《辛额勒经》的注释显示巴利原文
8. Siṅgālasuttavaṇṇanā
242 242. 取来“以围墙围起”这一句文句,便构成了关联。所谓“配有城门楼与角楼”,是指配备了城门楼,以及在城墙顶端各处所设置的角楼。因为被竹林所围绕,又因为内部覆盖着开花与结果的树木,所以呈现深绿色的光泽。由于阴凉与水具足,也由于地段优越,因此是“令人愉悦的”。显示巴利原文
242. Pākārena parikkhittanti padaṃ ānetvā sambandho. Gopuraṭṭālakayuttanti dvārapāsādena ceva tattha tattha pākāramatthake patiṭṭhāpitaaṭṭālakehi ca yuttaṃ. Veḷūhi parikkhittattā, abbhantare pupphūpagaphalūpagarukkhasañchannattā ca nīlobhāsaṃ. Chāyūdakasampattiyā, bhūmibhāgasampattiyā ca manoramaṃ.
“以黑色装扮”指装扮成松鼠的模样。“诱饵”指食物。“那”指园林。显示巴利原文
Kāḷakavesenāti kalandakarūpena. Nivāpanti bhojanaṃ. Tanti uyyānaṃ.
“kho pana”仅是文辞上的修饰,在此作“那时”解,这样理解方为恰当。“居士大娑罗”指身为居士,却如同大树心材般坚实精纯的人;此处将r音转为l音而作此表述。意谓他因财富成就,成为一位如同大树心材般的在家居士。至于“但他的儿子是无信的”等,则是事由的起因。这部经正是为了阐明这一因缘而被编入,于是开始叙述。“无信”,是因他对业与果报没有信心。“不信”,是因他对三宝没有净信。“这样说”,是指以接下来将要讲述的方式说。显示巴利原文
‘‘Kho panā’’ti vacanālaṅkāramattametanti tena samayenāti atthavacanaṃ yuttaṃ. Gahapati mahāsāloti gahapatibhūto mahāsāro, ra-kārassa la-kāraṃ katvā ayaṃ niddeso. Vibhavasampattiyā mahāsārappatto kuṭumbiko. ‘‘Putto panassa assaddho’’tiādi aṭṭhuppattiko yaṃ suttanikkhepoti taṃ aṭṭhuppattiṃ dassetuṃ āraddhaṃ. Kammaphalasaddhāya abhāvena assaddho. Ratanattaye pasādābhāvena appasanno. Evamāhāti evaṃ idāni vuccamānākārena vadati.
这是出于利益而说的最后言语,意谓应当终生忆念。“众多方”,指各个不同的方向;又因这些方向不止一个,故说“多方向”。显示巴利原文
Yāvajīvaṃ anussaraṇīyā hoti hitesitāya vuttā pacchimā vācāti adhippāyena. Puthudisāti visuṃ visuṃ disā, tā pana anekāti āha ‘‘bahudisā’’ti.
243 对于“尚未进入”等句应说的义理,前文已述。“并非现在”,即非于此刻。那么又于何时?故答“在破晓时分”等。“在家律仪”,指在家居士的生活轨范。此经详尽阐明“居士应如此行持”,是为无余地开演在家者的行仪与义务。“如实”而见,即如佛陀以佛眼所见那般而见。“礼敬”,是因他确立此想:礼敬乃是依于义务而必须履行之事。显示巴利原文
243.‘‘Na tāva paviṭṭho’’tiādīsu vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva. Na idānevāti na imāya eva velāya. Kiṃ carahīti āha ‘‘paccūsasamayepī’’tiādi. Gihivinayanti gihīnaṃ gahaṭṭhānaṃ vinayatantibhūtaṃ ‘‘gihinā evaṃ vattitabba’’nti gahaṭṭhācārassa gahaṭṭhavattassa anavasesato imasmiṃ sutte savisesaṃ katvā vuttattā. Tathevāti yathā buddhacakkhunā diṭṭhaṃ, tatheva passi. Namassati vattavasena kattabbanti gahetvā ṭhitattā.
对六方等的注释显示巴利原文
Chadisādivaṇṇanā
244 他听闻此语后,在佛陀的威力、自身端正立志之相及福报力量的策励下,便如此思惟。“Na kira tā etā”意为:我现今所礼敬的这些六方,其实并非东方等真正的方位。“只是语助词”(Nipātamattanti),指它没有实际意义。“问词”(Pucchāpadanti),即提问的言词。显示巴利原文
244.Vacanaṃ sutvāva cintesi buddhānubhāvena attasammāpaṇidhānanimittena puññabalena ca codiyamāno. Na kira tā etāti tā cha disā etā idāni mayā namassiyamānā puratthimādikā na honti kirāti. Nipātamattanti anatthakabhāvaṃ tassa vadati. Pucchāpadanti pucchāvacanaṃ.
世尊被居士子问及应礼敬的六方,出于教法善巧,初时并未直接解说这些方位,而是先教导他应远离之事与应亲近之事,借此令其成为堪受教法的法器,于是以“居士子,若舍弃……”等语开始了开示。其中,“业烦恼”(kammakilesā)即作为业的染污。“它们染污”(kilissantī),是说如同垢秽般存在,并受烧灼,即此意。“所以”(Tasmā),因为是受到染污的原因。饮酒虽在五种怨恨方面是近事男应当远离的,但由于其具有恶趣之门的性质,且世尊打算于后再说,故此处仅就杀生等说为“四种”,未说“五种”。另有一说:“因为它是单独的业道。”也有说:“饮酒亦如‘诸比丘,饮酒、嗜酒,修习、多作,必招地狱’等语所说,已列为单独的业道。事实上,它既属恶行,则必定成为趣向恶趣之门。”若依这些见解,业道便应有十一种。因此,在所举的这些业道中,当知它通过辅助性与同类性的关系而被含摄,故“因是单独的业道”之说为佳。显示巴利原文
Bhagavā gahapatiputtena namassitabbā cha disā pucchito desanākusalatāya ādito eva tā akathetvā tassa tāva paṭipattiyā naṃ bhājanabhūtaṃ kātuṃ vajjanīyavajjanatthañceva sevitabbasevanatthañca ovādaṃ dento ‘‘yato kho gahapatiputtā’’tiādinā desanaṃ ārabhi. Tattha kammakilesāti kammabhūtā saṃkilesā. Kilissantīti kiliṭṭhā malīnā viya ṭhitā, upatāpitā ca hontīti attho. Tasmāti kilissananimittattā. Yadipi surāpānaṃ pañcaverabhāvena upāsakehi parivajjanīyaṃ, tassa pana apāyamukhabhāvena parato vattukāmatāya pāṇātipātādike eva sandhāya ‘‘cattāro’’ti vuttaṃ, na ‘‘pañcā’’ti. ‘‘Visuṃ akammapathabhāvato cā’’ti apare. ‘‘Surāpānampi ‘surāmerayapānaṃ, bhikkhave, āsevitaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ nirayasaṃvattanika’ntiādi (a. ni. 8.40) vacanato visuṃ kammapathabhāvena āgataṃ. Tathā hi taṃ duccaritakammaṃ hutvā duggatigāmipiṭṭhivattakabhāvena niyata’’nti keci, tesaṃ matena ekādasa kammapathā siyuṃ . Tasmā yathāvuttesveva kammapathesu upakārakattasabhāgattavasena anuppaveso daṭṭhabboti ‘‘visuṃ akammapathabhāvato cā’’ti suvuttametaṃ. Surāpānassa bhogāpāyamukhabhāvena vattukāmatāya ‘‘cattāro’’ tveva avoca. Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, hetūti āha ‘‘ṭhānehīti kāraṇehī’’ti. Apenti apagacchanti, apeti vā etehīti apāyā, apāyānaṃ, apāyā eva vā mukhāni dvārānīti apāyamukhāni. Vināsamukhānīti etthāpi eseva nayo.
虽然前面从共通的角度说了“圣弟子”,但特别而言,这只是针对住于初地(最初的果位)者所作的解释,如此解说方为合理,因此说“他是入流者”。“恶”字是下劣的同义词,因此说“以低劣的”。或者,能导致恶趣之苦与轮回之苦的,即称为恶,以那些恶。“方”指遮蔽六方,即由不同的部分显现而被称为“方”,这六个被如此命名的部分,于其间无有间隙,便是如此遮蔽、支撑。“为了征服”,即为了胜过。若有人能通过舍离而胜过现法利益中的非义与来世的非义,并借此成就自他两利,他便被称为为了征服两世而修行者,因为他降伏了怨敌、成就了自身的利益。因此世尊说“此世”等语。杀生等五种怨恨,因其能引生怨恨故。“已开始”,即已完成,此完成是通过名声、令众生心生喜悦以及达成无怨恨而产生的,因此世尊说“既令喜悦,又令成就”。再言“五种怨恨”,因省略了后面的词,其意为五种怨恨的果报。显示巴利原文
Kiñcāpi ‘‘ariyasāvakassā’’ti pubbe sādhāraṇato vuttaṃ, visesato pana paṭhamāya bhūmiyaṃ ṭhitasseva vakkhamānanayo yujjatīti ‘‘soti so sotāpanno’’ti vuttaṃ. Pāpaka-saddo nihīnapariyāyoti ‘‘lāmakehī’’ti vuttaṃ. Apāyadukkhaṃ, vaṭṭadukkhañca pāpentīti vā pāpakā, tehi pāpakehi. Cha disā paṭicchādentoti tena tena bhāgena dissantīti ‘‘disā’’ti saññite cha bhāge satte yathā tehi saddhiṃ attano chiddaṃ na hoti, evaṃ paṭicchādento paṭisandhārento. Vijinanatthāyāti abhibhavanatthāya. Yo hi diṭṭhadhammikaṃ, samparāyikañca anatthaṃ parivajjanavasena abhibhavati, tato eva tadubhayatthaṃ sampādeti, so ubhayalokavijayāya paṭipanno nāma hoti paccatthikaniggaṇhanato, sakatthasampādanato ca. Tenāha ‘‘ayañceva loko’’tiādi. Pāṇātipātādīni pañca verāni verappasavanato. Āraddho hotīti saṃsādhito hoti, tayidaṃ saṃsādhanaṃ kittisaddena idha sattānaṃ cittatosanena , verābhāvāpādanena ca hotīti āha ‘‘paritosito ceva nipphādito cā’’ti. Puna pañca verānīti pañca veraphalāni uttarapadalopena.
“他的哪些是”,意即他的哪些是。因与烦恼相应,故说为“烦恼”,这是从联结的层面说其相似,就像说“喜乐为初禅”、“蓝布”等。此处的相应,应理解为处于同一处(共同存在),而不是同一生起等。如此一来,杀生业也能为邪见、慢、贪等所染污,邪淫业也能为嗔等所染污。因此说“染污即是”等句。然而,根据之前所说的意义,即便直接面对它们,也可以获得这些词的烦恼同义词。这仅仅是在解释那个意义,也就是解释“杀生者……”等所表述的意义。既然如此,为何又要再说呢?回答说:“为了偈颂的结合。”为了让那个意义易于把握,世尊宣说了偈颂,这是他的用意所在。显示巴利原文
Katamassāti katame assa. Kilesasampayuttattā kilesoti taṃyogato taṃsadisaṃ vadati yathā ‘‘pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ, (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271, 287, 297; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123; 5.28; pārā. 11; dha. sa. 499; vibha. 508) nīlaṃ vattha’’nti ca. Sampayuttatā cettha tadekaṭṭhatāya veditabbā, na ekuppādāditāya. Evañca katvā pāṇātipātakammassa diṭṭhimānalobhādīhipi kiliṭṭhatā siddhā hoti, micchācārassa dosādīhi kiliṭṭhatā. Tenāha ‘‘saṃkilesoyevā’’tiādi. Pubbe vuttaatthavasena pana sammukhenapi nesaṃ kilesapariyāyo labbhateva. Etadatthaparidīpakamevāti yo ‘‘pāṇātipāto kho’’tiādinā vutto, etassa atthassa paridīpakameva. Yadi evaṃ kasmā puna vuttanti āha ‘‘gāthābandha’’nti, tassa atthassa sukhaggahaṇatthaṃ bhagavā gāthābandhaṃ avocāti adhippāyo.
第四处等的解释显示巴利原文
Catuṭhānādivaṇṇanā
246 “作恶业”,为何如此提出解说呢?这是针对其中隐含的问难,于是说“这是世尊”等语。因为开示是从白分(善的方面)来作的,而解说则是从黑分(不善的方面)开始的。“作者”,即恶业的造作者。不作者是显而易见的,因为如同那般实践的人称为“作恶”,反之则不称为作恶。先舍弃染污之法,然后再教导清净之法的实践,这便是此处的说法善巧。首先指出造作者,就如同“放下左边,抓住右边”一般,世尊在教导三十八种吉祥时,也是先说了“不亲近愚人”,然后才说“亲近智者”。对于“因欲而行”,为显示连音省略了一个音节,故解释说“因欲、因爱而行”。“欲”在此处是表示原因的从格,所以说“因欲”。此处的“欲”字是渴爱的同义词,并非善法欲等的同义词,因此说“因爱”。在其余地方,如“因嗔而行”等句,也是如此。“以同样的方法”,即以此类推“因嗔、因怒”等义。“朋友”,指牢固的朋友,即亲密的同伴。“见之交的朋友”,指仅仅见过面的同伴。“因宿怨”,指由于本性的怨恨,意为长时间持续的敌对。因此说“或”。显示巴利原文
246. ‘‘Pāpakammaṃ karotī’’ti kasmā ayaṃ uddesaniddeso pavattoti antolīnacodanaṃ sandhāya ‘‘idaṃ bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Sukkapakkhavasena hi uddeso kato, kaṇhapakkhavasena ca niddeso āraddho. Kāraketi pāpakammassa kārake. Akārako pākaṭo hoti yathā paṭipajjanto pāpaṃ karoti nāma, tathā appaṭipajjanato. Saṃkilesadhammavivajjanapubbakaṃ vodānadhammapaṭipattiācikkhanaṃ idha desanākosallaṃ. Paṭhamataraṃ kārakaṃ dassento āha yathā ‘‘vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498) tathā hi bhagavā aṭṭhatiṃsa maṅgalāni dassento ‘‘asevanā ca bālāna’’nti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) vatvā ‘‘paṇḍitānañca sevanā’’ti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) avoca. Chandāgatinti ettha sandhivasena saralopoti dassento āha ‘‘chandena pemena agati’’nti. Chandāti hetumhi nissakkavacananti āha ‘‘chandenā’’ti. Chanda-saddo cettha taṇhāpariyāyo, na kusalacchandādipariyāyoti āha ‘‘pemenā’’ti. Parapadesūti ‘‘dosāgatiṃ gacchanto’’tiādīsu vākyesu. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā ‘‘dosena kopenā’’ti evamādi atthavacanaṃ atidisati. Mittoti daḷhamitto, sambhattoti attho. Sandiṭṭhoti diṭṭhamattasahāyo. Pakativeravasenāti pakatiyā uppannaveravasena, cirakālānubandhavirodhavasenāti attho. Tenevāha ‘‘taṅkhaṇuppannakodhavasena vā’’ti. Yaṃ vā taṃ vā ayuttaṃ akāraṇaṃ vatvā. Visame corādike, visamāni vā kāyaduccaritādīni samādāya vattanena nissito visamanissito.
他不行于欲行等非行处,是因为圣道已断除了四种邪行。而所谓“邪行”,应知即是那些如此现起、能导向恶趣的不善心生起;众生正是藉由这些而堕入非行处。显示巴利原文
Chandāgatiādīni na gacchati maggeneva catunnampi agatigamanānaṃ pahīnattā, agatigamanānīti ca tathāpavattā apāyagamanīyā akusalacittuppādā veditabbā agati gacchati etehīti.
“名声”(yaso):因它而受到称赞,即称扬之声。或者“声誉”:因它而有前导与随从等众围绕,即随从众。因此说“称誉之名声与随从之名声”。“减损”(parihāyati):先前所得的任何程度,都从那里渐渐减损,趋于耗尽。显示巴利原文
Yassati tena kittīyatīti yaso, thutighoso. Yassati tena purecarānucarabhāvena parivārīyatīti yaso, parivāroti āha ‘‘kittiyasopi parivārayasopī’’ti. Parihāyatīti pubbe yo ca yāvatake labbhati, tato parito hāyati parikkhayaṃ gacchati.
六恶趣门等的注释。显示巴利原文
Chaapāyamukhādivaṇṇanā
247 “粉酒”:将面粉放入容器,加入适量的水,揉捏而成。其余的酒也是如此。所谓“菌种”,是指该酒的酵种,也称作“酒丸”;投入这些制成的酒,称为“投菌酒”。以诃子、芥子等各种材料合成的,称为“合材料酒”。由甘草、棕榈、椰子等花之汁液久藏而成的是“花酒”。由波罗蜜等果实的汁液做成的是“果酒”。以葡萄汁做成的是“蜜酒”。以甘蔗汁做成的是“糖酒”。以诃子、余甘子、苦味物等各种材料之汁久藏而成的,也是“合材料酒”。所有这十种,即为此处所说。因为能令人迷醉,饮后令人陶醉,故称为“酒”。“谷酒、果酒、酒类的放逸处”,即谷酒、果酒以及酒类的放逸处。“随一再现起”,是说一再地处于那种状态。因此说“一再地造作”,意指不停地生起。已生起的财富之所以衰退,是由于饮酒带来的破坏;未生起的财富之所以不能产生,是因为放逸者对于事业没有明智的引导。“财富”,即那些因可受用而被称为“财富”的五欲对象。“恶趣门”的含义如前所述。“非时”:指不合宜的时间。当四处游荡时,即无守护等。“街巷游走”:指在道路上闲逛。显示巴利原文
247. Pūve bhājane pakkhipitvā tajjaṃ udakaṃ datvā madditvā katā pūvasurā. Evaṃ sesasurāpi. Kiṇṇāti pana tassā surāya bījaṃ vuccati, ye ‘‘surāmodakā’’ tipi vuccanti, te pakkhipitvā katā kiṇṇapakkhittā. Harītakīsāsapādinānāsambhārehi saṃyojitā sambhārasaṃyuttā. Madhukatālanāḷikerādipuppharaso cirapārivāsiko pupphāsavo. Panasādiphalaraso phalāsavo. Muddikāraso madhvāsavo. Ucchuraso guḷāsavo. Harītakāmalakakaṭukabhaṇḍādinānāsambhārānaṃ raso cirapārivāsiko sambhārasaṃyutto. Taṃ sabbampīti taṃ sabbaṃ dasavidhampi. Madakaraṇavasenamajjaṃ pivantaṃ madayatīti katvā. Surāmerayamajje pamādaṭṭhānaṃ surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ. Anu anu yogoti punappunaṃ taṃsamaṅgitā. Tenāha ‘‘punappunaṃ karaṇa’’nti, aparāparaṃ pavattananti attho. Uppannā ceva bhogā parihāyanti pānabyasanena byasanakaraṇato. Anuppannā ca nuppajjanti pamattassa kammantesu ñāyakaraṇābhāvato. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogā’’ti laddhanāmānaṃ kāmaguṇānaṃ. Apāyamukha-saddassa attho heṭṭhā vutto eva. Avelāyāti ayuttavelāya. Yadā vicarato attharakkhādayo na honti. Visikhāsu cariyāti racchāsu vicaraṇaṃ.
「集会」指大型节庆,那里有舞蹈等表演;为了观看这些而乐于参与、前往那里,即名为「集会游览」。以观看舞蹈等为缘,意即为了观看舞蹈等——此处应了知省略了「等」字;或者,通过「观看」一词,依各别理趣,也包含了「听闻」。又因五识的特性是朝向所缘,听闻的作用也可归入「观看」的概括范围内,故只说「以观看」。此处,心的懈怠没有单独的原因,所以只说为「身的懈怠」。「应该做与不该做的」,是指沉迷于此,过度地沉迷。显示巴利原文
Samajjā vuccati maho, yattha naccānipi payojīyanti, tesaṃ dassanādiatthaṃ tattha abhirativasena caraṇaṃ upagamanaṃ samajjābhicaraṇaṃ. Naccādidassanavasenāti naccādīnaṃ dassanādivasenāti ādisaddalopo daṭṭhabbo, dassanena vā savanampi gahitaṃ virūpekasesanayena. Ālocanasabhāvatāya vā pañcaviññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasambhavato ‘‘dassanavasena’’ icceva vuttaṃ. Idha cittālasiyatā akāraṇanti ‘‘kāyālasiyatā’’ti vuttaṃ. Yuttappayuttatāti tappasutatā atirekataratāya.
谷酒果酒的六过患等注释。显示巴利原文
Surāmerayassa chaādīnavādivaṇṇanā
248 自己应当见的,名为「现见的」。现见本身即是「现见的」;但出于对财富减损等词的关联,此处以阴性词表达,其含义为「属于此世的」,故说「能产生此世利益」。或者,「现见的」意为应被平等、正确地观察,即与饮酒同时产生。能增长诤论,是因为不见朋友间诤论的过患。说为「田」,因那是生起之处。或是「处」,即原因或矿藏。于来世获得恶名,是因为造作了招致恶名的业。或者,由于隐秘暴露,成为不应做的秘密行为:当被酒醉所迷时,他们在清醒时曾隐藏的先前所造行为,在醉时即使对敌人也会揭开显露;因此,那种酒由于揭示了那份隐私,被称为「揭示隐私者」。此处应如此看待其义理。「业自性智」应视为仅是一个例子;因为确实可以这样理解:「任何世间智,它都能令之羸弱。」的确,为了通过否定其他方式来确立那个义理,而说了「然而道智」等。以「甚至不能使其入口」一语,说明了酒对道智的削弱作用极难彻底排除。难道不是这样吗?当说酒会削弱那种智慧时,其能力的障碍不是尚未被指出吗?显示巴利原文
248. Sayaṃ daṭṭhabbanti sandiṭṭhaṃ. Sandiṭṭhameva sandiṭṭhikaṃ, dhanajānisaddāpekkhāya pana itthiliṅgavasena niddeso, diṭṭhadhammikāti ayamettha atthoti āha ‘‘idhalokabhāvinī’’ti. Samaṃ, sammā passitabbāti vā sandiṭṭhikā, pānasamakālabhāvinīti attho. Kalahappavaḍḍhanī mittassa kalahe anādīnavadassibhāvato. Khettaṃ uppattiṭṭhānabhāvato. Āyatananti vā kāraṇaṃ, ākaro vāti attho. Paraloke akittiṃ pāpuṇanti akittisaṃvattaniyassa kammassa pasavanato. Kopīnaṃ vā pākaṭabhāvena akattabbarahassakammaṃ. Surāmadamattā ca pubbe attanā kataṃ tādisaṃ kammaṃ amattakāle chādentā vicaritvā mattakāle paccatthikānampi vivaranti pākaṭaṃ karonti, tena tesaṃ sā surā tassa kopīnassa nidaṃsanato ‘‘kopīnanidaṃsanī’’ti vuccatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kammassakatāpaññanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yaṃ kiñci lokiyaṃ paññaṃ dubbalaṃ karotiyevā’’ti hi sakkā viññātuṃ. Tathā hi byatirekamukhena tamatthaṃ patiṭṭhapetuṃ ‘‘maggapaññaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Antomukhameva na pavisatī’’ti iminā surāya maggapaññādubbalakaraṇassa durasamussāritabhāvamāha . Nanu cevaṃ surāya tassā paññāya dubbalīkaraṇe sāmatthiyavighāto acodito hoti ariyānaṃ anuppayogasseva coditattāti? Nayidaṃ evaṃ upayogopi nāma sadā tesaṃ natthi, kuto kiccakaraṇanti imassa atthassa vuttattā. Atha pana aṭṭhānaparikappavasenassā kadāci siyā upayogo, tathāpi so tassā dubbaliyaṃ īsakampi kātuṃ nālameva sammadeva paṭipakkhadūrībhāvena suppatiṭṭhitabhāvato. Tenāha ‘‘maggapaññaṃ pana dubbalaṃ kātuṃ na sakkotī’’ti. Maggasīsena cettha ariyānaṃ sabbassāpi lokiyalokuttarāya paññāya dubbalabhāvāpādāne asamatthatā dassitāti daṭṭhabbaṃ. Pajjati etena phalanti padaṃ, kāraṇaṃ.
249 于他,这位非时行者,自身未加守护、自性未受保护,且因未回避那些应当回避的加害,故说「非时游行着」等。「荆棘等」中的「等」字包含了沟坑等;「怨敌等」中的「等」字包含了盗贼等。提到「子女与妻」时,说儿子也包含了女儿,故说「儿女」。「向外欲求」,即因欲贪的希求,从安住于内室与惯常事物中,转而向外寻求后。在「他人所造的恶业」中,即指他人所作的恶行。他应被怀疑,因为非时于各处游行;他会被指控,因为在盗贼出没的区域被他人看见。「无法说」,即不能确定地说:「这是如此多的苦,这是如此多的忧。」这一切,对于非时游行的人,都会归于他,即会落到他身上。为什么呢?因为,在另一个人身上,根本不会有如此可被怀疑之处。如是,那位非时游行的人,便是将被怀疑置于自身之先而行事的。显示巴利原文
249.Attāpissa akālacārissa agutto sarasato arakkhito upakkamatopi parivajjanīyānaṃ aparivajjanato. Tenāha ‘‘avelāya caranto hī’’tiādi. Kaṇṭakādīnipīti pi-saddena sobbhādike saṅgaṇhāti. Verinopīti pi-saddena corādikā saṅgayhanti. Puttadārāti ettha puttaggahaṇena puttīpi gahitāti āha ‘‘puttadhītaro’’ti. Bahi patthananti kāmapatthanāvasena antogehassitato nibaddhavatthuto bahiddhā patthanaṃ katvā. Aññehi katapāpakammesūti parehi katāsu pāpakiriyāsu. Saṅkitabbo hoti akāle tattha tattha caraṇato. Ruhati yasmiṃ padese corikā pavattā, tattha parehi diṭṭhattā. Vattuṃ na sakkāti ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ domanassa’’nti paricchinditvā vattuṃ na sakkā. Taṃ sabbampi vikālacārimhi puggale āharitabbaṃ tassa upari pakkhipitabbaṃ hoti. Kathaṃ? Aññasmiṃ puggale tathārūpe āsaṅkitabbe asati. Itīti evaṃ. Soti vikālacārī. Purakkhato purato attano upari āsaṅkante katvā carati.
250 “舞蹈等”:指演员们以舞蹈表演等方式所跳的舞蹈。其中的“等”字包含其余一切。在说了“应去那里”之后,为了说明因去那里而导致未生的财富不生、已生的财富亡失,而说“对他”等。“歌”:应知是基于音韵、基于作品、基于节奏、基于次要因素而作,以及依据乾闼婆论所作的一切歌咏。“奏乐”:即弹奏琵琶、吹笛、击鼓等。“讲述”:即讲说《婆罗多大战》、《悉多被掳》等故事。“手掌声”:即铜钹乐,也有人称为“手掌铜钹”。“铜钹鼓乐”:即四方形的铜钹乐,有人说是“大鼓声”。“此法同理”:此句将针对舞蹈所说的“在何处”等义理,类推应用于歌咏等。显示巴利原文
250.Naṭanāṭakādinaccanti naṭehi nāṭakehi naccitabbanāṭakādinaccavidhi. Ādi-saddena avasiṭṭhaṃ sabbaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Tattha gantabbaṃ hotī’’ti vatvā tatthassa gamanena yathā anuppannānaṃ bhogānaṃ anuppādo, uppannānañca vināso hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘tassā’’tiādi vuttaṃ. Gītanti saragataṃ, pakaraṇagataṃ , tāḷagataṃ, apadhānagatanti gandhabbasatthavihitaṃ aññampi sabbaṃ gītaṃ veditabbaṃ. Vāditanti vīṇāveṇumudiṅgādivādanaṃ. Akkhānanti bhāratayuddhasītāharaṇādiakkhānaṃ. Pāṇissaranti kaṃsatāḷaṃ, ‘‘pāṇitāḷa’’ntipi vadanti. Kumbhathūnanti caturassaambaṇakatāḷaṃ. ‘‘Kuṭabherisaddo’’ti keci. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā ‘‘kasmiṃ ṭhāne’’tiādinā nacce vuttamatthaṃ gītādīsu atidisati.
251 “当赢得赌博时”:即他战胜。“怨仇”:指由于胜利,那个赌徒以获胜为因,在自己身上产生怨仇与对立。为了说明他如何产生怨仇,而说“被我赢了”等。“他胜”:指因陷入赌博败北而损失了财富。因此说“被他人所胜时”等。“他悲叹财富”:即对着那被赢去的财富而悲叹。“在裁判处”:即在八种裁判处中的任何一种。“作为证人被询问时”:即被当作证人询问时。“骰子迷”:即赌徒。“作赌博者”:即沉溺于赌博放逸处的人。“你也称为良家子”:意为“你虽名义上是良家子,但我们如今在你身上已看不到良家子的品格”,这是他的意图。“断碎惭愧”:即惭愧已被断碎,指无惭无愧的人。“为了他的缘故”:即为了他的利益。显示巴利原文
251.Jayanti jūtaṃ jinanto. Veranti jitena kīḷakapurisena jayanimittaṃ attano upari veraṃ virodhaṃ pasavati uppādeti. Tañhissa verapasavanaṃ dassetuṃ ‘‘jitaṃ mayā’’tiādi vuttaṃ. Jinoti jūtaparājayāpannāya dhanajāniyā jino. Tenāha ‘‘aññena jito samāno’’tiādi. Vittaṃ anusocatīti taṃ jinaṃ vittaṃ uddissa anutthunati. Vinicchayaṭṭhāneti yasmiṃ kismiñci aṭṭavinicchayaṭṭhāne. Sakkhipuṭṭhassāti sakkhibhāvena puṭṭhassa. Akkhasoṇḍoti akkhadhutto. Jūtakaroti jūtapamādaṭṭhānānuyutto. Tvampi nāma kulaputtoti kulaputto nāma tvaṃ, na mayaṃ tayi kolaputtiyaṃ idāni passāmāti adhippāyo. Chinnabhinnakoti chinnabhinnahirottappo, ahiriko anottappīti attho. Tassa kāraṇāti tassa atthāya.
“不被期望的”:即不为人所期望。那些本应受赡养的人,因为赌博败北,将无法再得到赡养,因为他们将始终处于空虚、空无的状态。显示巴利原文
Anicchitoti na icchito. Positabbā bhavissati jūtaparājayena sabbakālaṃ rittatucchabhāvato.
关于「恶友」的六种过患等的解释。显示巴利原文
Pāpamittatāya chaādīnavādivaṇṇanā
252 「骰子迷」:指沉迷骰子的人,为骰子所累而损失利益。「女人迷」:指沉迷女人的人,因贪著交合而热恼。同样,「饭食迷」等也应如此理解。「渴」:指对酒辗转增上的渴望,因此说“饮料迷”。「诡诈者」等前面已经说过。由于是慈爱生起之处,故称为友。因此,便是由于恶友之故。显示巴利原文
252.Akkhadhuttāti akkhesu dhuttā, akkhanimittaṃ atthavināsakā. Itthisoṇḍāti itthīsu soṇḍā, itthisambhoganimittaṃ ātappanakā. Tathā bhattasoṇḍādayo veditabbā. Pipāsāti uparūpari surāpipāsā. Tenāha ‘‘pānasoṇḍā’’ti. Nekatikādayo heṭṭhā vuttā eva. Mettiuppattiṭṭhānatāya mittā honti. Tasmāti pāpamittatāya.
253 「业处」:就是业。正如“经”本身就是“经教”,同样,“业”本身就是“业处”,这是表达“我们去作那件业”的意思。或者可以解释为:业在这里达到终点,所以叫“业处”,也就是作务之处,意思是“我们去往那里”。显示巴利原文
253.Kammantanti kammaṃ, yathā suttaṃyeva suttanto, evaṃ kammaṃyeva kammanto, taṃ kātuṃ gacchāmāti vutto. Kammaṃ vā anto niṭṭhānaṃ gacchati etthāti kammanto, kammakaraṇaṭṭhānaṃ, taṃ gacchāmāti vutto.
「酒友」:只有那些走上饮酒之道的人才被视为朋友,故称酒友。因此说“此即义”。「有友善友善者」:因为其言谈中有“友善、友善”这样的词,所以称为有友善友善者。因此说:就是那种说着“完全的朋友,完全的朋友”的人。他成为一个同伴,也就是显得像个同伴。他专门寻找可乘之机,想要对他作无义之事。「怨仇产生」:指因他人之故,于自身生起怨恨,并且这种怨恨不断随转增长。因此说“多怨恨性”。「无义」:对他人造成的损害正是如此,故称无义;这种性质就是无义性,因此说“作无义性”。因为若有人对他人作无义,其实也就是在对自己作无义,所以无义性是对双方都造成无义。「圣者」是指有情众生;卑劣的圣者就是「吝啬者」。他之所以被称为吝啬者,是由于那种称为吝啬性的法,也就是悭吝。这种悭吝处于极难调教的状态,所以说“极吝啬性,即僵硬悭吝的状态”。由于习性难改,无力振作,他在借债时就像沉入水中一般,这称为潜入债务。太阳未起就不开始作务,这是夜间不奋起精勤的习性。显示巴利原文
Pannasakhāti suraṃ pātuṃ panne paṭipajjante eva sakhāti pannasakhā. Tenāha ‘‘ayamevattho’’ti. ‘‘Sammiyasammiyo’’ti vacanamettha atthīti sammiyasammiyo. Tenāha ‘‘sammasammāti vadanto’’ti. Sahāyo hotīti sahāyo viya hoti. Otārameva gavesatīti randhameva pariyesati anatthamassa kātukāmo. Verappasavoti parehi attani verassa pasavanaṃ anupavattanaṃ. Tenāha ‘‘verabahulatā’’ti. Paresaṃ kariyamāno anattho ettha atthīti anattho, tabbhāvo anatthatāti āha ‘‘anatthakāritā’’ti. Yo hi paresaṃ anatthaṃ karoti, so atthato attano anatthakāro nāma, tasmā anatthatāti ubhayānatthakāritā. Ariyo vuccati satto, kucchito ariyo kadariyo. Yassa dhammassa vasena so ‘‘kadariyo’’ti vuccati, so dhammo kadariyatā, macchariyaṃ. Taṃ pana dubbisajjanīyabhāve ṭhitaṃ sandhāyāha ‘‘suṭṭhu kadariyatā thaddhamacchariyabhā’’voti. Avipaṇṇasabhāvato uṭṭhātuṃ asakkonto ca iṇaṃ gaṇhanto saṃsīdantova iṇaṃ vigāhati nāma. Sūriye anuggate eva kammante anārabhanto rattiṃ anuṭṭhānasīlo.
“义利”指财富。财富的越过即是消逝。或者,“义利”指应做之事。这些事一旦越过,即指时限已过,其越过本质上也就是财富的消逝。依这种论说方式——也就是循着“但凡,居士子们”等(《长部》3.244)所开显的理路,作为通达利益的方便——来说明诸恶业:四种业烦恼、四种不如法行径、六种财富败坏之门。显示巴利原文
Atthāti dhanāni. Atikkamantīti apagacchanti. Atha vā atthāti kiccāni. Atikkamantīti atikkantakālāni honti, tesaṃ atikkamopi atthato dhanānameva atikkamo. Iminā kathāmaggenāti iminā ‘‘yato kho gahapatiputtā’’tiādi (dī. ni. 3.244) nayappavattena kathāsaṅkhātena hitādhigamūpāyena. Ettakaṃ kammanti cattāro kammakilesā, cattāri agatigamanāni, cha bhogānaṃ apāyamukhānīti evaṃ vuttaṃ cuddasavidhaṃ pāpakammaṃ.
「假朋友」的解释。显示巴利原文
Mittapatirūpakavaṇṇanā
254 “无义”指现世的无义,如“财富损失、名声败坏、在大众中羞愧、迷惑而死”等,以及“堕恶趣的染污、在善趣中短命、多病、极度贫穷、不得饮食”等无义,皆会生起。“任何恐怖”指世间存在的自責恐惧、他責恐惧、刑罚恐惧等一切恐怖。“灾祸”指障碍。“祸患”指犹如与身体纠缠般、一再出现的灾祸。“必定”意思是绝对地——于此它是不变词,正如“必定见者”等中的用法,故说“必然”。任何可被取走之物,他必定取走、必定执取。“语最上者”因此人的业以言语为最上,故称语最上者,由此说“仅凭言语”等。“随顺语”指说令他人悦意的话,或称“喜好”。凡是因饮酒等导致财富损失、趣向恶趣、成为灾祸之因的事,他都与之相伴。显示巴利原文
254.Anatthoti ‘‘bhogajāni, āyasakyaṃ, parisamajjhe maṅkubhāvo, sammūḷhamaraṇa’’nti evaṃ ādiko diṭṭhadhammiko ‘‘duggatiparikileso, sugatiyañca appāyukatā, bahvābādhatā, atidaliddatā, appannapānatā’’ti evaṃ ādiko ca anattho uppajjati. Yāni kānici bhayānīti attānuvādabhayaparānuvādabhayadaṇḍabhayādīni loke labbhamānāni yāni kānici bhayāni. Upaddavāti antarāyā. Upasaggāti sarīrena saṃsaṭṭhāni viya uparūpari uppajjanakāni byasanāni. Aññadatthūti ekantenāti etasmiṃ atthe nipāto ‘‘aññadatthudaso’’tiādīsu (dī. ni. 1.42) viyāti vuttaṃ ‘‘ekaṃsenā’’ti. Yaṃ kiñci gahaṇayogyaṃ haratiyeva gaṇhātiyeva. Vācā eva paramā etassa kammanti vacīparamo. Tenāha ‘‘vacanamattenevā’’tiādi. Anuppiyanti takkanaṃ, yaṃ vā ‘‘rucī’’ti vuccati yehi surāpānādīhi bhogā apenti vigacchanti, tesu tesaṃ apāyesu byasanahetūsu sahāyo hoti.
255 他只是取用者,而非施主。为明确显示他必定只是取用者,故经中说“对于朋友”等。即使他给出些许物品,如花、果等任何微小的东西,却期望得到许多、贵重的衣物等回报。他像奴仆一样为朋友做种种事,那为何还不称为真朋友呢?因此经中说“这个人”等。他做这些事,是为了消除无义,也为了显示自己仿佛是朋友,由此而与人结交。而“为了义”,则是指为了增长,这就是这些假朋友的区分所在。显示巴利原文
255.Hārakoyeva hoti, na dāyako, tamassa ekaṃsato hārakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sahāyassā’’tiādi vuttaṃ. Yaṃ kiñci appakanti pupphaphalādi yaṃ kiñci parittaṃ vatthuṃ datvā, bahuṃ pattheti bahuṃ mahagghaṃ vatthayugādiṃ paccāsīsati. Dāso viya hutvā mittassa taṃ taṃ kiccaṃ karonto kathaṃ amitto nāma jātoti āha ‘‘aya’’ntiādi. Yassa kiccaṃ karoti anatthaparihāratthaṃ, attano mittabhāvadassanatthañca, taṃ sevati. Atthakāraṇāti vaḍḍhinimittaṃ, ayametesaṃ bhedo.
256 「他日」指另一天。「未带来」即没有带来。财物「已尽」,是因为已给了某人。「于谷物收藏中」是指应收的谷物已收藏完成之时。显示巴利原文
256.Pareti paradivase. Na āgato sīti āgato nāhosi. Khīṇanti tādisassa, asukassa ca dinnattā. Sassasaṅgaheti sassato kātabbadhaññasaṅgahe kate.
257 当有人说「我们来做些布施等善事吧」,他便随声附和:「好的,朋友,我们做吧。」以此说明「于善事上也是同理」这个意思。难道这样随喜的人,不就是真正的朋友,而非貌同实异的朋友吗?然而,这仅是就「说爱语者」的表现而言。若有同伴未察做那件事后可能产生的冲突等,便说「我们做吧」;而明知这些却仍说「好的,朋友,我们做吧」这种爱语,正是针对此类人说「他于善事也随喜」。因此说「于善事上也是同理」。显示巴利原文
257. ‘‘Dānādīsu yaṃ kiñci karomā’’ti vutte ‘‘sādhu samma karomā’’ti anujānātīti imamatthaṃ ‘‘kalyāṇepi eseva nayo’’ti atidisati. Nanu evaṃ anujānanto ayaṃ mitto eva, na amitto mittapatirūpakoti? Anuppiyabhāṇīdassanamattametaṃ. Sahāyena vā desakālaṃ, tasmiṃ vā kate uppajjanakavirodhādiṃ asallakkhetvā ‘‘karomā’’ti vutte yo taṃ jānanto eva ‘‘sādhu samma karomā’’ti anuppiyaṃ bhaṇati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kalyāṇaṃ pissa anujānātī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘kalyāṇepi eseva nayo’’ti.
259 如此了知这些是貌同实异的朋友之后,显示巴利原文
259.Mittapatirūpakā ete mittāti evaṃ jānitvā.
对善心朋友的解说。显示巴利原文
Suhadamittavaṇṇanā
260 “美好心”:指由慈爱的实质而拥有善妙之心的人。显示巴利原文
260.Sundarahadayāti pemassa atthivasena bhaddacittā.
261 “守护放逸者”:在此,对于因放逸而做了不当事时的守护,已被“是怖畏者的皈依处”这一句所包含。因此,为了显示另一种对放逸者的守护方式,而说了“饮酒后”等。未在家中安排好守护就外出,也属于放逸的一类,故说“朋友外出时”。“去除怖畏”:即抵御怖畏。因为财富是受用的因,所以以果的名称来指代因,将财富称为“受用”。“于应作之事务”:当或小或大的应作之事生起时。显示巴利原文
261.Pamattaṃ rakkhatīti ettha pamādavasena kiñci ayutte kate tādise kāle rakkhaṇaṃ ‘‘bhītassa saraṇaṃ hotī’’ti imināva taṃ gahitanti tato aññameva pamattassa rakkhaṇavidhiṃ dassetuṃ ‘‘majjaṃ pivitvā’’tiādi vuttaṃ. Gehe ārakkhaṃ asaṃvihitassa bahigamanampi pamādapakkhikamevāti ‘‘sahāyo bahigato vā hotī’’ti vuttaṃ. Bhayaṃ harantoti bhayaṃ paṭibāhanto. Bhogahetutāya phalūpacārena dhanaṃ ‘‘bhoga’’nti vadati. Kiccakaraṇīyeti khuddake, mahante ca kātabbe uppanne.
262 “应隐藏之语”:指应当隐藏、应当遮蔽的话;或者,指那拥有应隐藏之语的事物,即自己的行为。“守护”:即不表露而隐藏起来。“乃至生命”:此中的“pi”字表示:更何况其他所执取的事物呢。显示巴利原文
262.Nigūhituṃ yuttakathanti nigūhituṃ chādetuṃ yuttakathaṃ, nigūhituṃ vā yuttā kathā etassāti nigūhituṃ yuttakathaṃ, attano kammaṃ. Rakkhatīti anāvikaronto chādeti. Jīvitampīti pi-saddena kimaṅgaṃ pana aññaṃ pariggahitavatthunti dasseti.
263 “在众人面前,在众人面前”:这种重复表达,说明即使恶行已被制止,却仍一再造作。因为屡屡造恶的人,尤其应当被制止造恶。“于诸皈依处”:即安住于诸皈依处,视之为恒常而依之遵行;或者以近事男的身份安住于诸皈依处。“微细”:即柔和。“原因”:即与业属己有等差别相应的道理。“此业”:即此布施等种种善业。虽然“业”是通称,但由于相邻文句“生于天界”的提示,其善的性质便得以显明,正如具足信、惭、远离贪等功德法那样。因为信等法正是通往天界的道路。正如所说:显示巴利原文
263.Passantesu passantesūti āmeḍitavacanena nivāriyamānassa pāpassa punappunaṃ karaṇaṃ dīpeti. Punappunaṃ karonto hi pāpato visesena nivāretabbo hoti. Saraṇesūti saraṇesu vattassu abhinnāni katvā paṭipajja, saraṇesu vā upāsakabhāvena vattassu. Nipuṇanti saṇhaṃ. Kāraṇanti kammassakatādibhedayuttaṃ. Idaṃ kammanti imaṃ dānādibhedaṃ kusalakammaṃ. ‘‘Kamma’’nti sādhāraṇato vuttassāpi tassa ‘‘sagge nibbattantī’’ti padantarasannidhānena saddhāhirottappālobhādiguṇadhammasamaṅgitā viya kusalabhāvo jotito hoti. Saddhādayo hi dhammā saggagāmimaggo. Yathāha –
‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ, Dhammā ete sappurisānuyātā; Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti, Etena hi gacchati devaloka’’nti. (a. ni. 8.32);
264 “有”:指成就与增长,意为“存在”;对其否定,便说“非有”,即“因非有而无增长”。“衰损”:即减损。“不悦”:指因怜悯而不欢喜。他反而将那种“非有”视为降临到自己身上一般。现在为显明那“有”的相状,故说“如是类”等。“丑陋”:即可厌。“不令人喜悦”是它的同义词。“善生”:指种性美好、种性圆满的人。显示巴利原文
264. Bhavanaṃ sampattivaḍḍhanaṃ bhavoti attho, tappaṭikkhepena abhavoti āha ‘‘abhavena avuḍḍhiyā’’ti. Pārijuññanti jāni. Anattamano hotīti attamano na hoti anukampakabhāvato. Aññadatthu taṃ abhavaṃ attani āpatitaṃ viya maññati. Idāni taṃ bhavaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘tathārūpa’’ntiādi vuttaṃ. Virūpoti bībhaccho. Na pāsādikoti tasseva vevacanaṃ. Sujātoti sundarajātiko jātisampanno.
265 “照耀”:即燃烧着。“如火”:即如火焰堆。“发光”:即闪耀。因为世尊为了显示它殊胜的光辉以及在世间的显著,所以说“照耀如火”,因此为了以比喻等方式阐明那一含义——当火格外明亮闪耀,且立于远处也能被看见时——便说“夜晚”等来显示。显示巴利原文
265.Jalanti jalanto. Aggīvāti aggikkhandho viya. Bhāsatīti virocati. Yasmāssa bhagavatā savisesaṃ virocanaṃ loke pākaṭabhāvañca dassetuṃ ‘‘jalaṃ aggīva bhāsatī’’ti vuttaṃ, tasmā yadā aggi savisesaṃ virocati, yattha ca ṭhito dūre ṭhitānampi paññāyati, taṃ dassanādivasena tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ratti’’ntiādi vuttaṃ.
“如蜂之行动”:以此句显示其财富的积聚是依法而行、合理的,于是说了“亦自”等。“作堆聚者”:意为,如同他所拥有的金钱、谷物等财富之类,被集积成堆而存留,在行动中便那样地积聚。“车轮之量”:即如车轮大小。“积聚”:即增长、扩展。有人读作“财富积聚而行”。显示巴利原文
‘‘Bhamarasseva irīyato’’ti etenevassa bhogasaṃharaṇaṃ dhammikaṃ ñāyopetanti dassento ‘‘attānampī’’tiādimāha. Rāsiṃ karontassāti yathāssa dhanadhaññādibhogajātaṃ sampiṇḍitaṃ rāsibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati, evaṃ irīyato āyūhantassa ca. Cakkappamāṇanti rathacakkappamāṇaṃ. Nicayanti vuḍḍhiṃ parivuḍḍhiṃ. ‘‘Bhogā sannicayaṃ yantī’’ti keci paṭhanti.
“收摄后”:即收集、汇聚之后。“足够”一词,在“足以厌离一切行,足以离染”等经文中,是“适宜”之义;在“足以成就圣的知见殊胜”等经文中,是“充足”之义。如同在“那被缠缚者”等偈颂中,“自”这个词是“体性”的同义词。为了显示这一切,故说“适宜体性”等。“安置”:即正确地放置,也就是令它正确地运行。显示巴利原文
Samāhatvāti saṃharitvā. Alaṃ-saddo ‘‘alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ, alaṃ virajjitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 129, 134, 143) yuttanti imamatthaṃ joteti, ‘‘alamariyañāṇadassanavisesa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.328) pariyattanti. Yo veṭhitattotiādīsu (su. ni. 217) viya atta-saddo sabhāvapariyāyoti taṃ sabbaṃ dassento ‘‘yuttasabhāvo’’tiādimāha. Saṇṭhapetunti sammā ṭhapetuṃ, sammadeva pavattetunti attho.
“如此分配”:即依上述方式,将自己的财富分作四份。通过如此分配,他以慈爱使友谊坚固不衰,由此联结十六种善友。因此说“安置不可坏之友”。那么,如何以所述方式将财物分作四份来结交朋友呢?接下的经文说“凡若”等。所以世尊说:“施与者结交友”。“应受用”:既指应当享受,也指应当加以利用。对沙门、婆罗门、穷困者等的布施,对居住处天神等的祭祀供养,对理发师等的酬劳,这些运用也都属于利用。正如后文将说“如此这些”等:所谓收入,应当比支出多出四倍,否则,若支出没有间断,便难以延续。所以经文说“以二分经营事业”。“藏匿后”:即埋藏之后,意思是藏于地下。“以国王等因”:此处的“等”字,包含火、水、盗贼、饥荒等。“理发师等”:此处的“等”字,包含陶工、染衣工等。显示巴利原文
Evaṃ vibhajantoti evaṃ vuttanayena attano dhanaṃ catudhā vibhajanto vibhajanahetu mittāni ganthati soḷasa kalyāṇamittāni mettāya ajīrāpanena pabandhati. Tenāha ‘‘abhejjamānāni ṭhapetī’’ti . Kathaṃ pana vuttanayena catudhā bhogānaṃ vibhajanena mittāni ganthatīti āha ‘‘yassa hī’’tiādi. Tenāha bhagavā ‘‘dadaṃ mittāni ganthatī’’ti (saṃ. ni. 1.246). Bhuñjeyyāti upabhuñjeyya, upayuñjeyya cāti attho. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikādīnaṃ dānavasena ceva adhivatthadevatādīnaṃ petabalivasena, nhāpitādīnaṃ vetanavasena ca viniyogopi upayogo eva. Tathā hi vakkhati ‘‘imesu panā’’tiādi āyo nāma heṭṭhimantena vayato catugguṇo icchitabbo, aññathā vayo avicchedavasena na santāneyya, nidheyya, bhājeyya ca asambhateti vuttaṃ ‘‘dvīhi kammaṃ payojaye’’ti. Nidhetvāti nidahitvā, bhūmigataṃ katvāti attho. Rājādivasenāti ādi-saddena aggiudakacoradubbhikkhādike saṅgaṇhāti. Nhāpitādīnanti ādi-saddena kulālarajakādīnaṃ saṅgaho.
六方庇护品的注释。显示巴利原文
Chaddisāpaṭicchādanakaṇḍavaṇṇanā
266 「以四种原因」(Catūhi kāraṇehīti):并不是指因为贪欲等四种不正当的原因。「舍弃不善」(Akusalaṃ pahāyāti):舍弃了被称为“四种业垢”的不善以及四种非行的不善。「以六种原因」(Chahi kāraṇehīti):指因为六种原因,也就是见到饮酒等中的过患,从而避开六种财富破灭之门,即饮酒放逸等六种导致财富衰损、毁灭的门径。「十六种朋友」(Soḷasa mittānīti):亲近、结交十六种善友,这些善友先根据利益等分为四种,再依照守护放逸者等特别义务,每一类又各分为四种,这样一共十六种。舍弃商队贸易等邪命,以正当的方式营生,用符合法的活命方式生活。「应恭敬者」(Namassitabbāti):因为他们的恩惠和德行而应当受人恭敬,在任何时候都应该以谦卑的态度对待他们。“方所”(disā)一词的含义前面已经说明。「未来之怖」(Āgamanabhayanti):是指由于正确的行为或错误的行为,在未来可能产生的不幸。因为人们对此感到恐惧(bhāyanti),所以叫“怖畏”(bhaya)。为了说明为什么父母等被比喻为东方等方向,所以说「因先前的恩惠故」(pubbupakāritāyā)等。由此说明他们与东方等的意义是相称的。比如,父母对子女而言,由于先有养育之恩,如同东方一样最先被看见、被指出,所以是「东方」。老师对学童而言,如同处在南方,因为老师能分辨利与不利,堪受如南方般的敬重,所以是「南方」。依此类推,「西方」等的含义也可以相应理解。因为居家生活多苦,而种种特别的责任都是为了度脱种种痛苦,所以说「他度脱种种苦之差别」(te te dukkhavisese uttaratī)。因为奴仆与佣工大多通过服侍主人的脚及办理相应事务而常在身边,所以说「以依止足下故」(pādamūle patiṭṭhānavasenā)。「以功德故」(Guṇehīti):由于那些能使人提升的功德。「以上位安立故」(Upari ṭhitabhāvenāti):因为依此安立于天界之道与解脱之道。显示巴利原文
266.Catūhi kāraṇehīti na chandagamanādīhi catūhi kāraṇehi . Akusalaṃ pahāyāti ‘‘cattāro kammakilesā’’ti vuttaṃ akusalañceva agatigamanākusalañca pajahitvā. Chahi kāraṇehīti surāpānādīsu ādīnavadassanasaṅkhātehi chahi kāraṇehi. Surāpānānuyogādibhedaṃ chabbidhaṃ bhogānaṃ apāyamukhaṃ vināsamukhaṃ vajjetvā. Soḷasa mittānīti upakārādivasena cattāro, pamattarakkhaṇādikiccavisesavasena paccekaṃ cattāro cattāro katvā soḷasavidhe kalyāṇamitte sevanto bhajanto. Satthavāṇijjādimicchājīvaṃ pahāya ñāyeneva vattanato dhammikena ājīvena jīvati. Namassitabbāti upakāravasena, guṇavasena ca namassitabbā sabbadā natena hutvā vattitabbā. Disā-saddassa attho heṭṭhā vutto eva. Āgamanabhayanti tattha sammā appaṭipattiyā, micchāpaṭipattiyā ca uppajjanakaanattho. So hi bhāyanti etasmāti ‘‘bhaya’’nti vuccati. Yena kāraṇena mātāpituādayo puratthimādibhāvena apadiṭṭhā, taṃ dassetuṃ ‘‘pubbupakāritāyā’’tiādi vuttaṃ, tena atthasarikkhatāya nesaṃ puratthimādibhāvoti dasseti. Tathā hi mātāpitaro puttānaṃ puratthimabhāvena tāva upakāribhāvena dissanato, apadissanato ca puratthimā disā. Ācariyā antevāsikassa dakkhiṇabhāvena, hitāhitaṃ patikusalabhāvena dakkhiṇārahatāya ca vuttanayena dakkhiṇā disā. Iminā nayena ‘‘pacchimā disā’’tiādīsu yathārahaṃ attho veditabbo. Gharāvāsassa dukkhabahulatāya te te ca kiccavisesā yathāuppatitadukkhanittharaṇatthāti vuttaṃ ‘‘te te dukkhavisese uttaratī’’ti. Yasmā dāsakammakarā sāmikassa pādānaṃ payirupāsanavasena ceva tadanucchavikakiccasādhanavasena ca yebhuyyena santikāvacarā, tasmā vuttaṃ ‘‘pādamūle patiṭṭhānavasenā’’ti. Guṇehīti uparibhāvāvahehi guṇehi. Upari ṭhitabhāvenāti saggamagge mokkhamagge ca patiṭṭhitabhāvena.
267 「曾养育」:意为曾受养育。为了表明这种养育从出生之时便开始,由父母通过提供安乐之缘与去除痛苦之缘来进行,所以说「喂以乳汁」等。「被看护」:指曾被细心照料。「他们」:指父母。显示巴利原文
267.Bhatoti posito, taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca tehi pavattitanti dassetuṃ ‘‘thaññaṃ pāyetvā’’tiādi vuttaṃ. Jaggitoti paṭijaggito. Teti mātāpitaro.
守护父母所有的土地等财产,不使之损毁,是令家族延续的条件,因此说“他这样守护,便可称为安立家族血统”。“从不如法的家系”:指诸如“依族姓等,寻觅与自己相类之人,使其结合,或在颈间、手上系戴宝饰”等所说而成的不如法传承。“令离去后”:即令其脱离、放下那种执取。因为令父母从那种执持中脱离,未来方能成为其传承的承载者。“于如法家系中”:即安立、确立于远离伤害等如法的家族、如法的传承中。“不中断签筹食等”:即不使签筹食等布施断绝。显示巴利原文
Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti ‘‘taṃ rakkhanto kulavaṃsaṃ saṇṭhapeti nāmā’’ti vuttaṃ. Adhammikavaṃsatoti ‘‘kulappadesādinā attanā sadisaṃ ekaṃ purisaṃ ghaṭetvā vā gīvāyaṃ vā hatthe vā bandhamaṇiyaṃ vā hāretabba’’nti evaṃ ādinā pavattaadhammikapaveṇito. Hāretvāti apanetvā taṃ gāhaṃ vissajjāpetvā. Mātāpitaro tato gāhato vivecaneneva hi āyatiṃ tesaṃ paramparāhārikā siyā. Dhammikavaṃseti hiṃsādiviratiyā dhammike vaṃse dhammikāya paveṇiyaṃ. Ṭhapentoti patiṭṭhapento. Salākabhattādīni anupacchinditvāti salākabhattadānādīni avicchinditvā.
“我继受遗产”:在此,因为唯有当人确实具备领受遗产的资格时,才可以说“我继受遗产”,而非其他人,为阐明此义,故说“父母”等语句。“对幼子”:指对儿子。“依判决”:即依据“关于儿子的舍与遣”等如此而来的判决。“我继受遗产”是说:这句“我继受遗产”,是第四种应尽义务的说法。“于他们”:指对于父母。“从第三日起”:即从命终之日算起的第三天开始。显示巴利原文
Dāyajjaṃ paṭipajjāmīti ettha yasmā dāyapaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyeva dāyajjaṃ paṭipajjati nāma, na itaro, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘mātāpitaro’’tiādi vuttaṃ. Dāraketi putte. Vinicchayaṃ patvāti ‘‘puttassa cajavissajjana’’nti evaṃ āgataṃ vinicchayaṃ āgamma. Dāyajjaṃ paṭipajjāmīti vuttanti ‘‘dāyajjaṃ paṭipajjāmī’’ ti idaṃ catutthaṃ vattanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Tesanti mātāpitūnaṃ. Tatiyadivasato paṭṭhāyāti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya.
“遮止诸恶”:这是就未来而言。因为即使是依于已发生的事实进行遮止,也必定是针对尚未发生的违犯,而非对正在发生的。而对于已经生起的恶行,则唯有呵责、表露不悦以为对治,故说“对已作的也呵责”。“令安住”:即让子女确立、站稳。上述这样的父母,会教导子女无有过失的技艺,因此说“指印、算术等技艺”。“以容貌等”:此处的“等”字,含摄财富、随从等。“以相称者”:即以合适、相配的人。显示巴利原文
Pāpato nivāraṇaṃ nāma anāgatavisayaṃ. Sampattavatthutopi hi nivāraṇaṃ vītikkame anāgate eva siyā, na vattamāne. Nibbattitā pana pāpakiriyā garahaṇamattapaṭikārāti āha ‘‘katampi garahantī’’ti. Nivesentīti patiṭṭhapenti. Vuttappakārā mātāpitaro anavajjameva sippaṃ sikkhāpentīti vuttaṃ ‘‘muddāgaṇanādisippa’’nti. Rūpādīhīti ādi-saddena bhogaparivārādiṃ saṅgaṇhāti. Anurūpenāti anucchavikena.
“常时”(Niccabhūto samayo),即经常行作的时间。这里的“常”(nicca)字是恒常的意思,如同“常嬉笑、常击掌”等词中的用法。“适当之时”(Yuttapattakālo),也就是合宜的时机(kālasamayo)。通过“起身又起身”(uṭṭhāya samuṭṭhāyā)的表达,显示他们在布施中持续不断地精勤努力。“付嘱教导”(Sikhāṭhapanaṃ)指孩童时期的教导。“嫁娶”(Āvāhavivāhaṃ)指子女长大成年时的婚嫁。显示巴利原文
Niccabhūto samayo abhiṇhakaraṇakālo. Abhiṇhattho hi ayaṃ nicca-saddo ‘‘niccapahaṃsito niccapahaṭṭho’’tiādīsu viya. Yuttapattakālo eva samayo kālasamayo. ‘‘Uṭṭhāya samuṭṭhāyā’’ti imināssa niccameva dāne tesaṃ yuttapayuttataṃ dasseti. Sikhāṭhapanaṃ dārakakāle. Āvāhavivāhaṃ puttadhītūnaṃ yobbanappattakāle.
为使那种恐惧不生起,如同被遮蔽一样,故说“东方已被遮蔽”(puratthimā disā),这是通过变格来连接语义。为了说明恐惧如何会来、又如何不会来,因此说了“若”(sace hi)等语句。“违行”(Vippaṭipannāti):如子女在“我曾养育他们,他们却不赡养我”等情形中有违行,即由于没有理由地如理正行,且未远离与此相反的邪行,这些子女便是违行的。“此恐惧”(Etaṃ bhayanti):此恐惧,即“被智者呵责的恐惧”——指“这些子女对父母不适当”,以及外道批评等恐惧,将降临到子女身上。“于子女不相应”(Puttānaṃ nānurūpāti):这里的“于子女”(puttānaṃ)这个词,应与“此恐惧会降临子女”联系起来理解。因为从父母有能力给予教导和告诫的时候起,就应当为子女施设这些,所以这样说。这个教导是为子女而说,如果未来双方都能如理正行,那么由自己和父母方面所产生的恐惧,因正行故,全都不会产生。依此行持,那里应作的款待便已妥善完成。显示巴利原文
Taṃ bhayaṃ yathā nāgacchati, evaṃ pihitā hoti ‘‘puratthimā disā’’ti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojanā. Yathā pana taṃ bhayaṃ āgaccheyya, yathā ca nāgaccheyya, tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Vippaṭipannāti ‘‘bhato ne bharissāmī’’tiādinā uttasammāpaṭipattiyā akāraṇena ceva tappaṭipakkhamicchāpaṭipattiyā akaraṇena ca vippaṭipannā puttā assu. Etaṃ bhayanti etaṃ ‘‘mātāpitūnaṃ appatirūpāti viññūnaṃ garahitabbatābhayaṃ, paravādabhaya’’nti evamādi āgaccheyya puttesu. Puttānaṃ nānurūpāti ettha ‘‘puttāna’’nti padaṃ etaṃ bhayaṃ puttānaṃ āgaccheyyāti evaṃ idhāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Tādisānañhi mātāpitūnaṃ puttānaṃ ovādānusāsaniyo dātuṃ samatthakālato paṭṭhāya tā tesaṃ dātabbā evāti katvā tathā vuttaṃ. Puttānañhi vasenāyaṃ desanā anāgatā sammāpaṭipannesu ubhosu attano, mātāpitūnañca vasena uppajjanakatāya sabbaṃ bhayaṃ na hoti sammāpaṭipannattā. Evaṃ paṭipannattā eva paṭicchannā hoti tattha kātabbapaṭisanthārassa sammadeva katattā. Khemāti anupaddavā. Yathāvuttasammāpaṭipattiyā akaraṇena hi uppajjanakaupaddavā karaṇena na hontīti.
“不,你……”(Na kho te)等语句,虽未被结集收录,但这是当时世尊对他所说、通过传承而来的义理,应当了知。因此说“世尊对豺童子这样说道”(bhagavā siṅgālakaṃ etadavocā)。这里的“Ayañhīti”中,“hi”字是限定词。同样地,“非他”(no aññā)便是排除了其他方向。显示巴利原文
‘‘Na kho te’’tiādinā vutto saṅgītianāruḷho bhagavatā tadā tassa vutto paramparāgato attho veditabbo. Tenāha ‘‘bhagavā siṅgālakaṃ etadavocā’’ti. Ayañhīti ettha hi-saddo avadhāraṇe. Tathā hi ‘‘no aññā’’ti aññadisaṃ nivatteti.
268 “见老师从远处来便起身”等语,已包含迎接等应有的礼节,此乃不言自明。为表明此点,故说“作迎接(paccuggamanaṃ katvā)”等。“用承事(Upaṭṭhānenāti)”:即以亲近侍奉的方式。“三时往侍(Tikkhattuṃ upaṭṭhānagamanenāti)”:即在早晨、中午、傍晚三时,为承事而前往。为学习技艺而往,也归属于承事,因其乃有目的而往。故说“学习技艺……是(sippuggahaṇa…pe… hotī)”。“欲闻(Sotuṃ icchā sussūsā)”:即想要听闻,此想听闻的心态,以对老师与所学处起尊重、恭敬为前提,心想:“我依此技艺学成后,必将获得如此功德。”这些听闻,亦以信为首,故说“信而听受(saddahitvā savanenā)”。为从反面说明此理,复说“若不信……则不得通达(asaddahitvā…pe… nādhigacchati)”。因此,此义应从相反的方面来理解。显示巴利原文
268. Ācariyaṃ dūratova disvā uṭṭhānavacaneneva tassa paccuggamanādisāmīcikiriyā avuttasiddhāti taṃ dassento ‘‘paccuggamanaṃ katvā’’tiādimāha. Upaṭṭhānenāti payirupāsanena. Tikkhattuṃupaṭṭhānagamanenāti pāto, majjhanhike, sāyanti tīsu kālesu upaṭṭhānatthaṃ upagamanena. Sippuggahaṇatthaṃ pana upagamanaṃ upaṭṭhānantogadhaṃ payojanavasena gamanabhāvatoti āha ‘‘sippuggahaṇa…pe… hotī’’ti. Sotuṃ icchā sussūsā, sā pana ācariye sikkhitabbasikkhe ca ādaragāravapubbikā icchitabbā ‘‘addhā iminā sippena sikkhitena evarūpaṃguṇaṃ paṭilabhissāmī’’ti. Tathābhūtañca taṃ savanaṃ saddhāpubbaṅgamaṃ hotīti āha ‘‘saddahitvā savanenā’’ti. Vuttamevatthaṃ byatirekavasena dassetuṃ ‘‘asaddahitvā…pe… nādhigacchatī’’ti vuttaṃ. Tasmā tassattho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Yaṃ sandhāya ‘‘avasesakhuddakapāricariyāyā’’ti vuttaṃ, taṃ vibhajanaṃ anavasesato dassetuṃ ‘‘antevāsikena hī’’tiādi vuttaṃ. Paccupaṭṭhānādīnīti ādi-saddena āsanapaññāpanaṃ bījananti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Antevāsikavattanti antevāsikena ācariyamhi sammāvattitabbavattaṃ. Sippapaṭiggahaṇenāti sippaganthassa sakkaccaṃ uggahaṇena. Tassa hi suṭṭhu uggahaṇena tadanusārenassa payogopi sammadeva uggahito hotīti. Tenāha ‘‘thokaṃ gahetvā’’tiādi.
“善调伏者调伏”在这里是指行为仪轨的调伏。而对于技艺方面的训练,已经由“善持令持”等语包括了,所以接着说“应该这样坐”等。因为老师们对弟子,不只是在现法利益上教导,也为了来世的利益而教导,所以说“应该远离恶友”。所谓研习技艺典籍,完全是为了成就相应的实践方法,因此说“示以方法,然后令其掌握”。在朋友和同僚当中,这是指在自己的朋友和同僚中。令归向,就是先摄受,然后以“这是我的”这样的心态,让他们归向。因为通过“这是我的弟子”这样的话,显示自己摄受的样子;又通过“他是多闻者”等,显示对其功德的认可,以这两种方式让他们归向。使在一切方得到护佑,是因为成就了四方的自性,从而能令他们在任何地方都安乐生活。因此说“已得技艺者”等。对众生的身体保护有两种:遮止内部的逼迫和遮止外部的逼迫。内部的逼迫如饥渴等,通过获得利养来遮止,因为可以借此安排相应的对治。外部的逼迫如盗贼、非人等造成的,通过明达来遮止,因为可以借此作相应的防护。所以说了“无论哪一方”等。显示巴利原文
Suvinītaṃ vinentīti idha ācāravinayo adhippeto. Sippasmiṃ pana sikkhāpanavinayo ‘‘suggahitaṃ gāhāpentī’’ti imināva saṅgahitoti vuttaṃ ‘‘evaṃ te nisīditabba’’ntiādi. Ācariyā hi nāma antevāsike na diṭṭhadhammike eva vinenti, atha kho samparāyikepīti āha ‘‘pāpamittā vajjetabbā’’ti. Sippaganthassa uggaṇhanaṃ nāma yāvadeva payogasampādanatthanti āha ‘‘payogaṃ dassetvā gaṇhāpentī’’ti. Mittāmaccesūti attano mittāmaccesu. Paṭiyādentīti pariggahetvā naṃ mamattavasena paṭiyādenti. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ antevāsiko’’tiādinā hi attano pariggahitadassanamukhena ceva ‘‘bahussuto’’tiādinā tassa guṇapariggaṇhanamukhe ca taṃ tesaṃ paṭiyādenti. Sabbadisāsu rakkhaṃ karonti cātuddisabhāvasampādanenassa sabbattha sukhajīvibhāvasādhanato. Tenāha ‘‘uggahitasippo hī’’tiādi. Sattānañhi duvidhā sarīrarakkhā abbhantaraparissayapaṭighātena, bāhiraparissayapaṭighātena ca. Tattha abbhantaraparissayo khuppipāsādibhedo, so lābhasiddhiyā paṭihaññati tāya tajjāparihārasaṃvidhānato. Bāhiraparissayo coraamanussādihetuko, so vijjāsiddhiyā paṭihaññati tāya tajjāparihārasaṃvidhānato. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ yaṃ disa’’ntiādi.
前面以“已得技艺者”等,说明了由技艺的训练获得利养,从而于诸方作保护;现在以“或凡”等,则是由已得技艺的成就,通过称扬功德、加以鼓励而获得利养——这便是这些解释的区别。其余“被遮蔽”等,出自经文;“又如此说了之后”等,则出自注释书。在这里,即此第二方的次第中。“如前法”者,即如前面第一方次第中所说的方法那样。显示巴利原文
Pubbe ‘‘uggahitasippo hī’’tiādinā sippasikkhāpaneneva lābhuppattiyā disāsu parittāṇakaraṇaṃ dassitaṃ, idāni ‘‘yaṃ vā so’’tiādinā tassa uggahitasippassa nipphattivasena guṇakittanamukhena paggaṇhanenapi lābhuppattiyāti ayametesaṃ vikappānaṃ bhedo. Sesanti ‘‘paṭicchannā hotī’’tiādikaṃ pāḷiāgataṃ, ‘‘evañca pana vatvā’’tiādikaṃ aṭṭhakathāgatañca. Etthāti etasmiṃ dutiyadisāvāre. Purimanayenevāti pubbe paṭhamadisāvāre vuttanayeneva.
269 所谓“尊敬”,即敬重。然而,尊敬兼具利益行与布施的特征,因此已包含在第四、第五项中。为显示爱语的特征,故说“以说称扬之语”。“无轻慢”:即远离轻慢,无轻慢即不轻视、不怠慢,不造作轻慢的行为。因此说“如同对奴仆、工人等”。凡是主人所轻慢的女人,她的一切随从也都会轻慢她。“奉事”:即守护根门而奉事。所谓“逾越于她”,是指因轻蔑、不尊重自家的女主人而擅自行事。“授予自在”:此处为说明与居家主妇相称的自在权力的授予,故说“在她负责储藏食物之处,任她安排分配”。因为,即使家中需要管理的农耕、商贾等事务,也并非良家妇女的负担,那只是丈夫的责任;然而,从这些事务获得的财富,理应由她妥善守护、安置。有些人会这样想:“一切支配的权力都已经交给她了。”女人天性,不仅以得子为满足,也以得到价值高昂、种类繁多的饰物为满足;为令她们欢喜,所以提到布施饰品,因此说“根据自己的财力去给予布施”。显示巴利原文
269.Sammānanā nāma sambhāvanā, sā pana atthacariyālakkhaṇā ca dānalakkhaṇā ca catutthapañcamaṭṭhāneheva saṅgahitāti piyavacanalakkhaṇaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘sambhāvitakathākathanenā’’ti vuttaṃ. Vigatamānanā vimānanā, na vimānanā avimānanā, vimānanāya akaraṇaṃ. Tenāha ‘‘yathā dāsakammakarādayo’’tiādi. Sāmikena hi vimānitānaṃ itthīnaṃ sabbo parijano vimānetiyeva . Paricarantoti indriyāni paricaranto. Taṃ aticarati nāma taṃ attano gihiniṃ atimaññitvā agaṇetvā vattanato. Issariyavossaggenāti ettha yādiso issariyavossaggo gihiniyā anucchaviko, taṃ dassento ‘‘bhattagehe vissaṭṭhe’’ti āha. Gehe eva ṭhatvā vicāretabbampi hi kasivāṇijjādikammaṃ kulitthiyā bhāro na hoti, sāmikasseva bhāro, tato āgatasāpateyyaṃ pana tāya suguttaṃ katvā ṭhapetabbaṃ hoti. ‘‘Sabbaṃ issariyaṃ vissaṭṭhaṃ nāma hotī’’ti etā maññantīti adhippāyo. Itthiyo nāma puttalābhena viya mahagghavipulālaṅkāralābhenapi na santussantevāti tāsaṃ tosanaṃ alaṅkāradānanti āha ‘‘attano vibhavānurūpenā’’ti.
所谓良家妇女应当经营的事务,指的是准备饮食、料理安排这类事,所以说“煮粥、做饭的时间等”。通过尊敬与合宜的爱语,通过布施食物,通过赠送物品、派人问候,以及对于从外地或本地收到的赠礼,和在节庆日等应当送出的称心礼物,以这些方式摄受随从。“家中主母” 对于家内的人,是恒常摄受的,所以说“此处的随从……乃至……亲族”。“携来的财物”,就是从外面拿进家中的财物。对居家主妇而言:第一,在准备饮食方面应当期望善巧,并精勤投入;第二,对于属于女人分内的、关于丈夫的事务,应知哪些当为、哪些不当为;第三,对于儿子、随从等应作的事务。因此说“在煮粥等事中”乃至。说过“不懈怠”之后,为了从反面和正面阐明这不懈怠的内涵,所以接着说“如何”等。这里,是指这第三方的次第。“如前法”,就是如同在第一方次第中所说的那样。世尊虽然指示“西方,即是妻子”,但在解释西方这一方时,是就妻子而非儿子来阐释的。为什么呢?因为儿子在幼年时,依靠母亲的照顾而受到护念与怜悯;到了他们懂事的时候,也应当这样护念母亲,而这个方法已经在“遮止恶行”等第一方次第中开示过了,又何必再作解释呢?显示巴利原文
Kulitthiyā saṃvihitabbakammantā nāma āhārasampādanavicārappakārāti āha ‘‘yāgubhattapacanakālādīnī’’tiādi. Sammānanādīhi yathārahaṃ piyavacanehi ceva bhojanadānādīhi ca paheṇakapesanādīhi aññato, tattheva vā uppannassa paṇṇākārassa chaṇadivasādīsu pesetabbapiyabhaṇḍehi ca saṅgahitaparijanā. Gehasāminiyā antogehajano niccaṃ saṅgahito evāti vuttaṃ ‘‘idha parijano nāma…pe… ñātijano’’ti. Ābhatadhananti bāhirato antogehaṃ pavesitadhanaṃ. Gihiniyā nāma paṭhamaṃ āhārasampādane kosallaṃ icchitabbaṃ, tattha ca yuttapayuttatā, tato sāmikassa itthijanāyattesu kiccākiccesu, tato puttānaṃ parijanassa kātabbakiccesūti āha ‘‘yāgubhattasampādanādīsū’’tiādi. ‘‘Nikkosajjā’’ti vatvā tameva nikkosajjataṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Idhāti imasmiṃ tatiyadisāvāre. Purimanayenevāti paṭhamadisāvāre vuttanayeneva. Iti bhagavā ‘‘pacchimā disā puttadārā’’ti uddisitvāpi dāravaseneva pacchimaṃ disaṃ vissajjesi, na puttavasena. Kasmā? Puttā hi dārakakāle attano mātu anuggaṇhaneneva anuggahitā honti anukampitā, viññutaṃ pattakāle pana yathā tepi tadā anuggahetabbā, svāyaṃ vidhi ‘‘pāpā nivārentī’’tiādinā paṭhamadisāvāre dassito evāti kiṃ puna vissajjanenāti. Dānādisaṅgahavatthūsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti.
270 为超越前四种状况,特别开出第五种状况,故说“以不妄语”等。其中,“凡称其名者”,意即作为朋友,因有所需,而对某样事物称道它的名字。“不妄语”于此:不妄语有两种,即言语上的不妄语和行为上的不妄语。为了指示这两种,才说“此亦”等语。“以布施”这一句,应知这只是举例;因为,也可以依其他的摄受事而不妄语、而行摄受,而且这也是应当希求的。所谓“后裔”,是指后后相继生起的后代,或是辗转延续的后代。所谓“酬敬”,就是执为己有,以及做恭敬的行为;为显示这两方面,故说“爱惜”等语。“执为己有”的意思是,生起“这是我的”的想法。显示巴利原文
270. Cattāripi ṭhānāni laṅghitvā pañcamameva ṭhānaṃ vivarituṃ ‘‘avisaṃvādanatāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yassa yassa nāmaṃ gaṇhātīti sahāyo atthikabhāvena yassa yassa vatthuno nāmaṃ katheti. Avisaṃvādetvāti ettha duvidhaṃ avisaṃvādanaṃ vācāya, payogena cāti taṃ duvidhampi dassetuṃ ‘‘idampī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Dānenā’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ itarasaṅgahavatthuvasenapi avisaṃvādetvā saṅgaṇhanassa labbhanato, icchitabbato ca. Aparā pacchimā pajā aparapajā, aparāparaṃ uppannā vā pajā aparapajā. Paṭipūjanā nāma mamāyanā, sakkārakiriyā cāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘kelāyantī’’tiādi vuttaṃ. Mamāyantīti mamattaṃ karonti.
271 「随力安排事务」:即对奴仆和工人,依其能力恰如其分地分派、安排及使他们从事各项工作。因此说「对幼小者」等语。「供给食物与工资」:即按每位奴仆或工人的适当情形,给予食物与工资。故有「这是小儿子」等说。「医药等」的「等」字,涵盖了适合的饮食、衣物、住处等。诸味的悦意本是稀有,故说「稀有甘甜之味」。对他们,就是对那些奴仆和工人。「放免」:即免于劳作。「知时」:即知道「白日尚余一响,或余半响」,如此了解时刻。凡是大型的庆典,便称为「节」。如卡提卡庆典、帕古纳庆典等,以星宿为标志的大庆典,即是「星宿」。「早起」与「晚睡」在《大善见王经》中已说,此处不赘。显示巴利原文
271.Yathābalaṃ kammantasaṃvidhānenāti dāsakammakarānaṃ yathābalaṃ balānurūpaṃ tesaṃ tesaṃ kammantānaṃ saṃvidahanena vicāraṇena, kārāpanenāti attho. Tenāha ‘‘daharehī’’tiādi. Bhattavetanānuppadānenāti tassa tassa dāsakammakarassa anurūpaṃ bhattassa, vetanassa ca padānena . Tenevāha ‘‘ayaṃ khuddakaputto’’tiādi. Bhesajjādīnīti ādi-saddena sappāyāhāravasanaṭṭhānādiṃ saṅgaṇhāti. Sātabhāvo eva rasānaṃ acchariyatāti āha ‘‘acchariye madhurarase’’ti. Tesanti dāsakammakarānaṃ. Vossajjanenāti kammakaraṇato vissajjanena. Velaṃ ñatvāti ‘‘pahārāvaseso, upaḍḍhapahārāvaseso vā divaso’’ti velaṃ jānitvā. Yo koci mahussavo chaṇo nāma. Kattikussavo, phagguṇussavoti evaṃ nakkhattasallakkhito mahussavo nakkhattaṃ.Pubbuṭṭhāyitā, pacchānipātitā ca mahāsudassane vuttā evāti idha anāmaṭṭhā.
「取所与物者」:此词因前分决定之义而带有决定的意味,为显示其所遮止的内容,故说「不以盗心取任何物」。因此说「唯取主人所与之物」。「我们什么也没得到」:即不生怨言。以此两重遮止,显示他们应得的利益。「不以『他做这个干什么?』而怨言」:这是显示由于远离了对立面而内心喜悦;而内心喜悦的显现,也是因诸业已被善巧完成的缘故。称扬即是美誉,称为「称扬」。将此称扬传扬开来,即把有关功德的话语散布到各个方向,因此这种人名为「称扬传誉者」。种种应被称扬的,即是称扬,即是功德;对其所作的赞叹演说,就是称扬。所以说他们是「持来功德语者」。显示巴利原文
Dinnādāyinoti pubbapadāvadhāraṇavasena sāvadhāraṇavacananti avadhāraṇena nivattitaṃ dassetuṃ ‘‘corikāya kiñci aggahetvā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘sāmikehi dinnasseva ādāyino’’ti. Na mayaṃ kiñci labhāmāti anujjhāyitvāti paṭisedhadvayena tehi laddhabbassa lābhaṃ dasseti. ‘‘Kiṃ etassa kammena katenāti anujjhāyitvā’’ti idaṃ tuṭṭhahadayatāya kāraṇadassanaṃ paṭipakkhadūrībhāvato. Tuṭṭhahadayatādassanampi kammassa sukatakāritāya kāraṇadassanaṃ. Kitti eva vaṇṇo kittivaṇṇo, taṃ kittivaṇṇaṃ guṇakathaṃ haranti, taṃ taṃ disaṃ upāharantīti kittivaṇṇaharā. Tathā tathā kittetabbato hi kitti, guṇo, tesaṃ vaṇṇanaṃ kathanaṃ vaṇṇo. Tenāha ‘‘guṇakathāhārakā’’ti.
272 身业等之所以被称为「慈具」,是因为它们以慈为因。为显示这些行为是如何生起的,才说「在那里」等语。对于「去寺院」等,应把「安立慈心」一句提取出来,再结合理解。「敞门不拒」:此处「门」是指无贪的意乐,因为它是布施的入口。当此心存在时,想要布施所施之物的意愿,即是「敞门」。因此,在家善男子即使关着门,也是真正的敞门者;反之,即使门户敞开着,也是闭门者。故说「在那里」等语。「即使开着门而住」是补充说明的话,「即使关着门而住」同理。「对于持戒者」这句,是从受施者方面显示布施的清净。即便在悲田中行布施,同样也是敞门不拒。「只有确实存在的东西」:此句是说,当有智求者询问时,以「东西没有了」作答,是应当冀求的,因为这样做能使智者的心变得柔软。「在食前应被受用的」:这是就时限食中,对于食物性质的约定俗成而言。显示巴利原文
272. Kāraṇabhūtā mettā etesaṃ atthīti mettāni, kāyakammādīni. Yāni pana tāni yathā yathā ca sambhavanti, taṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Vihāragamana’’ntiādīsu ‘‘mettacittaṃ paccupaṭṭhāpetvā’’ti padaṃ āharitvā yojetabbaṃ. Anāvaṭadvāratāyāti ettha dvāraṃ nāma alobhajjhāsayatā dānassa mukhabhāvato. Tassa sato deyyadhammassa dātukāmatā anāvaṭatā evañhi gharamāvasanto kulaputto gehadvāre pihitepi anāvaṭadvāro eva, aññathā apihitepi gharadvāre āvaṭadvāro evāti. Tena vuttaṃ ‘‘tatthā’’tiādi. Vivaritvāpi vasantoti vacanaseso. Pidahitvāpīti etthāpi eseva nayo. ‘‘Sīlavantesū’’ti idaṃ paṭiggāhakato dakkhiṇavisuddhidassanatthaṃ vuttaṃ. Karuṇākhettepi dānena anāvaṭadvāratā eva. ‘‘Santaññevā’’ti iminā asantaṃ natthivacanaṃ pucchitapaṭivacanaṃ viya icchitabbaṃ evāti dasseti viññūnaṃ atthikānaṃ cittamaddavakaraṇato. ‘‘Purebhattaṃ paribhuñjitabbaka’’nti idaṃ yāvakālike eva āmisabhāvassa niruḷhatāya vuttaṃ.
“一切众生”:这是显示那些沙门、婆罗门的志向成就,并表明他们没有偏袒;也由于通过限定范围的慈心修习,同样可以证得。他们怀着“愿善法增长”的期望而进入施主家中,为了说明这一点,所以说“他们进入时,确实是以善心慈悯”。“令闻净化”,是指如实地解释其义理,透过断除疑惑的黑暗而使闻法清净,所以说“为讲说义理,除去疑惑”。听闻佛法,完全是为了正确地修行;如果没有这修行,“听”便没有意义。因此,“令闻净化”就是令其正确修行,所以说“或者令他们修行通向那真实”。显示巴利原文
‘‘Sabbe sattā’’ti idaṃ tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajjhāsayasampattidassanaṃ pakkhapātābhāvadīpanato, odhiso pharaṇāyapi mettābhāvanāya labbhanato. Yāya kusalābhivaḍḍhiākaṅkhāya tesaṃ upaṭṭhākānaṃ, tathā nesaṃ gehapavisanaṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘pavisantāpi kalyāṇena cetasā anukampanti nāmā’’ti. Sutassa pariyodāpanaṃ nāma tassa yāthāvato atthaṃ vibhāvetvā vicikicchātamavidhamanena visodhananti āha ‘‘atthaṃ kathetvā kaṅkhaṃ vinodentī’’ti. Savanaṃ nāma dhammassa yāvadeva sammāpaṭipajjanāya asati tasmiṃ tassa niratthakabhāvato, tasmā sutassa pariyodāpanaṃ nāma sammāpaṭipajjāpananti āha ‘‘tathattāya vā paṭipajjāpentī’’ti.
273 “有能力”,意思是具有能胜任的性质,在意义上就是堪能,故说“能承担居家而住”。“可恭敬诸方的基础”,是指在如前所说的种种“方”中,作为应礼敬因由的、名为“奉献”之处。成为智者、善巧、能干的人,获得名誉——这是文句的关联。因为与细妙的功德相应,所以叫“柔和”。而这里“细妙功德”,是指微细、锐利的智慧,也可以是柔软的语言;为了显示这个,说“以微细……乃至……或以言语柔和”。以所说的方式,用智慧去实践六方,这就叫作“可恭敬诸方的基础”,那智慧就是“可恭敬诸方的基础”;凭此智慧,成为“具辩才者”。由于他这样依着与种种事务相应的契机去实践,所以在这里说他是“具辩才者”。“谦下而行”,意思是习惯低头行礼。“不骄慢”,意思是不顽固,远离了内心膨胀相状的僵滞状态。“具足奋起精进”,是指具备身体上的精进。“以无间断地做”,是说对于已发起的事务持续不断地去做。“适时而生的智慧”,是指在种种应做之事现前时,于那当下即时生起的智慧。显示巴利原文
273.Alamattoti samatthasabhāvo, so ca atthato samattho evāti ‘‘agāraṃ ajjhāvasanasamattho’’ti vuttaṃ. Disānamassanaṭṭhāneti yathāvuttadisānaṃ paccupaṭṭhānasaññite namassanakāraṇe. Paṇḍito hutvā kusalo cheko labhate yasanti yojanā. Saṇhaguṇayogato saṇho, saṇhaguṇoti panettha sukhumanipuṇapaññā, muduvācāti dassento ‘‘sukhuma…pe… bhaṇanena vā’’ti vuttaṃ. Disānamassanaṭṭhānenāti yena ñāṇena yathāvuttā cha disā vuttanayena paṭipajjanto namassati nāma, taṃ ñāṇaṃ disānamassanaṭṭhānaṃ, tena paṭibhānavā. Tena hi taṃtaṃkiccayuttapattavasena paṭipajjanto idha ‘‘paṭibhānavā’’ti vutto. Nivātavuttīti paṇipātasīlo. Atthaddhoti na thaddho thambharahitoti cittassa uddhumātalakkhaṇena thambhitabhāvena virahito. Uṭṭhānavīriyasampannoti kāyikena vīriyena samannāgato. Nirantarakaraṇavasenāti āraddhassa kammassa satatakāritāvasena. Ṭhānuppattiyā paññāyāti tasmiṃ tasmiṃ atthakicce upaṭṭhite ṭhānaso taṅkhaṇe eva uppajjanakapaññāya.
“行摄受者”,是指恰当地摄受众生的人。“作朋友者”,是成就朋友的状态,而在意义上他就是寻找朋友的人,所以说是“觅友者”。“知所说语者”,是能了知所说的话,因此说“知道先施恩者所说的话”。现在,为了详细地显示那略说的意思,才说“对于同伴”等语。前面已经显示,透过已说出的话而能知,即为“知所说语”;现在为了显示,透过观察神态,对尚未说出的话也能知,这也是“知所说语”,所以才说“再者”等语。用“或者以任何方式”等语,显示了“知所说语者”这个词含有“应被说的义理”的意思。“引导者”,是指让人面对而达到所期望的意义。所以说“开示种种义理,以智慧做引导者”。引导到种种义理——这样引出词语来关联。一再地引导,所以说“随引导”,引导到种种义理——这样引出并连接。显示巴利原文
Saṅgahakaroti yathārahaṃ sattānaṃ saṅgaṇhanako. Mittakaroti mittabhāvakaro, so pana atthato mitte pariyesanako nāma hotīti vuttaṃ ‘‘mittagavesano’’ti. Yathāvuttaṃ vadaṃ vacanaṃ jānātīti vadaññūti āha ‘‘pubbakārinā vuttavacanaṃ jānātī’’ti. Idāni tamevatthaṃ saṅkhepena vuttaṃ vitthāravasena dassetuṃ ‘‘sahāyakassā’’tiādi vuttaṃ. Pubbe yathāpavattāya vācāya jānane vadaññutaṃ dassetvā idāni ākārasallakkhaṇena appavattāya vācāya jānanepi vadaññutaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Yena yena vā panā’’tiādinā vacanīyatthataṃ vadaññū-saddassa dasseti. Netāti yathādhippetamatthaṃ paccakkhato pāpetā. Tenāha ‘‘taṃ tamatthaṃ dassento paññāya netā’’ti. Neti taṃ tamatthanti ānetvā sambandho. Punappunaṃ netīti anu anu neti, taṃ tamatthanti ānetvā yojanā.
“于种种”是指:对于各个应当以布施等摄受方法来摄受的人。“以楔子”是指:依靠位于轮毂顶端的那根楔子。“当行进时”是指:正在行驶的时候。“因为儿子的缘故”是指:以儿子为因。凡因儿子之故而有、应由儿子所作的恭敬或供养,即是此义。显示巴利原文
Tasmiṃ tasminti tasmiṃ tasmiṃ dānādīhi saṅgahehi saṅgahetabbe puggale. Āṇiyāti akkhasīsagatāya āṇiyā. Yāyatoti gacchato. Puttakāraṇāti puttanimittaṃ. Puttahetukañhi puttena kattabbaṃ mānaṃ vā pūjaṃ vā.
“作业语”是指处于作业格的意义。“被说”是指言语,即意义。或指在作业语中应当被说出的内容。“自语法”指主格语。“正观者”是指对那些应当做的事能如实观察的人。“应赞叹者”是指应受赞叹的人。他们即是那些应当被摄受的补特伽罗,在此依适当的方式去践行——这便是所指的意趣。显示巴利原文
Upayogavacaneti upayogatthe. Vuccatīti vacanaṃ, attho. Upayogavacane vā vattabbe. Paccattanti paccattavacanaṃ. Sammā pekkhantīti sammadeva kātabbe pekkhanti. Pasaṃsanīyāti pasaṃsitabbā. Bhavanti ete saṅgahetabbe tattha puggale yathārahaṃ pavattentāti adhippāyo.
274 274.“如是,世尊”等是结语。“彼方”是指以父母等为特征的东方等方位。“应礼敬”意为应当礼敬。由于此开示是因居士子“那么,该如何说?”等提问而发起的,故说“依于提问而说”。其中,对在家众应行之事,已通过不放逸的修行方式,毫无遗漏地完全讲说了。因为在父母等部分中,对他们所应遵行的作法已毫无遗漏地讲说完毕,所以关于国王等部分,其应遵行的法则在意义上也都已讲说圆满。在家众依此而得调伏、依此而达调伏,故称“在家律仪”。“如所教诫”是指:如同此处导师所教导的在家行仪,照着那种方式而行,不相违背。对于如此践行的人,唯有增长可以预期——即在现法利益上的增长、来世利益上的增长,以及在究竟义上的增长。这增长是应当希求的,也必定会现前。显示巴利原文
274.‘‘Iti bhagavā’’tiādi nigamanaṃ. Yā disāti yā mātāpituādilakkhaṇā puratthimādidisā. Namassāti namasseyyāsīti attho ‘‘yathā kathaṃ panā’’tiādikāya gahapatiputtassa pucchāya vasena desanāya āraddhattā ‘‘pucchāya ṭhatvā’’ti vuttaṃ. Akathitaṃ natthi gihīhi kattabbakamme appamādapaṭipattiyā anavasesato kathitattā. Mātāpituādīsu hi tehi ca paṭipajjitabbapaṭipattiyā niravasesato kathaneneva rājādīsupi paṭipajjitabbavidhi atthato kathito eva hotīti. Gihino vinīyanti, vinayaṃ upenti etenāti gihivinayo. Yathānusiṭṭhanti yathā idha satthārā anusiṭṭhaṃ gihicārittaṃ , tathā tena pakārena taṃ avirādhetvā. Paṭipajjamānassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhāti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi vuddhiyeva icchitabbā avassambhāvinīti.