Dāsabyanti dāsabhāvaṃ. Pessāti adāsā eva hutvā veyyāvaccakarā. Imaṃ vissajjetvāti imaṃ attano hatthagataṃ vissajjetvā. Imaṃgaṇhantāti imaṃ tassa hatthagataṃ gaṇhantā. Sammukhato aññathā parammukhakāle kāyavācāsamudācāradassaneneva cittassa nesaṃ aññathā ṭhitabhāvo niddiṭṭhoti veditabbo.
4 “此亦为一单独的连结”,此处亦应依紧接前文所述的方法,来理解其连结的安立。因此说“因为这个”等。“第四种:已行道”——这是连结。为以人为主而显示人的行道,故说“舍弃人”。因为此处所应舍弃的是行道,而非人。正如通过远离无信等人,而成就信根等的修习;同样,通过远离行邪道者,而应避免邪道。故说“舍前三种人”。对于第四种人——即此四法组中所说的第四种人——我仅为表明,令他进入并实践利益行道。“santā”意为达到寂灭、消灭、灭尽——这是此处之义,故说“已灭尽者称为santā”。再者,“santā”由于通过修习而脱离烦恼的热恼,故有清凉之意——这是此处之义,因此说“已寂止的”。“santā”即如此作连结。在“santo have”此处,以平等性为因、具有成为善巧状态之特殊条件的智慧的圣者们,称为“santo”(寂静者)。因此说:“santo have……paṇḍitā”(寂静者实为智者)。显示巴利原文
4.Ayampi pāṭiyekko anusandhīti etthāpi anantare vuttanayeneva anusandhiyojanā veditabbā. Tenevāha ‘‘ayañhī’’tiādi. Catuttho hitapaṭipadaṃ paṭipannoti yojanā. Puggalasīsena puggalapaṭipattiṃ dassento ‘‘puggale pahāyā’’ti āha. Paṭipatti hi idha pahātabbā, na puggalā. Yathā assaddhādipuggalaparivajjanena saddhindriyādibhāvanā ijjhanti, evaṃ micchāpaṭipannapuggalaparivajjanena micchāpaṭipadā vajjitabbāti āha – ‘‘purime tayo puggale pahāyā’’ti. Catutthapuggalassāti imasmiṃ catukke vuttacatutthapuggalassa hitapaṭipattiyaṃyeva paṭipādemi pavattemīti dassento. Santāti samaṃ vināsaṃ nirodhaṃ pattāti ayamettha atthoti āha ‘‘niruddhā santāti vuttā’’ti. Puna santāti bhāvanāvasena kilesapariḷāhavigamato santāti ayamettha atthoti āha ‘‘nibbutā’’ti. Santāti ānetvā yojanā. Santo haveti ettha samabhāvakarena sādhubhāvassa visesapaccayabhūtena paṇḍiccena samannāgatā ariyā ‘‘santo’’ti vuttāti āha – ‘‘santo have…pe… paṇḍitā’’ti.
“我慢已住立于此”,因此称为“我”(即“有身”)。然此处所谓“自己”,即指非他人者,正是那个自己。“其他”是指异于自己者。渴爱被称为“饥饿”,因为它是导致渴望的原因。“内燃烧的烦恼”指在自身相续中,能产生自身热恼、令自己炽燃的烦恼。“令心满意”即令心得净信、令其欢喜之意。然而,因为如此存在之人,在令心满意时,也就是在抓取心意,故说“令心满意”等。显示巴利原文
Āhito ahaṃmāno etthāti attā (a. ni. ṭī. 2.4.198) attabhāvo, idha pana yo paro na hoti, so attā, taṃ attānaṃ. Paranti attato aññaṃ. Chātaṃ vuccati taṇhā jighacchāhetutāya. Anto tāpanakilesānanti attano santāne attapariḷāhajananasantappanakilesānaṃ. Cittaṃ ārādhetīti cittaṃ pasādeti, sampahaṃsetīti attho. Yasmā pana tathābhūto cittaṃ sampādento ajjhāsayaṃ gaṇhanto nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘cittaṃ sampādetī’’tiādi.
5 因为“苦”对他而言是违逆、可厌的,所以称他为“于苦违逆者”,即那个对苦感到违逆的人。因为修饰关系与被修饰关系本来就可以变通。但注释书着眼于“苦”作为被修饰的特性,不采取依主释,而解释为“对苦的违逆”。因为一个人之所以对苦违逆,正是由于他对苦的那一分违逆,所以说“立于敌对”。显示巴利原文
5. Dukkhaṃ paṭikkūlaṃ jegucchaṃ etassāti dukkhapaṭikkūlo taṃ dukkhapaṭikkūlaṃ. Visesanavisesitabbatā hi kāmacārā. Aṭṭhakathāyaṃ pana dukkhassa visesitabbataṃ sandhāya bāhiratthasamāsaṃ anādiyitvā ‘‘dukkhassa paṭikkūla’’nti attho vutto. Yena hi bhāgena purisassa dukkhaṃ paṭikkūlaṃ, tena dukkhassa purisopīti. Tenāha – ‘‘paccanīkasaṇṭhita’’nti.
6 “由四种因”,即由界善巧等四种因。“造业”,是指从事瑜伽业。因为诸正自觉者为了令他人证得道果而生起精进,于此事恒常、专注地投入,依靠他们,那些人就不会有障碍,所以说“而非依靠佛陀”。是因为说法者或那个人自身的功用有所减损,即缺乏如理的加行。“或者对说法者”这一点,是从声闻弟子的角度来理解的。“以大利”这里,“义”这个词是“功德利益”的同义词,故说“以两种功德利益”。他生起净信,是源于听闻了以“阿拉汉”等为开头的、关于僧团的善行道。“新的义理生起”,这指的是以恒常持戒等、以无有我慢等为首。而他听闻之后,于其中,特别是有惭、有悲悯、利益和同情之心,在成就学处之戒的过程中,渐次圆满地修习念处。因此,世尊说:“与大义相应”。显示巴利原文
6.Catūhikāraṇehīti dhātukusalatādīhi catūhi kāraṇehi. Kammaṃ karotīti yogakammaṃ karoti. Yasmā sambuddhā paresaṃ maggaphalādhigamāya ussāhajātā, tattha nirantaraṃ yuttappayuttā eva honti, te paṭicca tesaṃ antarāyo na hotiyevāti āha ‘‘na pana buddhe paṭiccā’’ti. Kiriyaparihāniyā desakassa tasseva vā puggalassa tajjapayogābhāvato. ‘‘Desakassa vā’’ti idaṃ sāvakānaṃ vasena daṭṭhabbaṃ. Mahatā atthenāti ettha attha-saddo ānisaṃsapariyāyoti āha ‘‘dvīhi ānisaṃsehī’’ti. Pasādaṃ paṭilabhati ‘‘arahanto’’tiādinā saṅghasuppaṭipattiyā sutattā. Abhinavo nayo udapādi santatasīlatādivasena anattantapatādivasena, sopi taṃ sutvā dāsādīsu savisesaṃ lajjī dayāpanno hitānukampī hutvā sekkhapaṭipadaṃ sīlaṃ sādhento anukkamena satipaṭṭhānabhāvanaṃ paribrūheti. Tenāha bhagavā ‘‘mahatā atthena saṃyutto’’ti.
8 因为以杀害、屠杀等方式使人哭泣,故而称为“残忍”;同样,因为以伤害的方式撕裂他人的身心,故而称为“暴恶”;因为常持对立之言辞,故而称为“粗戾”;被安排在牢狱中任职,故而称为“牢狱卒”。显示巴利原文
8. Paresaṃ hananaghātanādinā rodāpanato luddo, tathā vighātakabhāvena kāyacittānaṃ vidāraṇato dāruṇo, viruddhavādatāya kakkhaḷo, bandhanāgāre niyutto bandhanāgāriko.
9 “以刹帝利灌顶”是说,以刹帝利应受的灌顶仪式来灌顶。“集会堂”指通过铺设而成的大厅,即祭祀的场地。“以酥油”指以酥制成的油;那时他以双份油涂抹身体。“度过犊子状态而安立的牛”指已度过犊子期、处于青年期的牛。“为了作围绕之用”指用树木花鬘与香茅草一起围绕祭坛边缘。“于祭祀地”指在举行祭祀的其他地方。此处其余未详解之处,其义已易于理解。显示巴利原文
9.Khattiyābhisekenāti khattiyānaṃ kattabbaabhisekena. Santhāgāranti santhāravasena kataṃ agāraṃ yaññāvāṭaṃ. Sappitelenāti sappimayena telena, yamakasnehena hi tadā kāyaṃ abbhañjati. Vacchabhāvaṃ taritvā ṭhito vacchataro. Parikkhepakaraṇatthāyāti vanamālāhi saddhiṃ dabbhehi vediyā parikkhepanatthāya. Yaññabhūmiyanti avasesayaññaṭṭhāne. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ taṃ suviññeyyameva.
二、《八城经》注显示巴利原文
2. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā
17 “在附近”一词显示,经文中“在毗舍离”是表示附近处所的位格。“上等精华家族的计数”指对极为显赫、极为上等家族的计数。“在第十个位置”即在“不同的、另外的”这种十进制的计数位置上。“八城人”指生于八城的人。“鸡园”是位于华氏城的鸡园,而非憍赏弥的那个。显示巴利原文
17.Avidūreti iminā pāḷiyaṃ ‘‘vesāliya’’nti idaṃ samīpe bhummavacananti dasseti. Sārappattakulagaṇanāyāti (a. ni. ṭī. 3.11.16) mahāsāramahappattakulagaṇanāya. Dasame ṭhāneti aññe aññeti dasagaṇanaṭṭhāne. Aṭṭhakanagare jāto bhavo aṭṭhakanāgaro. Kukkuṭārāmoti pāṭaliputte kukkuṭārāmo, na kosambiyaṃ.
18 在“对已知之义的说明”中,“其”字是指由“世尊”等词以同位格所称说的那位——世尊由于那样的正自觉状态而著称、证得且广为人知。为显示此正自觉状态连同趣入的修行之道之实义,而说:“那位……正自觉者”。虽然“智”与“见”等词在此皆为智慧的同义词,但为显示它们因各自殊胜而作用于不同对象,便以不共智殊胜、三明、明与神通及无碍智、一切知智与肉眼、以及通达智与教说智等方式,配合解释其含义,故说了“那些那些”等语。这里,“以了知众生志向与随眠而知道”是指以了知志向与随眠的智慧;“以看见一切所知之法”是指以一切知智及无碍智;“以宿住等”是指以宿命智与漏尽智;“以通达慧”是指以圣道慧;“以教说慧而看见”是指以说法之慧,如实看见应教之法当如何教导,以及应度化众生的志向、随眠、行为、意乐等种种差别。“诸敌人”指烦恼敌,或五种魔,或教法之敌——外道;对其“杀灭、击垮”是指以教诫神变降伏他们。显示巴利原文
18. Pakatatthaniddeso ta-saddoti tassa ‘‘bhagavatā’’tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttassa yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato adhigato supākaṭo ca, taṃ abhisambuddhabhāvaṃ saddhiṃ āgamanīyapaṭipadāya atthabhāvena dassento ‘‘yo so…pe… abhisambuddho’’ti āha. Satipi ñāṇadassana-saddānaṃ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena tesaṃ visayavisese pavattidassanatthaṃ asādhāraṇañāṇavisesavasena vijjāttayavasena vijjāabhiññānāvaraṇañāṇavasena sabbaññutañāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca tadatthaṃ yojetvā dassento ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādimāha. Tattha āsayānusayaṃ jānatā āsayānusayañāṇena sabbaṃ ñeyyadhammaṃ passatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi. Pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya. Desanāpaññāya passatāti desetabbadhammānaṃ desetabbappakāraṃ bodhaneyyapuggalānañca āsayānusayacaritādhimuttiādibhedaṃ dhammadesanāpaññāya yāthāvato passatā. Arīnanti kilesārīnaṃ, pañcavidhamārānaṃ vā, sāsanassa vā paccatthikānaṃ aññatitthiyānaṃ tesaṃ pana hananaṃ pāṭihāriyehi abhibhavanaṃ appaṭibhānatākaraṇaṃ ajjhupekkhanameva vā, kesivinayasuttañcettha nidassanaṃ.
同样地,也可以用十力与十八不共佛法来配合解释:以了知处非处等分别,称为“知者”;以能见众生随业往生,称为“见者”;由于断尽诸漏连同习气,故称“阿拉汉”;对于所应遍知等诸法,能以应遍知等方式无颠倒地觉悟,故称“正自觉者”。或者也可以这样理解:由于于三时中智慧无碍,称为“知者”;由于身等三业皆有智慧相随、审虑而行,故称“见者”;由于具足远离戏笑等放逸的舍断成就,故称“阿拉汉”;由于以欲等不减损为因,具足无尽辩才的一切知性,故称“正自觉者”。显示巴利原文
Tathā ṭhānāṭṭhānādivibhāgaṃ jānatā yathākammūpagasatte passatā, savāsanānaṃ āsavānaṃ khīṇattā arahatā, abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhena. Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā, kāyakammādivasena tiṇṇaṃ kammānaṃ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā, davādīnaṃ abhāvasādhikāya pahānasampadāya arahatā, chandādīnaṃ ahānihetubhūtāya akkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaaṭṭhārasaāveṇikabuddhadhammavasenapi yojanā kātabbā.
19 “已作”的意思是:由自己种种缘的和合现前共同造作而成。其“被造作”的性质应当从其生起来理解,并非指对已生起者再作构造,所以经文说“已令生起”。为了显示那些缘以思心所为最上,经中说“已作、已思念”,因此解释为“已思、已策划”的意思。而说“已作、已思念”,意在显示禅那的现前,并指出其坏灭的性质——因为凡是原本无而现起者,有后终归灭去。因此经中说“已作”等。“立于止观法者”的意思是:由于安住于止的修习,心得定;在生起观之后,以无常随观等方法断除常想等颠倒见,次第证得随顺智,此时便称为安住于观的修习。在称为止与观的这些法中,以染着义说为“贪”,以欢喜义说为“喜”。这其中所说的微细期许,就叫做“欲染”。显示巴利原文
19.Abhisaṅkhatanti attano paccayehi abhisammukhabhāvena samecca sambhūyya kataṃ, svassa katabhāvo uppādanena veditabbo, na uppannassa paṭisaṅkharaṇenāti āha ‘‘uppādita’’nti. Te cassa paccayā cetanāpadhānāti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘abhisaṅkhataṃ abhisañcetayita’’nti vuttanti ‘‘cetayitaṃ pakappita’’nti atthamāha. Abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitanti ca jhānassa pātubhāvadassanamukhena viddhaṃsanabhāvaṃ ulliṅgeti yañhi ahutvā sambhavati, taṃ hutvā paṭiveti. Tenāha pāḷiyaṃ ‘abhisaṅkhata’ntiādi. Samathavipassanādhamme ṭhitoti samathadhamme ṭhitattā samāhito vipassanaṃ paṭṭhapetvā aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto anukkamena taṃ anulomañāṇaṃ pāpetā hutvā vipassanādhamme ṭhito. Samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu rañjanaṭṭhena rāgo, nandanaṭṭhena nandīti. Tattha sukhumā apekkhā vuttā, yā ‘‘nikantī’’ti vuccati.
“若如是者”,意思是如果只依文解义来理解这段经文的话。那么,就变成应当在止观中修习欲贪——也就是说,令不来果生起之后,便不再修习为此目的的止与观,只须在止观中修欲贪即可。为什么?因为在彼止观法中,若仅凭欲贪,那位应证而尚未证得不来果的不来者便能证得的话,那么按理他就应和必证得不来果。因此说“不来果将已通达”。以其自性应被领受,故无颠倒的意义本身就是“义味”。“任何其他的善趣”,是就具有堕落处的众生而言。“任何其他的恶趣”,则指阿修罗身。显示巴利原文
Evaṃ santeti evaṃ yathārutavasena ca imassa suttapadassa atthe gahetabbe sati. Samathavipassanāsu chandarāgo kattabboti anāgāmiphalaṃ nibbattetvā tadatthāya samathavipassanāpi anibbattetvā kevalaṃ tattha chandarāgo kattabbo bhavissati. Kasmā? Tesu samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu chandarāgamattena anāgāminā laddhabbassa aladdhānāgāmiphalena laddhabbattā tathā sati tena anāgāmiphalampi laddhabbameva nāma hoti. Tenāha – ‘‘anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ bhavissatī’’ti. Sabhāvato rasitabbattā aviparīto attho eva attharaso. Aññāpi kāci sugatiyoti vinipātike sandhāyāha. Aññāpi kāci duggatiyoti asurakāyamāha.
于彼经中,唯以“止”为修行重心,因其是为止行者所作的教法。而《大摩罗迦子教诫》则先以“远离不善法,有寻有伺”作为基础禅那,再以“凡彼处所有色所摄、受所摄者”等广开观法,最后说“他安住于此,证得诸漏灭尽”——由此经如是说,故指出“《大摩罗迦子教诫》以观为重心”。在《大念处经》中,自始至终皆以极其锐利的“观”贯穿,因此说“宣说无上之观”。在《身至念经》中,则特以出入息禅那等方式具体阐明止与观,因此说“宣说无上之止”。显示巴利原文
Samathadhurameva dhuraṃ samathayānikassa vasena desanāya āgatattā. Mahāmālukyovāde ‘‘vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāra’’nti pādakajjhānaṃ katvā ‘‘so yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgata’’ntiādinā vipassanaṃ vitthāretvā ‘‘so tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātī’’ti (ma. ni. 2.133) āgatattā ‘‘mahāmālukyovāde vipassanāva dhura’’nti āha. Mahāsatipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.373 ādayo; ma. ni. 1.106 ādayo) sabbatthakameva tikkhatarāya vipassanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘vipassanuttaraṃ kathita’’nti. Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153-154) ānāpānajjhānādivasena savisesaṃ samathavipassanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘samathuttaraṃ kathita’’nti.
犹如一位尊贵之人,他人只求少许,他却给予许多。于此经中,对方仅问了“一法”,佛陀却说“此亦是一法”。就这样,依提问的方式,这十一法便成了“一法”;又依每一语句各自圆满一项义理的原则,亦成为“一法”。再者,以这些法修习的那条道路,其本质同一味,故从“道”的角度,二十一章也成为“一法”。在这里,即此《八城经》中。由于非想非非想处的诸法已达除“行”之外的最微细状态,声闻弟子于此难以操作,故此处教法未依第四无色定宣说,而是根据四梵住及前三种无色定,总共宣说十一法。所谓按“问”的方式,即指“尊者阿难!是否有一法为彼……正自觉者所宣说?”这样提出的问题。“得不死”之义:即作为证得不死的原因,一切业处虽同归一味,却皆为证悟不死的修行方法,此是其含义。因此,在此处,从形态上看,只出现了最高果地和不来果地这两地;然而,从彼此无间断的角度而言,下面那两地,在义理上其实也已含摄其中,应作如此理解。显示巴利原文
Appaṃ yācitena bahuṃ dentena uḷārapurisena viya ekaṃ dhammaṃ pucchitena ‘‘ayampi ekadhammo’’tikathitattā ekādasapi dhammā pucchāvasena ekadhammo nāma jāto paccekaṃ vākyaparisamāpanañāyena. Ekavīsati pabbāni tehi bodhiyamānāya paṭipadāya ekarūpattā paṭipadāvasena ekadhammo nāma jātoti. Idha imasmiṃ aṭṭhakanāgarasutte. Nevasaññānāsaññāyatanadhammānaṃ saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattatāya tattha sāvakānaṃ dukkaranti na catutthāruppavasenettha desanā āgatāti catunnaṃ brahmavihārānaṃ, heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ āruppānañca vasena ekādasa. Pucchāvasenāti ‘‘atthi nu kho, bhante ānanda, tena…pe… sammāsambuddhena ekadhammo akkhāto’’ti (ma. ni. 2.18) evaṃ pavattapucchāvasena. Amatuppattiyatthenāti amatabhāvassa uppattihetutāya, sabbānipi kammaṭṭhānāni ekarasampi amatādhigamapaṭipattiyāti attho, evamettha aggaphalabhūmi anāgāmiphalabhūmīti dveva bhūmiyo sarūpato āgatā, nānantariyatāya pana heṭṭhimāpi dve bhūmiyo atthato āgatā evāti daṭṭhabbā.
21 “五百”:其价值为五百,故称五百。其余内容皆浅显易懂。显示巴利原文
21. Pañca satāni aggho etassāti pañcasataṃ. Sesaṃ uttānameva.
三、有学经注疏显示巴利原文
3. Sekhasuttavaṇṇanā
22 “Santhāgāra”:指义理教导的堂舍,即集会堂。因此说“在出发时刻等时”,其中“等”字包含吉祥大会等。“Santhambhanti”意为休息、消除疲劳。“Saha”指依住处共聚一处。在“一起进行义理教导的堂舍”这一意义上,将“ttha”转为“ntha”而说为“santhāgāra”。“Santharanti”指以集会的方式停留。显示巴利原文
22.Santhāgāranti atthānusāsanāgāraṃ. Tenāha – ‘‘uyyogakālādīsū’’tiādi. Ādi-saddena maṅgalamahādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Santhambhantīti vissamanti, parissamaṃ vinodentīti attho. Sahāti sannivesavasena ekajjhaṃ. Saha atthānusāsanaṃ agāranti etasmiṃ atthe ttha-kārassa ntha-kāraṃ katvā santhāgāranti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Santharantīti sammantanavasena tiṭṭhanti.
“三藏佛语将会传来”:以佛语的传来为首,也就包含了圣果法的传来。“对于那些在那里住了三夜的人来说,果等至便会现起。”若问:“在那个比丘僧团中,有善凡夫精勤于观,那么圣道法是否在那里传来呢?”确实有圣道法的传来。显示巴利原文
Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissatīti buddhavacanassa āgamanasīsena ariyaphaladhammānampi āgamanaṃ vuttameva, tiyāmarattiṃ tattha vasantānaṃ phalasamāpattivaḷañjanaṃ hotīti. Tasmiñca bhikkhusaṅghe kalyāṇaputhujjanā vipassanaṃ ussukkāpentā hontīti ce? Ariyamaggadhammānaṃ tattha āgamanaṃ hotiyeva.
“Allagomayenāti”:指用清澈的新鲜牛粪汁。“Opuñchāpetvāti”:涂抹之后。“Catujjātiyagandhehīti”:用由零陵香、藏红花、大麦花、暗罗叶等研磨而成的香粉;“所说的各种颜色”指青色等不同颜色,并非因墙壁不同而有差别,但依墙壁不同,则形成种种形状的图案。“Mahāpiṭṭhikakojavaketi”:指为铺在象背上而被称为“大板”的那种毯子,kojava即指那种毯子。这是针对“Kuttaka”(一种铺盖)而言,指铺在象背上、饰有象的图案。马毯、狮毯等也是饰有马、狮等图案的铺盖;杂色毯则是以种种图案及种种花鬘工艺等装饰的铺盖。显示巴利原文
Allagomayenāti acchena allagomayarasena. Opuñchāpetvāti vilimpitvā. Catujjātiyagandhehīti tagarakuṅkumayavanapupphatamālapattāni pisitvā katagandhehi nānāvaṇṇeti nīlādivasena nānāvaṇṇe, na bhittivisesavasena. Bhittivisesavasena pana nānāsaṇṭhānarūpameva. Mahāpiṭṭhikakojavaketi hatthipiṭṭhīsu attharitabbatāya mahāpiṭṭhikāti laddhasamaññe kojaveti vadanti. Kuttake pana sandhāyetaṃ vuttaṃ hatthattharaṇā hatthirūpavicittā. Assattharakasīhattharakādayopi assasīharūpādivicittā eva attharakā, cittattharakaṃ nānārūpehi ceva nānāvidhamālākammādīhi ca vicittaṃ attharakaṃ.
“Upadhānanti”:指靠垫;“upadahitvāti”:指作为靠垫而放置。以香制成的花环称为香鬘,以暗罗叶等制成的称为叶鬘。此处的“等”字包含了由朱砂、荜澄茄、肉豆蔻、肉豆蔻花等制成的鬘。按结跏趺座形式制成的座具,称为结跏趺座;三面有靠背,或仅一面有靠背的,称为有靠背的靠座;无靠背的,则称为无靠背的座。“yojanāvaṭṭeti”:指周围一由旬。显示巴利原文
Upadhānanti apassayanaṃ upadahitvāti apassayayoggabhāvena ṭhapetvā gandhehi katamālā gandhadāmaṃ, tamālapattādīhi kataṃ pattadāmaṃ. Ādi-saddena hiṅgulatakkolajātiphalajātipupphādīhi katadāmaṃ saṅgaṇhāti. Pallaṅkākārena katapīṭhaṃ pallaṅkapīṭhaṃ, tīsu passesu, ekapasse eva vā saupassayaṃ apassayapīṭhaṃ, anapassayaṃ muṇḍapīṭhaṃ yojanāvaṭṭeti yojanaparikkhepe.
“Saṃvidhāyāti”:指将安陀会的角部与其他部分整理平整后,整齐穿着。因此说:“犹如用剪刀剪裁莲花一般”,遮掩三轮。在此,由于诸佛的色身圆满与威仪圆满皆达究竟,所以世尊当时如此庄严,为显示这一点而说“以金项链……”等。其中,以“无与伦比的佛衣”等,当时世尊无需隐藏佛的威力,为令聚集在那里的天、人、龙、金翅鸟、夜叉、乾闼婆等生起信心,便以自身本然的威仪进入迦毗罗卫城,由此便显示出来。诸佛的身光通常遍照约八十肘的范围,所以说“照亮了八十肘处”。此即青、黄、赤、白、茜等六色佛光。显示巴利原文
Saṃvidhāyāti antaravāsakassa koṇapadesañca itarapadesañca samaṃ katvā vidhāya. Tenāha – ‘‘kattariyā padumaṃ kantanto viyā’’ti timaṇḍalaṃ paṭicchādentoti ettha ca yasmā buddhānaṃ rūpasampadā viya ākappasampadāpi paramukkaṃsagatā, tasmā tadā bhagavā evaṃ sobhatīti dassento ‘‘suvaṇṇapāmaṅgenā’’tiādimāha, tattha asamena buddhavesenātiādinā tadā bhagavā buddhānubhāvassa niguhaṇe kāraṇābhāvato tattha sannipatitadevamanussanāgayakkhagandhabbādīnaṃ pasādajananatthaṃ attano sabhāvapakatikiriyāyeva kapilavatthuṃ pāvisīti dasseti. Buddhānaṃ kāyappabhā nāma pakatiyā asītihatthamattameva padesaṃ pharatīti āha – ‘‘asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesī’’ti nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇā buddharasmiyo.
“Sabbapāliphulloti”:从根部至顶端,完全盛开。“如排列放置”等,是譬喻的构想。正如精心装饰的他物璀璨夺目一般,由于三十波罗蜜的成就,世尊同样如此璀璨,此即所说。“Pañcavīsatiyā nadīnanti”:指恒河等,以旃陀吒伽河为终的二十五条大河。“Sambhijjāti”:汇合、混合后,在口门处,即流入大海之处。显示巴利原文
Sabbapāliphulloti mūlato paṭṭhāya yāva aggā phullo vikasito. Paṭipāṭiyā ṭhapitānantiādi parikappūpamā. Yathā taṃ…pe… alaṅkataṃ añño virocati, evaṃ virocittha, samatiṃsāya pāramitāhi abhisaṅkhatattā evaṃ virocitthāti vuttaṃ hoti. Pañcavīsatiyā nadīnanti gaṅgādīnaṃ candabhāgāpariyosānānaṃ pañcavīsatiyā mahānadīnaṃ. Sambhijjāti sambhedaṃ missībhāvaṃ patvā mukhadvāreti samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne.
“Devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ akkhīnīti”:意谓天、人、龙、金翅鸟、乾闼婆、夜叉等众生的眼睛,这是依构想而说的。“Sahassenāti”:即指以一千颂,亦即一部有一诵分量的著作,这是它的意思。显示巴利原文
Devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ akkhīnīti cetaṃ parikappanavasena vuttaṃ. Sahassenāti padasahassena, bhāṇavārappamāṇena ganthenāti attho.
“Kampayanto vasundharanti”:指以自己的功德殊胜而令大地震动,虽如此却不伤害众生。由于诸佛是普施者,所以先抬起右足。以善安立的足,平稳触地。虽触地平坦,却不为尘垢所染,因为皮肤细滑。低处隆起、高处填平等现象,是诸佛获得名为“善安立足”的大人相之异熟果。“Nātidūre uddharatīti”:指举足不过远。“Naccāsanne ca nikkhipanti”:指落脚也不过于靠近,即不放得过近而行走。“Hāsayanto sadevake loke tosayanto”:令含诸天在内的世间欢喜、喜悦满足。“Catūhi pādehi caratīti catucārī”:以四足而行,故称四足行者。显示巴利原文
Kampayanto vasundharanti attano guṇavisesehi pathavīkampaṃ uppādento, evaṃbhūtopi aheṭhayanto pāṇāni. Sabbadakkhiṇattā buddhānaṃ dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ uddharanto. Samaṃ samphusate bhūmiṃ suppatiṭṭhitapādatāya. Yadipi bhūmiṃ samaṃ phusati, rajasānupalippati sukhumattā chaviyā. Ninnaṭṭhānaṃ unnamatītiādi buddhānaṃ suppatiṭṭhitapādasaṅkhātassa mahāpurisalakkhaṇapaṭilābhassa nissandaphalaṃ. Nātidūre uddharatīti atidūre ṭhapetuṃ na uddharati. Naccāsanne ca nikkhipanti accāsanne ca ṭhāne anikkhipanto niyyāti. Hāsayanto sadevake loke tosayanto. Catūhi pādehi caratīti catucārī.
据说,这称为“称叹之时”,是为了彰显佛陀的威力而说的。当讲述佛陀的身相或功德时,不应当说这是“不善说”。为什么呢?因为诸佛世尊的功德是无量的;对于有智之人,赞叹佛陀的功德,即是如法赞叹,自然契入其中。显示巴利原文
Buddhānubhāvassa pakāsanavasena gatattā vaṇṇakālo nāma kiresa. Sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā kathiyamāne dukkathitanti na vattabbaṃ. Kasmā? Aparimāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto, buddhaguṇasaṃvaṇṇanā jānantassa yathādhammasaṃvaṇṇanaṃyeva anupavisatīti.
“以细布头巾”:即以捆扎后拿着的细布衣。“象步而行”:指像象王那样安放脚步。“具足百福之相”:指具有由数百种福德所造就的大人相;“犹如宝珠照耀”:指极为闪耀,犹如珠宝,有人称之为“照耀”妙宝。“犹如大娑罗树”:如同巨大的娑罗树,或如黑檀等大树。“犹如红睡莲”:即如同称为红睡莲的大莲花,或如盛开的莲花。显示巴利原文
Dukūlacumbaṭakenāti ganthitvā gahitadukūlavatthena, nāgavikkantacaraṇoti hatthināgasadisapadanikkhepo. Satapuññalakkhaṇoti anekasatapuññanimmitamahāpurisalakkhaṇo maṇiverocano yathāti ativiya virocamāno maṇi viya verocano nāma eko maṇivisesoti keci mahāsālovāti mahanto sālarukkho viya, koviḷārādimahārukkho viya vā padumo kokanado yathāti kokanadasaṅkhātaṃ mahāpadumaṃ viya, vikasamānapadumaṃ viya vā.
“如同将恒河引入空中”等,是为了在此散说中显示此事对于他人实属难行,同时也显示对于听闻者而言,它能带来究竟安乐。“如同抽出地髓”:即如同运用机械,将大地底层的地髓膜向上翻转抽出一般。“一由旬量”:即一由旬的量。“蜂蜜团”:即蜂蜜的层片。显示巴利原文
Ākāsagaṅgaṃ otārento viyātiādi tassā pakiṇṇakakathāya aññesaṃ dukkarabhāvadassanañceva suṇantānaṃ accantasukhāvahabhāvadassanañca pathavījaṃ ākaḍḍhento viyāti nāḷiyantaṃ yojetvā mahāpathaviyā heṭṭhimatale pappaṭakojaṃ uddhaṃmukhaṃ katvā ākaḍḍhento viya yojanikanti yojanappamāṇaṃ madhubhaṇḍanti madhupaṭalaṃ.
“大”:指广大、崇高。“一切布施皆成已施”:意思是,由住处施主所施与的,所有资生具都如同已经施与了一般。譬如,有比丘到两三个村庄乞食,却一无所获,回来后进入树荫与水充足的园林,沐浴后在住处稍作躺卧,起身坐下时,身体便犹如被注入了力量。又如,在外游走的比丘,身色会被风和热所损恼;待进入住处关上门安坐片刻,不适的相续便得止息,悦意的相续则建立起来,色泽就像被注入一般。再如,在外游走时,脚会被荆棘所刺、碰触树桩,还会遭遇蛇等危险及盗贼的怖畏;而进入住处关上门躺卧,这一切险难便都消失。研习教法者会生起法喜与喜乐,于业处作意者由于没有了外散乱,会生起寂静乐。再者,在外游走时身上会出汗,眼睛会跳动;刚进入坐卧处时,床、椅等还不明显,但安坐片刻后,眼根的净色便像被注入了一般,门窗、床椅等都清晰可见。而且,当人们看到比丘安住于此,便会以四种资具恭敬奉侍。因此说:“当住处布施被施与时,一切布施皆成已施。”显示巴利原文
Mahantanti uḷāraṃ. Sabbadānaṃ dinnameva hotīti sabbameva paccayajātaṃ āvāsadāyakena dinnameva hoti. Tathāhi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā paṭissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti. Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nisinnassa visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati patiṭṭhāti, vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti, bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭako vijjhati, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayo ceva corabhayañca uppajjati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nipannassa pana sabbe parissayā na honti, ajjhayantassa dhammapītisukhaṃ, kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhaṃ uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato, bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti, akkhīni phandanti, senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti, muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti, dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti, etasmimpi ca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ – ‘‘āvāsadānasmiṃ dinne sabbaṃ dānaṃ dinnameva hotī’’ti. Bhūmaṭṭhaka…pe… na sakkāti ayamattho mahāsudassanavatthunā (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo.
「冷」:指由于内在界扰动或外在时节变异而生起的寒冷。「热」:指火的烧灼,此外应知在森林火灾等情况下也会产生。「能遮止」:即能阻挡、防护。它令以冷热为缘所生的身心恼害不致生起。若身体为寒热所侵,心念散乱的比丘便无法如理策励。「诸猛兽」:指狮子、老虎等猛兽。进入有防护的坐卧处,关上门安坐,这些危险便得以消除。「诸爬行类」:指所有爬行而去的长体类生物。「蚊虫」:这是代表,应知蝇、虻等也包含在内。「寒露」:因寒冷时节及连续七日降雨等而生起的寒触。「诸雨」:指任何时候生起的降雨。这些都能被遮止,这是此处的句义连接。显示巴利原文
Sītanti (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.295; saṃ. ni. ṭī. 2.4.243) ajjhattadhātukkhobhavasena vā bahiddhautuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ. Uṇhanti aggisantāpaṃ. Tassa pana davadāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo. Paṭihantīti paṭibāhati. Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ bādhanāni na honti, evaṃ karoti. Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti. Vāḷamigānīti sīhabyagghādivāḷamige. Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti . Sarīsapeti ye keci sarantā gacchante dīghajātike. Makaseti nidassanametaṃ, ḍaṃsādīnaṃ eteneva saṅgaho daṭṭhabbo. Sisireti sītakālavasena sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse. Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā.
「可怕的风与炎热」:指能拔起摧折树木、伴有尘埃等可怕的狂风,以及在夏季酷热时生起的可怕的烈日热恼。「能被遮止」:即能被阻挡、防护。「为了隐居之义」:即为了从种种所缘中回转心念,乐住于隐居独处。「为了安乐之义」:即由于无有上述危险,为获得安住轻利的利益。「为了禅修」:即为了于三十八种所缘之一,令心近观深入。「为了观察」:即为了从无常等角度,正确地遍察一切诸行。显示巴利原文
Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ummūlabhañjanavasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca. Paṭihaññatīti paṭibāhīyati. Leṇatthanti nānārammaṇato cittaṃ nivattetvā paṭisallānārāmatthaṃ. Sukhatthanti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ. Jhāyitunti aṭṭhatiṃsārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanijjhāyituṃ. Vipassitunti aniccādito sabbasaṅkhāre sammasituṃ.
「在精舍」:在住处。「令建造」:即令他人建造。「可爱乐的」:令人愉悦,居住安乐。「应安置多闻者于此处」:建造之后,应在这精舍里安置那些多闻、持戒、具足善法的比丘。在安置他们时,为使这些多闻者不受资具之累,应以正直、具足意乐、于业果及三宝功德深信不疑的净信心,施予食物、饮料、衣物和坐卧具。显示巴利原文
Vihāreti paṭissaye. Kārayeti kārāpeyya. Rammeti manorame nivāsasukhe. Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya. Te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti, evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā.
现在,为说明在家众与出家众相互饶益的道理,宣说了“那些人对他”等偈颂。其中,“那些人”指多闻的比丘;“对他”指对那位近事男。“开示法”(dhammaṃ desenti):即开示能驱除整个轮回之苦的法。“他于此通达彼法后”(yaṃ so dhammaṃ idhaññāya):此人于此教法中,依正行而了知正法,由证得最上道而成无漏,最终般涅槃。显示巴利原文
Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakārataṃ dassetuṃ ‘‘te tassā’’ti gāthamāha. Tattha teti bahussutā tassāti upāsakassa. Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanudanaṃ dhammaṃ desenti. Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati.
由于恭敬供养的缘故,初夜分已过;世尊的说法几无剩余,中夜分已过。为了说明经文中“bahudeva ratti”(多半夜)这句话的意思,注疏说:“atirekataraṃ diyaḍḍhayāmaṃ”(多于一个半夜分)。「示知」(sandassesī):即显示利益——在听了关于住处布施的如法开示之后,世尊进一步开示:“大王,这就是戒,这就是定,这就是慧”,这样让他们正确地了知戒等功德,并像手把手领着一样,让他们当下清晰地明了。「劝导」(samādapesī):即引导他们受持这些戒等功德,这样去执持:“应当这样持戒,安立在戒的基础上,应当这样修定,这样修慧”,让他们这样抓紧。「策励」(samuttejesī):通过谛听的方式,使他们的心变得明净,使得已经受持的戒更加清净,正在修习的止与观也变得极为清净,并能带来更高的殊胜成就。「令喜悦」(sampahaṃsesī):就是以遵照教导而安住于戒等功德,通过现世获得的功德利益,以及将来当证的殊胜果报,正确地令他们的心意高扬欢喜,凭借获得的安稳而感到极大的满足。应当这样来了解这些词句的意义。显示巴利原文
Pūjāsakkāravaseneva paṭhamayāmo khepito, bhagavato desanāya appāvaseso majjhimayāmo gatoti pāḷiyaṃ ‘‘bahudeva ratti’’nti vuttanti āha ‘‘atirekataraṃ diyaḍḍhayāma’’nti. Sandassesīti ānisaṃsaṃ dassesi, āvāsadānapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ sutvā tato paraṃ, ‘‘mahārāja, itipi sīlaṃ, itipi samādhi, itipi paññā’’ti sīlādiguṇe tesaṃ sammā dassesi, hatthena gahetvā viya paccakkhato pakāsesi. Samādapesīti ‘‘evaṃ sīlaṃ samādātabbaṃ, sīle patiṭṭhitena evaṃ samādhi, evaṃ paññā bhāvetabbā’’ti yathā te sīlādiguṇe ādiyanti, tathā gaṇhāpesi. Samuttejesīti yathā samādinnaṃ sīlaṃ suvisuddhaṃ hoti, samathavipassanā ca bhāviyamānā yathā suṭṭhu visodhitā uparivisesāvahā honti, evaṃ cittaṃ samuttejesi nisāmanavasena vodāpesi. Sampahaṃsesīti yathānusiṭṭhaṃ ṭhitasīlādiguṇehi sampati laddhaguṇānisaṃsehi ceva upari laddhabbaphalavisesehi ca uparicittaṃ sammā pahaṃsesi, laddhassāsavasena suṭṭhu tosesi. Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo.
「八十位大长老」(asītimahāthera) 这个词,原本是一个总称,但也约定俗成地被用来指称其中的一部分,所以注疏说:“在诸位八十位大长老在世时”。因为阿难长老也包括在其中。 「释迦族众」(sākiyamaṇḍale):就是指释迦王族的团体。显示巴利原文
Samudāyavacanopi asītimahāthera-saddo tadekadesepi niruḷhoti āha ‘‘asītimahātheresu vijjamānesū’’ti. Ānandattheropi hi antogadho evāti. Sākiyamaṇḍaleti sākiyarājasamūhe.
由于与道相应,故称为“行道者”(pāṭipado);因此注疏中说:“已行道者”(paṭipannako)。“有学”(sekho)因为具足应学的戒等功德,且已部分止息恶行,所以称为“沙门”(samaṇa)。有学的行道者,以行道者个体为所依,在教导修道时,是以道来确定此人,所以说“以道来确定而显示补特伽罗”(paṭipadāya puggalaṃ niyametvā dasseti)。有学之道即是教法中的吉祥之道,它恰当地避开不应亲近的,采取应亲近的,并在殊胜之处修习,从而能引来无学法的圆满,因此是不断增上之道。“不疲劳地就能了知”这句话,是因为当时他们尚不适合证得无学地才这样说的。而“不疲劳地”(akilamantāva)这一说法,也显示即使是已证得无碍解(paṭisambhidā)的人,要让他了知尚未证得的道,也是沉重的。“Osaṭā”意为进入。全部的律藏都已说明,因为它以戒论(sīlakathā)为主;其余二藏也同样如此。以三藏……显示巴利原文
Paṭipadāya niyuttattā pāṭipado. Tenāha – ‘‘paṭipannako’’ti. Sikkhanasīlatādinā sekho, odhiso samitapāpatāya samaṇo. Sekho pāṭipado paṭipajjanapuggalādhiṭṭhānena paṭipadādesanaṃ niyamento paṭipadāya puggalaṃ niyameti nāmāti ‘‘paṭipadāya puggalaṃ niyametvā dassetī’’ti. Sekhappaṭipadā sāsane maṅgalapaṭipadā sammadeva asevitabbaparivajjanena sevitabbasamādānena ukkaṃsavatthūsu ca bhāvato asekhadhammapāripūriyā āvahattā ca vaḍḍhamānakapaṭipadā. Akilamantāva sallakkhessantīti idaṃ tadā tesaṃ asekhabhūmiadhigamāya ayogyatāya vuttaṃ. Akilamantāvāti iminā paṭisambhidāppattassapi anadhigatamaggasaññāpanā bhāriyāti dasseti. Osaṭāti anuppaviṭṭhā. Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitameva hoti tassa sīlakathābāhullato sesadvayepi eseva nayo. Tīhi piṭakehīti karaṇatthe karaṇavacanaṃ. Tena taṃtaṃpiṭakānaṃ tassā tassā sikkhāya sādhakatamabhāvaṃ dasseti.
背痛会生起,是因为被执受的色身本来就有这样的性质,同时诸行(saṅkhāra)由于无常,总是与苦紧密相连。或者说,那(背痛)是没有理由的——为了揭示说这话的意图,才说“有能力”等等。佛陀是依着释迦族诸王的心意,才想以四威仪来运用身体。确实,后面将会说到:“导师也正是基于这一点,在那里敷设了僧伽帝(saṅghāṭi)而躺下。”如果这样,那为什么又说“我的背痛”呢?于是解释说:“因为被执受的身体就是名为……”等等。显示巴利原文
Piṭṭhivātouppajjati upādinnakasarīrassa tathārūpattā saṅkhārānañca aniccatāya dukkhānubandhattā. Akāraṇaṃ vā etanti yenādhippāyena vuttaṃ, tameva adhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘pahotī’’tiādi vuttaṃ. Catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi sakyarājūnaṃ ajjhāsayavasena. Tathā hi vakkhati ‘‘satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññapetvā nipajjītī’’ti. Yadi evaṃ ‘‘piṭṭhi me āgilāyatī’’ti idaṃ kathanti āha ‘‘upādinnakasarīrañca nāmā’’tiādi.
23 在“以此巴帝摩卡律仪……圆满具足”等句中,「具足」(sampanna) 一词通常表示具备的意思,但在这里却表示圆满,为了显示这个义理,所以说“paripuṇṇasīloti attho”(意思是戒圆满)。凡是戒具足的人,就是戒圆满了。因为只有清净的戒,才被称为“圆满”的,而不是有污点或杂色的戒。「以善法」(sundaradhammehi):就是以美好的(sundara)法,因为那些法在相续中生起时,会使那个相续变得美好。又由于那些法能够成就善士(sappurisa)的品德,所以是善士们所具有的法。显示巴利原文
23. ‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena…pe… sampanno’’tiādīsu (vibha. 511) samannāgatattho sampanna-saddo, idha pana pāripūriatthoti dassetuṃ ‘‘paripuṇṇasīloti attho’’ti vuttaṃ. Yo pana sampannasīloyeva, so paripuṇṇasīlo. Parisuddhañhi sīlaṃ ‘‘paripuṇṇa’’nti vuccati, na sabalaṃ kammāsaṃ vā. Sundaradhammehīti sobhanadhammehi. Yasmiṃ santāne uppannā tassa sobhanabhāvato. Tehi sappurisabhāvasādhanato sappurisānaṃ dhammehi.
24 “以这有限的文句”(iminā ettakena ṭhānenāti):是指从“在此,摩诃男,圣弟子”开始,直至“易得无难者”这句为止,用这段略说的文句安立了论母之后。“按次第”(paṭipāṭiyā):即按照略说论母的顺序。“这样说”(evamāha):即指现在将要说明的“摩诃男,怎样是……”这种方式。显示巴利原文
24.Imināettakena ṭhānenāti ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako’’ti ārabhitvā yāva ‘‘akasiralābhī’’ti padaṃ iminā ettakena uddesapadena mātikaṃ ṭhapetvā. Paṭipāṭiyāti uddesapaṭipāṭiyā. Evamāhāti ‘‘evaṃ kathañca, mahānāmā’’tiādinā idāni vuccamānena dassitākārena āha.
25 “惭”(hirīyati):即感到羞耻、受到逼迫。因为惭的特相是厌恶恶行,故说“意为厌恶”。“愧”(ottappati):即感到畏惧。因为愧的特相是惧怕恶行。“已策励精进者”(paggahitavīriyo):即未陷入退缩的精进者,由此说“心无退缩”(anosakkitamānaso)。“为了断除”(pahānatthāya):即为彻底断除。所谓“诸善法的具足”(upasampadā)即是证得,所以说“为获得”(paṭilābhatthāya)。“以念与善巧”(satinepakkena):即通过念的善巧,也就是锋利、明了、勇健的状态。然而在注疏中,善巧(nepakka)指慧,因此注疏是依“以念和善巧的状态”的用意来解释的;若如此,便成了另一个被解释的对象。而“具念者”(satimā)一词,正是以此差别而摄取了念;下文所说“久作、久说也能忆持、随念”,只是说明了念的作用,并非慧的作用,因此“以念与善巧”应理解为“以念的善巧状态”。这实为念由于缘的差别而变得强而有力,不再依赖其他法。显示巴利原文
25.Hirīyatīti lajjīyati pīḷīyati. Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā, tasmā ‘‘jigucchatīti attho’’ti vuttaṃ. Ottappatīti uttappati. Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ. Paggahitavīriyoti saṅkocaṃ anāpannavīriyo. Tenāha ‘‘anosakkitamānaso’’ti. Pahānatthāyāti samucchindanatthāya. Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma adhigamo evāti āha ‘‘paṭilābhatthāyā’’ti. Satinepakkenāti satiyā nepakkena tikkhavisadasūrabhāvena. Aṭṭhakathāyaṃ pana nepakkaṃ nāma paññāti adhippāyena ‘‘satiyā ca nipakabhāvena cā’’ti attho vutto, evaṃ sati añño niddiṭṭho nāma hoti. Satimāti ca imināva visesā sati gahitā, parato ‘‘cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā’’ti satikiccameva niddiṭṭhaṃ, na paññākiccaṃ, tasmā satinepakkenāti satiyā nepakkabhāvenāti sakkā viññātuṃ. Teneva hi paccayavisesavasena aññadhammanirapekkho satiyā balavabhāvo. Tathā hi ñāṇavippayuttacittenapi ajjhayanasammasanāni sambhavanti.
“塔院义务等”(cetiyaṅgaṇavattādīti):以“等”字摄取了菩提树院义务等。所谓“圆满八十种大义务之行持”,此处“义务行持圆满”一词应分别与“八十义务行持圆满”及“大义务行持圆满”结合。其中,大义务(mahāvattāni)是指《义务犍度》中所说的十四种:客比丘义务、常住比丘义务、将行者义务、随喜义务、食堂义务、乞食者义务、阿兰若者义务、坐卧处义务、温室义务、厕所义务、亲教师义务、同住弟子义务、老师义务、弟子义务。此外,还有在受呵责羯磨等时,或进入别住等时所应行的八十种小义务,它们并非在所有情况下都应行持,故未被纳入大义务之中。其中,从“我将为别住比丘们制立义务”开始,直至“不应授予具足戒……不应在地上经行时却在经行处经行”等,这六十六种是集体用食时应行持的义务,以此为结束。此后,“比丘们,别住比丘不应与别住年长比丘……共住于同一有覆蔽的住处”等五项,由于是在不同于通常比丘的情况下,针对别住年长者等各类人而应行持的,因此应依这些人归纳,各算作一种,如此则为七十一项义务。显示巴利原文
Cetiyaṅgaṇavattādīti ādi-saddena bodhiyaṅgaṇavattādīni saṅgaṇhāti. Asītimahāvattapaṭipattipūraṇanti ettha asītivattapaṭipattipūraṇaṃ mahāvattapaṭipattipūraṇanti vattapaṭipattipūraṇa-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha mahāvattāni (vibha. mūlaṭī. 406) nāma vattakhandhake (cūḷava. 356 ādayo) vuttāni āgantukavattaṃ āvāsikaṃ gamikaṃ anumodanaṃ bhattaggaṃ piṇḍacārikaṃ āraññikaṃ senāsanaṃ jantāgharaṃ vaccakuṭi upajjhāyaṃ saddhivihārikaṃ ācariyaṃ antevāsikavattanti cuddasa. Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāle pārivāsikādikāle ca caritabbāni asīti khuddakavattāni sabbāsu avatthāsu na caritabbāni, tasmā mahāvattesu, aggahitāni. Tattha ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññapessāmī’’ti ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ…pe… na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 81) vuttāni pakabhatte caritabbavattāvasānāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ mūlāyapaṭikassanārahena mānattārahena mānattacārikena abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vattabba’’ntiādīni (cūḷava. 82) pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitabbāni pañcāti ekasattativattāni, ukkhepaniyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ – ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… nhāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti (cūḷava. 51) idaṃ abhivādanādīnaṃ asādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsitabbo’’tiādīni ca dasāti evametāni dvāsīti. Etesveva pana kānici tajjanīyakammādivattāni kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsīti, evaṃ appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā gaṇanupagaṃ na hotīti idha ‘‘asīti’’cceva vuttaṃ. Aññattha pana aṭṭhakathāpadese ‘‘dvāsīti khandhakavattānī’’ti vuccati.
“恭敬地学习”(sakkaccaṃ uddisanaṃ)与“恭敬地教导”(sakkaccaṃ uddisāpananti),此处“恭敬”一词应分别与学习、教导连接。“学习”即领受教诫。“诵法”(dhammosāraṇaṃ)即法的诵出。“说法”(dhammadesanā)——显示巴利原文
Sakkaccaṃuddisanaṃ sakkaccaṃ uddisāpananti paccekaṃ sakkaccaṃ-saddo yojetabbo. Uddisanaṃ uddesaggahaṇaṃ. Dhammosāraṇaṃ dhammassa uccāraṇaṃ. Dhammadesanā –
开头应宣说戒,中间应宣说禅那与观;
最终应宣说涅槃,这就是说法者安排内容的规范。”
显示巴利原文 ‘‘Ādimhi sīlaṃ deseyya, majjhe jhānaṃ vipassanaṃ; Pariyosāne ca nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190; saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.246) –
具有如此所说特征的,即法谈(dhammakathā)。对于任何前来就坐闻法的在家众或出家众,在那一刻应机而发的如法开示,即「近坐谈」(upanisinnakathā)。餐后的随喜开示(bhattānumodanakathā),即应随喜的(anumodaniyā)。「忆持者」(saritā):这里并非仅指忆念久作久说之事;为了显示通过把握如此生起的色法与非色法而进入观行之道,从而建立起念觉支(satisambojjhaṅga),故说“关于那以身久作的……”等语。「即使一次随念」(sakimpi saraṇena):即仅随念一次。「一再随念」(punappunaṃ saraṇena):即反复随念。应知,当念觉支也转为依远离、依离贪、依灭、导向舍之后,如此随念者,在那些速行刹那中,是以随念速行、小速行的方式而称为‘随念者’(anussaritā)。显示巴利原文
Evaṃ kathitalakkhaṇā dhammakathā. Upagantvā nisinnassa yassa kassaci gahaṭṭhassa pabbajitassa vā taṅkhaṇānurūpā dhammī kathā upanisinnakathā. Bhattānumodanakathā anumodaniyā. Saritāti ettha na kevalaṃ cirakatacirabhāsitānaṃ saraṇamanussaraṇamattaṃ adhippetaṃ, atha kho tathāpavattarūpārūpadhammānaṃ pariggahamukhena pavattavipassanācāre satisambojjhaṅgasamuṭṭhāpananti dassetuṃ ‘‘tasmiṃ kāyena cirakate’’tiādi vuttaṃ. Sakimpi saraṇenāti ekavāraṃ saraṇena. Punappunaṃ saraṇenāti anu anu saraṇena. Satisambojjhaṅgampi vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vosaggapariṇāmiñca katvā saranto tattha tattha javanavāre saraṇajavanavāre parittajavanavasena anussaritāti veditabbā.
为说明「界」一词在此处含有智慧、通达之义,故注释说:「指能通达生与灭的智慧」。这一教示是依综合方式而宣说的,故又说:「依镇伏的方式与依断除的方式」。因此,才有了「以及以观慧的决择方面来说」等语。就观慧而言,是站在其具有决择作用的角度来说的。而那个观慧又只是部分的,为了将其显示为无余的,故又说:「以及从它能导向获得道慧的角度来说」。即使在谈到趋向苦灭之道的性质时,也是同理。「正」,即如实。因为道慧的本质是究竟无动摇的,它已完成应断除的,便不再有任何功能残留,这种据方法、依理则而生起的活动,本身即是如此,故注释说:「依因、依理」。显示巴利原文
Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha – ‘‘udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā’’ti. Missakanayenāyaṃ desanā āgatāti āha – ‘‘vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā’’ti. Tenāha ‘‘vipassanāpaññāya cevā’’tiādi. Vipassanāpaññāya nibbedhikapariyāyato. Sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato cā’’ti vuttaṃ. Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo. Sammāti yāthāvato. Akuppadhammatāya hi maggapaññā khepitakhepanāya na puna kiccaṃ atthīti upāyena ñāyena yā pavatti sā evāti āha – ‘‘hetunā nayenā’’ti.
26 26. 「增上之心」即「殊胜之心」,指大心。然而,此心的「增上」状态,是因其对治并远离了欲贪等对立障碍,进而获得了更为殊胜、超卓的境界;而依止于这些心所生起的种种心所法,便称为「增上心所」。因此注释说:「增上心即最殊胜之心,指那些依止此心的心所」。「现法安乐住」,指就在此有身之中,成为安住轻利的所在。并且,由于在拥有这些禅那的当下,他便能获得并体验到远离所生的喜乐、定所生的喜乐、无喜之乐,以及舍念清净的智慧之乐,故经文才说:「在入定与住定的刹那,这些禅那成为了获得快乐的因」。「在想要的任何时刻都能入定」,此句说明对于禅那已获得了入定自在的功夫;而从「易得者」一词,应知这也一并说出了转向自在、决意自在以及出定观察自在。称其为「无苦而得者」,是为显示这些禅那具备乐行道与速通达的特性;称其为「广大而得者」,则是为显示这些禅那的熟练程度以及由定量所显现的状态。因此才说:「由于熟练的缘故……」等语。「能够入定」,这是因为已通过入定自在而成就了。显示巴利原文
26. Adhikaṃ ceto abhiceto, mahaggatacittaṃ, tassa pana adhikatā kāmacchandādipaṭipakkhavigamena visiṭṭhabhāvappatti, tannissitāni ābhicetasikāni. Tenāha ‘‘abhicittaṃ seṭṭhacittaṃ sitāna’’nti. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti imasmiṃyeva attabhāve phāsuvihārabhūtānaṃ. Tehi pana samaṅgitakkhaṇe yasmā vivekajaṃ pītisukhaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ apītijaṃ satipārisuddhiñāṇasukhañca paṭilabhati vindati, tasmā āha – ‘‘appitappitakkhaṇe sukhapaṭilābhahetūna’’nti. Icchiticchitakkhaṇe samāpajjitāti iminā tesu jhānesu samāpajjanavasībhāvamāha, ‘‘nikāmalābhī’’ti pana vacanato āvajjanādhiṭṭhānā paccavekkhaṇavasiyo ca vuttā evāti veditabbā. Nidukkhalābhīti iminā tesaṃ jhānānaṃ sukhapaṭipadākhippābhiññataṃ dasseti, vipulalābhīti iminā paguṇataṃ tappamāṇadassitabhāvadīpanato. Tenāha ‘‘paguṇabhāvenā’’tiādi. Samāpajjituṃ sakkoti samāpajjanavasībhāvatāya sādhitattā. Samādhipāripanthikadhammeti vasībhāvassa paccanīkadhamme. Jhānādhigamassa pana paccanīkadhammā pageva vikkhambhitā, aññathā jhānādhigamo eva na siyā. Akilamanto vikkhambhetuṃ na sakkotīti kicchena vikkhambheti visodheti, kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandādīnaṃ aññesaṃ samādhipāripanthikānaṃ dūrasamussāraṇaṃ idha vikkhambhanaṃ visodhananti veditabbaṃ.
27 这是指为了利益观、能带来层层殊胜成果而不断增长的前分行道,即从戒等开始的预备修行。这前分行道因修习圆满,定能含摄那必将生起的殊胜成就,犹如卵胎;又因未受烦恼所染,故为不腐坏的卵。此人因此名为‘持不腐卵者’,即指能策发觉察猛利、安住于此中的人,此状态即是‘不腐卵性’。‘为了观智等’即为了生起宿住智能等诸智慧。‘在此处’是指于《心荒芜经》中:‘诸比丘,如是具足十五精进支的比丘,堪能趋向彻底的厌离……’以这些经句,将‘具足十五支’这一譬喻,与经中所获譬喻结合,应于这样的脉络中,配合《有学经》的文脉来理解——此即上下文的关联。显示巴利原文
27. Vipassanāhitāya uparūparivisesāvahattā vaḍḍhamānāya pubbabhāgasīlādipaṭipadāya. Sā eva pubbabhāgapaṭipadā yathābhāvitatāya avassaṃ bhāvinaṃ visesaṃ pariggahitattā aṇḍaṃ viyāti aṇḍaṃ, kilesehi adūsitatāya apūti aṇḍaṃ etassāti apuccaṇḍo, vipassanaṃ ussukkāpetvā ṭhitapuggalo, tassa bhāvo apuccaṇḍatā. Vipassanādiñāṇappabhedāyāti pubbenivāsañāṇādiñāṇapabhedāya. Tatthāti cetokhilasutte (ma. ni. 1.185) ‘‘sa kho so, bhikkhave, evaṃ ussoḷhipannarasaṅgasamannāgato bhikkhu bhabbo abhinibbidāyā’’ti āgatattā ussoḷhipannarasehi aṅgehi samannāgatabhāvoti evaṃ yaṃ opammasaṃsandanaṃ āgataṃ, taṃ opammasaṃsandanaṃ idha imasmiṃ sekhasutte yojetvā veditabbanti sambandho.
28 因其为广大等性,虽对下地禅那亦各有随顺之处,但此法以其殊胜,超越、超克他们而安住,故称‘无上’。因此注疏说:‘与初禅等不相似,为最上’。于第二禅等其余应通达之法,理亦同然。宿住智生起时,恰如破除障蔽其境域的烦恼黑暗一般而生起;同样地,它亦于自所缘境中,别显殊胜而生起。故经中说:‘先以宿住智生起’,其余二智亦同此理。显示巴利原文
28. Mahaggatādibhāvena heṭṭhimānaṃ jhānānaṃ anurūpampi attano visesena te uttaritvā atikkamitvāna ṭhitanti anuttaraṃ, tenāha – ‘‘paṭhamādijjhānehi asadisaṃ uttama’’nti. Dutiyādīsupi abhinibbhidāsu. Pubbenivāsañāṇaṃ uppajjamānaṃ yathā attano visayapaṭicchādakaṃ kilesandhakāraṃ vidhamantameva uppajjati, evaṃ attano visaye kañci visesaṃ karontameva uppajjatīti āha – ‘‘pubbenivāsañāṇena paṭhamaṃ jāyatī’’ti, sesañāṇadvayepi eseva nayo.
29 ‘Caraṇasmiṃ’是于己义中的依格词,故说其义为‘它就是行’。‘Tena’是具格,表原因义,因这些明与行在趣向未曾至的境地时,具有成就彼之义。显示巴利原文
29.Caraṇasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘caraṇaṃ nāma hotīti attho’’ti. Tenāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ agatapubbadisāgamane tesaṃ sādhakatamabhāvato.
“八智”:此处总括经中所说的,以及未说而见于《阿摩昼经》等经中的那些智。“穿透”是指打破、摧毁那遮蔽宿住的烦恼黑暗。显示巴利原文
Aṭṭha ñāṇānīti idha āgatāni ca anāgatāni ca ambaṭṭhasuttādīsu (dī. ni. 1.254 ādayo) āgatāni gahetvā vadati. Vinivijjhitvāti pubbenivāsapaṭicchādakādikilesatamaṃ bhinditvā padāletvā.
30 “Sanaṅkumārena”即常童子,意为永恒的童子。为显示他永恒童真的特性,故说“从久远以来”。“那个自体”,是指他往昔在人道修习禅那时的身,那是童子身,因此虽成为梵天,他仍以那样的童子身而行。显示巴利原文
30.Sanaṅkumārenāti sanantanakumārena. Tadeva hi tassa sanantanakumārataṃ dassetuṃ ‘‘cirakālato paṭṭhāyā’’ti vuttaṃ. So attabhāvoti yena attabhāvena manussapathe jhānaṃ nibbattesi, so kumārattabhāvo, tasmā brahmabhūtopi tādisena kumārattabhāvena carati.
“janitasmiṃ”一词,是将元音i转为e而说成“janetasmiṃ”。应知“janitasmiṃ”意为“janasmiṃ”(在人群中)。虽然“janitasmiṃ”是通称,但此处特指有四姓称呼的人间。为说明“刹帝利最胜”只是世间的称呼,唯限人界,不适用于天众或梵众,故说“那些依止氏族的人”。“依止”的含义:各自随念或称说自己的氏族,如“我是乔达摩”、“我是迦叶”。显示巴利原文
Janitasmiṃ-saddo eva i-kārassa e-kāraṃ katvā ‘‘janetasmi’’nti vutto, janitasminti ca janasminti attho veditabbo. Janitasminti sāmaññaggahaṇepi yattha catuvaṇṇasamaññā, tattheva manussaloke. Khattiyo seṭṭhoti lokasamaññāpi manussalokeyeva, na devakāye brahmakāye vāti dassetuṃ ‘‘ye gottapaṭisārino’’ti vuttaṃ. Paṭisarantīti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti pati pati attano gottaṃ anusaranti paṭijānanti vāti attho.
“至此”是指以那句“善哉,善哉,阿难!”所作的赞叹称善。从“胜者之语名为生起……”开头直至结尾,长老所说的话,确实成为了佛陀之语。如果有人责难:“这部经是由于随顺世尊的教说而成为胜者之语,还是仅凭赞叹称善之词而成为胜者之语?”这样的责难在这里没有立足之地,因为长老的教导既是以随顺世尊的教法为因缘,也是由于世尊给予了赞叹。至于文中意义上未详细解释之处,则很容易了知。显示巴利原文
Ettāvatāti ‘‘sādhu sādhu ānandā’’ti ettakena sādhukāradānena. Jinabhāsitaṃ nāma jātantiādito paṭṭhāya yāva pariyosānā therabhāsitaṃ buddhabhāsitameva nāma jātaṃ. ‘‘Kimpanidaṃ suttaṃ satthudesanānuvidhānato jinabhāsitaṃ, udāhu sādhukāradānamattenā’’ti evarūpā codanā idha anokāsā therassa desanāya bhagavato desanānuvidhānahetukattā sādhukāradānassāti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.
4. 《晡利多经》注疏显示巴利原文
4. Potaliyasuttavaṇṇanā
31 “盎伽”是指地方上的王子们,他们居住的那个地区,由于习惯用法,也被称为“盎伽”,所以说“那个地方就是盎伽”。所谓“摩醯河以北的水”,是指摩醯河的水位于该地区的北方。由于靠近那些水,那个地区被称为“北水”。而摩醯河在有些地方决口分流,所以提到“哪条摩醯河的北边之水”。这里,从那条摩醯河的源头开始,是解释性的说明。因为(《增支部》复注 3.8.19)在世间赡部洲、雪山以及那里所形成的海、湖、山、河等之中,凡是人们无法到达之处,那些自己迷乱的人又去迷惑他人,为了在这些地方破除迷乱,便开始说明“这就是赡部洲”等等。它的长宽各是一万由旬。所以说“在那里”等等。那里被水淹没,是由于受用此地的有情们的福报已尽。显示巴利原文
31. Aṅgā nāma janapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhivasena aṅgātveva vuccatīti āha ‘‘aṅgāyeva so janapado’’ti. Mahiyā panassa uttarena yā āpoti mahiyā nadiyā yā āpo tassa janapadassa uttarena honti. Tāsaṃ avidūrattā so janapado uttarāpoti vuccati. Sā pana mahī katthaci katthaci bhijjitvā gatāti āha ‘‘kataramahiyā uttarena yā āpo’’ti. Tatthāti tassā mahiyā āgamanato paṭṭhāya ayaṃ āvibhāvakathā. Yasmā (a. ni. ṭī. 3.8.19) lokiyā jambudīpo himavā tattha patiṭṭhitasamuddadahapabbatanadiyoti etesu yaṃ yaṃ na manussagocaraṃ, tattha sayaṃ sammūḷhā aññepi sammohayanti, tattha tattha sammohavidhamanatthaṃ ‘‘ayaṃ kira jambudīpo’’tiādimāraddhaṃ. Dasasahassayojanaparimāṇo āyāmato ca vitthārato cāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Udakena ajjhotthaṭo tadupabhogisattānaṃ puññakkhayena.
“善见峰”:即“善见”(美好所见)之峰,世间称之为“金峰”。“根香”指黑沉香等。“心材香”指旃檀等。“肤材香”指马尾松等。“树皮香”指丁香等。“薄皮香”指木苹果等。“汁香”指豆蔻等。“叶香”指多摩罗叶、喜马拉雅雪松叶等。“花香”指龙华、藏红花等。“果香”指豆蔻果等。“总香”是一切香气总和的气味。凡是一棵树的根等所有部分都有香气,在这里就称为“有香”。这种香的气味就是“香中香”。据说,一切横向宽皆五十由旬,纵向高则约二由旬。显示巴利原文
Sundaradassanaṃ kūṭanti sudassanakūṭaṃ, yaṃ loke ‘‘hemakūṭa’’nti vuccati. Mūlagandho kāḷānusāriyādi. Sāragandho candanādi. Pheggugandho salalādi. Tacagandho lavaṅgādi. Papaṭikagandho kabitthādi. Rasagandho sajjādi, pattagandho tamālahiriverādi. Pupphagandho nāgakuṅkumādi. Phalagandho jātiphalādi. Gandhagandho sabbesaṃ gandhānaṃ gandho. Yassa hi rukkhassa sabbesampi mūlādīnaṃ gandho atthi, so idha gandho nāma. Tassa gandhassa gandho gandhagandho. Sabbāni puthulato paññāsayojanāni, āyāmato pana ubbedhato viya dviyojanasatānevāti vadanti.
「悦意的石板」:指为了便于下来而铺设的、有着可爱台阶的石板。「善加铺设」:指由于受用这些的有情众生共同的业力所感,而被很好地铺设、妥善地整修。鱼鳖等会让水变得混浊,由于这里没有这些,水便如水晶般澄澈无浊。横向绵延、高耸挺拔的山峰,称为「畜生山」。显示巴利原文
Manoharasilātalānīti otaraṇatthāya manuññasopānasilātalāni. Supaṭiyattānīti tadupabhogisattānaṃ sādhāraṇakammānubhāvena suṭṭhu paṭiyattāni suppavattitāni honti. Macchakacchapādayo udakaṃ malinaṃ karonti, tadabhāvato phalikasadisanimmaludakāni. Tiriyato dīghaṃ uggatakūṭanti ‘‘tiracchānapabbata’’nti āha.
店铺正是交易的主要所在,所以说「千铺面」。「分别的」:即已经确定、彼此不相混杂。「居住之处」:就是自己随顺安乐而应当居住的地方。于此而坐,故名「座」,即应当坐的地方。显示巴利原文
Āpaṇāni eva vohārassa mukhabhūtānīti āha ‘‘āpaṇamukhasahassānī’’ti. Vibhattānīti vavatthitāni aññamaññāsambhinnāni. Vasanaṭṭhānanti attano yathāphāsukaṃ vasitabbaṭṭhānaṃ. Āsati etthāti āsanaṃ, nisīditabbaṭṭhānāni.
由于遮盖了依不适宜而生起的事物,「覆盖」即是不适宜;而那恰好的则契合、彰显了内心意乐的成就,所以「适宜」即恰好。因此说「不适宜」。「因的同义词」:指能令人了知因的同义词。这里所指的因,就是能令人了知的因。能令意义显现,称为「相」;能令那隐没、隐藏的意义通达,称为「特征」;依此而被量度,所以说为「征」。现在为了阐明其意义,说「长十指等……征、相被说」。「那些」即是指相等事物。正如波吒离耶居士所说:「我以游方者的方式生活,因此我不是居士」。「教诫」:即教导。「呵责」:即叱责。显示巴利原文
Asāruppaṃ paṭicca uppajjanakassa chādanato channaṃ anucchavikaṃ, tadeva ajjhāsayasampattiṃ patirūpeti pakāsetīti patirūpaṃ. Tenāha ‘‘nappatirūpa’’nti. Kāraṇavevacanānīti ñāpakakāraṇavevacanāni. Ñāpakañhi kāraṇaṃ adhippetaṃ. Atthaṃ ākaroti pakāsetīti ākāro, tameva līnaṃ guḷhaṃ atthaṃ gametīti liṅgaṃ, so tena nimīyatīti nimittanti vuccati. Idāni tamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘dīghadasavattha…pe… nimittāti vuttā’’ti āha. Teti ākārādayo. Tathā hi pana metiādinā potaliyo gahapati ‘‘paribbājakaniyāmena ahaṃ jīvāmi, tasmā gahapati na homīti vadati. Ovadantoti anusāsanto. Upavadantoti paribhāsanto.
32 「状如秃鹫的贪」:即具有秃鹫本性的贪。若不具备秃鹫相状,便不是贪。「非谴责性的攻击」:指与谴责相对立,而对他人进行的攻击。「谴责性的攻击」:即依于谴责而对他人攻击、辱骂。「买卖的交易」:指具有买卖特征、带有商业色彩的施与受。所谓「以『给提萨』等称呼而表达」,即是施设意义上的交易。所谓「如其所指之义的称呼、言说、觉了」,则是言词上的交易。由此而交易真实与不真实,便称为「思」。这里所指的,正是具有思的特性的交易,在此义中被意指,而且它确实是有罪的,因为希求断除它。现在为了显示四种交易在此生起,所以说「因为」等。「无居士之思」:即「我是居士」这样的思未曾生起。「无居士之言」:即对自己和他人,未曾生起「居士」这样的言语。「无居士之施设」:即没有「居士」这样的名称。「无居士之交易」:即没有如此的现行。显示巴利原文
32.Gedhabhūto lobhoti gijjhanasabhāvo lobho. Agijjhanalakkhaṇo na lobho, anindābhūtaṃ aghaṭṭananti nindāya paṭipakkhabhūtaṃ paresaṃ aghaṭṭanaṃ. Nindāghaṭṭanāti nindāvasena paresaṃ ghaṭṭanā akkosanā. Byavahāravohāropīti kayavikkayalakkhaṇo sabyohāropi dānaggahaṇaṃ vohāro. ‘‘Datto tisso’’ tiādinā voharaṇaṃ paññāpananti paññatti vohāro. Yathādhippetassa atthassa voharaṇaṃ kathanaṃ bodhananti vacanaṃ vohāro. Yāthāvato ayāthāvato ca voharati etenāti vohāro, cetanā. Ayamidhādhippetoti ayaṃ cetanālakkhaṇo vohāro idha imasmiṃ atthe adhippeto, so ca kho sāvajjova samucchedassa icchitattā. Idāni catubbidhassapi vohārassa idha sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā vā’’tiādi vuttaṃ. Gihīti cetanā natthīti ahaṃ gihīti cetanāpavatti natthi. Gihīti vacanaṃ natthīti gihīti attano paresañca vacanappavatti natthi. Gihīti paṇṇatti natthīti gihīti samaññā natthi. Gihīti byavahāro natthīti samudācāro natthi.
33 杀生本身就是结缚。为什么呢?因为它以系缚的状态现起,而不给予脱离的余地。由于杀生的存在,那个人才被称为「杀生者」,因此说——「因为杀生……存在……是」。凡是谁具有那一种,他便依此而被指示。「由于多类」:即依无眼者等差别而有多类。杀生的对立面是「离杀生」。而此离杀生从义理上说,是属于身门的律仪,因此说「以身律仪」。「我谴责自己」等,是对杀生见到过患。见到过患的人,便会由此而停止。「依说法方式」:即在其他经典和阿毗达摩中,于十结、五盖中,依说法的方便,虽然此处没有包含,也将其说为结、盖。为什么?因为那一层义理在这里是存在的。所以说——「以轮回束缚之义,以及以遮蔽利乐之义」,因为杀生在生起时,确实就遮蔽了以离杀生为缘的利乐。「一无明漏」:这是依俱生缘说的。但依亲依止缘,应知其他的漏也有如理生起的可能。因为杀生者这样期望欲乐:「我将造作以此为缘的利义」。他执取邪见,期待存在的殊胜。在那里,已经生起的恼害、逼迫,即是「损害」,所谓「苦」,依无义而生起的热恼,即是「烧灼」,这是它们的差别。「于一切中」:即指在一切情况里。显示巴利原文
33.Pāṇātipātova saṃyojanaṃ. Kasmā? Bandhanabhāvena pavattanato nissarituṃ appadānato. Pāṇātipātassa atthitāya so puggalo ‘‘pāṇātipātī’’ti vuccatīti āha – ‘‘pāṇātipātassa…pe… hotī’’ti. Yañhi yassa atthi, tena so apadissatīti. Bahutāyāti acakkhukādibhedena bahubhāvato. Pāṇātipātassa paṭipakkho apāṇātipāto. So pana atthato kāyadvāriko sīlasaṃvaroti āha ‘‘kāyikasīlasaṃvarenā’’ti. Attāpi maṃ upavadeyyātiādi pāṇātipāte ādīnavadassanaṃ. Ādīnavadassino hi tato oramaṇaṃ. Desanāvasenāti aññattha sutte abhidhamme ca dasasu saṃyojanesu pañcasu nīvaraṇesu desanāvasena apariyāpannampi saṃyojanantipi nīvaraṇantipi idha vuttaṃ. Kasmā? Tadatthasambhavato. Tenāha – ‘‘vaṭṭabandhanaṭṭhena hitappaṭicchādanaṭṭhena cā’’ti, pāṇātipāto hi apāṇātipātapaccayaṃ hitaṃ paṭicchādentova uppajjatīti. Eko avijjāsavoti idaṃ sahajātavasena vuttaṃ, upanissayavasena pana itaresampi āsavānaṃ yathārahaṃ sambhavo veditabbo. Pāṇātipātī hi puggalo ‘‘tappaccayaṃ atthaṃ karissāmī’’ti kāme pattheti. Diṭṭhiṃ gaṇhāti, bhavavisesaṃ paccāsīsati. Tattha uppannaṃ vihanati bādhatīti vighāto, dukkhaṃ, pariḷāhanaṃ anatthuppādavasena upatāpanaṃ pariḷāho, ayametesaṃ viseso. Sabbatthāti sabbesu vāresu. Iminā upāyenāti atidesena pana pariggahito attho parato āgamissatīti.
34-40 在这一句中,乃是依此总括地把握了在七种情况中同样出现的文句。所以说「依此」等。「身的粗暴与语的粗暴」,与此对立的「无粗暴」也有两种,因此说「以身、语的律仪」。正如贪欲是「贪」,无贪欲是「无贪」;同样地,无瞋恚忧恼是「无害」,在律仪中安乐而住即是「律仪」,应当如此看待。不过度贪著归属于念的律仪,不过度慢归属于智的律仪,应当如此看待。而在这些段落中,应当与一切情况作这样的连结,这便是其中的关联。显示巴利原文
34-40.Imasmiṃ padeti etena sattasupi vāresu tathā āgataṃ padaṃ sāmaññato gahitaṃ. Tenāha ‘‘iminā’’tiādi. Rosanaṃ kāyikaṃ vācasikañcāti tappaṭipakkho arosopi tathā duvidhoti āha ‘‘kāyikavācasikasaṃvarenā’’ti. Yathā abhijjhā lobho, anabhijjhā alobho, evaṃ akodhūpāyāso abyāpādo, saṃvare sukhanti saṃvaroti daṭṭhabbo, anatilobho pana satisaṃvare, anatimāno ñāṇasaṃvare saṅgahaṃ gacchatīti daṭṭhabbaṃ. Imesu pana padesu evaṃ sabbavāresu yojanā kātabbāti sambandho.
“如此,应知漏的生起”——此处所说内容,因为是总合而说,所以讲“再次,这是简略判别”。“为了不迷乱”,是对所缘而言。首先在四种情况中,应说“我无法避免”。“我谴责自己”此句的义注中,是“不能”;“智者们也会呵责我”此句的义注中,也是“不能”。依此理,在后面四种情况中也理应如理连接。于“过慢”中说有漏、无明漏,因为慢不与见一同生起;但过慢确实也会与欲贪一同生起,所以其实应当说“于过慢中,有欲漏、无明漏”。不过这个义理根据已说的道理容易了知,因此没有特别显示。“巴帝摩卡律仪戒”,是以最初四种情况或加上第六种,也就是以这五种情况来说的;以其余三种情况,是说安住于巴帝摩卡律仪戒的比丘的“思择断”;然而总的来说,是以一切情况来说安住于比丘身份的人对于在家称呼的彻底断除。在这其中,于一切处,“做这做那对我来说是不合宜的”,依这种思择而不去做、去断除,这就是“思择断”。显示巴利原文
Evaṃ āsavuppatti veditabbāti ettha vuttassapi ekajjhaṃ vuccamānattā ‘‘puna ayaṃ saṅkhepavinicchayo’’ti vuttaṃ. Asammohatthaṃ ārammaṇassa. Purimesu tāva catūsu vāresu viramituṃ na sakkomīti vattabbaṃ. ‘‘Attāpi maṃ upavadeyyā’’ti etassa padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘na sakkomī’’ti, ‘‘anuvijjāpi maṃ viññū garaheyyu’’nti etassa padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘na sakkotī’’tivattabbaṃ, iminā nayena pacchimesupi catūsu yathārahaṃ yojanā veditabbā. Atimāne bhavāsavaavijjāsavāti vuttaṃ mānena saha diṭṭhiyā anuppajjanato, atimāno pana kāmarāgenapi uppajjatevāti ‘‘atimāne kāmāsavaavijjāsavā’’ti vattabbaṃ siyā, svāyaṃ nayo vuttanayattā suviññeyyoti na dassito. Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ kathitaṃ ādito catūhi chaṭṭhena vāti pañcahi vārehi, sesehi tīhi pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa bhikkhuno paṭisaṅkhāpahānaṃ, sabbehipi pana bhikkhubhāve ṭhitassa gihivohārasamucchedo kathito. Tattha sabbattha vattaṃ ‘‘idañcidañca mayhaṃ kātuṃ nappatirūpa’’nti paṭisaṅkhānavasena akaraṇaṃ pajahanañca paṭisaṅkhāpahānaṃ.
「欲过患论」的注疏显示巴利原文
Kāmādīnavakathāvaṇṇanā
42 “upasumbheyyā”:此处的“upa-”前缀是“附近”的意思,“sumbhana”是“投掷、散乱”的意思。因此对于“tamenanti”,由于是以处格意义而用了业格,所以称“在他附近投掷”,意思是在那条狗的附近投掷骨架。因为没有肉,所以称为“骨架”;以此说明:对于已无肉的骨头,无论是胸骨、脊骨还是头骨,“骨架”一词都可通用。“sunikkanta”的意思是:犹如刮削干净之后一般,无差别地画出来。显示巴利原文
42.Upasumbheyyāti ettha upa-saddo samīpattho, sumbhanaṃ vikkhepanaṃ. Teneva tamenanti bhummatthe upayogavacananti āha – ‘‘tassa samīpe khipeyyā’’ti, tassa kukkurassa samīpe aṭṭhikaṅkalaṃ khipeyyāti attho. Nimmaṃsattā kaṅkalanti vuccatīti iminā vigatamaṃsāya aṭṭhikaṅkalikāya uraṭṭhimhi vā piṭṭhikaṇṭake vā sīsaṭṭhimhi vā kaṅkala-saddo niruḷhoti dasseti. Sunikkantanti nillikhitaṃ katvāva nibbisesaṃ likhitaṃ.
“一性”:由于持续地等舍观察而转起的状态,即为一性,因此它被称为“第四禅那的舍”。又因为它的所缘也是单一的性质,所以接着说“它确实……”等。被称为“世间食”的,是由于还未遍知的对象而被世间所染著,或于世间被称为“食”。依于欲功德,既具备“欲”的性质也具备“食”的性质;而正是这种食性,在非间接的意义上才适合称为“食”。“欲功德食”是指对欲功德的欲贪。这是以执取之义、强力执取之义来说的。显示巴利原文
Ekattupaṭṭhānassa ajjhupekkhanavasena pavattiyā ekattā. Tenāha ‘‘catutthajhānupekkhā’’ti. Yasmā panassa ārammaṇampi ekasabhāvameva, tasmā āha ‘‘sā hī’’tiādi. Lokāmisasaṅkhātāti apariññātavatthunā lokena āmasitabbato, loke vā āmisoti saṅkhaṃ gatāya vasena kāmaguṇānaṃ kāmabhāvo ca āmisabhāvo ca, so eva nippariyāyato āmisanti vattabbataṃ arahati. Kāmaguṇāmisāti kāmaguṇe chandarāgā. Gahaṇaṭṭhena bhusaṃ ādānaṭṭhena.
43 ‘飞行’指在天空中行走,故说‘飞起而行’。因为秃鹫等的爪嘴没有斧刃般锋利,所以说‘用嘴啄击、砍削’。对于‘vissajjeyyun’一词,这里的‘放’意谓拉拽,因为词根有多义;拉拽之后再抛落,所以说‘用爪拉扯肉片而抛落’。显示巴利原文
43. Ḍayanaṃ ākāsena gamananti āha ‘‘uppatitvā gaccheyyā’’ti. Gijjhādīnaṃ vāsipharasu na hotīti āha – ‘‘mukhatuṇḍakena ḍasantā taccheyyu’’nti. Vissajjeyyunti ettha ‘‘vissajjana’’nti ākaḍḍhanaṃ adhippetaṃ anekatthattā dhātūnaṃ, ākaḍḍhanañca anubandhitvā pātananti āha ‘‘maṃsapesiṃ nakhehi kaḍḍhitvā pāteyyu’’nti.
47 适合男子骑乘的,就叫做「男子乘」(poriseyya)。显示巴利原文
47. Purisassa ārohanayogyaṃ poriseyyaṃ.
48 具有圆满美好之果,故称“具足果”。“果成就”意指具备种种果实,故说“多果”。显示巴利原文
48. Sampannaṃ sundaraṃ phalamassāti sampannaphalaṃ. Phalūpapannanti phalehi upetanti āha ‘‘bahuphala’’nti.
50 「极远又极远」:于圣者之律中,由于言说施设的彻底断除,我实处于极为遥远、真正的遥远之中。对于某些义理也不了解,因此称为「不知者」;为了显示这是一种行为者的构词方式,便以「不知的食物」为引子,指出应当给予他们的资具。其余部分容易理解。显示巴利原文
50.Suvidūravidūreti ariyassa vinaye vohārasamucchedato suṭṭhu vidūrabhūte eva vidūre ahaṃ ṭhito. Kassaci nāma atthassapi ajānanato na ājānantīti anājānīyāti kattusādhanamassa dassento ajānanaketi ajānantabhojanasīsena tesaṃ dātabbapaccaye vadati. Sesaṃ suviññeyyameva.
至此,《晡利多经》的注疏,其隐晦的含义已阐明完毕。显示巴利原文
Potaliyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
第五、耆婆经的注疏显示巴利原文
5. Jīvakasuttavaṇṇanā
51 因为是由童子抚养、照顾的,所以称为「童子养」(kumārabhato);「童子养」也就是「童子养者」(komārabhacca),这就好比「医生就是药」(bhisakkameva bhesajja)的说法一样。显示巴利原文
51. Kumārena bhato posāpitoti kumārabhato, kumārabhato eva komārabhacco yathā ‘‘bhisakkameva bhesajja’’nti.
在「ārabhantī」一词中,「ārabha」这个字,虽然也出现在爱欲、积聚、祭祀、策励、犯戒、告知等义中,但此处应取「伤害」义,故说:「ārabhantīti ghātentī」——即「正在伤害,也就是杀害」。所谓「指定后才作的」,是指先指定自己,而后以杀害为目的所造作、产生的。在「paṭiccakamma」(缘业)一词中,「kamma」(业)是以业本身为成就的意义,且属过去时,所以解释为:「依于自己而造作的」。这是「相业」的同义词,正如「缘业而触受」等经文中的用法。「相业」是指以相状的形式所应得的业,而不是从造作、令造作的角度说的。「其中存在缘业」,即指那肉中存在缘业,正如「觉悟者具有彼法,故称觉悟者」的表述一样。这里的「Tesaṃ」是指那些尼干陀们。「Aññepi」则表示,其他如婆罗门等持有同样见解的人也存在。显示巴利原文
Ārabhantīti ettha ārabha-saddo kāmaṃ kāmāyūhanayaññuṭṭhāpanaāpattiāpajjanaviññāpanādīsupi āgato, idha pana hiṃsane icchitabboti āha – ‘‘ārabhantīti ghātentī’’ti. Uddisitvā katanti (a. ni. ṭī. 3.8.12; sārattha. ṭī. mahāvagga 3.294) attānaṃ uddisitvā māraṇavasena kataṃ nibbattitaṃ. Paṭiccakammanti ettha kamma-saddo kammasādhano atītakālikoti āha – ‘‘attānaṃ paṭicca kata’’nti. Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘paṭicca kammaṃ phusatī’’tiādīsu (jā. 1.4.75) viya. Nimittakammassāti nimittabhāvena laddhabbakammassa, na karaṇakārāpanavasena. Paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā ‘‘buddhaṃ etassa atthīti buddho’’ti. Tesanti nigaṇṭhānaṃ. Aññepi brāhmaṇādayo taṃladdhikā attheva.
此处“理由”(kāraṇa)一词意指合理性,而由于此合理性从未乖离于法,故亦称之为“法”。因此说:“所谓理由,即指受用三种清净的鱼肉。”“随顺理由”(anukāraṇa)是指,大众依据此合理性,作出与法相顺的说明——“肉可受用”,这已得到允可,故同样如此宣说。“那”(taṃ)即指“明知这是特地为自己而做的肉,却仍去受用”这种行为本身。这种行为无论如何都不能成为理由,因为它全然没有理由可言;若有此事,亦属不合理、不合法——经中正是秉持此立场而说的。“那样的说明”即指“明知这是特地为自己而做的肉,却仍去受用”这种言论,因其并不契合具合理性的法,故算不上“随顺理由”。“变成以他人所说的理由作为自己的理由”,意思是:其他外道说“知道”等语,他们正在说法、议论,若以彼说为理由,便成了执持那种理由的人。而“应当就只是让他们那样说而不去理会”,其中的“你们的立论或随顺论”,是指你们这边所提出的“肉应当受用”之说,或别人随之辗转传说的言论。显示巴利原文
Kāraṇanti ettha yutti adhippetā, sā eva ca dhammato anapetattā ‘‘dhammo’’ti vuttāti āha – ‘‘kāraṇaṃ nāma tikoṭiparisuddhamacchamaṃsaparibhogo’’ti. Anukāraṇaṃ nāma mahājanassa tathā byākaraṇaṃ yuttiyā dhammassa anurūpabhāvato maṃsaṃ paribhuñjitabbanti anuññātaṃ tatheva kathananti katvā. Tanti ‘‘jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjatī’’ti evaṃ vuttaṃ paribhuñjanaṃ neva kāraṇaṃ hoti sabbena sabbaṃ abhāvato sati ca ayuttiyaṃ adhammoti katvā. Tathā byākaraṇanti ‘‘jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjatī’’ti kathanaṃ yuttiyā dhammassa ananurūpabhāvato na anukāraṇaṃ hoti. Parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvāti pare titthiyā ‘jāna’ntiādinā dhammaṃ kathenti vadanti, tena kāraṇabhūtena sakāraṇo hutvā. Tehi tathā vattabbo eva hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā ‘‘maṃsaṃ paribhuñjitabba’’nti pavattā tumhākaṃ kathā vā parato parehi tathā pavattitā tassā anukathā vā. Viññūhi garahitabbakāraṇanti titthiyā tāva tiṭṭhantu, tato aññehi paṇḍitehi garahitabbakāraṇaṃ. Koci na āgacchatīti garahitabbataṃ na āpajjatīti attho. Abhibhavitvā ācikkhantīti abhibhuyya madditvā kathenti, abhibhūtena akkosantīti attho.
52 所谓“以诸理由”(kāraṇehi),即指以种种导致受用之心不清净的因由为据。比丘亲眼看见那是特地为己所作的。因为那样的肉不适宜受用,正是令心不清净、招感心染污的缘由。如今,为具体显示“所见、所闻、所疑”三者的样貌,故说“于所见等中”等文句。其中,“脱彼两者而起的怀疑”,是指不依于“此是所见”、“此是所闻”二者,心中纯粹地生起疑惑:“这该不会是为了比丘而杀、而准备的吧?”“含摄一切者”,意即它能总摄所有这三种怀疑的情形。显示巴利原文
52.Kāraṇehīti paribhogacittassa avisuddhatāhetūhi. Bhikkhū uddissakataṃ diṭṭhaṃ. Tādisamaṃsañhi paribhogānārahattā cittaavisuddhiyā kāraṇaṃ cittasaṃkilesāvahato. Idāni diṭṭhasutaparisaṅkitāni sarūpato dassetuṃ ‘‘diṭṭhādīsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha tadubhayavimuttaparisaṅkitanti ‘‘diṭṭhaṃ suta’’nti imaṃ ubhayaṃ anissāya – ‘‘kiṃ nu kho imaṃ bhikkhuṃ uddissa vadhitvā sampādita’’nti kevalameva parisaṅkitaṃ. Sabbasaṅgāhakoti sabbesaṃ tiṇṇaṃ parisaṅkitānaṃ saṅgaṇhanako.
“喜庆等”一词中,以“等”字含摄招待、献供等事。“他们成为无疑者”,是表示全无任何怀疑的状态。至于“对其他的人”,是指对不知内情者,那是可以的;若知内情者在此情形下受用,即犯戒。“正是那些人”,即特指那些被指定而作此事的人。显示巴利原文
Maṅgalādīnanti ādi-saddena āhunapāhunādikaṃ saṅgaṇhāti. Nibbematikā hontīti sabbena sabbaṃ parisaṅkitābhāvamāha. Itaresanti ajānantānaṃ vaṭṭati, jānato evettha āpatti hoti. Teyevāti ye uddissa kataṃ, teyeva.
为了阐明受用指定肉与不如法肉之间的差别,故说“然而,若是不如法之肉……”等文句。受用指定肉时,属于有心犯戒;受用不如法肉时,则属无心犯戒。因此说:“即便不知那是块不如法的肉而吃了,也仍是犯戒。”“受用”一词的意思是:“我说这是可以受用的”——这便是此词所要表达的含义。显示巴利原文
Uddissakatamaṃsaparibhogato akappiyamaṃsaparibhogassa visesaṃ dassetuṃ ‘‘akappiyamaṃsaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Purimasmiṃ sacittakā āpatti, itarasmiṃ acittakā. Tenāha – ‘‘akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuttassapi āpattiyevā’’ti. Paribhoganti paribhuñjitabbanti vadāmīti attho.
53 “那样的”(Tādisassāti),是指受用那种在三方面都清净的鱼肉。“即便是修习慈心住者”中的“亦”(api)字,也包括了非修习慈心住者。为了显示修习慈心住者在受用时,其无过失性达到极致,故说了“在此,耆婆,比丘们……”等语句。“不作限定地”(Aniyametvāti),即不作特别区分,而以一般通论的方式。因为世尊在《大婆蹉经》中以“然而,婆蹉,当比丘的渴爱已被断除……”等语句,未对自己作限定而说。正如婆蹉尊者曾说:“姑且不论乔达摩大师,在乔达摩大师的弟子中,可有一位比丘以漏尽……具足而住呢?”同样,在《商羯经》中以“在此,婆罗堕阇,比丘依止某个村庄或城镇而住……”等语句,未对自己作限定而说。正如该经后文有:“而这位具寿所开示的法,甚深、难见、难觉、寂静、殊胜、超越寻思、微妙、唯智者所体验,那样的法绝非贪婪者所能善加开示。”因此说“世尊确实在《大婆蹉经》、《商羯经》和这部经这三处,唯以自己为对象而作开示”。“连同肉汁一起”(Maṃsūpase...)显示巴利原文
53.Tādisassāti tikoṭiparisuddhassa macchamaṃsassa paribhoge. Mettāvihārinopīti api-saddena amettāvihārinopi. Mettāvihārino paribhoge sikhāppattā anavajjatāti dassetuṃ ‘‘idha, jīvaka, bhikkhū’’tiādi vuttaṃ. Aniyametvāti avisesetvā sāmaññato. Yasmā bhagavatā – ‘‘yato kho, vaccha, bhikkhuno taṇhā pahīnā hotī’’tiādinā mahāvacchagottasutte (ma. ni. 2.194) attā aniyametvā vutto. Tathā hi vacchagotto – ‘‘tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo, atthi pana bhoto gotamassa ekabhikkhupi sāvako āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti āha, ‘‘idha, bhāradvāja, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharatī’’tiādinā caṅkīsutte (ma. ni. 2.430) attā aniyametvā vutto. Tathā hi tattha parato – ‘‘yaṃ kho pana ayamāyasmā dhammaṃ deseti, gambhīro so dhammo duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo, na so dhammo sudesanīyo luddenā’’tiādinā desanā āgatā, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavatā hi mahāvacchagottasutte, caṅkīsutte imasmiṃ sutteti tīsu ṭhānesu attānaṃyeva sandhāya desanā katā’’ti. Maṃsūpasecanova adhippeto macchamaṃsasahitassa āhārassa paribhogabhāvato macchamaṃsassa ca idha adhippetattā.
“不贪着”(Agathito),即不系缚。“因渴爱而迷恋”(Taṇhāmucchanāya),指因渴爱而陷入迷恋。“不陷入”(Anajjhopanno),即不被渴爱征服、所覆蔽,不吞下后彻底消化而住立的意思。因此说“粉碎一切后吞下”等。这里,食物的过患即其不净相,故说“以一夜的停留”等。这便是“食物的受用”之义。所谓“具有出离的智慧者”(nissaraṇapañño),是指他拥有以“仅为存续此身……”等所开示的、作为对系着于食物的欲贪之出离的智慧,此智慧能断决义理的连结。“为了此义”(Idamatthanti),即为了这一目的。“若如此”(Evaṃ santeti),意思为:如果不主张“梵天是对修习慈心住者的称呼”,而是认为对于慈心住的对治之法,梵天是尚有残余地断除,世尊则是无余断除,你若那番话是就此义而说,那么若是如此,我便认可你所说;但这并非仅仅因为共同拥有修习慈心住者之名。这便是它的意思。显示巴利原文
Agathito appaṭibaddho. Taṇhāmucchanāyāti taṇhāyanavasena mucchāpattiyā. Anajjhopanno taṇhāya abhibhavitvā na ajjhotthaṭo, gilitvā pariniṭṭhapetvā na saṇṭhitoti attho. Tenāha – ‘‘sabbaṃ ālumpitvā’’tiādi. Idha ādīnavo āhārassa paṭikūlabhāvoti āha ‘‘ekarattivāsenā’’tiādi. Ayamattho āhāraparibhogoti atthasaṃyojanaparicchedikā ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (dī. ni. 3.182; ma. ni. 1.23; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 4.120) pavattā āhārapaṭibaddhachandarāganissaraṇabhūtā paññā assa atthīti nissaraṇapañño. Idamatthanti etamatthāya. Evaṃ santeti ‘‘brahmāti ca mettāvihārino samaññā’’ti avatvā ye dhammā mettāvihārassa paṭipakkhabhūtā, tattha sāvasesaṃ pahāsi brahmā, anavasesaṃ pahāsi bhagavāti sace te idaṃ sandhāya bhāsitaṃ, evaṃ sante tava idaṃ yathāvuttavacanaṃ anujānāmi, na mettāvihāritāsāmaññamattatoti attho.
55 在说出「有单独的连结」之后,为了显示其作为独立连结的存在,才说「因为在此」等语。「关闭了门户」,意为:因允许受用鱼肉,便堵住了他人非议之门,阻断了指责之途。如何显示对众生的怜悯?外道们以怜悯众生为由禁止受用鱼肉,但这并不正确,世尊所允许的,唯是三方面清净的鱼肉受用。正如所说:「耆婆,我说于三种情况下可受用肉」等。律藏中也说:「提婆达多,三方面清净的鱼肉是我所允许的。」而受用三方面清净之肉者,其对众生的怜悯是坚固的。为了展开「显示对众生的怜悯」这一略说之义,才说「因为如果」等语。显示巴利原文
55.‘‘Pāṭiyekkoanusandhī’’ti vatvā visuṃ anusandhibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘imasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Dvāraṃ thaketīti macchamaṃsaparibhogānuññāya aññesaṃ vacanadvāraṃ pidahati, codanāpathaṃ nirundhati. Kathaṃ sattānuddayaṃ dasseti? Sattānuddayamukhena bāhirakānaṃ macchamaṃsaparibhogapaṭikkhepo tayidaṃ micchā, tikoṭiparisuddhasseva macchamaṃsassa paribhogo bhagavatā anuññāto. Tathā hi vuttaṃ – ‘tīhi kho ahaṃ, jīvaka, ṭhānehi maṃsaṃ paribhoganti vadāmī’tiādi (ma. ni. 2.52). Vinayepi (pārā. 409; cūḷava. 343) vuttaṃ – ‘‘tikoṭiparisuddhaṃ, devadatta, macchamaṃsaṃ mayā anuññāta’’nti. Tikoṭiparisuddhañca bhuñjantānaṃ sattesu anuddayā niccalā. ‘‘Sattānuddayaṃ dassetī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘sace hī’’tiādimāha.
「以第一个理由」,即从说法与修行两方面,以第一个理由——伤害其他众生为因。「那个众生被拖拽」。「以颤抖的喉咙」,即因套索勒颈、不堪忍受而颤抖。能成为大福德,是由于没有希求恭敬的期待,或是出于利益他人的意乐——这是其意旨。「我,尊者」等语为何而说?针对「仅因皈依便成为已受皈依者」的批评,才说「这个」等语。「深入者」,即从始至终随念经文、思量义理者。其余则易解。显示巴利原文
Paṭhamena kāraṇenāti desanāvasenapi payogavasenapi paṭhamena parūpaghātahetunā. Kaḍḍhito so pāṇo. Galena pavedhentenāti yottagalena karaṇena asayhamānena. Bahupuññameva hoti āsādanāpekkhāya abhāvato, hitajjhāsayattā vāti adhippāyo. Esāhaṃ, bhantetiādi kasmā vuttaṃ, saraṇagamanavaseneva gahitasaraṇoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘aya’’ntiādi. Ogāhantotiādito paṭṭhāya yāva pariyosānā suttaṃ anussaranto atthaṃ upadhārento. Sesaṃ suviññeyyameva.
6. 优波离经注疏显示巴利原文
6. Upālisuttavaṇṇanā
56 「披着斗篷的人」,即披衣者,这是他家族传承的名字。然而他实为拥有大财、大受用,位居城中首富地位者。因此说「那位布商首富」。因身高而被称为「长身」。据说他身材高大,超出邻床一肘半。由此得名,即获得「长苦行者」的称呼。在外道团体中,那时并无「团食」的称呼,因此是借用佛教的用语而说「拒绝团食者」,这是其意旨。显示巴利原文
56. Pāvāraṃ pārupatīti pāvāriko, idaṃ tassa kulasamudāgataṃ nāmaṃ, so pana mahaddhano mahābhogo nagare seṭṭhiṭṭhāne ṭhito. Tenāha ‘‘dussapāvārikaseṭṭhino’’ti. Dīghattā dīghatamattā. So kira pamāṇato upavacchayato diyaḍḍharatanaṃ atikkamma ṭhito. Evaṃladdhanāmoti ‘‘dīghatapassī’’ti laddhasamañño. Bāhirāyataneti titthiyasamaye piṇḍapātoti vohāro natthi, tasmā sāsanavohārena ‘‘piṇḍapātappaṭikkanto’’ti vuttanti adhippāyo.
「开示」(Dassetī)即教导。「确立」(Ṭhapetī)是指为了避免彼此混淆而加以界定。「以造作」(Kiriyāyā)即通过行为。「以转起」(Pavattiyā)即通过活动的生起。关于「他制定诸罚」(Daṇḍāni paññapeti)这一句,为何世尊一开始不那样直接发问呢?因为那种用语在相关义理上并非自然通用的表达,在佛教、世俗乃至其他教派中都没有这样的用法,这纯粹只是那个尼干陀所独有的、近乎固执捏造的言词。为了显示这一含义,世尊才直接说「他制定诸业」。「无心」(Acittaka)是指不带心识,即并非由心所发动的意思。然而,这两者若没有心的参与又怎么可能存在呢?为了回应这一质疑,便在那里举出了譬喻,说「就比如,据传说」等等。「意义上相异」(Paṭivibhattā)是指在本质上全然不同的各个事物。「依差别语相异」(Paṭivisiṭṭhā)是指即使从字面上、通过种种不同的修饰语来看,它们也截然有别。他「想要把他的说法确立起来」,就是想使长苦行者先前所讲的那套说法站住脚。因为如果那套说法被确立显示巴利原文
Dassetīti deseti. Ṭhapetīti aññamaññasaṅkarato vavatthapeti. Kiriyāyāti karaṇena. Pavattiyāti pavattanena. Daṇḍāni paññapetīti ettha kasmā bhagavatā āditova tathā na pucchitanti? Yasmā sā tasmiṃ atthe sabhāvanirutti na hoti, sāsane loke samayantaresu ca tādiso samudācāro natthi, kevalaṃ pana tasseva nigaṇṭhassāyaṃ koṭṭhālakasadiso samudācāroti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘kammāni paññapeti’’ iccevāha. Acittakanti cittarahitaṃ, cittena asamuṭṭhāpitanti attho. Kathaṃ pana tadubhayassa cittena vinā sambhavoti codanaṃ sandhāya tattha nidassanamāha ‘‘yathā kirā’’tiādi. Paṭivibhattānanti atthato bhinnānaṃ. Paṭivisiṭṭhānanti visesanapadavasena saddatopi bhinnānaṃ. Vacanaṃ patiṭṭhapetukāmoti dīghatapassino yathāvuttavacanaṃ patiṭṭhapetukāmo. Tasmiñhi patiṭṭhāpite tenappasaṅgena āgato, upāli gahapati tasmiṃ padese dhammaṃ disvā sāsane abhippasīdissati.
之所以称为「论事」(kathāvatthu),是因为这场议论本身就成了后来被人抓住把柄、施加指责的依据。所谓「在这一场论中,他让他立住了脚」,意思是在这论事当中,或者为了确立那个主张,他让长苦行者站稳了立场。为了避免长苦行者因为害怕被人指责而退缩、不敢明确断言,世尊便顺着他的论调,在那个意义上反复将他套牢,使他不得不把话说到位,最多达到了三次。这里的「过失」(Vāda),指的就是缺点、毛病。显示巴利原文
Kathā eva upari vādāropanassa vatthubhāvato kathāvatthu. Kathāyaṃ patiṭṭhapesīti kathāvatthusmiṃ, tadatthe vā patiṭṭhapesi. Yathā taṃ vādāropanabhayena na avajānāti, evaṃ tassaṃ kathāyaṃ, tasmiṃ vā atthe dīghatapassiṃ yāvatatiyaṃ vāde patiṭṭhapesi. Vādanti dosaṃ.
57 57. 现在,为了把思相应法也一并纳入,并依身业等予以归类显示,便说「再者」(apica)等。此处将三种身恶行称为「身业」等,是依据经文中「业的造作」这一句,就不善业已成就而说的;而前面「欲界八善思」等,则是把有过失的与无过失的从总体上合为一类来显示。那么,为何这里不直接取思呢?答:「在这部经中,业是主导。」以「身业」等种种分类所显示的业才称得上是主导、核心与前导,而并不仅仅是思本身。即使以「诸业」这样的名称出现,仍然是以思为主导,意思是:在那里是以思为核心、为前导而宣说的。又如何理解,即使以「业」或「诸业」的名称出现,它们依然以思为主导呢?答:「无论在何处……即得」。这里的「无论在何处」是指在任何一门中。「彼已说」是指那个思已经说过了,凡是以「身行」等名义 —— 也就是令任何一种业在身门等处生起的策发思 —— 其相应法也以此为首,无论是世间还是出世间的,都算作业;而「贪欲」等则应视为思的附属。显示巴利原文
57. Idāni cetanāsampayuttadhammampi gahetvā kāyakammādivasena saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyakammaṃ nāmātiādi ‘‘kammassa kiriyāyā’’ti pāḷiyaṃ akusalakammassa adhigatattā vuttaṃ, pubbe pana aṭṭhakāmāvacarakusalacetanātiādi sāvajjaṃ anavajjañca sāmaññato ekajjhaṃ katvā dassitaṃ. Kasmā panettha cetanā na gahitāti āha ‘‘imasmiṃ sutte kammaṃ dhura’’nti. Kāyakammādibhedaṃ kammameva dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ, na cetanāmattameva. Evamāgatepīti kammānīti evaṃ nāmena āgatepi cetanā dhuraṃ, tattha cetanaṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā vuttanti adhippāyo. Kathaṃ pana tattha kammanti vā kammānīti vā āgate tesaṃ cetanāya dhurabhāvoti āha ‘‘yattha katthaci…pe… labhatī’’ti. Tattha yattha katthacīti yasmiṃ kismiñci dvāre. Sā vuttāvāti sā cetanā vuttāva, yā kāyasaṅkhārādipariyāyena (yassa kassaci kammassa kāyadvārādīsu pavattāpanacetanā) sampayuttadhammāpi tadaggena lokiyāpi lokuttarāpi kammameva, abhijjhādayo pana cetanāpakkhikāti daṭṭhabbaṃ.
“大”(Mahanta):指其果报极为猛烈。他不会感到疲倦,因为他宣称自己拥有教诫神变。为显示他们那教诫神变的特性,故说“正是如此”(tathā hi)等。若说他在论及不善的身业、语业为“大”时尚不会疲倦,那么世尊为何在此处说不善的意业具有大罪过呢?答:“然而,在此处……”等。他正是依着仅由三次劝请所安立的道路而行,故说“即使不见任何义利的成就”也是如此。显示巴利原文
Mahantanti kaṭukaphalaṃ. Na kilamati sappāṭihāriyattā paṭiññāya. Idāni tesaṃ sappāṭihāriyataṃ dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ. Yadi akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati, atha kasmā bhagavā idha akusalaṃ manokammaṃ mahāsāvajjaṃ kathesīti āha ‘‘imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādi. Yāvatatiyaṃ patiṭṭhāpanamattena gatamaggaṃ paṭipajjanto. Tenāha ‘‘kiñci atthanipphattiṃ apassantopī’’ti.
58 “愚稚女”(Bālakinī):因其怀有愚稚之子(bālako),故得此名。“大尼干陀”:因被众尼干陀尊崇为大师,故称大尼干陀。显示巴利原文
58. Nivāsaṭṭhānabhūto bālako etissā atthīti bālakinī. Satthupaṭiññātatāya nigaṇṭhānaṃ mahāti sambhāvitattā mahānigaṇṭho.
60 “能牵引”(Āvaṭṭanī):能将人拉走,令其从原先的状态回转,随自己的掌控而动,这便是谄幻(māyā)。故说:“先牵引过去,再牢牢抓住,这就是幻术。”凡是妄称导师者,其心面对佛陀时根本无从生起,这是此处的法性。若他不舍此妄称而来到佛陀面前,他的头将破裂成七分。因此,世尊最初便为了令此愚人不致毁灭,才使他无法见佛。此义当借由《波陀利弗经集会》来阐明。接着又开示“得见成就决定”的范畴:“如来……你们这里有经教吗?”显示巴利原文
60. Āvaṭṭeti purimākārato nivatteti attano vase vatteti etāyāti āvaṭṭanī, māyā. Tenāha ‘‘āvaṭṭetvā gahaṇamāya’’nti. Satthupaṭiññānaṃ buddhadassane cittameva na uppajjati, ayamettha dhammatā. Sace pana so taṃ paṭiññaṃ appahāya buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ upagaccheyya, sattadhā muddhā phaleyya, tasmā bhagavā ‘‘mā ayaṃ bālo vinassī’’tiāditova yathā sammukhībhāvaṃ na labhati, tathā karoti. Svāyamattho pāthikaputtasamāgamena dīpetabbo. Dassanasampattiniyāmamāha ‘‘tathāgataṃ hī’’tiādi. Āgamā nu kho idha tumhākaṃ santikaṃ.
61 「立于语真实」:即安住于自己所承诺、所宣称的言语真实之上。显示巴利原文
61.Vacīsacce patiṭṭhahitvāti yathāpaṭiññātāya paṭiññāya ṭhatvā.
62 在凉水中,有些众生本不会死,却在饮水时死去,它们也是因为享用那种凉水而被杀死的。因此,他们(尼干陀)的见解是:作为苦行者,一切凉水都绝对不应受用。或者,认为普通的水就是「有情」,这是古派尼干陀的见解。所以这样说:「依于有情想而拒绝凉水」。这与现在新派尼干陀的说法是矛盾的,因为他们承认在地等九种句义之外,还有别样的生命存在。由于心生起想喝凉水、想受用凉水的欲望,即使在病中,众生的心也不会那样不动摇,因此说:「因而,他的意杖就在那里破坏了」。「因而」:指因为想喝、想受用凉水的欲望。「他」:指前面所说的尼干陀。「就在那里」:指就在那种心生起的状态下。「破坏」:指防护之道已经损坏。处于这种状态的尼干陀,若得到凉水,还能存活一段时间;若得不到,他的咽喉、嘴唇、上颚、舌等处就会枯焦,整个身体完全被烧恼所摧伏,便会死亡。所以这么说:「得不到凉水者将会死去」。为什么呢?因为心系着于「要喝凉水」的念头会导致死亡,所以又说:「意杖即使破坏了,也会拖到死亡」。又因为这些外道认为,怀显示巴利原文
62. Sītodake amatā pāṇā pānakāle pana maranti, tepi tena sītodakaparibhogena māritā honti, tasmā tapassinā nāma sabbena sabbaṃ sītodakaṃ na paribhuñjitabbanti tesaṃ laddhi. Pākatikaṃ vā udakaṃ sattoti purātanānaṃ nigaṇṭhānaṃ laddhi. Tenāha ‘‘sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipantī’’ti. Tesaṃ taṃ adhunātananigaṇṭhānaṃ vādena virujjhati. Te hi pathavīādinavapadatthato aññameva jīvitaṃ paṭijānanti. Cittena sītodakaṃ pātukāmo paribhuñjitukāmo hoti roge ṭhatvāpi sattānaṃ cittassa tathā na vitatatā. Tenāha – ‘‘tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjatī’’ti. Tenāti sītodakaṃ pātuṃ paribhuñjituñca icchanena. Assāti yathāvuttassa nigaṇṭhassa. Tatthevāti tathācittuppādane eva. Bhijjati saṃvarassa vikopitattā. Tathābhūto so nigaṇṭho sītodakaṃ ce labheyya, katipayaṃ kālaṃ jīveyya, alābhena pana parisussamānakaṇṭhoṭṭhatālujivhāādiko sabbaso paridāhābhibhūto mareyya. Tenāha – ‘‘sītodakaṃ alabhamāno kālaṃ kareyyā’’ti. Kasmā? Yasmā sītodakaṃ pivāya sannissitacittassa maraṇaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi ākaḍḍhatī’’ti. Yasmā pana tathābhūtacittassa nigaṇṭhassa manosattesu nāma devesu upapatti hotīti titthiyānaṃ laddhi, tasmā vuttaṃ ‘‘manodaṇḍo pana bhinnopi paṭisandhimpi ākaḍḍhatī’’ti. Itīti evaṃ ‘‘idhāssa nigaṇṭho’’tiādiākārena. Nanti upāliṃ gahapatiṃ. Mahantoti vadāpesi ‘‘manopaṭibaddho kālaṅkarotī’’ti vadantoti adhippāyo.
「近事男」:指优波离居士。由「由于迷恋……」等语句,从顺向与逆向两方面阐明了「意杖」的巨大性。「仅凭心相续的生起而已」:指没有身杖和语杖,纯粹只是依于心相续的流转。「即使破裂」中的「即使」一词,也包括了「即使未破裂」的情况。「不导向出离」:指没有神变、不适当,这是其含义。「近事男观察」:这是把格位转换之后所作的连句。「问题敏慧」:指对于想要了解的义理,能自然生起解答的智慧。显示巴利原文
Upāsakassāti upālissa gahapatissa. Mucchāvasenātiādinā anvayato byatirekato ca manodaṇḍassa mahantataṃ vibhāveti. Cittasantatippavattimattenevāti vinā kāyadaṇḍena vacīdaṇḍena ca kevalaṃ cittasantatippavattimattena. Bhijjitvāpīti ettha pi-saddena abhijjitvāpi. Aniyyānikāti appāṭihīrā, ayuttāti attho. Sallakkhesi upāsakoti vibhattiṃ vipariṇāmetvā yojanā. Pañhapaṭibhānānīti ñātuṃ icchite atthe uppajjanakapaṭibhānāni.
当他说“被心系缚而死去”时,从义理上便承认了意杖更为殊胜,因此说道:“现在说‘意杖是巨大的’这句话。”正如所说:“他使人说出:‘意杖才是更强有力且巨大的。’”显示巴利原文
‘‘Manopaṭibaddho kālaṃ karotī’’ti vadantena atthato manodaṇḍassa taduttarabhāvo paṭiññāto hotīti āha ‘‘idāni manodaṇḍo mahantoti idaṃ vacana’’nti. Tathā ceva vuttaṃ – ‘‘manodaṇḍova balavā mahantoti vadāpesī’’ti.
63 从杀生等开始制止,这种制止称为“制”。四种制即是“四制”,依此种四制的防护而防护,故称“四制防护所防护者”。而在义注中,“制”字有“部分”的义涵,因此说“以此四部分”。可爱的色等所缘,因愚者以贪爱之力修习,故被称为“已修习”,所以说道:“‘已修习’指五欲功德。”显示巴利原文
63. Pāṇātipātādito yamanaṃ yāmo, catubbidho yāmo catuyāmo, catuyāmasaṅkhātena saṃvarena saṃvuto cātuyāmasaṃvarasaṃvuto. Aṭṭhakathāyaṃ pana yāma-saddo koṭṭhāsapariyāyoti ‘‘iminā catukoṭṭhāsenā’’ti vuttaṃ. Piyajātikaṃ rūpādiārammaṇaṃ rāgavasena bālehi bhāvanīyattā ‘‘bhāvita’’nti vuccatīti āha ‘‘bhāvitanti pañca kāmaguṇā’’ti.
能阻止一切恶与漏者,称为“一切阻止者”,在九种句义中是第七句义。由于那位一切阻止者阻止了恶而安住,故称“一切阻止所阻止者”。因此说:“以一切阻止恶之法而阻止了恶。”由此,对于一切应被阻止的漏能将其抖落,故称“一切阻止抖落者”;因为与应被阻止的阻止相接触,故称“一切阻止所触者”。“团杀”指突然杀害,即不经思虑的杀生。“在哪个部分”意为在三杖部分中的哪个部分。显示巴利原文
Yo sabbaṃ pāpaṃ āsavañca vāretīti sabbavārī, tassa navasu padatthesu sattamo padattho, tena sabbavārinā pāpaṃ vāritvā ṭhitoti sabbavārivārito. Tenāha ‘‘sabbena pāpavāraṇena vāritapāpo’’ti. Tato eva sabbassa vāritabbassa āsavassa dhunanato sabbavāridhuto. Vāritabbassa nivāraṇavasena sabbavārino phuṭo phusitoti sabbavāriphuṭo. Saṅghātanti sahasā hananaṃ, asañcetanikavadhanti attho. Katarasmiṃ koṭṭhāseti tīsu daṇḍakoṭṭhāsesu katarakoṭṭhāse.
64 被积聚、被集合起来者名为“堆”,即一堆,故说:“‘一堆肉’即一堆肉。”以持明者之神通行神通。然彼神通唯具足威德者能成就,非随意可成,故说“具足威德者”。彼唯依明之威德而具足威德,已于心得自在,此乃通达能生威德之明之熟练所致。依此,世尊欲顺世间共称而说明优波离居士之自在,故作是说。因世间人谓:“依修习所成神通而有神通、得心自在者,能加害他人。”诚然,他们如是赞叹仙人,称颂仙人之威德。其中尚有应说之语,后文当述。显示巴利原文
64. Khaliyati samādiyatīti khalaṃ, rāsīti āha – ‘‘ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsi’’nti. Vijjādharaiddhiyā iddhimā. Sā pana iddhi yasmā ānubhāvasampannasseva ijjhati, na yassa kassaci. Tasmā āha ‘‘ānubhāvasampanno’’ti. Vijjānubhāvavaseneva ānubhāvasampanno. Citte vasībhāvappatto ānubhāvāya eva vijjāya paguṇabhāvāpādanena. Etena vasībhāvaṃ lokiyasamaññāvasena bhagavā upāliṃ gahapatiṃ paññapetukāmo evamāha. Lokikā hi ‘‘bhāvanāmayaiddhiyā iddhimā cetovasībhāvappatto parūpaghātaṃ karotī’’ti maññanti. Tathā hi te isayo paresaṃ saṃvaṇṇenti, isīnaṃ ānubhāvaṃ kittenti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āgamissatīti.
65 “唯成阿兰若”:指全然、彻底地成为阿兰若。是以阿兰若之实质成为阿兰若,非徒有虚名。“为诸仙人”:指为了羞辱诸仙人。显示巴利原文
65.Araññameva hutvāti sabbaso araññameva hutvā. Araññabhāvena araññaṃ jātaṃ, na nāmamattena. Isīnaṃ atthāyāti isīnaṃ āsādanatthāya.
在离戈达瓦里河岸不远处。“心生嫉妒”:指他心想“众人不来侍奉我”,因而心生嫉妒。“真是污秽”:指因泥垢、齿垢、发尘等而身体污秽不净。“未涂眼圈、未加装饰”:指完全未涂眼圈,全身亦全无装饰。彼时,人们秉持“适时涂眼是吉祥”的观念,故将“未涂眼”单独列出。显示巴利原文
Godhāvarītīrato nātidūre. Usūyamānoti ‘‘na maṃ esa jano parivāretī’’ti usūyaṃ karonto. Kiliṭṭho vatāti paṅkadantarajasiratādīhi kiliṭṭhasarīro. Anañjitamaṇḍitoti anañjitakkhiko sabbena, sabbaṃ amaṇḍito ca. Tasmiṃ kāle ‘‘kālasseva akkhīnaṃ añjanaṃ maṅgala’’nti manussānaṃ laddhi, tasmā anañjanaṃ visuṃ gahitaṃ.
国王接受了他的话:指国王接受了那位国师的话,说道:“尊者!‘吠陀中会有这样的事发生’——是这样的吧,尊者。”“心已炙热”:指内心如被火烧般灼热。因鼻孔不敷呼吸,故以口喘气。显示巴利原文
Rājā tassa vacanaṃ gahetvāti ‘‘vedesu īdisaṃ āgataṃ bhavissatīti evaṃ, bhante’’ti rājā tassa purohitassa vacanaṃ gahetvā. Usumajātahadayoti uttattahadayo. Nāsikānaṃ appahonte mukhena assasanto.
以胜利与征服归来后,等待星宿会合之时,于其间所坐之处,即是胜利大本营的所在地。在那个恶业中,即使是那些不相关的人,也因其表示认可而参与了降雨等行为,这是他们内心所做的。“所作物品之雨”即落下种种饰品之雨。大众都变得认可——这是句子的连接。“乐于奉母者”:指一位名叫罗摩的男子,他善能孝养母亲。不相关者即不认可的人。显示巴利原文
Vijitajayehi āgantvā nakkhattayuttaṃ āgamentehi nisīditabbaṭṭhānaṃ jayakhandhāvāraṭṭhānaṃ. Udakavuṭṭhipātanādi tasmiṃ pāpakamme asamaṅgibhūtānampi samanuññatāya antokaraṇatthaṃ kataṃ. Katabhaṇḍavuṭṭhīti ābharaṇavassaṃ. Mahājano samanuñño jātoti yojanā. Mātuposakarāmoti mātari sammāpaṭipanno rāmo nāma eko puriso. Asamaṅgibhūtānanti asamanuññānaṃ.
“破散”是因为不听从教诲。“火花”即火星。“它们落在身上”:指火星纷纷散落在他们身体的各处。据说,他们打开地狱,将此景象展示给大众观看。显示巴利原文
Avakiriyāti asussūsataṃ paṭicca. Phuliṅgānīti aggikaṇāni. Patanti kāyeti kāye ito cito nipatanti. Ete kira nirayaṃ vivaritvā mahājanassa dassenti.
「随宜安稳处」:意为“我们并非刻意前往某处,而是前往任何能让出家人安住自在的地方”。「僧伽」:指和合、聚集的状态。「众」:因可按各自不同的团体加以计算,故称为「众」。「已为众」:指心志合一,和合共住。至于「不与取」等概念,也应结合上下文而解:此为从地狱受报后转生人间时,由过去的残余业报所导致的结果。显示巴利原文
Yathāphāsukaṭṭhānanti mayaṃ kañcipi desaṃ uddissa na gacchāma, yattha pana vasantassa pabbajitassa phāsu hoti, taṃ yathāphāsukaṭṭhānaṃ gacchāmāti adhippāyo. Saṅghāti saṃhatā. Gaṇāti taṃtaṃseṇibhāvena gaṇitabbatāya gaṇā. Gaṇībhūtāti ekajjhāsayā hutvā rāsibhūtā. Adinnādānantiādīsupi niraye paccitvā manussalokaṃ āgatassa vipākāvasesenāti ānetvā yojetabbaṃ.
「我将激励」:意为“我将令其生起希望”。此句的连接义为:他思量着应如何对待他们。他具体想的是什么呢?他想先激起他们的愤恨,再以此寻求伤害的方法。因此经文说:“他在说法结束时……”等。「龙巴拉树脂等粘稠物」:指由龙巴拉树脂、芥子粉、昂哥拉树胶、翅子树树脂等所造成的泥泞地。他们反复以地狱等说法来折磨她,令她痛苦。所谓「六门所缘」,是指成为眼、耳等六门的所缘,即色、声等外境。显示巴利原文
Paggaṇhissāmīti sambhāvanaṃ uppādessāmi. Nesaṃ kattabbanti cintesīti yojanā. Kiṃ cintesi? Āghātaṃ uppādetvā anatthakaraṇūpāyaṃ. Tenāha ‘‘so dhammakathāpariyosāne’’tiādi. Nāgabalapicchillādīnanti nāgabalasāsapaaṅkolatelakaṇikāraniyyāsādīnaṃ cikkhallānaṃ. Viheṭhayiṃsu nirayādikathāhi ghaṭṭentā. Chadvārārammaṇeti cakkhādīnaṃ channaṃ dvārānaṃ ārammaṇabhūte rūpādivisaye.
「九种雨」:指雨水、善意花雨、摩沙迦钱雨、咖哈巴那钱雨、饰物雨、武器雨、炭雨、石雨、沙雨,此即九种雨。「他欺诳」:指他表面装作恭敬供养,实际却行轻慢,以施加伤害的方式欺诳对方。而「无过失者」:是指没有过失、未曾冒犯他人的人。显示巴利原文
Nava vuṭṭhiyoti udakavuṭṭhi sumanapupphavuṭṭhi māsakavuṭṭhi kahāpaṇavuṭṭhi ābharaṇavuṭṭhi āvudhavuṭṭhi aṅgāravuṭṭhi pāsāṇavuṭṭhi vālikāvuṭṭhīti imā nava vuṭṭhiyo. Avañcayīti sakkāraṃ karonto viya hutvā asakkāraṃ karonto anatthacaraṇena vañcayi. Adūsaketi anaparādhe.
“相见为吉祥的婆罗门少女”一语,在本生注疏等文献中皆有记载,但在此处,她的身份是“富豪之女”。“为了婚事”:即为了迎娶;而“对她而言”,是指对那位被遣去的人来说。由于过去某种能令投生卑贱家族的业已得成熟,她遂出生于旃陀罗母胎之中。显示巴利原文
‘‘Diṭṭhamaṅgalikā brāhmaṇakaññā’’ti jātakaṭṭhakathādīsu (jā. aṭṭha. 4.15.mātaṅgajātakavaṇṇanā) āgataṃ, idha pana ‘‘seṭṭhidhītā’’ti. Vāreyyatthāyāti āvāhatthāya, assāti pesitapuggalassa. Tādisena nīcakulasaṃvattaniyena kammunā laddhokāsena caṇḍālayoniyaṃ nibbatto.
“皮屋”:指以皮革覆盖的房屋。他由出生而得的名字就叫作“马当嘎”。“那铃铛”:即指那个钟。“敲打着”:指通过击打使之发出声响。他走上大路,来至那位“相见即吉祥者”的家门附近。显示巴利原文
Cammageheti cammena chādite gehe. Mātaṅgotvevassa nāmaṃ ahosi jātisamudāgataṃ. Tanti ghaṇṭaṃ. Vādento tālanena saddaṃ karonto. Mahāpathaṃ paṭipajji diṭṭhamaṅgalikāya gehadvārasamīpena.
她的那些服务仆役、近身侍者,以及依附于她的酒鬼等人,见她膝、肘等处被打得粉碎,陷入昏死,以为她死了,便将她抛弃了。显示巴利原文
Tassā veyyāvaccakarā ceva upaṭṭhākamanussā paṭibaddhā ca surāsoṇḍādayo jāṇukapparādīhi sukoṭṭitaṃ koṭṭitabhāvena mucchaṃ āpannattā matoti saññāya chaḍḍesuṃ.
那时,菩萨因尚有剩余的寿命,在微风缓缓吹拂之下,过了许久才恢复清醒知觉。因此经中说:「大士」等。「在屋前空地」:指房屋正门外开阔的露天场地。「倒卧」:即作出倒卧之状,因内心所求尚未达成,无法入内,便那样趴卧在地。「由于那相见为吉祥之事」:意为因那位被认为“见之即得吉祥”的女子的缘故。显示巴利原文
Atha bodhisatto āyuavasesassa atthitāya mandamande vāte vāyante cirena saññaṃ paṭilabhati. Tenāha ‘‘mahāpuriso’’tiādi. Gehaṅgaṇeti gehassa mahādvārato bahi vivaṭaṅgaṇe. Patitoti pātaṃ katvā icchitatthanipphattiṃ antaraṃ katvā anuppavesena nipanno. Diṭṭhamaṅgalikāyāti diṭṭhamaṅgalikākāraṇena.
「称誉」:指财富与流布的赞誉之声。「月亮」:指月轮,即月宫。「在残舍」:指在被人使用后遗弃的旧屋中。「在殿堂」:指城中央的大会堂内。显示巴利原文
Yasanti vibhavaṃ kittisaddañca. Candanti candamaṇḍalaṃ, candavimānanti attho. Ucchiṭṭhageheti parehi paribhuttagehe. Maṇḍapeti nagaramajjhe mahāmaṇḍape.
「乳根及踝珠」:指乳根部,以及系于足上的摩尼珠根部。「所有口头传承的教法」:意为从人们口中传出、诵出、流布的范围,即任何以言语为体的内容。「虚空广场」:指开阔空旷的场地。显示巴利原文
Khīramaṇimūlanti khīramūlaṃ, pādesu baddhamaṇimūlañca. Yāvatā vācuggatā pariyattīti yattako manussavacīdvārato uggato nikkhanto pavatto, yaṃkiñci vacīmayanti attho. Ākāsaṅgaṇeti vivaṭaṅgaṇe.
「衣着尘垢」:意指如烟般灰暗,不涂油、不装饰。「下劣者」:意指志向鄙陋,威德微弱。「裹住脖子吧」:即将衣披覆至喉颈处。「你是哪个家伙?」:意为“喂,你究竟是谁?”显示巴利原文
Dummavāsīti dhūmo dhūsaro, anañjitāmaṇḍitoti adhippāyo. Otallakoti nihīnajjhāsayo, appānubhāvoti attho. Paṭimuñca kaṇṭheti yāva galavāṭakā pārupitvā. Ko re tuvanti are ko nāma tvaṃ.
「已准备」:指已经备好,以种种方式烹调的食物。「立而得团食」:指进入村落,站立而应得的团食,也就是乞食。「获得」:将会得到。「萨波迦」:大士依于出身而如实表明自己。显示巴利原文
Pakatanti paṭiyattaṃ nānappakārato abhisaṅkhataṃ. Uttiṭṭhapiṇḍanti antaragharaṃ upagamma ṭhatvā laddhabbapiṇḍaṃ, bhikkhāhāranti attho. Labhatanti lacchatu. Sapākoti mahāsatto jātivasena yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti.
「信有义利」:指相信来世确有利益存在。「离开」:走开。「从此」:从这个地方。「詹摩」:意为低劣、鄙陋。显示巴利原文
Atthatthitaṃ saddahatoti samparāyikassa atthassa atthibhāvaṃ saddahantassa. Apehīti apagaccha. Ettoti imasmā ṭhānā. Jammāti lāmaka.
「于无水之田」:指在干旱无水的田中,却期望获得殊胜的果实。「以此信心而行布施」:如同那令洼地与高地皆得充满的云,你当怀着这样的信心而行布施,无论对方有德无德;如此而行,或许便能令应供者欢喜。「应供者」:指具足戒行等功德的人。显示巴利原文
Anūpakhetteti ajaṅgale udakasampanne khette phalavisesaṃ paccāsīsantā. Etāya saddhāya dadāhi dānanti ninnaṃ thalañca pūrento megho viya guṇavante nigguṇe ca dānaṃ dehi, evaṃ dento ca appeva ārādhaye dakkhiṇeyyeti. Dakkhiṇeyyeti sīlādiguṇasamannāgate.
「那些」:指那些婆罗门。「以竹片」:指用竹篾(编成的小径)。显示巴利原文
Tānīti te brāhmaṇā. Veṇupadarenāti veḷuvilīvena.
「以指甲挖山」:犹如用自己的指甲去挖掘一座山。「铁」:指黑铁。「你制服」:指你制胜、压倒,如同以自己的身体去制服一般。显示巴利原文
Giriṃ nakhenakhaṇasīti pabbataṃ attano nakhena khaṇanto viya ahosi. Ayoti kālalohaṃ. Padahasīti abhibhavasi, attano sarīrena abhibhavanto viya ahosi.
「被扭转」(Āvedhitanti):指被移动、翻转后而定止。「以背」(Piṭṭhitoti):指以背的侧面。「伸展手臂、不能工作」(Bāhuṃ pasāreti akammaneyyanti):指双臂不堪劳作,僵硬如枯干棍杖,只能伸直而不能弯曲;眼白是由于转动导致黑瞳孔隐没不见。显示巴利原文
Āvedhitanti calitaṃ viparivattetvā ṭhitaṃ. Piṭṭhitoti piṭṭhipassena. Bāhuṃ pasāreti akammaneyyanti akammakkhamaṃ bāhudvayaṃ thaddhaṃ sukkhadaṇḍakaṃ viya kevalaṃ pasāreti, na samiñjeti, setāni akkhīni parivattanena kaṇhamaṇḍalassa adissanato.
「生命」指存活。显示巴利原文
Jīvitanti jīvanaṃ.
「于空中」(Vehāyasanti):指在虚空中。「如路上之流」(Pathaddhunoti):指如同道路上的水流。显示巴利原文
Vehāyasanti ākāse. Pathaddhunoti pathabhūtaddhuno viya.
“连想也不起”:指连“这些是良家子弟”这样的想亦不生起。“齿木残渣”,是因为嚼过齿木,故称为残渣。它之所以落到他身上,是由于他对无罪者生起嗔恨,而当时大士正处于最殊胜的福田。所谓“神通境界”本不可思议,因此不应去思惟“为何太阳不升起”。“曙光不显现”:是说在那片区域,曙光不现,唯余一片黑暗。显示巴利原文
Saññampi na karotīti ‘‘ime kulappasutā’’ti saññāmattampi na karoti. Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakanti khāditadantakaṭṭhattā vuttaṃ. Etasseva upari patissati appaduṭṭhapadosabhāvato, mahāsattassa tadā ukkaṃsagatakhettabhāvato. Iddhivisayo nāma acinteyyo, tasmā kathaṃ sūriyassa uggantuṃ nādāsīti na cintetabbaṃ. Aruṇuggaṃ na paññāyatīti tasmiṃ padese aruṇapabhā na paññāyati, andhakāro eva hoti.
“这是夜叉旋轮吗?还是时节错乱?”“大慧者”:指安住于伟大智慧者。“你们看看这地方人的脸吧”:意思是,你们看看这地方居民因遭遇灾祸而沮丧的脸。显示巴利原文
Yakkhāvaṭṭo nu kho ayaṃ kālavipariyāyo. Mahāpaññanti mahantānaṃ paññānaṃ adhiṭṭhānabhūtaṃ. Janapadassa mukhaṃ passathāti imassa janapadavāsino janassa upaddavena maṅkubhūtaṃ mukhaṃ passatha.
这段故事正是接着他而发生的。那诽谤圣者的恶业诅咒——也就是粗恶语,是在菩萨那圆满修习诸波罗蜜而成就、遍住种种等至、戒与见悉皆圆满的清净相续中,以大悲为依止而生起的。这个诅咒由于菩萨是殊胜福田,又由于他心性粗恶,便成了现法受报业。若他不向菩萨乞求原谅,当在第七日自然成熟;但若他乞求原谅,则因菩萨的善巧成就,此业便转为无作无果,成为无效业。这就是诽谤圣者的现法受报恶业的定则,因此提到“这段故事正是接着他而来的”等语。然而,大士并未让那诅咒落在他的头上,而是以善巧方便令他解脱。如《行藏》中所说:显示巴利原文
Etassa kathā etasseva upari patissatīti yāhi tena pāramitāparibhāvanasamiddhāhi nānāsamāpattivihāraparipūritāhi sīladiṭṭhisampadāhi susaṅkhatasantāne mahākaruṇādhivāse mahāsatte ariyūpavādakammaabhisapasaṅkhātā pharusavācā pavattitā, sā abhisapi tassa khettavisesabhāvato tassa ca ajjhāsayapharusatāya diṭṭhadhammavedaniyakammaṃ hutvā sace so mahāsattaṃ na khamāpeti, sattame divase vipaccanasabhāvaṃ jātaṃ, khamāpite pana mahāsatte payogasampatti paṭibāhitattā avipākadhammataṃ āpajjati ahosikammabhāvato. Ayañhi ariyūpavādapāpassa diṭṭhadhammavedaniyassa dhammatā, tena vuttaṃ ‘etassa kathā etasseva upari patissatī’tiādi. Mahāsatto pana taṃ tassa upari patituṃ na adāsi, upāyena mocesi. Tena vuttaṃ cariyāpiṭake (cariyā. 2.64) –
那时,他心生忿怒,满怀恶意,对我咒骂;
那诅咒落到他自己头上,我以善巧方便将他解救。
显示巴利原文 ‘‘Yaṃ so tadā maṃ abhisapi, kupito duṭṭhamānaso; Tasseva matthake nipati, yogena taṃ pamocayi’’nti.
在此,菩萨于第七日阻止太阳升起,这便是此处所说的“方便”。正是依此方便,被束缚的王室眷属、城邑居民与乡村民众将那苦行者带到菩萨面前,请他忏悔。而那位苦行者了知菩萨的功德后,便对菩萨生起了净信。至于将泥团放在他头顶,并使之裂为七片,这是为了保护世人的心念。否则,众人会认为:“这些沙门尚且随自心念而转,不能令心调顺”,也会将大士视为同类,那便会长夜不利,带来长久的痛苦。因此说“athassa”等。显示巴利原文
Yañhi tattha sattame divase bodhisattena sūriyuggamananivāraṇaṃ kataṃ, ayamettha yogoti adhippeto. Yogena hi ubbaḷhā sarājikā parisā nagaravāsino negamā ceva jānapadā ca bodhisattassa santikaṃ tāpasaṃ ānetvā khamāpesuṃ. So ca bodhisattassa guṇe jānitvā tasmiṃ cittaṃ pasādesi. Yaṃ panassa matthake mattikāpiṇḍassa ṭhapanaṃ, tassa ca sattadhā phālanaṃ kataṃ, taṃ manussānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ. Aññathā hi – ‘‘ime pabbajitā samānā cittassa vase vattanti, na pana cittaṃ attano vase vattāpentī’’ti mahāsattampi tena sadisaṃ katvā gaṇheyyuṃ, tadassa tesaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti. Tenāha ‘‘athassā’’tiādi.
“铜丸雨”(Lohakūṭavassanti):指铁丸雨。当时,有如宝石大小乃至一个半宝石大的锋利铁丸,从四面八方纷纷落下,将人们的身体切成碎块。“泥浆雨”(Kalalavassanti):指稀薄的泥淖和泥块之雨。“破坏”(Upahaccāti):即撞击。那地方便因此成了一片中央森林。显示巴利原文
Lohakūṭavassanti ayaguḷavassaṃ. Tadā hi ratanamattāni diyaḍḍharatanamattānipi tikhiṇaṃsāni ayaguḷamaṇḍalāni ito cito ca nipatantā manussānaṃ sarīrāni khaṇḍakhaṇḍakāni akaṃsu. Kalalavassanti tanukakaddamapaṭalakaddamaṃ. Upahaccāti āghāṭetvā. Tadeva majjhāraññaṃ.
67 “审察而行”(Anuviccakāranti):意为审察而行。为了说明对于因两种原因而安住于非出离教法、自许为弟子的人,应如何加以提拔与抑制,故说了“为什么”等。显示巴利原文
67.Anuviccakāranti anuviccakaraṇaṃ. Kāraṇehi dvīhi aniyyānikasāsane ṭhitānaṃ attano sāvakattaṃ upagate paggahaniggahāni dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.
69 “次第论”:即应当依次第、循序渐进宣说的法。那是何法呢?即布施论等。首先宣说布施论,因其在多数人中流行、为一切人所共通、容易实行,且是安立于戒的方便。因为具足舍离之戒的人,对所执取的事物无有黏着,因而容易受持诸戒并善住其中。于布施论之后宣说戒论,是为了显示:通过戒,布施者与受施者得以清净,由此宣说了利益他人,也宣说了远离损害他人;宣说了应作之法,也宣说了不应作之法;宣说了财富与名声成就之因,也宣说了生存成就之因。而戒是轮回的所依,为了显示‘这一生存成就即是其果’,以及为了显示‘凭借这些布施与戒行所成、以殊胜行为差别而区分的福行,能感得四天王天等天界中更为殊胜、无量差别的财富与生存成就’,故于布施论之后宣说了生天论。为了显示‘天界为贪等所染污,而圣道恒常无染’,故于生天论之后宣说了圣道论;而在宣说圣道时,为了指出证得那圣道的方法,应当宣说:即使是含摄于天界的那些欲乐,更遑论其他一切欲,都名为有过患、无常、不坚固、变易之法——显示巴利原文
69.Anupubbiṃ kathanti (dī. ni. ṭī. 2.75-76; a. ni. ṭī. 3.8.12) anupubbiyā anupubbaṃ kathetabbakathaṃ, kā pana sā? Dānādikathā. Dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasādhāraṇattā sukarattā sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca āditova kathitā . Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakapaṭiggahaṇavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogayasasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā. Tañca sīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phalanti dassanatthaṃ, imehi ca dānasīlamayehi paṇītacariyabhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā bhogabhavasampattiyoti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā. Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho sabbadā anupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo, maggañca kathentena tadadhigamūpāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo. Hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasañhitāti tesaṃ okāro lāmakabhāvo, sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso. Sabbaso kilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena dassitoti veditabbaṃ.
“诸乐之因”:指现世的乐、来世的乐以及与涅槃相应的乐——也就是一切安乐的因。世间任何所谓的“财富乐”,无不是以布施为因,此理显而易见。而禅那、观、道、果、涅槃所相应的乐,布施亦是其亲依止缘。“成就之根”:世间如地方王权、主宰之乐、七宝庄严的转轮王成就等诸多人间成就,以及生于四天王天等的天界成就,乃至其他一切成就,布施皆是其根本因。“诸受用之依止”:那些可意的色等对象,从可受用的角度得“受用”之名,或指与之相应的受用之乐;布施是其依止,因为是稳固安立之处。“对遭不幸者,是护”:布施是保护,即从不幸中守护之义。“是窟宅”:对正受不幸逼迫之人,是可藏身之处。“是归趣”:是应当趣向之处。“是皈依”:是依靠之处。“是依所”:能防止坠落,是真实的依止。“是支持”:是可攀缘、可握持的支撑。显示巴利原文
Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānaṃ nibbānasañhitānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānanidānanti pākaṭo ayamattho. Yaṃ pana jhānavipassanāmaggaphalanibbānapaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassapi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva. Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjasirissariyasattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājādigatā dibbā sampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo, tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ mūlakāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’nti laddhanāmānaṃ manāpiyarūpādīnaṃ, tannissayānaṃ vā upabhogasukhānaṃ, patiṭṭhā niccalādhiṭṭhānatāya. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripātiyamānassa olīyanapadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ.
“犹如宝所成的狮子座”:如同一切宝物所造、七支具足的大狮子座,极为尊贵,且绝无坠落之虞。“犹如大地”:因为所到之处皆能提供安立。正如虚弱之人起身、站立时,所攀的绳索能给予支撑;同样,布施在众生感得的成就生命形态中,于受生与安住皆为助缘。因此才有“以攀援义,如攀绳”之说。“出离苦的意义”:即出离恶趣之苦的意义。“正安稳的意义”:对贪、悭等敌对怨害,能带来真正安稳的意义。“防护怖畏的意义”:防护贫穷怖畏的意义。“不被悭等垢秽所染的意义”:不被悭、贪、嗔、主宰欲、邪见、疑等心中垢秽所染。“不染污的意义”:即不杂染。“对他们难接近的意义”:这些垢秽难以接近它的意义。“无怖畏的意义”:成为无怖畏的原因。因为一位施者、施主,于现世即无怖畏,来世更不待言。“大力的意义”:有极大力量。施者、施主现世以资具之力而有力量,未来则以身力等而有力量。“被认可为最吉祥的意义”:被认同为“增长的原因”,即从衰败引向成就,抵达安稳之地。显示巴利原文
Ratanamayasīhāsanasadisanti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ, mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānato. Mahāpathavisadisaṃ gatagataṭṭhāne patiṭṭhāsambhavato. Yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave upapattiyā ṭhitiyā ca paccayo hotīti āha ‘‘ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisa’’nti. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato sammadeva assāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosaissāmicchādiṭṭhivicikicchādi cittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādīnaṃ. Etesaṃ eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti asantāsahetubhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi na kutoci santasati, pageva āyatiṃ. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vuḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattito sampattiyā nayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ.
现在,为了显示以大菩提行而体证的布施功德,宣说了“布施名为”等语。其中,“连自身都奉献出去”这一句,表明那些大士因如实洞见布施的果报,连自己的生命亦能舍弃;那么,具足辨别智的人,又怎会于身外之物生起黏着?这是在给予教诫。接下来,为显示世间与出世间的一切最高成就皆由布施所生,故又说“因为布施”等。其中,帝释、魔罗、梵天的成就唯属自利,而转轮王的成就能自他二利,为显示此一差别,方将转轮王的成就置于后面宣说。这些是世间成就;而出世间的成就,则是“声闻波罗蜜智”等。为显示其中最上、更上与最极上的层次,依次述说了三智。而布施作为这三智成就之缘的关系,已于前文说明。由此亦应了解,布施对梵天的成就也是助缘。显示巴利原文
Idāni mahābodhicariyabhāvenapi dānaguṇaṃ dassetuṃ dānaṃ nāmetantiādi vuttaṃ. Tattha attānaṃ niyyādentenāti etena dānaphalaṃ sammadeva passantā mahāpurisā attano jīvitampi pariccajanti, tasmā ko nāma viññujātiko bāhire vatthumhi saṅgaṃ kareyyāti ovādaṃ deti. Idāni yā lokiyā lokuttarā ca ukkaṃsagatā sampattiyo, tā sabbā dānatoyeva pavattantīti dassento ‘‘dānañhī’’tiādimāha. Tattha sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya ca parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato vuttā. Etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ ‘‘sāvakapāramīñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tāsupi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamameva dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vuttoyeva. Eteneva tassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo.
所谓布施,是出于饶益之心或供养之心,将自己所有之物施与他人。因此,布施者绝不可能去夺取他人的财物,此事绝无可能。所以他说:‘能行布施者,便能持戒。’没有任何庄严能像戒的庄严那般,因为戒能带来殊胜的美。没有任何花能像戒花那样,同样地,也没有任何香能像戒香那样。对此,应引用‘栴檀、多伽罗……’等偈颂(《法句经》55;《弥兰陀问经》4.1.1),以及‘仙人们长久持戒之身所散发的香,随风飘送……’等《本生经》的偈颂(Jā. 2.17.55)。因为戒对于众生而言,既是饰物与庄严,也是香与涂香,还能带来令人悦意的容貌。因此他说‘以戒庄严……’等。显示巴利原文
Dānañca nāma hitajjhāsayena, pūjāvasena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako purisapuggalo paresaṃ santakaṃ harissatīti aṭṭhānametanti āha – ‘‘dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi sobhāvisesāvahattā sīlassa. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55; mi. pa. 4.1.1) gāthā – ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) jātakagāthāyo ca āharitvā vattabbā, sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi.
‘能获得此天界’:这是指以中等的意欲等而受持的戒。因此,帝释天王说道:显示巴利原文
Ayaṃ saggo labbhatīti idaṃ majjhimehi chandādīhi samādānasīlaṃ sandhāyāha. Tenāha sakko devarājā –
以低劣的梵行,将投生于刹帝利家族;
以中等梵行可生天界,以最上梵行而得清净。
显示巴利原文 ‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75; 2.22.429; dī. ni. ṭī. 2.75-76);
“Iṭṭho”意为可爱;“Kanto”意为令人喜爱;“Manāpo”意为令心增长。为显示该天界的可爱等特质,故而说“此处常有游戏”等语。显示巴利原文
Iṭṭhoti sukho. Kantoti kamanīyo. Manāpoti manavaḍḍhanako. Taṃ pana tassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ.
“Doso(过患)”:指由无常、少乐等而败坏的状况,因为它们不能令智者心生欢喜。或者,“过患”意为导致极度悲惨的境地。如此,对于如实观察的人来说,欲乐便会这般呈现。“Lāmakabhāvo(低劣性)”:指被非圣者所亲近、不被圣者所亲近的卑劣性质。“Saṃkilissanti(受染污)”:指遭受逼迫与热恼。显示巴利原文
Dosoti aniccatādinā appassādādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti . Atha vā ādīnaṃ vāti pavattetīti ādīnavo, paramakapaṇatā. Tathā ca kāmā yathābhūtaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti aseṭṭhehi sevitabbo, seṭṭhehi na sevitabbo nihīnabhāvo. Saṃkilissananti vibādhakatā upatāpatā ca.
关于“出离的功德”:此处,如同欲乐中有多少过患,以其为对立面,出离中便有同样多的功德。此外,他也以“出离者,名为无拥挤、无染污、出离于欲、出离于欲想、出离于欲寻、出离于欲热、出离于嗔想……”等(《相应部注·大品》3.26;《长部注》2.75-76)方式,开示了出离的功德,阐明出家及禅那等中的功德,并加以称赞。“堪任心”:因先前所说法中,不信等心的过失已经离去,心已堪任更高的法,成为适宜承载法的心。在注释中,由于不信等是心的疾病,此时这些已离去,故说“无病心”。由于断除了邪见、慢等烦恼,心是“柔软心”。由于断除了欲贪等,心是“无盖心”。由于正确行道而有殊胜的喜与欢悦,心是“踊跃心”。在此,由于信圆满,心是“净信心”。当世尊了知时,如此连接。或者,“堪任心”:因断除欲贪,是无病的心;“柔软心”:因断除嗔恚,以慈心而柔软不僵硬;“无盖心”:因断除掉举与恶作,散乱已离去,心不被覆盖;“踊跃心”:因断除惛沉睡眠,以策励故心不低沉;“净信心”:因断除疑,对正道已胜解,为净信心。显示巴利原文
Nekkhamme ānisaṃsanti ettha yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Apica – ‘‘nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādasaññāyā’’tiādinā (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.26; dī. ni. ṭī. 2.75-76) nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi, pabbajjāya jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi. Kallacittanti heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacittaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā assaddhiyādayo cittassa rogabhūtā , tadā te vigatā, tasmā āha ‘‘arogacitta’’nti. Diṭṭhimānādikilesavigamena muducittaṃ. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacittaṃ. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacittaṃ. Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ. Yadā bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacittanti kāmacchandavigamena arogacittaṃ. Muducittanti byāpādavigamena mettāvasena akathinacittaṃ. Vinīvaraṇacittanti uddhaccakukkuccavigamena vikkhepassa vigatattā tena apihitacittaṃ. Udaggacittanti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacittaṃ. Pasannacittanti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacittanti evamettha sesapadānaṃ attho veditabbo.
以“如同……”等譬喻,显示优波离断除染污及证得圣道。“Apagatakāḷaka(离黑垢)”:去除了黑垢。“Sammadeva(完全地)”:很好地。“Rajana(染料)”:指蓝、黄等染料。“Paṭiggaṇheyyā(将接受)”:将会接受,变得光辉。“Tasmiṃyeva āsane(就在那座座上)”:就在那同一座位上。由此显示了他的迅速洞察性、利根性与易行道速通智性。“Viraja(离垢)”:因离去趋向恶趣的贪等垢染,故称离垢。因无余地断除邪见与疑的垢秽,称为“无垢”。“Tiṇṇaṃ maggānaṃ(下三圣道)”:指下等的三道。为何说“显示其生起之相”?难道不会被质疑“道智以无为法为所缘”吗?为了回应此质疑,他说“那是因为……”等。这里,“paṭivijjhanti(证悟)”:以不迷的证悟方式证悟。因此他说“以作用而言”。显示巴利原文
Seyyathāpītiādinā upamāvasena upālissa saṃkilesappahānaṃ ariyamagganipphādanañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhu eva. Rajananti nīlapītādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tissaṃ eva nisajjāyaṃ. Etenassa lahuvipassakatā tikkhapaññatā sukhapaṭipadākhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ. Tiṇṇaṃ maggānanti heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ. Tassa uppattiākāradassananti kasmā vuttaṃ? Nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘taṃ hī’’tiādi. Tattha paṭivijjhantanti asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ. Tenāha ‘‘kiccavasenā’’ti.
此处譬喻的对应如下:衣服比喻心;衣服因外来尘垢而染污,如同心因贪等烦恼而染污;洗衣板比喻次第开示;水比喻信;将衣服浸入水中,以碱、牛粪灰等揉搓黑污处的洗衣努力,比喻以信的润泽浸渍,以念、定、慧使诸过失变松软后,通过听闻等方法净化心的精进努力。以此努力,衣服上的黑垢离去,如同由精进努力而镇伏烦恼;染料比喻圣道;由此,洁净的衣服变得光辉,对于镇伏了烦恼的心,通过圣道得以净化。显示巴利原文
Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo, dhovanasilā viya anupubbīkathā, udakaṃ viya saddhā, udake temetvā ūsagomayachārikābharehi kāḷakapadese sammadditvā vatthassa dhovanapayogo viya saddhāsinehena temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho. Tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhassa vatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti.
说了“见法”之后,因为所谓的“见”除了智见之外还有别的含义,为了遮止那些含义而说“得法”。又因为“得”除了智成就之外还有别的含义,为了进一步简别而说“知法”。然而,这种“知法”可能只是对诸法的部分了知,因此为了显示无遗地了知的状态,又说“遍究法”。由此阐明了他对诸圣谛的完全觉悟。因为道智通过一次现观,便完成遍知等作用,毫无遗漏地周遍通达四圣谛法,所以说:“他已见圣谛法,因此称为见法者。”“度疑”:已度越了如同可畏沙漠般的十六事疑和八事疑,故为度疑者。“离疑惑”:关于生命流转等,“是这样呢,还是那样呢”之类的疑惑已经离去、断除,故为离疑惑者。由于断除了能导致畏惧的恶法,在相反的戒等功德上得以善加安立,因此获得了自信、无畏与辩才。“不依他”:因为自己亲自现见了,所以无需依靠他人来相信。显示巴利原文
Diṭṭhadhammoti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti tannivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā dhammesu ekadesanāpi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāhantaṃ nāma hoti. Tenāha – ‘‘diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo’’ti. Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā vicikicchā tiṇṇavicikicchā. Vigatakathaṃkathoti pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho, kiṃ nu kho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu sīlādiguṇesu suppatiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na tassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo.
71 “贤者”指有智慧的人。显示巴利原文
71.Paṇḍitoti paññavā.
72 “那么,朋友!”他仍然与守门人交谈着,即使听到对方说“就在这里”,也不明白那是什么意思。为什么呢?因为他正在悲泣。所以说“被强烈的忧伤所征服”。显示巴利原文
72.Tena hi sammāti dovārikena saddhiṃ sallapatiyeva, ‘‘etthevā’’ti tena vuttavacanaṃ sutvāpi tassa atthaṃ asallakkhento. Kasmā? Paridevatāya. Tenāha ‘‘balavasokena abhibhūto’’ti.
73 “Teneva”的意思是:他用那件上衣清扫座位,又用同一件上衣围在腹部,心想“莫让我以身体碰到导师”,便以此隔出空间,把上衣围在腹部握持。正如“Dattapaññatta”等句中(长部1.171)那样,这里的“datta”一词是愚者的同义词,所以说“你生来就是愚者”。因为侍者已背舍:原本是自己的侍者,如今不再侍奉了。显示巴利原文
73.Tenevāti yena uttarāsaṅgena āsanaṃ sammajjati, teneva udare parikkhipanto ‘‘māhaṃ satthāraṃ mama sarīrena phusi’’nti antaraṃ karonto uttarāsaṅgena taṃ udare parikkhipanto pariggahetvā. ‘‘Dattapaññatta’’ntiādīsu (dī. ni. 1.171) viya datta-saddo ettha bālapariyāyoti āha ‘‘jaḷosi jāto’’ti. Upaṭṭhākassa aññathābhāvenāti pubbe attano upaṭṭhākassa idāni anupaṭṭhākabhāvena.
75 “无识之物”指以树枝等做成的东西。“非常浓厚的黄色涂料”是颜料的一种。“揉搓后产生皮肤般的表面”能吸收颜料。“反复涂抹而成”。“成为碎块状”。“可染色者”就是可以被染色的。所以说“只产生贪染”。“探问”即质问。“考察”即分析。如同从谷壳中碾出米粒来寻找米,或在芭蕉树中寻找精髓一样,对尼干陀教义的考察也是如此。所以,当考察它时,它便是空洞虚无的。一切佛语都不离四圣谛,对佛语进行考察时,能让有智慧者生起喜悦,不会令人厌倦,故说“四圣谛之语”等。无论从蕴的角度,还是从界、处等角度深入佛语,它都因唯是甚深智者的境界而变得甚深。在此,即便有贤能、敏锐、通晓外道论议的人,竭尽全力发起追问,他的问难连毛发尖那么大一点也动摇不了它。即使长时间反复推敲,它也能经得住考验,如来的教说正是如此善说,故说“能耐探问、能耐琢磨”。显示巴利原文
75.Aviññāṇakaṃ dārusākhādimayaṃ. Bahalabahalaṃ pītāvalepanaṃ raṅgajātanti ativiya bahalaṃ pītavaṇṇamañjiṭṭhaādiavalepanarajanaṃ. Ghaṭṭetvā uppāditacchaviṃ, yā raṅgaṃ pivati. Nillomatanti punappunaṃ anulimpanena. Khaṇḍakhaṇḍitanti khaṇḍakhaṇḍitabhāvaṃ. Raṅgakkhamo rajaniyo. Tenāha ‘‘rāgamattaṃ janetī’’ti. Anuyoganti codanaṃ. Vīmaṃsanti vicāraṇaṃ. Thuse koṭṭetvā taṇḍulapariyesanaṃ viya kadaliyaṃ sārapariyesanaṃ viya ca nigaṇṭhavāde sāravīmaṃsanaṃ. Tato eva ca taṃ vīmaṃsanto rittako tucchakova hotīti. Sabbampi buddhavacanaṃ catusaccavinimuttaṃ natthi, tañca vīmaṃsiyamānaṃ viññūnaṃ pītisomanassameva janeti, atappakañca asecanābhāvenāti āha ‘‘catusaccakathā hī’’tiādi. Yathā yathāti yadi khandhamukhena yadi dhātāyatanādīsu aññataramukhena buddhavacanaṃ ogāhissati, tathā tathā gambhīrañāṇānaṃyeva gocarabhāvato gambhīrameva hoti. Yo cettha paṇḍito nipuṇo kataparappavādo paṇidhāya sabbathāmena codanaṃ ārambhati tassa codanā kesaggamattampi cāletuṃ na sakkoti. Puna sucirampi kālaṃ vicārentesupi vimaddakkhamato, evaṃ tathāgatavādo svākhyātabhāvatoti āha ‘‘anuyogakkhamo vimajjanakkhamo cā’’ti.
76 “智者”:由于他以遍知境焚烧诸敌对者,故称智者。此智者的状态即是彻底破灭一切迷乱,因此说:“那种智慧……具足这种智慧的人。”“已断心荒芜者”:指已断尽一切心荒芜的人;因为已战胜烦恼魔与死魔,故修行蕴魔亦随之被战胜,此处只取前二魔。“Īgha”是苦的同义词,故说“无忧苦者”。其中,证得有余涅槃者,因无烦恼而无有忧苦;证得无余依涅槃者,因无异熟苦而无有忧苦。由于染着、怨恨、迷乱等种种方式的困扰,故称为“毒”;毒即烦恼等,因此说:“离毒者——已度过、已超越贪等烦恼毒而安住的人”。显示巴利原文
76. Visayapariññāṇena dahati paṭipakkhe sodhetīti dhīro, svāyamassa dhīrabhāvo sabbaso sammohaviddhaṃsanatāyāti āha – ‘‘yā paññā…pe… tena samannāgatassā’’ti. Pabhinnakhīlassāti samucchinnasabbacetokhīlassa, kilesamaccumāravijayeneva abhisaṅkhārakhandhamārā jitāva hontīti tesaṃ dvinnaṃ idha aggahaṇaṃ. Īgha-saddo dukkhapariyāyoti āha ‘‘niddukkhassā’’ti. Tattha saupādisesanibbānappattiyā kilesena niddukkhatā, anupādisesanibbānappattiyā vipākadukkhena niddukkhatā. Rajjanadussanamuyhanādivasena vividhaṃ īsanato vīsaṃ, vīsameva vesaṃ, rāgādīti āha – ‘‘vesantarassāti rāgādivīsaṃ taritvā vitaritvā ṭhitassā’’ti.
「Tusita」(满意者):以悲悯的方式满意者。若作此解,“喜悦者”便成重复。「Manuja」(人):世尊初生为人,以已说及当说之功德,征服了包括天神的世间而安住,此实为奇特。他将含天神的世间从轮回导向涅槃之乐,故称“nara”(人),意为“导师”,因此这是重复。先说了“Manuja”,再说“nara”,是词句的重复。若从义理上作区分,则每首偈颂便不足十种功德,不能圆满,此即其意。显示巴利原文
Tusitassāti karuṇāyanavasena tusiyā itassa saṃvattassa. Evaṃ sati ‘‘muditassā’’ti idaṃ punaruttameva hoti. Manujassāti paṭhamāya jātiyā bhagavā manussajātiyo hutvā vuttānaṃ vakkhamānānañca vasena sadevakaṃ abhibhavitvā ṭhito acchariyo bhagavāti dasseti. Sadevakaṃ lokaṃ saṃsārato nibbānasukhaṃ narati neti pāpetīti naro, nāyakoti attho, tassa narassa, tenāha ‘‘punarutta’’nti. ‘‘Manujassā’’ti vatvā ‘‘narassā’’ti punaruttaṃ padaṃ. Atthavasena aññathā vuccamāne ekekagāthāya dasaguṇā nappahonti, na pūrentīti attho.
“调伏”即能调伏,调伏本身即是所应调伏者,故说“众生的导师”。“令人欢喜”:令智者生起欢喜,或散发喜悦,故称“令人欢喜”;此欢喜性即是善巧,因此说“清净法者”。“光辉者”:以智慧之光成就光辉者。“无著者”:于八种集会中,或在含天神的一切世间中,因不执取、完全舍离而超脱者。“甚深功德者”:他人以智慧无法测度,故具有甚深功德。因此世尊说:“比丘们,还有其他甚深的法……”(《长部》1.28)。或者,以圣者的沉默成就牟尼。“住于法者”:稳固地安住于法身。“防护者”:因身行等无需防护,故具有防护的体性。显示巴利原文
Vinetīti vinayo, vinayo eva veneyikoti āha ‘‘sattānaṃ vināyakassā’’ti. Viññūnaṃ ruciṃ rāti, īretīti vā ruciro, svāyamassa rucirabhāvo kusalatāyāti āha ‘‘sucidhammassā’’ti. Pabhāsakassāti ñāṇālokena pabhassarabhāvakarassa. Nissaṅgassāti aṭṭhasupi parisāsu, sadeve vā sabbasmiṃ loke aggaṇhāpanapariccāgena nissaṭassa. Gambhīraguṇassāti paresaṃ ñāṇena appatiṭṭhabhāvā gambhīraguṇassa. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā’’tiādi (dī. ni. 1.28). Ariyāya vā tuṇhībhāvena monappattassa. Dhamme ṭhitassāti dhammakāye suppatiṭṭhitassa. Saṃvutattassāti arakkhiyakāyasamācārāditāya saṃvutasabhāvassa.
以四种原因说明“不造恶”等。「边地坐卧处」:指僻静远离的坐卧处。「酬对之慧」:指能破斥一切外道论说的应对智慧。“牟尼”指智慧,因从一切方面抖落烦恼。显示巴利原文
Āguṃ na karotītiādīhi catūhi kāraṇehi, pantasenāsanassāti vivittasenāsanassa. Paṭimantanapaññāyāti sabbaparappavādānaṃ viparāvattamantanapaññāya. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ sabbato kilesānaṃ nidhunanato.
「第七仙人」:在一切仙人中,最胜、最善的那位。「得最胜者」:证得最上、最殊胜的正等正觉者。「文字等」:文字、词、音节、形态、语法解说、宣说、阐明、开显、分别、显了——这些即构成表音与表义的语句。将它们结合,随顺所教化者的意乐而宣说、讲说,故称「句者」。“puri”一词与“pubbe”(先前)同义,因此说「富兰陀罗」:指最先布施法施者。世尊能忍难忍,故称「有能力者」。因此经中说:“如来、佛陀,能忍难忍”(《如是语》38)。「得彼者」:毫无遗漏地证得那些功德者。详细解说染污法与清净法,故为「记说」,记说即是「广说者」。「经典之句」:被编入经典而确立的语句。显示巴利原文
Isisattamassāti sabbaisīsu jeṭṭhassa sādhutamassa. Seṭṭhappattassāti seṭṭhaṃ uttamaṃ sammāsambodhiṃ pattassa. Akkharādīnīti akkharapadabyañjanākāra-niruttiniddesa-saṃkāsanapakāsana-vivaraṇa-vibhajanuttānīkaraṇānīti byañjanatthapadāni. Samodhānetvā vineyyajjhāsayānurūpaṃ pakāsanato kathanato padakassa. Puri-saddo ‘‘pubbe’’ti iminā samānatthoti āha – ‘‘purindadassāti sabbapaṭhamaṃ dhammadānadāyakassā’’ti. Bhagavā asayhaṃ sahituṃ samatthoti āha ‘‘samatthassā’’ti. Tenāha – ‘‘tathāgataṃ buddhamasayhasāhina’’nti (itivu. 38). Te pattassāti te guṇe anavasesato pattassa. Vitthāretvā saṃkilesavodānadhammaṃ byākarotīti byākaraṇo, byākaraṇo eva veyyākaraṇo. Tantipadanti tantiṃ āropetvā ṭhapitaṃ padaṃ.
「无缚者」:未被爱欲之缚、或未被一切烦恼之缚所束缚者。「大智慧」:具有大威力的智慧,或具有广大范围的智慧。因为世尊的一切智慧都有大威力,在各自领域中也都有广大的范围;若以“一即一切”来说,无余遍及一切的大范围,即是一切知性。「以显示威力的意义」:为向世间显示其自身那不可思议、不可测量的威力。“夜叉”一词,也可指应受世间供养者。这位近事男,就像近事女久寿多罗一样,是证得“有学无碍解”的人,所以说他“以预流道便获得了无碍解”。「讲说断烦恼的容色」:以断烦恼为所缘、为相,而宣说容色。显示巴利原文
Taṇhābandhanena sabbena vā kilesabandhanena abaddhassa. Mahāpaññāyāti mahānubhāvāya paññāya, mahāvisayāya vā paññāya. Sabbā hi bhagavato paññā mahānubhāvā, yathāsakaṃ visaye mahāvisayā ca ekādivasena anavasesato mahāvisayā nāma sabbaññutāva. Ānubhāvadassanaṭṭhenāti acchariyācinteyyāparimeyyassa attano ānubhāvassa lokassa dassanaṭṭhena . Yakkhassāti vā lokena pūjanīyassa . Ayaṃ upāsako khujjuttarā viya upāsikā sekhapaṭisambhidāppattoti āha ‘‘sotāpattimaggeneva paṭisambhidā āgatā’’ti. Kilesappahānavaṇṇaṃ kathentoti kilesappahānaṃ visayaṃ nimittaṃ katvā vaṇṇaṃ kathento.
77 「积聚的」:被储存、被结缚,这就是它的含义。「这些众生」:指那些不断流转的任何众生。「考虑自己的利益」:由于渴爱未尽,只考虑自己的利益。正如哀悼已故的亲属时,也是基于那些亲属所应成就的自身利益而哀悼。「变得炽热」:由于强烈的心之热恼,内部的心脏处变得炽热,如同被金合欢炭火灼烧一般,所以说“血都融化了”。「仅一钵量」:恰好装满一钵的量。由于促成现观的四谛开示是以简略方式开示的,所以他说:“为利根者所作的教法圆满完成了。”显示巴利原文
77.Sampiṇḍitāti sannicitā, ganthitāti attho. Ime sattāti yaṃ yadeva paribbhamantā sattā. Attanova cintayantīti avītataṇhatāya sakaṃyeva payojanaṃ cintenti. Tathā hi mate ñātake anusocantāpi tehi sādhetabbassa attano payojanasseva vasena anusocanti. Uṇhaṃ ahosīti balavatā cittassa santāpena santattaṃ abbhantaraṃ hadayaṭṭhānaṃ khadiraṅgārasantāpitaṃ viya uṇhaṃ ahosi. Tenāha ‘‘lohitaṃ vilīyitthā’’ti. Pattamattanti ekapattapūramattaṃ. Abhisamayasādhikāya catusaccadesanāya saṅkhepeneva desitattā āha – ‘ugghaṭitaññupuggalassa vasena dhammadesanā pariniṭṭhitā’’ti.
第七节,《行狗戒者经》的注疏。显示巴利原文
7. Kukkuravatikasuttavaṇṇanā
78 “拘利耶人中”:此巴利语是以复数形式出现。为何解释为“在名为如此的一个地方”呢?他说:“因为这位……”等等。“未被指定”:未加限定地说“在某座名为某某的寺院”。“仅于坐卧具中”:只于住处,而非树下等处。因穿着牛的方式、抓取食物等应受持的含义而称为“牛戒”,致力于此者即“持牛戒者”。因此他说“已受持牛戒者”。对此,吠陀学者们说:“行走时进食,站立时小便,以口饮水,抖身,割草”等等。“此裸形者”:因裸形出家而成为裸形者;至于前面的持牛戒者、行狗戒者,应依此处所述的方法类推其含义。“蜷缩”:弯曲两手与两脚。也有说成为“蹲踞者”的。“行”即“趣”,亦即“所趣”,因此说:“‘鸟趣者’即‘鸟之所趣成’。”因为果报法的延续是以“趣成”为终结。“他世”:由已造已积之业的力量而生在他世,即来世。而此处他是在问此果的趣成,所以说:“在来世中究竟生于何处?”“受持狗戒”:受持狗的状态,即“从今天起我是狗”这样对狗状态的决意。显示巴利原文
78.Koliyesūti bahuvacanavasenāyaṃ pāḷi āgatā. Evaṃnāmake janapadeti atthavacanaṃ kasmā vuttanti āha ‘‘so hī’’tiādi. Na niyamitoti ‘‘asukamhi nāma vihāre’’ti na niyametvā vutto. Senāsaneyevāti āvāseyeva, na rukkhamūlādike. Vesakiriyā ghāsaggahaṇādinā samādātabbaṭṭhena govataṃ, tasmiṃ niyutto govatiko. Tenāha ‘‘samādinnagovato’’ti. Yaṃ sandhāyāhu vedavedino – ‘‘gacchaṃ bhakkheti, tiṭṭhaṃ mutteti, upāhā udakaṃ dhūpeti, tiṇāni chindatī’’tiādi. Ayaṃ aceloti acelakapabbajjāvasena acelo, purimo pana govatiko kukkuravatikoti ettha vuttanayānusārena attho vattabbo. Palikuṇṭhitvāti ubho hatthe ubho pāde ca samiñjitvā. ‘‘Ukkuṭiko hutvā’’tipi vadanti. Gamanaṃ nipphajjanaṃ gatīti āha – ‘‘kāgatīti kā nipphattī’’ti. Nipphattipariyosānā hi vipākadhammappavatti. Katūpacitakammavasena abhisampareti etthāti abhisamparāyo, paraloko. Tatthassa ca nipphattiṃ pucchatīti āha – ‘‘abhisamparāyamhi kattha nibbattī’’ti. Kukkuravatasamādānanti kukkurabhāvasamādānaṃ, ‘‘ajja paṭṭhāya ahaṃ kukkuro’’ti kukkurabhāvādhiṭṭhānaṃ.
79 “圆满的”:指具足一切狗的形态,因此说“无缺的”。“密集的”:指与那些形态不相离。“狗的行为”:指狗的行走方式等行为,即对狗的状态作决意的心。由于应如此这般地装扮,故称“威仪”,即行为的样式。而此处是指行走等,所以说“狗的行走方式”等。以“行为”指狗的戒行。以“戒的受持”指对狗戒的决意。狗的威仪等本身就是难行的苦行。由此,以颠倒趣向的方式生起那种邪见。这行狗戒者没有其他趣向,他拒绝其他趣向,而其他趣向的可能性根本不存在。“卧倒的”:指为了守护戒行等而成就的。正如及物动词词干构成的词依意义的差别可变为不及物,例如“人已醒”、“莲池已绽放”;同样,依意义的差别,不及物的也可变为及物。为了显示这点,他说:“我不悲泣、我不恸悼”等。而“恸悼”一词也以物的方式被使用,如在“悲悼旧事”等句中。此处用意是,通过这个方法,他表示在这首偈颂中,意指恸悼与悲泣。显示巴利原文
79.Paripuṇṇanti yattakā kukkuravikārā, tehi paripuṇṇaṃ. Tenāha ‘‘anūna’’nti. Abbokiṇṇanti tehi avomissaṃ. Kukkurācāranti kukkurānaṃ gamanākārotiādiācārena kukkurabhāvādhiṭṭhānacittamāha. Tathā tathā ākappetabbato ākappo, pavattiākāro. So panettha gamanādikoti āha ‘‘kukkurānaṃ gamanākāro’’tiādi. Ācārenāti kukkurasīlācārena. Vatasamādānenāti kukkuravatādhiṭṭhānena. Kukkuracariyādiyeva dukkaratapacaraṇaṃ. Tena gativipariyesākārena pavattā laddhi. Assa kukkuravatikassa aññā gati natthīti itaragatiṃ paṭikkhipati, itarāsaṃ pana sambhavo eva natthīti. Nipajjamānanti vatasīlādīnaṃ saṃgopanavasena sijjhamānaṃ. Yathā sakammakadhātusaddā atthavisesavasena akammakā honti ‘‘vibuddho puriso vibuddho kamalasaṇḍo’’ti, evaṃ atthavisesavasena akammakāpi sakammakā hontīti dassento ‘‘na paridevāmi na anutthunāmī’’tiādimāha. Anutthunasaddo ca sakammakavasena payujjati ‘‘purāṇāni anutthuna’’ntiādīsu. Ayañcettha payogoti iminā gāthāyañca anutthunanarodanaṃ adhippetanti dasseti.
80 依如上所说的方法,“牛戒”即牛戒的受持。“牛戒”指牛的行为。“牛心”指“从今天起我将做牛应做之事”这样生起的心。关于牛威仪方面应说的其余部分,已用“与在狗威仪处所说相似”这句话来指示;而特殊之处,则正如“然而在那里……”等所说。至于此处应说而尚未说完的,仍依行狗戒等处所说的方法。显示巴利原文
80.Vuttanayenevāti iminā govatanti govatasamādānaṃ. Gosīlanti gavācāraṃ. Gocittanti ‘‘ajja paṭṭhāya gohi kātabbaṃ karissāmī’’ti uppannacittanti imamatthaṃ atidisati. Gvākappe pana vattabbaṃ avasiṭṭhaṃ ‘‘kukkurākappe vuttasadisamevā’’ti imināva atidiṭṭhaṃ, visiṭṭhañca yathā pana tatthātiādinā vuttameva. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ kukkuravatādīsu vuttanayameva.
81 「以个别业行之方式」:指因造作个别不善业与善业的可能性。「这些」指这些持牛戒者与行狗戒者。「业行」指以修习牛戒等方式而转起的业行。「将变得明显」:意为「在这四种业中,何种业属于何种」,这一点将会变得明显。显示巴利原文
81.Ekaccakammakiriyāvasenāti ekaccassa akusalakammassa kusalakammassa karaṇappasaṅgena. Imesanti govatikakukkuravatikānaṃ. Kiriyāti govatabhāvanādivasena pavattā kiriyā. Pākaṭā bhavissatīti ‘‘imasmiṃ kammacatukke idaṃ nāma kammaṃ bhajatī’’ti pākaṭā bhavissati.
「黑的」:指垢秽,令心失去光泽的状态,这是其含义。而此处,特指成就了业道,故说「十不善业道」。「黑」:因是黑生类之因,故称为黑。因此说「黑果」。生于恶趣及人中的厄运,即是黑果,如此状态所述;而以单一趣生而言,说「由于生于恶趣」,意指导致生于恶趣。
「白的」:指洁白,令心成为光泽的状态,这是其含义;或因是白生类之因,故称为白。因此说「白果」。生于天界及人中的荣耀,即是白果,又如这光耀的状态所述;然而以单一趣生而言,说「由于生于天界」,意指导致生于天界。
「杂业」:指有时黑、有时白,如此以混杂的方式所造之业。说罢「乐果与苦果」后,为了显示苦与乐转起的相状,便说「因为杂业……」等。业之所以有黑、白的名称,是由于黑、白生类之因;而对于那两种不导致后有、能灭尽业的道的解脱,在此并不想用「白」的同义语来称呼,故说:「两者……乃至……被称为非白」。其中,「两者之果」指如其所被领受的果。因为在此,包含在成就之有中的果才被称为「白」。显示巴利原文
Kāḷakanti (a. ni. ṭī. 2.4.232) malīnaṃ, cittassa apabhassarabhāvakaraṇanti attho. Taṃ panettha kammapathasampattameva adhippetanti āha ‘‘dasaakusalakammapatha’’nti. Kaṇhanti kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhaṃ. Tenāha ‘‘kaṇhavipāka’’nti. Apāyūpapatti manussesu ca dobhaggiyaṃ kaṇhavipāko, yathā tamabhāvo vutto, ekattaniddesena pana ‘‘apāye nibbattanato’’ti vuttaṃ, nibbattāpanatoti attho. Sukkanti odātaṃ, cittassa pabhassarabhāvakaraṇanti attho, sukkābhijātihetuto vā sukkaṃ. Tenāha ‘‘sukkavipāka’’nti. Saggūpapatti manussaloke sobhaggiyañca sukkavipāko, yathā ca jotibhāvo vutto, ekattaniddesena pana ‘‘sagge nibbattanato’’ti vuttaṃ, nibbattāpanatoti attho, vomissakakammanti kālena kaṇhaṃ, kālena sukkanti evaṃ missakavasena katakammaṃ. ‘‘Sukhadukkhavipāka’’nti vatvā sukhadukkhānaṃ pavattiākāraṃ dassetuṃ ‘‘missakakammañhī’’tiādi vuttaṃ. Kammassa kaṇhasukkasamaññā kaṇhasukkābhijātihetutāyāti, apaccayagāmitāya tadubhayavinimuttassa kammakkhayakarakammassa idha sukkapariyāyopi na icchitoti āha – ‘‘ubhaya…pe… asukkanti vutta’’nti. Tattha ubhayavipākassāti yathādhigatassa vipākassa. Sampattibhavapariyāpanno hi vipāko idha ‘‘sukkavipāko’’ti adhippeto, na accantaparisuddho.
「与苦俱」:指与自身所应生的苦在一起,是有苦的、导致苦的,这是其含义。「在此经中,思是主导;在《优波离经》中,业是主导」——为了使人了知,这里也证成了先前所说的义理。「已造作」:即已累积。而它由于众缘和合而成就,如同收集、团成一般,故说:「已收集、已团成,是其含义」。「有苦的世间」:指恶趣世间。「异熟触」:以触为首,表示于彼处异熟的转起。「因已作之业」:指由于令生之业,由于自己所造、所累积的业。「如实」:指如其真实。「以与业相似的方式」:即与业相似的方式。「有再生」:指无足等不同种类的再生。所谓随业所说,即那些仅仅是随业生起的无足等类别,被说成是如同随业所说。而再生实由异熟而有,当异熟存在时。显示巴利原文
Sadukkhanti attanā uppādetabbena dukkhena sadukkhaṃ, dukkhasaṃvattanikanti attho. ‘‘Imasmiṃ sutte cetanā dhuraṃ, upālisutte (ma. ni. 2.56) kamma’’nti heṭṭhā vuttampi atthaṃ idha sādhayati vijānanatthaṃ. Abhisaṅkharitvāti āyūhitvā. Taṃ pana paccayasamavāyasiddhito saṃkaḍḍhanaṃ piṇḍanaṃ viya hotīti āha – ‘‘saṅkaḍḍhitvā, piṇḍaṃ katvāti attho’’ti, sadukkhaṃ lokanti apāyalokamāha. Vipākaphassāti phassasīsena tattha vipākapavattamāha. Bhūtakammatoti nibbattakammato attanā katūpacitakammato. Yathābhūtanti yādisaṃ. Kammasabhāgavasenāti kammasarikkhakavasena. Upapatti hotīti apadādibhedā upapatti. Kammena viya vuttāti yaṃ karoti, tena upapajjatīti ekakammeneva jāyamānā viya vuttā apadādibhedā. Upapatti ca nāma vipākena hoti vipāke sambhavante ekaṃsena te upapattivisesā sambhavanti. Yadi evaṃ kasmā ‘‘tena upapajjatī’’ti upapattikammahetukā vuttāti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Yena kammavipākena nibbattoti yena kammavipākena vipaccamānena ayaṃ satto nibbattoti vuccati. Taṃkammavipākaphassāti tassa tassa kammassa vipākabhūtā phassā. Kammena dātabbaṃ dāyaṃ tabbipākaṃ ādiyantīti kammadāyādā, phassā. Kammassa dāyajjatā kammaphalassa dāyajjaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘kammadāyajjā’’ti. Tenāha ‘‘kammameva nesaṃ dāyajjaṃ santaka’’nti.
“而三种下、中禅那之思”:这是为了成立无恼受、感受一向乐的再生之因。如果是这样,那么如上所说的禅那思,作为一向乐再生之因,倒还可以。然而,“欲界的又如何呢?”可是欲界的善思并没有那样的性质,怎能、以什么方式成为所谓无恼的意之思?对方提出这个责难。为了显示并不是所有欲界善思都被这样执取,而是某些随顺禅那思的,于是说:“在遍作、遍修习时可以。”在此,应执取的是遍修习的思,它是近行禅那的助成者。由此,欲界思与初禅那思相连接,而遍作的思有时也是如此被执取的。因为以遍作等方式转起的修所成欲界善思,由于跟初禅那邻近,所以被这么说。“第四禅那思与第三禅那思相连接”:这是指由于“单一身、单一想有情居”这样的状态,与之相似的舍在这些情况下也与乐相似,因为如此存在的性质,以及伴随智。而有人举例说:“第四禅那思的随顺者在遍作时、遍禅那时……”显示巴利原文
Tisso ca heṭṭhimajjhānacetanāti idaṃ abyābajjhavedanaṃ vediyanaekantasukhuppattiyā hetubhāvasādhanaṃ. Yadi evaṃ yathāvuttā jhānacetanā tāva hotu ekantasukhuppattihetubhāvato. Kāmāvacarā kintīti kāmāvacarā pana kusalacetanā taṃsabhāvābhāvato kinti kena pakārena abyābajjhamanosaṅkhāro nāma jātoti codeti, itaro pana na sabbā kāmāvacarakusalacetanā tathā gahitā, atha kho ekaccā jhānacetanānukūlāti dassento ‘‘kasiṇasajjanakāle kasiṇāsevanakāle labbhantī’’ti āha. Tattha kasiṇāsevanacetanā gahetabbā, sā upacārajjhānassa sādhikā. Tena kāmāvacaracetanā paṭhamajjhānacetanāya ghaṭitāti kasiṇasajjanacetanāpi kadāci tādisā hotīti gahitā. Parikammādivasena hi pavattā bhāvanāmayā kāmāvacarakusalacetanā paṭhamajjhānassa āsannatāya vuttā. Catutthajjhānacetanā tatiyajjhānacetanāya ghaṭitāti idaṃ ekattakāyaekattasaññīsattāvāsavatāya taṃsarikkhakā upekkhāpi īdisesu ṭhānesu sukhasarikkhatā, evaṃ santasabhāvatā ñāṇasahitatā ca. Keci pana catutthajjhānacetanānuguṇāti nidassentā kasiṇasajjanakāle kasiṇajjhānakāle kasiṇāsevanakāle labbhatīti tatiyajjhānacetanāya āsannaghaṭitatā vuttāti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, vuttanayeneva tāsaṃ ghaṭitatā veditabbā. Ubhayamissakavasenāti ubhayesaṃ kusalākusalasaṅkhārānaṃ sukhadukkhānañca missakabhāvavasena. Vemānikapetānanti idaṃ bāhullato vuttaṃ, itaresampi vinipātikānaṃ kālena dukkhaṃ hotiyeva.
“为断除它”:是为了达成前述那种业不再生起的法性。“那种思”:是指趋向损减的思。当说“达到业”时,若被称为“乐业”,因为究竟清净的缘故,除了道思之外,再也没有其他更皎洁的法了。“不黑不白”等被引述:此处否定它是乐性的道理,正如前面所说的方法。因此说:“然而,达到此四种业……”等等。显示巴利原文
Tassapahānāyāti tassa yathāvuttassa kammassa anuppattidhammatāpādanāya. Yā cetanāti yā apacayagāminicetanā. Kammaṃ patvāti sukhakammanti vuccamāne maggacetanāya añño paṇḍarataro dhammo nāma natthi accantapārisuddhibhāvato. Akaṇhā asukkāti āgatāti ettha sukkabhāvapaṭikkhepakāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Tenāha ‘‘idaṃ pana kammacatukkaṃ patvā’’tiādi.
82 “在非出离分中”:指在裸形出家与行狗戒中。“结合”:意思是指与正理、法、行道相应。“以那种方式”:即世尊所制定的那种外道别住。“受持那种外道别住后”:这里是这样的连接。如同用尼干所罗花擦拭黄金令其清净,或者像用手揉捏陶器的坯体。显示巴利原文
82.Aniyyānikapakkheti aceḷakapabbajjāya kukkuravate ca. Yogeti ñāyadhammapaṭipattiyanti attho. Yonenāti yo titthiyaparivāso tena bhagavatā paññatto. Yaṃ titthiyaparivāsaṃ samādiyitvāti ayamettha yojanā. Ghaṃsitvā suvaṇṇaṃ viya nighaṃsoppale. Koṭṭetvā hatthena viya kulālabhājanaṃ.
“远离”意为独处、独一。“心向解脱”意为心倾向于涅槃。“他确实证得了那无上的梵行终尽……而住”:以这阿拉汉果为顶点的开示,到此便告圆满。而对尊者军士行道的称扬,正是为了阐明他直证阿拉汉果的情形,即所谓“然而,有某位……”等语。证得阿拉汉果即是诸烦恼的内在灭尽。其余部分容易理解。显示巴利原文
Vūpakaṭṭhoti vivitto ekībhūto. Pesitattoti nibbānaṃ pati pesitatto. Kāmaṃ tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ…pe… vihāsīti imināva arahattanikūṭena desanā niṭṭhāpitā hoti, āyasmato pana seniyassa paṭipattikittanaparametaṃ ujukaṃ āpannaarahattabhāvadīpanaṃ, yadidaṃ ‘‘aññataro kho panā’’tiādivacananti āha ‘‘arahattanikūṭenevā’’ti. Arahattādhigamoyeva tassa tesaṃ abbhantaratā. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyameva.
8. 无畏王子经注疏显示巴利原文
8. Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā
83 “非等于种姓”指出身卑贱,为由依他人施舍而活的母亲所生的婢女之子。“以轻毁而说”指以此语加以指责,故称诤论,即过失,因此“提出诤论”意为提出过失。“应堕地狱”依投生而言,他应受地狱;或以能招感地狱的业而系缚于地狱,故称地狱众生。“恶趣者”等同理。“住劫者”指生于无间地狱,于其中安住一个称为寿劫的中间劫。“可治疗”指能够通过避免地狱投生的方式来医治的,是为可治疗;不可治疗即无法医治。“舍离两端而说”指“或者说粗恶,或者说不可爱”这两方面,将这两端舍弃,不予触及,把所问的意义弃置在外,便称为“吐出”。然而无法如此,故说“不能吐出,不能将其移到外面”。“同样,这问题不应接受,这里有错误”:如此将问题处理成非问题、予以剔除,便称为“咽下”;但因不能做到,无法安立,故非“咽下”。不过,世尊对此连机会都不给,可知这两者他都做不到。如何理解呢?世尊说“王子,在此不应一向地说”时,便扭转了尼干陀的意图,舍离两端而解答了问题,这样,他先不能“吐出”。而他说“王子,不应于此处一显示巴利原文
83. Jātiyā asamāno nihīnācariyo paradattūpajīvikāya mātuyā kucchiyaṃ jāto pādasikaputto. Nindāvasena vadati etenāti vādo aguṇoti āha – ‘‘vādaṃ āropehīti dosaṃ āropehī’’ti. Nibbattavasena nirayaṃ arahati, nirayasaṃvattaniyena vā kammena niraye niyutto nerayiko. Āpāyikoti etthāpi eseva nayo. Avīcimhi uppajjitvā tattha āyukappasaññitaṃ antarakappaṃ tiṭṭhatīti kappaṭṭho. Nirayūpapattipariharaṇavasena tikicchituṃ sakkuṇeyyoti tekiccho, na tekiccho atekiccho. Dve ante mocetvāti pharusaṃ vā appiyaṃ vā kappeyyāti dve koṭṭhāse muñcitvā te anāmasitvā pucchitaṃ atthaṃ tato bahi karonto uggilati nāma. Taṃ pana evaṃ kātuṃ na sakkotīti āha – ‘‘uggilituṃ bahi nīharituṃ na sakkhitī’’ti. Evamevāyaṃ pucchā na gahetabbā, ayamettha dosoti taṃ apucchaṃ karonto apanayanto ogilati nāma, tathā pana asakkonto patiṭṭhāpento na ogilati nāma, bhagavā pana tamatthaṃ okāsampi akaronto ubhayathāpi asakkhīti veditabbo. Kathaṃ? Bhagavā hi ‘‘na khvettha rājakumāra ekaṃsenā’’ti vadanto nigaṇṭhassa adhippāyaṃ viparivatteti, ubho ante mocetvā pañhaṃ vissajjesi, evaṃ tāva uggilituṃ asakkhi. ‘‘Na tatra rājakumāra ekaṃsenā’’ti vadanto eva ca ‘‘nāyaṃ pucchā evaṃ avibhāgena pucchitabbā, vibhajitvā pana pucchitabbā’’ti pucchāya dosaṃ dīpento taṃ hārento ogilitumpi sakkhatīti.
“他将不能站起来”指因其心转向他方而不能反驳。无畏王子已通晓、熟练两条道路,成为善巧、敏锐且好诤论者。因此说:“他因喜好诤论而接受了他的话,故说‘是的,尊者’。”显示巴利原文
Uṭṭhātuṃ na sakkhissati cittassa aññathā pavattiyā. Abhayo dve magge kataparicayo cheko nipuṇo vādasīlo ca hutvā vicarati. Tenāha – ‘‘so vādajjhāsayatāya tassa vacanaṃ sampaṭicchanto ‘evaṃ, bhante’ti āhā’’ti.
85 「这样的」是指那些对他人而言不可爱、不可意、粗恶的言语,即那样的言语,但并非粗恶语。因为如来已断除了通往粗恶语的桥梁。实际上,只有思的粗恶性才称为粗恶语,并非仅凭让人感到不可爱就算。「尼干陀消失了」,因为他们所认可的那些“可咽下”等问题,仅凭一句话便被破除了。显示巴利原文
85.Evarūpanti yā paresaṃ appiyā amanāpā duruttavācā, evarūpā vācā, na pana pharusavācā. Pharusavācāya hi setughāto tathāgatānaṃ. Cetanāpharusatāya hi pharusavācā icchitā, na paresaṃ appiyatāmattena. Naṭṭhā nigaṇṭhā ogilikādisammatassa pañhassa ekavacanena viddhaṃsitattā.
86 为了说明让男孩坐于腿上的原因,故说「滑舌者」等。其中,「滑舌者」指狡辩者,由于在诤论之道上尚未圆满,仅凭些许滑舌便喜好诤论。「陷身诤论」是说因多次摧破他人之见而卷入诤论的交锋之中。「刺破」即用指甲刺破。「正是此」指为了保护自身的破绽而让这男孩坐在腿上;我将以此男孩为比喻的根据,来攻破他的诤论。他心想:“他的诤论不牢靠,我当以此喻来破他。”显示巴利原文
86. Dārakassa aṅke nisīdanassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘lesavādino’’tiādi vuttaṃ. Tattha lesavādinoti chalavādino, vādamagge vā aparipuṇṇatāya lesamatteneva vādasīlā. Osaṭasaṅgāmoti anekavāraṃ paravādamaddanavasena otiṇṇavādasaṅgāmo. Vijjhitvāti nakhena vijjhitvā. Imamevāti yvāyaṃ dārako attano vādabhaṅgapariharaṇatthaṃ iminā aṅke nisīdāpito, imameva assa dārakaṃ upamaṃ nissayaṃ katvā vādaṃ bhindissāmi. ‘‘Assa vādaṃ appaṭitatāya upamāya bhañjissāmī’’ti cintetvā.
「我能将他移开」意为:我能将那男孩从面前移开。「不实」即并非真实,因为省略了后分,故说“不实即非真实”。「不真」是其同义语,故说“不真即非真”。或者,「不实」指不存在、没有;「不真」指显现非真实的相状。「无义之集」是指与现世利益或来世利益无关的聚集,或与无义相应;又或者说,“非义”即是无义,为利益的对立面,与之相合便是无义之集,这里指的是离间语和杂秽语。由此可知,此处包含了四种语恶行。显示巴利原文
Apaneyyaṃassa ahanti assa dārakassa mukhato ahaṃ taṃ apaneyyaṃ. Abhūtatthova abhūtaṃ uttarapadalopenāti āha ‘‘abhūtanti abhūtattha’’nti. Atacchanti tasseva vevacananti āha ‘‘atacchanti na taccha’’nti. Abhūtanti vā asantaṃ avijjamānaṃ. Atacchanti atathākāraṃ. Anatthasaṃhitanti diṭṭhadhammikena, samparāyikena vā anatthena saṃhitaṃ, anatthe vā saṃhitaṃ, na atthoti vā anattho, atthassa paṭipakkho sabhāvo, tena saṃhitanti anatthasaṃhitaṃ, pisuṇavācaṃ samphappalāpañcāti attho. Evamettha catubbidhassapi vacīduccaritassa gahitatā daṭṭhabbā.
“邪行”即恶行。如来不宣说那种话,因其带有不真实等过失;即使所说属实,如来亦不宣说,因其带有无义等过失。显示巴利原文
Duppayuttoti duppaṭipanno. Na taṃ tathāgato bhāsati abhūtatādidosaduṭṭhattā. Tampi tathāgato na bhāsati bhūtatthepi anatthasaṃhitatādidosaduṭṭhattā.
“处”是原因。具有原因,即是“有处”,这是通过将字母 ka 变为 ya 而构成;没有原因,即是“非处”,意为无因、不合理,这样的言说便是“非处语”。所谓“他们说自所现证语”,是指自己现证之后所展开的六种话。显示巴利原文
Ṭhānaṃ kāraṇaṃ etissā atthīti ṭhāniyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā, na ṭhāniyāti aṭṭhāniyā, nikkāraṇā ayuttiyuttā, sā eva kathāti aṭṭhāniyakathā. Attapaccakkhakathaṃ kathemāti attanā eva paccakkhaṃ katvā pavattiyamānaṃ chalakathaṃ kathema.
村里的长老心想:“这些人想骗我,现在我要反过来骗他们。”于是他说:“将来就会这样。”等等。他们也无法说“我们不是仆人”,因为先前有过这样的约定。显示巴利原文
Gāmikamahallako ‘‘ime maṃ vañcetukāmā, ahameva dāni ime vañcessāmī’’ti cintetvā ‘‘evaṃ bhavissatī’’tiādimāha. ‘‘Na mayaṃ dāsā’’tipi vattuṃ nāsakkhiṃsu pubbe tathākatikāya katattā.
“第三”即是在两种场合中,确实的第三番开口。“不超越应说之时”:对某人应于何时、以何方式而说,他便于彼时如实而说,由此不超越应说的因缘与应说的时机。显示巴利原文
Tatiyaṃ tatiyamevāti dvīsupi pakkhesu tatiyaṃ tatiyameva vācaṃ. Bhāsitabbakālaṃ anatikkamitvāti yassa yadā yathā bhāsitabbaṃ, tassa tadā tatheva ca bhāsanato bhāsitabbaṃ kāraṇaṃ bhāsitabbakālañca anatikkamitvāva bhāsati.
87 “处生起智”:即在适当之处才生起的智慧,也就是在种种因缘下,对各各状态而生起的智慧。“法性”是指如实了知诸法自性的体性。若对一切法、对真实法毫无遗漏地如实把握,便称为“法界”,也就是一切知性。因此说:“这是一切知智的异名。”“善通达”是指善巧通达一切所知之法,即彻底通达之意。因此说:“已入世尊掌中。”对于可引导之人,以此方式将四圣谛完全揭示,从而现前证得阿拉汉果。显示巴利原文
87.Ṭhānuppattikañāṇenāti ṭhāne eva uppajjanakañāṇena. Tasmiṃ tasmiṃ kāraṇe tassa taṃ taṃ avatthāya uppajjanakañāṇena, dhammānaṃ yathāsabhāvato avabujjhanasabhāvoti dhammasabhāvo. Dhamme sabhāvadhamme anavasese vā yāthāvato upadhāretīti dhammadhātu, sabbaññutā. Tenāha ‘‘sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacana’’nti. Suppaṭividdhanti sabbaṃ ñeyyadhammaṃ suṭṭhu paṭivijjhanavasena, suṭṭhu paṭividdhanti attho. Tenāha ‘‘hatthagataṃ bhagavato’’ti. Neyyapuggalavasena pariniṭṭhitāti kathāparivibhāgena ayameva desanā cattāri ariyasaccāni dassento arahattaṃ paccakkhāsīti.
9. 《多受经》注疏显示巴利原文
9. Bahuvedaniyasuttavaṇṇanā
88 “五支”:因为他具备木匠活计所用的斧子等五样工具作为组合,故称“五支”。由于能将柱子等物立起,故称“木匠”。这位是贤者优陀夷长老,不是黑优陀夷长老。显示巴利原文
88.Pañcakaṅgoti vaḍḍhakīkiccasādhane vāsiādipañcakaṃ aṅgaṃ saṃdhanaṃ etasminti pañcakaṅgo. Thambhādivatthūnaṃ thapanaṭṭhena thapati. Paṇḍitaudāyitthero, na kāḷudāyī thero.
89 “异门”:是指令自身结果产生的方式,亦即原因。依于感受而生起的身心状态,即是其原因。因此说:“应通过身与心两种方式来了知。”其中,依止于净色身的是“身受”,依止于心的是“心受”。依乐等而有三受:在此,乐、苦、不苦不乐即是乐受等的原因。以它们为生起之相,故得乐等之名;依此道理,其余各处亦应寻求其相应之因。次说“近伺”:是靠近所缘,以特殊方式活动。例如,对于某一所缘生起悦受,即因彼所缘而靠近它,由于具有不同于其他受的殊胜特性,便在那里呈现出特殊行相的活动。因此说:“他近伺能引生喜悦的色。”其余诸受,道理亦然。其次,“家所系”:是指被系缚于在家生活之中。显示巴利原文
89. Pariyāyati attano phalaṃ vattetīti pariyāyo, kāraṇaṃ. Vedanāsannissito ca kāyikacetasikabhāvo kāraṇaṃ. Tenāha – ‘‘kāyikacetasikavasena dve veditabbā’’ti. Tattha pasādakāyasannissitā kāyikā, cetosannissitā cetasikā. Sukhādivasena tissoti ettha sukhanadukkhanupekkhanāni sukhādivedanāya kāraṇaṃ. Tāni hi pavattinimittāni katvā tattha sukhādisaddappavatti, iminā nayena sesesupi yathārahaṃ kāraṇaṃ niddhāretvā vattabbaṃ. Upavicāravasenāti ārammaṇaṃ upecca savisesapavattivasena. Yasmiñhi ārammaṇe somanassavedanā pavattati, ārammaṇatāya taṃ upagantvā itaravedanāhi visiṭṭhatāya savisesaṃ tattha pavatti. Tenāha ‘‘somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicaratī’’ti. Esa nayo sesavedanāsu gehassitānīti gehanissitāni.
90 “以异门”:是就“我于此处说,此亦是苦”所说的语境而言。为了显示这一点:虽然在经中,从“阿难,有两种受”开始,以二受为始展示了种种受,但同时也正是显示了唯有一受。为了支持这一观点:我以异门曾说唯有一受,既然如此,二受等也同样可说——他正是这样来支持其说。那么,唯有一受是如何说的?即“凡所有受,或乐、或苦、或不苦不乐,我皆说其为苦”。此处其余应说的内容,可依照《如是语注》中《究竟义灯》所说的方法来理解。显示巴利原文
90.Pariyāyenāti ‘‘idamettha dukkhasminti vadāmī’’ti vuttaṭṭhānaṃ sandhāya vadati. Taṃ dassentoti kāmañcettha sutte – ‘‘dvepānanda, vedanā vuttā’’ti dve ādiṃ katvā vedanā dassitā, ekāpi pana dassitā evāti dassento. Upatthambhetunti ekāpi vedanā vuttā mayā pariyāyena, evaṃ sati dvepi vattabbāti evaṃ tassa vādaṃ upatthambhetuṃ. Kathaṃ pana ekā vedanā vuttāti? Yaṃ kiñci vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, idamettha dukkhasminti vadāmīti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ itivuttakavaṇṇanāyaṃ (itivu. aṭṭha. 52 ādayo) paramatthadīpaniyaṃ vuttanayena veditabbaṃ.
然而,在此为什么将色界第四禅、无色界定以及想受灭定中的乐称为“掉举”呢?他于是说“在此”等。“以寂静义”:是指对立诸法止息的狀態。以殊胜义”:是指由修习殊胜而成就的殊胜,即具有无热恼性及最胜性;又,由殊胜之缘而导向精勤的状态,也称为殊胜。“感受乐”:是指它本身就是受之乐。“非感受乐”的意思是:只要没有痛苦,在那样的程度上便称为乐。或者说,灭尽定能很好地“消化”、灭除身心的诸苦迫,因为即便在七日之中,苦于此定中亦被灭尽,故适宜获得此名。因此说:“以无苦之义,此即是乐。”显示巴利原文
Kathaṃ panettha rūpāvacaracatutthe arūpesu saññāvedayitanirodhe sukhaṃ uddhatanti āha ‘‘ettha cā’’tiādi. Santaṭṭhenāti paṭipakkhadhammānaṃ vūpasantabhāvena. Paṇītaṭṭhenāti bhāvanāvisesavisiṭṭhena atappakabhāveneva seṭṭhabhāvena ca, paccayavisesena padhānabhāvaṃ nītantipi paṇītaṃ. Vedayitasukhaṃ nāma vedanābhūtaṃ sukhanti katvā. Avedayitasukhaṃ nāma yāvatā niddukkhatā, tāvatā sukhanti vuccatīti.Atha vā nirodho suṭṭhu khādati khanati kāyikacetasikābādhanti vattabbataṃ arahati sattāhampi tattha dukkhassa nirujjhanato. Tenāha ‘‘niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhenā’’ti.
91 于任何一种存在、心识生起或状态中,那种无苦的性质——因未体验到痛苦的对立面,仅是远离痛苦——便被安立为乐。其余部分容易了知。显示巴利原文
91.Yasmiṃ yasmiṃ bhave, cittuppāde, avatthāya vā niddukkhabhāvo, dukkhassa paṭipakkhatā anupalabbhanena dukkhavivittaṃ, taṃ sukhasmiṃyeva paññapeti. Sesaṃ suviññeyyameva.
10. 《真实经》注释显示巴利原文
10. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā
93 「种种」:指持有种种不同见的沙门与婆罗门;他们仅因出家而被称作沙门,仅因出身而被称作婆罗门。「见」:指见解。「执取」:指强烈地执持、取著。他们如此想要执取自己的见而来发问。「没有见则世间不能出离」:是说,如果没有一个透过修习解脱的见,世间便无法从轮回之苦中出离。他们连一种见也无法确立,因为没有信的相。实际上,他们正是藉由这个开示而安立于皈依处。由于在面对不颠倒、可信之事时所生的信才称为「有相的」,因此,世间中那种不颠倒的法开示即是此处所说;基于这种法开示而生起的、作为修道助缘的信,因为以此为因缘,故称为以因缘为依止的信,这便是「有相的」。在没有根据的事上生起的信,由于因不合理,并非有相的。「有相的」一词,并非仅指「存有」之义,而是标示「超胜」义或「可赞叹」义。因此,「有相的」在这里的意思是:依可信之事而具有超胜因,或具有可赞叹因。「真实」:于此,譬如为了达成某种利益而开始行动,行动若失败,在那里就如同没有起作用一样,因为需要重新开始;而不会失败的行动因……显示巴利原文
93.Nānāvidhāti nānāvidhadiṭṭhikā samaṇabrāhmaṇāti pabbajjāmattena samaṇā, jātimattena brāhmaṇā ca. Dassananti diṭṭhi. Gahitanti abhinivissa gahitaṃ. Iti te attano dassanaṃ gahetukāmā pucchanti. Vinā dassanena loko na niyyātīti vimokkhabhāvanāya ekena dassanena vinā loko saṃsāradukkhato na nigacchati. Ekadiṭṭhiyampi patiṭṭhātuṃ nāsakkhiṃsu saddhākārābhāvato. Tathā hi te imāya desanāya saraṇesu patiṭṭhahiṃsu. Yasmā aviparīte saddheyyavatthusmiṃ uppannasaddhā ‘‘ākāravatī’’ti adhippetā, tasmā yo loke aviparītadhammadesanā, ayamevesāti pavattā maggasādhanagatāya saddhāya kāraṇabhāvato tannissayā saddhā, sā ākāravatīti vuttā. Avatthusmiñhi saddhā ayuttakāraṇatāya na ākāravatī. Ākāravatīti ettha vatī-saddo na kevalaṃ atthitāmattadīpako, atha kho atisayatthadīpako pāsaṃsatthadīpako vā daṭṭhabbo. Tena ākāravatīti saddheyyavatthuvasena atisayakāraṇavatīti vā pāsaṃsakāraṇavatīti vā ayamettha attho. Apaṇṇakoti ettha yathā kañci atthaṃ sādhetuṃ āraddhassa payogo viraddho, tattha akārako viya hoti punapi ārabhitabbatāya. Aviraddho pana atthassa sādhanato apaṇṇako, evaṃ ayampi dhammo abhibhavitvā pavattanato ekaṃsato ‘‘apaṇṇako’’ti vutto. Tenāha ‘‘aviraddho advejjhagāmī ekaṃsagāhiko’’ti.
94 「成为此之对立者」:指成为那种邪见的对立面。显示巴利原文
94.Tabbipaccanīkabhūtāti tassā micchādiṭṭhiyā paccanīkabhūtā.
95 「它们」(nesaṃ):指善法。
「从不善中出离的状态」(akusalato nikkhantabhāve):即无杂染的状态。
「功德」(ānisaṃso):指纯然的果报。
「清净之分」(visuddhipakkho):即清净、洁白的状态。
「对非真实法(即邪见状态)的告知」(abhūtadhammassa diṭṭhibhāvassa saññāpanā):指对非真实法的说明。
「对有过失中最重过失的邪见的执持」:既然如此,如何还会有善戒的执持呢?因此说:「执持邪见者,其善戒已被舍断。」
「邪见等」(micchādiṭṭhi-ādayo):其中,邪思惟(micchāsaṅkappa)是关于他世不存在的思虑;邪语(micchāvācā)是表达他世不存在的言论,也就是妄语;以及成为圣者对立面等。
「以一次又一次地生起之力」(aparāparaṃ uppajjanavasenā):指在心中反复生起的力量。
「诸罪恶不善法」(pāpakā akusalā dhammā):指在观察、说明等时候所生起的。显示巴利原文
95.Nesanti kusalānaṃ dhammānaṃ. Akusalato nikkhantabhāveti asaṃkiliṭṭhabhāve. Ānisaṃsoti suddhavipākatā. Visuddhipakkhoti visuddhibhāvo pariyodātatā. Abhūtadhammassa diṭṭhibhāvassa saññāpanā ācikkhanā abhūtadhammasaññāpanā. Sāvajjesu paramavajje micchādassane paggahaṇanti kuto susīlyassa paggahoti āha – ‘‘micchādassanaṃ gaṇhantasseva susīlyaṃ pahīnaṃ hotī’’ti. Micchādiṭṭhiādayoti ettha micchāsaṅkappo paralokābhāvacintā, micchāvācā paralokābhāvavādabhūto musāvādo, ariyānaṃ paccanīkatādayo. Aparāparaṃ uppajjanavasenāti punappunaṃ citte uppajjanavasena. Pāpakā akusalā dhammāti paccavekkhaṇasaññāpanādikāle uppajjanakā tathāpavattā akusalakhandhā.
「失利执」(kaliggaho):指对无益之事的执取。由于它在此世与他世皆导致落败,故称为「落败执」。
「恶执持」(dussamatto):此处「恶」字也应带入「受持」一词结合理解,故称「恶执持」。如同被恶执持一般,那受持即称为恶执持、不善受持。
「唯充满己见」:指顽固认定自己的「无有」论为「唯有此为真,余皆虚妄」,不容纳其他见解,遍满己见。因此称为「胜解」。「已正觉」等,是显示胜解的方式。
「舍离」(riñcati):即远离、除去,故说「避开」。显示巴利原文
Kaliggahoti anatthapariggaho. So pana yasmā diṭṭheva dhamme abhisamparāyañca parājayo hotīti āha ‘‘parājayaggāho’’ti. Dussamattoti ettha du-saddo ‘‘samādinno’’ti etthāpi ānetvā yojetabboti āha ‘‘dupparāmaṭṭho’’ti. Yathā dupparāmaṭṭho hoti, evaṃ samādinno dussamatto dusamādinno vutto. Sakavādameva pharitvāti attano natthikavādameva ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187; 3.27-28) avadhārento aññassa okāsaadānavasena pharitvā. Tenāha ‘‘adhimuccitvā’’ti. ‘‘Sambuddho’’tiādi adhimuccanākāradassanaṃ. Riñcatīti viveceti apaneti. Tenāha ‘‘vajjetī’’ti.
96 「已作执」(kataggaho):将一切所作视为已成就而执取。它也是获得胜利,故亦称为「胜利执」。
「善执持」:指以妥善造作的方式执取。
「善习行」:指由反复修习而妥善执持。
这两者都显示了该业是已作、已积集的状态,并能带来安稳,因为它既能导向天界再生,又能断除邪恶的本性。显示巴利原文
96.Kaṭaggahoti kataṃ sabbaso siddhimeva katvā gahaṇaṃ. So pana jayalābho hotīti vuttaṃ ‘‘jayaggāho’’ti. Suggahitoti suṭṭhukaraṇavasena gahito. Suparāmaṭṭhoti suṭṭhu parāparaṃ āsevanavasena āmaṭṭho . Ubhayenapi tassa kammassa katūpacitabhāvaṃ dasseti, sotthibhāvāvahattañca saggupapattisaṃvattanato pāpasabhāvapahānato ca.
97 “亲手而作”指亲自去做。此处,应舍离的、固定的等,也都摄在“亲手而作”当中。所谓“煮、烧、害”,即说为“以杖逼迫”。“自己作忧愁”指自己为他人制造忧愁之因,或自己令忧愁生起。“由他人”指听从自己命令的人。“自己也颤动”指由于对他人施加迫害的行为,自身也随之颤动。“杀害”一词既可用于亲自杀的动作,也可用于使令杀的动作,故说“对杀者、对令杀者也是如此”。显示巴利原文
97.Sahatthā karontassāti (dī. ni. ṭī. 1.166; saṃ. ni. ṭī. 2.3.211) sahattheneva karontassa. Nissaggiyathāvarādayopi idha sahatthakaraṇeneva saṅgahitā. Pacanaṃ dahanaṃ vibādhananti āha ‘‘daṇḍena pīḷentassā’’ti. Sokaṃ sayaṃ karontassāti parassa sokakāraṇaṃ sayaṃ karontassa, sokaṃ vā uppādentassa. Parehi attano vacanakarehi. Sayampi phandatoti parassa vibādhanapayogena sayampi phandato. Atipātayatoti padaṃ suddhakattuatthe hetukattuatthe ca vattatīti āha ‘‘hanantassapi hanāpentassāpī’’ti.
房屋墙壁内侧与外侧连接而安立之处,称为“屋缝”。毫无遗留、彻底而完全地剥取,称为“全剥”。专在单间房屋行窃的盗贼,称为“单间贼”。于道路处处拦劫杀害,称为“拦路贼”。[所执持的见解是:] 恶业不被造作,因为先前绝不能令未存在者生起,故说“没有恶”。若问:既然如此,有情为何会造恶?他答道:“然而有情想‘我们在造作’,于是便起了那样的想。”据悉他这样认为:“这些有情的伤害等行为,并不触及我(attā),因为我常恒、无变化;而身体是无心的,如木柴、朽木,即使对它加以破坏,也没有恶可言。”“以刀轮”指“以锋利刀刃制成的轮”。因为恒河南方为不适之处,北方方为合适之处,怀着此意说“南方”等,故接着说“南岸之人粗恶”等。显示巴利原文
Gharassa bhitti anto bahi ca sandhitā hutvā ṭhitā gharasandhi. Kiñcipi asesetvā niravasesameva lopoti nillopo. Ekāgāre niyutto vilopo ekāgāriko. Parito sabbaso panthe hananaṃ paripantho. Pāpaṃ na karīyati pubbe asato uppādetuṃ asakkuṇeyyattā, tasmā natthi pāpaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ sattā pāpaṃ paṭipajjantīti āha – ‘‘sattā pana karomāti evaṃsaññino hontī’’ti. Evaṃ kirassa hoti ‘‘imesañhi sattānaṃ hiṃsādikiriyā na attānaṃ phusati tassa niccatāya nibbikārattā, sarīraṃ pana acetanaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṃ, tasmiṃ vikopitepi na kiñci pāpa’’nti. Khuranemināti nisitakhuramayaneminā. Gaṅgāya dakkhiṇadisā appatirūpadeso, uttaradisā patirūpadesoti adhippāyena ‘‘dakkhiṇañce’’tiādi vuttanti ‘‘dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā’’tiādimāha.
“大祭祀”指如同大胜王所举行的大祭祀那样的大供养。“以戒律自制”指以身体和语言的防护来约束自身。“以实语”指说真实的话语。将实语与戒律分开宣说,是因为实语在世间被视为更重的福德。正如在恶法中妄语最为严重,在福德法中实语极为珍贵。因此世尊说:“有一法……”等(《法句经》176颂)。“依已说之理”即按照黑分部分所阐明的道理。在那里,有“没有恶,恶不会到来”之说;而在此处,则有“有福德,福德会到来”之说,唯此不同。其余部分与前面所说的相似,这指的是“对他们,这是可以期待的”等,与下文、前面那个阶段相似。显示巴利原文
Mahāyāganti mahāvijitayaññasadisaṃ mahāyāgaṃ. Sīlasaṃyamenāti kāyikavācasikasaṃvarena. Saccavacanenāti saccavācāya. Tassa visuṃ vacanaṃ loke garutarapuññasammatabhāvato. Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garu, evaṃ puññadhammesu saccavācā. Tenāha bhagavā – ‘‘ekaṃ dhammamatītassā’’tiādi (dha. pa. 176). Vuttanayenevāti kaṇhapakkhe vuttanayena. Tattha hi – ‘‘natthi pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo’’ti āgataṃ, idha ‘‘atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti āgataṃ, ayameva viseso. Sesaṃ vuttasadisamevāti ‘‘tesametaṃ pāṭikaṅkha’’nti evamādiṃ sandhāya vadati, taṃ heṭṭhā purimavārasadisaṃ.
100 「以两者」:是指否定了因与缘的表述。「染污的缘」:是指因在轮回中流转而染污、秽恶的状态之因。「清净的缘」:应当依与前述相反的道理来理解其词义。在「力」等词中,有能带给有情染污或清净的、称为努力的力量,有称为雄猛势用的精进,有应由人展现的男子气力,也有为成就种种境界的男子力——然而这些皆不可得,皆无所有。显示巴利原文
100.Ubhayenāti hetupaccayapaṭisedhavacanena. Saṃkilesapaccayanti saṃsāre paribbhamanena kilinnassa malinabhāvassa kāraṇaṃ. Vuttavipariyāyena visuddhipaccayanti saddattho veditabbo. Balantiādīsu sattānaṃ saṃkilesāvahaṃ vodānāvahañca ussāhasaṅkhātaṃ balaṃ vā, sūravīrabhāvasaṅkhātaṃ vīriyaṃ vā, purisena kattabbo purisathāmo vā, so eva paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanappattiyā purisaparakkamo vā natthi na upalabbhati.
「有情」:是因为与「有」相联结,且于色等对象有所执著。「命」:是因为依呼吸而转起。他又根据单根等分类而说,故说「单根」等。「生类」:是因为在卵壳等处出生,故称为「生类」,所以说「卵壳……等他们说」。「命者」:是因为似乎持命而活,亦因有所增长。应于「有情、命、生类、命者」等词中,如此理解其义。「无自在」:是说他们对染污与清净没有自主的力量。「无力、无精进」:是说他们无有力、无有精进。「决定性」:是说他们如同被不可断之线贯穿、如同不可破坏的宝石,依于趣、生、结、断定而必然地转起。「各处去」:是说六种生类在种种趣中投生,以及以群体方式集合。「即本性」:是说犹如荆棘的尖锐、木苹果的圆状、鹿与鸟等各各不同的形态,一切世间也是如此这般变化,并不需要任何因缘,这就是本性,而非人工造作。显示巴利原文
Satvayogato, rūpādīsu sattavisattatāya ca sattā. Pāṇanato assāsapassāsavasena pavattiyā pāṇā. Te pana so ekindriyādivasena vibhajitvā vadatīti āha ‘‘ekindriyo’’tiādi. Aṇḍakosādīsu bhavanato bhūtāti vuccantīti āha ‘‘aṇḍakosa…pe… vadantī’’ti. Jīvanato pāṇaṃ dhārento viya vaḍḍhanato jīvāti evaṃ sattapāṇabhūtajīvesu saddattho veditabbo. Natthi etesaṃ saṃkilesavisuddhīsu vasoti avasā. Natthi nesaṃ balaṃ vīriyañcāti abalā avīriyā. Niyatatāti acchejjasuttāvutābhejjamaṇi viya niyatapavattanatāya gatijātibandhapajahavasena niyāmo. Tattha tattha gamananti channaṃ abhijātīnaṃ tāsu tāsu gatīsu upagamanaṃ samavāyena samāgamo. Sabhāvoyevāti yathā kaṇṭakassa tikkhatā, kabiṭṭhaphalānaṃ parimaṇḍalatā, migapakkhīnaṃ vicittākāratā, evaṃ sabbassapi lokassa hetupaccayena vinā tathā tathā pariṇāmo, ayaṃ sabhāvoyeva akittimoyeva. Tenāha ‘‘yena hī’’tiādi.
杀鸟者,称为「捕鸟者」;同样地,杀猪者,称为「屠猪者」。「猎人」也泛指任何其他的猎师、捕杀者。由于从事恶业,他们被称为「黑生类」。「比丘」是指释迦族的比丘,他们因为吃鱼肉而被这些外道说成「蓝生类」。即便比丘们食用的是如法获得的资具,由于这违背了邪命外道的教说,他们便诽谤道:「他们在资具里投入荆棘而吃。」有些出家人特别致力于自我折磨的修行,他们如同在荆棘中站立一般,所以被称为「棘刺行者」。由于结合了站立受食、拒绝布施等誓愿,他们被视为更洁白。「裸形者弟子」是指邪命外道的弟子。据说他们在邪命外道的教义下内心清净,因此比尼干陀更洁白。难陀等人因具足这样的行持,故被认为比尼干陀和邪命外道的弟子更洁白,称为「白生类」。显示巴利原文
Sakuṇe hanatīti sākuṇiko, tathā sūkariko. Luddoti aññopi yo koci māgaviko nesādo. Pāpakammapasutatāya kaṇhābhijāti nāma. Bhikkhūti sākiyā bhikkhū, macchamaṃsakhādanato nīlābhijātīti vadanti. Ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya ‘‘paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantī’’ti vadanti. Eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogamanuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattentā viya hontīti kaṇṭakavuttikāti vuttā. Ṭhatvā bhuñjanadānapaṭikkhepādivatasamāyogena paṇḍaratarā. Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakaladdhiyā visuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Nandādayo hi tathārūpāya paṭipattiyā pattabbā, tasmā nandādayo nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarāti vuttā ‘‘sukkābhijātī’’ti.
这便是他们的教义:因往生为捕鸟者等状态,在黑生类等中领受苦乐,依次耗尽八万四千大劫后,再转生为邪命外道,安住于最白生类之中,由此从轮回得以清净。这便是邪命外道的决定说。显示巴利原文
Ayametesaṃ laddhīti sākuṇikādibhāvūpagamanena kaṇhābhijātiādīsu dukkhaṃ sukhañca paṭisaṃvedentā anukkamena mahākappānaṃ cullāsītisahassāni khepetvā ājīvakabhāvūpagamanena paramasukkābhijātiyaṃ ṭhatvā saṃsārato sujjhantīti ayaṃ tesaṃ niyati ājīvakānaṃ laddhi.
说“无布施”的人,其实是否定了布施的果报,因此才说“无布施见”否定异熟。下文同样解说为“无布施见否定存在”。而“无因见”则否定两者,即业与异熟。因为持此见者说:“众生无因无缘而染污,无因无缘而清净。”他既否定了业作为染污与清净的缘,也否定了异熟这方面,因此说他否定两者。无业时,异熟自然不存在,故说异熟被否定;无异熟时,业便成为无意义,故说业被否定。“就义理而言”,是指就其本身的性质来说。虽然这些见被一一分别开讲,但所有如“无布施见”之类的见,每一种其实都是否定两方面的三种见,只不过借“无布施见”等名称来区分。因为“否定两者”这句话是从原因的角度说的;而“无因论者”等语句,则是从所主张的见解来说的。因为,一个通过否定异熟而成为“无布施见”者的人,从义理上讲,他也就通过否定业而成为了“无作业见”者,并通过否定两者而成为了“无因见”者。其余两种见的情形也是如此。显示巴利原文
‘‘Natthi dinna’’nti vadanto natthiko dānassa phalaṃ paṭikkhipatīti āha – ‘‘natthikadiṭṭhi vipākaṃ paṭibāhatī’’ti. Tathā ceva heṭṭhā saṃvaṇṇitaṃ ‘‘natthikadiṭṭhi hi natthitamāhā’’ti. Ahetukadiṭṭhi ubhayanti kammaṃ vipākañca ubhayaṃ. So hi ‘‘ahetū apaccayā sattā saṃkilissanti visujjhantī’’ti vadanto kammassa viya vipākassapi saṃkilesavisuddhīnaṃ paccayattābhāvavacanato tadubhayaṃ paṭibāhati nāma. Vipāko paṭibāhito hoti asati kamme vipākābhāvato. Kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti asati vipāke kammassa niratthakabhāvāpattito. Atthatoti sarūpena. Ubhayapaṭibāhakāti visuṃ visuṃ taṃtaṃdiṭṭhitā vuttāpi sabbe te natthikādayo natthikadiṭṭhiādivasena paccekaṃ tividhadiṭṭhikā eva ubhayapaṭibāhakattā. ‘‘Ubhayapaṭibāhakā’’ti hi hetuvacanaṃ. Ahetukavādā cātiādi paṭiññāvacanaṃ. Yo hi vipākapaṭibāhanena natthikadiṭṭhiko, so atthato kammapaṭibāhanena akiriyadiṭṭhiko, ubhayapaṭibāhanena ahetukadiṭṭhiko ca hoti. Sesadvayepi eseva nayo.
“诵习”是指掌握并读诵那些阐明此见的典籍。“思察”是指审察那些典籍的义理。“他们……”等文句,是显示思察的行相。“在那个所缘上”:即在依虚妄计度而显示业与果报不存在的“无布施”等道理所起之教义的所缘上。“邪念”得以安立:依于“无布施”等说辞,对于从传闻所得的义理,以相应行相普遍思惟,如同具备具体形相般,以其自性状态呈现于心;又长久熟习之后,以“正是如此”的审察忍可去认可,并这般执取;更反复如此修习、频频造作,被邪思惟所执取,得邪精进的资助,将非真实之性执为“真实之性”。就这样,与彼教义相应的、称为“邪念”的渴爱便安立了。“心成为专一”:由于获得了如前所述的思惟等缘,心停驻于那个所缘上,舍离不一的状态,变得犹如安止一般专一。因为,邪定凭借特定缘的殊胜作用及由此产生的修习力,有时确实也……显示巴利原文
Sajjhāyantīti taṃ diṭṭhidīpakaṃ ganthaṃ uggahetvā paṭhanti. Vīmaṃsantīti tassa atthaṃ vicārenti. Tesantiādi vīmaṃsanākāradassanaṃ. Tasmiṃ ārammaṇeti yathāparikappitakammaphalābhāvadīpake ‘‘natthi dinna’’ntiādinayappavattāya laddhiyā ārammaṇe. Micchāsati santiṭṭhatīti ‘‘natthi dinna’’ntiādivasena anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘evameta’’nti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā tathā gahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā micchāvāyāmupatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘taṃsabhāva’’nti gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati . Cittaṃ ekaggaṃ hotīti yathāvuttavitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe avaṭṭhitatāya anekaggaṃ pahāya ekaggaṃ appitaṃ viya hoti. Micchāsamādhipi hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalehi kadāci samādhānapatirūpakiccakaro hotiyeva vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. Javanāni javantīti anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti. Paṭhamajavane pana satekicchā honti, tathā dutiyādīsūti dhammasabhāvadassanametaṃ, na pana tasmiṃ khaṇe tesaṃ satekicchabhāvāpādanaṃ kenaci sakkā kātuṃ.
“于彼中”(Tattha),即在此三种邪见之中。“某人入一种见”:若有人仅对一种见解生起执著并加以修习,他便只入一种见;若对两种或三种见解生起执著,他便入两种或三种见。以此说明,先前以“遮止两者”的方式所说、从义理上成立的“一切见者”,还只是前行阶段。而真正的入邪定(micchattaniyāma)则不同,乃是各自依其特定条件聚合而成就,由于所缘有别,如同那些获得不同殊胜证得者不会彼此合一,这些见解亦互不混杂。“即使只入一种见……”等文句,是为了显示此三种见具有同等的力量与果报。因此,若此三种见在同一个人身上生起,也是互不混杂的;当其中一种见给出了异熟,其余两种见便成为助力的支持者。关于“轮回牢桩”(vaṭṭakhāṇu)一词,其义并非显而易见,需要加以解释,故说“这又是什么呢?”等语。不善法自身微弱无力,不像善法那样具有大力,所以说“只是在一个自体(attabhāva)中是决定的”。若非如此,邪定……显示巴利原文
Tatthāti tesu tīsu micchādassanesu. Koci ekaṃ dassanaṃ okkamatīti yassa ekasmiṃyeva abhiniveso āsevanā ca pavattā, so ekaṃyeva dassanaṃ okkamati. Yassa pana dvīsu, tīsupi vā abhinivesanā pavattā, so dve tīṇi okkamati. Etena yā pubbe ubhayapaṭibāhanatāmukhena vuttā atthasiddhā sabbadiṭṭhikatā, sā pubbabhāgiyā. Yā pana micchattaniyāmokkanti bhūtā, sā yathāsakaṃ paccayasamudāgamasiddhito bhinnārammaṇānaṃ viya visesādhigamānaṃ aññamaññaṃ ekajjhaṃ anuppattiyā asaṃkiṇṇā evāti dasseti. Ekasmiṃ okkantepītiādinā tissannampi diṭṭhīnaṃ samānabalataṃ samānaphalatañca dasseti, tasmā tissopi cetā ekassa uppannā aññamaññaṃ abbokiṇṇā eva, ekāya vipāke dinne itarā anubalappadāyikā honti. Vaṭṭakhāṇu nāmāti idaṃ vacanaṃ neyyatthaṃ, na nītatthanti taṃ vivaritvā dassetuṃ kiṃ panesātiādi vuttaṃ, akusalaṃ nāmetaṃ abalaṃ dubbalaṃ, na kusalaṃ viya mahābalanti āha – ‘‘ekasmiṃyeva attabhāve niyato’’ti. Aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmopi accantiko siyā. Yadi evaṃ vaṭṭakhāṇukajotanā kathanti āha ‘‘āsevanavasena panā’’tiādi, tasmā yathā ‘‘sakiṃ nimuggo nimuggova hotī’’ti (a. ni. 7.15) vuttaṃ, evaṃ vaṭṭakhāṇukajotanā. Yādise hi paccaye paṭicca ayaṃ taṃtaṃdassanaṃ okkanto puna kadāci tappaṭipakkhe paccaye paṭicca tato sīsukkhipanamassa na hotīti na vattabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yebhuyyenā’’ti.
“因此”:正因为不善之人也是导致轮回成为牢桩的因缘,所以这样说。“希望增长的人”(bhūtikāmo),是指欲凭借自身功德,在现法利益、来世利益及究竟义上获得增长的人。然而,此处有些人说:“犹如通过极长时间的修习,善法得以成熟而获得力量,从而彻底断除一切不善法;同样,不善法也能通过更长时间的修习获得力量,在某个时候断尽善法。如此一来,那些具有坚固邪见倾向的邪见者,其所谓‘轮回牢桩’的状态也就能成立了。”这便如同所谓的“雨季论者之见”。这种说法并不正确。因为属于邪定的法,仅靠长时间的修习,并不具备断除其对立法的能力。相反,应说能断除的作用,是依于法的自性而成立的,由殊胜因缘所赋予的力量,并以断除为自性——这是就修习善法者而言;而应被断除的性质,则是对不善法说的,正如“以见应断”等理趣所示。而不善法的微弱无力,也……显示巴利原文
Tasmāti yasmā evaṃ saṃsārakhāṇubhāvassapi paccayo akalyāṇajano, tasmā. Bhūtikāmoti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vasena attano guṇehi vaḍḍhikāmo. Yaṃ panettha keci vadanti ‘‘yathā cirakālabhāvanāya paripākūpagamaladdhabalattā upanissayakusalā akusale sabbaso samucchindanti, evaṃ akusaladhammā tatopi cirakālabhāvanāsambhavato laddhabalā hutvā kadāci kusaladhammepi samucchindanti. Evañca katvā daḷhamicchābhinivesassa micchādiṭṭhikassa vaṭṭakhāṇukabhāvajotanāpi samatthitā hotī’’ti yathā taṃ ‘‘vassabhaññānaṃ diṭṭhī’’ti, taṃ na, micchattaniyatadhammānaṃ cirakālabhāvanāmattena na paṭipakkhassa pajahanasamatthatā, atha kho dhammatāsiddhena paccayavisesāhitasāmatthiyena attano pahāyakasabhāvena pahāyakabhāvo bhāvanākusalānaṃyeva vutto, akusalānaṃyeva ca pahātabbabhāvo ‘‘dassanena pahātabbā’’tiādinā nayena, akusalānaṃyeva dubbalabhāvo ‘‘abalānaṃ balīyantī’’tiādinā (su. ni. 776; mahāni. 5) (yuttināpi nāmato vā adhigamaniyo āloko ālokabhāvato bāhirāraṇekā viya na cettha paṭiññatte bhāvesatā sotuno āsaṃkitabbā visesavassa sādhetabbato sāmaññassa ca sotubhāvena adhippetattā veda-saddassa lopo dīpe sabhāve sādhane yathā taṃ saddayabhāvassa nāpi visuddhakaanumānādivirodhasambhāvato. Na hi sakkā antarālokassa bāhirālokassa viya rūpakāyaṃ upādāya rūpatā cakkhuviññeyyattādike patiṭṭhāpetuṃ sakkāti vuttaṃ, nanupi antarāloko aviggahattā vedanā viyāti saddheva ñāṇālokassa avijjandhakārā viya vidhamaniyabhāve sabbesampi kusaladhammānaṃ kenacipi akusaladhammena samucchindaniyatā siddhāva hoti). Vaṭṭakhāṇukacodanāya yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti tiṭṭhatesā bālajanavikatthanā.
103 103.“禅那心所成”(Jhānacittamayā),是指由色界禅那心所化生的。正因他们特别由禅那的意所化生,故称“意所成”(manomayā);然而,若从普遍意义上说,一切众生也都是由造作之意思所化生,因此皆为意所成。“想所成”(Saññāmayā)也依此理。因此说:“由无色界禅那想所成”。“此”(Ayanti),是指修习无色(即无形态)的修行人。“未得禅那的人”(Appaṭiladdhajjhānoti),是指未证得色界禅那的人。“他也”(Tassapīti),则包含了那些只是思辨推理的人。对于色界禅那,由于他们已通过“传闻”(anussava)获得了确定的结论,因此没有疑惑。显示巴利原文
103.Jhānacittamayāti rūpāvacarajjhānacittena nibbattā. Tathā hi tesaṃ visesena jhānamanasā nibbattattā ‘‘manomayā’’ti vuttā, avisesena pana abhisaṅkhāramanasā sabbepi sattā manomayā eva. Saññāmayāti etthāpi eseva nayo. Tenāha ‘‘arūpajjhānasaññāyā’’ti. Ayanti rūpitābhāvapaṭipajjanakapuggalo. Appaṭiladdhajjhānoti anadhigatarūpajjhāno. Tassapīti takkinopi. Rūpajjhāne kaṅkhā natthi anussavavasena laddhavinicchayattā.
104 “有贪”(sārāgā)即为了有贪的状态。“在近处”(santike)意为靠近。此处说“有贪”,并非因为那种不坚固的邪见离得很远,而是指它并不“相近”;也并非因为它与贪相应。那类不坚固的见,由于被认识到仍会对属于轮回的诸法生起染著,所以论中说:“以贪欲的力量,在轮回中染著。”而一切结缚(saṃyojana)本质上都依贪爱而生,因而又说:“以贪爱的力量,是为了结缚。”至于“对于无色界,他则没有疑惑”,这是针对他通过“传闻”而获得确定见解的情况说的。确实,由于“无见”等邪见必定导致恶趣之苦,其荒谬与不真实(apaṇṇaka)极为明显;但在这里,提问者不加简别地把成就“无过失”(anavajja)义理的保证者称为“真实”,并据此提出质疑。而回答者则将能成就“有过失”义理这一点也承许为具有决定性,以此来化解。因此他说:“以执取的方式”等等。这显示了,按照通俗的惯用语,“没有布施”等邪见,也成了“真实”的组成部分。显示巴利原文
104.Sārāgāyāti sarāgabhāvāya. Santiketi samīpe, na thāmagatā diṭṭhinātidūrattā sarāgā, na sampayuttattā. Sā hi na thāmagatā vaṭṭapariyāpannesu dhammesu rajjatīti viññāyatīti āha – ‘‘rāgavasena vaṭṭe rajjanassā’’ti. Sabbepi saṃyojanā taṇhāvaseneva sambhavantīti āha – ‘‘taṇhāvasena saṃyojanatthāyā’’ti. Āruppe panassa kaṅkhā natthīti anussavavasena laddhanicchayaṃ sandhāya vuttaṃ. Kāmaṃ duggatidukkhānaṃ ekantasaṃvattanena natthikadiṭṭhiādīnaṃ apaṇṇakatā pākaṭā eva, nippariyāyena pana anavajjassa atthassa ekantasādhakaṃ apaṇṇakanti katvā codanā, sāvajjassapi atthassa sādhane ekaṃsikabhāvaṃ gahetvā parihāro. Tenāha ‘‘gahaṇavasenā’’tiādi. Tena ruḷhīvasena ‘‘natthi dinna’’ntiādīni apaṇṇakaṅgāni jātānīti dasseti.
105 “下面三种人”:在此四法分组中,“自苦行者”与“令他人苦行者”等三类,便是这三种人。如前所述的五种人,都是不如法的修行者;至于“有利益论者”等五种人,由于是如法的修行者,在此四法组中便同归一类,即是那第四种人。为了指明此义——前文所说的这两组五种人,都可摄入此四法组——世尊才分别开示了不如法的修行与如法的修行。至于其中义理没有细分的部分,都很容易理解。显示巴利原文
105.Heṭṭhātayo puggalāva hontīti attantapo parantapoti imasmiṃ catukke heṭṭhā tayo puggalā honti. Yathāvuttā pañcapi puggalā duppaṭipannāva, tato atthikavādādayo pañcapuggalā sammāpaṭipannatāya imasmiṃ catukke eko catutthapuggalova hoti. Etamatthaṃ dassetunti idha heṭṭhā vuttapuggalapañcakadvayaṃ imasmiṃ catukke eva saṅgahaṃ gacchatīti vibhāgena duppaṭipattisuppaṭipattiyo dassetuṃ bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhīti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.