《教诫新嘎拉咖经》的注释巴利
8. Siṅgālasuttavaṇṇanā
242 把“以围墙围起”这个短语接过来,就形成了关联。配有城门楼和角楼,是说有城门楼,还有在城墙顶上各处设立的角楼。因为被竹林围住,又因为里面长满了开花结果的树,所以泛着深绿色的光。由于阴凉和水都很充足,再加上地势好,所以令人愉悦。巴利
242. Pākārena parikkhittanti padaṃ ānetvā sambandho. Gopuraṭṭālakayuttanti dvārapāsādena ceva tattha tattha pākāramatthake patiṭṭhāpitaaṭṭālakehi ca yuttaṃ. Veḷūhi parikkhittattā, abbhantare pupphūpagaphalūpagarukkhasañchannattā ca nīlobhāsaṃ. Chāyūdakasampattiyā, bhūmibhāgasampattiyā ca manoramaṃ.
“以黑色装扮”是指装扮成松鼠的样子。“诱饵”是指食物。“那”是指园林。巴利
Kāḷakavesenāti kalandakarūpena. Nivāpanti bhojanaṃ. Tanti uyyānaṃ.
“kho pana”只是说话上的修饰而已。在这里,把它理解为“那时”是合适的。“居士大娑罗”是指身为居士而具有大娑罗的人;这是把r音改成l音之后的一种说法。也就是说,他因为财富圆满,成了一位像大树心材一样的在家居士。“但他的儿子没有信心”等话,是为了说明这部经是应事缘而说的,于是就开始讲述这个事缘。由于对业与果报没有信心,所以是“无信”。由于对三宝没有净信,所以是“不敬信”。“这样说”,是指以现在接下来要说的方式来说。巴利
‘‘Kho panā’’ti vacanālaṅkāramattametanti tena samayenāti atthavacanaṃ yuttaṃ. Gahapati mahāsāloti gahapatibhūto mahāsāro, ra-kārassa la-kāraṃ katvā ayaṃ niddeso. Vibhavasampattiyā mahāsārappatto kuṭumbiko. ‘‘Putto panassa assaddho’’tiādi aṭṭhuppattiko yaṃ suttanikkhepoti taṃ aṭṭhuppattiṃ dassetuṃ āraddhaṃ. Kammaphalasaddhāya abhāvena assaddho. Ratanattaye pasādābhāvena appasanno. Evamāhāti evaṃ idāni vuccamānākārena vadati.
应当终生忆念,这是出于利益之心而说的最后的话,意思是如此。“众多方”是指各个不同的方向;而这些方向不止一个,所以说“多方向”。巴利
Yāvajīvaṃ anussaraṇīyā hoti hitesitāya vuttā pacchimā vācāti adhippāyena. Puthudisāti visuṃ visuṃ disā, tā pana anekāti āha ‘‘bahudisā’’ti.
243 “尚未进入”等句该说的内容,前面已经讲过了。“并非现在”,意思是不是就在这一刻。那是什么时候呢?所以说“在破晓时分”等等。“在家律仪”,是指在家居士的行为规范,也就是“居士应当这样行持”,因为这部经把在家人的行仪和义务完整地、特别地讲说了出来。“如实”,就是像佛陀以佛眼所见到的那样,他也那样见到。“礼敬”,是因为他确立了这样的想法:礼敬是应当按义务去做的。巴利
243.‘‘Na tāva paviṭṭho’’tiādīsu vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva. Na idānevāti na imāya eva velāya. Kiṃ carahīti āha ‘‘paccūsasamayepī’’tiādi. Gihivinayanti gihīnaṃ gahaṭṭhānaṃ vinayatantibhūtaṃ ‘‘gihinā evaṃ vattitabba’’nti gahaṭṭhācārassa gahaṭṭhavattassa anavasesato imasmiṃ sutte savisesaṃ katvā vuttattā. Tathevāti yathā buddhacakkhunā diṭṭhaṃ, tatheva passi. Namassati vattavasena kattabbanti gahetvā ṭhitattā.
关于六方的注释巴利
Chadisādivaṇṇanā
244 他听了这话就思惟:由于佛陀的威力、自己立定正确誓愿的因相,以及福德之力,他正被督促着。所谓“Na kira tā etā”,意思是:我现在所礼敬的这六方,其实并不是东方等真实的方位。“只是语助词”这一说法,是指它没有实际意义。“问词”,就是提问的话语。巴利
244.Vacanaṃ sutvāva cintesi buddhānubhāvena attasammāpaṇidhānanimittena puññabalena ca codiyamāno. Na kira tā etāti tā cha disā etā idāni mayā namassiyamānā puratthimādikā na honti kirāti. Nipātamattanti anatthakabhāvaṃ tassa vadati. Pucchāpadanti pucchāvacanaṃ.
世尊被居士子问及应当礼敬的六方,因为擅长说法,并没有一开始就直接讲说这六方,而是先给他开示应当避免什么、应当亲近什么,使他成为能够领受教法的器皿,于是以“居士子,从何时起……”等语开始了开示。其中,“业烦恼”就是作为业的染污。“它们染污”是说像垢秽一样存在,并且受到烧灼,这就是它的意思。“所以”是因为它是染污的原因。饮酒虽然在五种怨恨方面是近事男应当远离的,但由于它是通向恶趣的门户,世尊打算在后面再说,所以这里只针对杀生等说“四种”,没有说“五种”。另有一种说法:“因为它是非单独的业道。”也有人说:“饮酒也如‘诸比丘,饮酒、嗜酒,修习、多作,必招地狱’等语所说,已经作为单独的业道出现。事实上,它既然是恶行,就必定成为趣向恶趣之门。”依照他们的见解,业道就会有十一种。因此,应当理解它是以辅助性和同类性含摄于上面所说的那些业道之中,所以“因为它是非单独的业道”这一说法是妥当的。由于饮酒是败坏财富的门户,世尊想要说到它,所以只说“四种”。“在这里,果报取决于它而存在,所以称为处”,因此说“处就是原因”。它们使人离去、消失,或者人们通过这些而离去,所以称为恶趣;恶趣的门户、恶趣本身就是门户,所以称为恶趣门。这里“毁灭之门”也是同样的道理。巴利
Bhagavā gahapatiputtena namassitabbā cha disā pucchito desanākusalatāya ādito eva tā akathetvā tassa tāva paṭipattiyā naṃ bhājanabhūtaṃ kātuṃ vajjanīyavajjanatthañceva sevitabbasevanatthañca ovādaṃ dento ‘‘yato kho gahapatiputtā’’tiādinā desanaṃ ārabhi. Tattha kammakilesāti kammabhūtā saṃkilesā. Kilissantīti kiliṭṭhā malīnā viya ṭhitā, upatāpitā ca hontīti attho. Tasmāti kilissananimittattā. Yadipi surāpānaṃ pañcaverabhāvena upāsakehi parivajjanīyaṃ, tassa pana apāyamukhabhāvena parato vattukāmatāya pāṇātipātādike eva sandhāya ‘‘cattāro’’ti vuttaṃ, na ‘‘pañcā’’ti. ‘‘Visuṃ akammapathabhāvato cā’’ti apare. ‘‘Surāpānampi ‘surāmerayapānaṃ, bhikkhave, āsevitaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ nirayasaṃvattanika’ntiādi (a. ni. 8.40) vacanato visuṃ kammapathabhāvena āgataṃ. Tathā hi taṃ duccaritakammaṃ hutvā duggatigāmipiṭṭhivattakabhāvena niyata’’nti keci, tesaṃ matena ekādasa kammapathā siyuṃ . Tasmā yathāvuttesveva kammapathesu upakārakattasabhāgattavasena anuppaveso daṭṭhabboti ‘‘visuṃ akammapathabhāvato cā’’ti suvuttametaṃ. Surāpānassa bhogāpāyamukhabhāvena vattukāmatāya ‘‘cattāro’’ tveva avoca. Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, hetūti āha ‘‘ṭhānehīti kāraṇehī’’ti. Apenti apagacchanti, apeti vā etehīti apāyā, apāyānaṃ, apāyā eva vā mukhāni dvārānīti apāyamukhāni. Vināsamukhānīti etthāpi eseva nayo.
虽然前面从共通的角度说了“圣弟子”,但特别来说,只有针对住于初地的人,接下来要说的道理才成立,所以说“他就是那位入流者”。“恶”这个词是下劣的同义词,所以说“以低劣的”。或者,能使人堕入恶趣之苦和轮回之苦的,就叫恶,也就是那些恶法。遮蔽六方,是指由各个部分显现而被称为“方”的六个部分,对那里的众生如此遮蔽、维持,使自己与他们之间没有空隙。“为了征服”,就是为了战胜。一个人如果能通过避开现世和来世的不利,从而战胜它们,并因此成就这两方面的利益,他就被称为为了征服两个世界而修行的人,因为他压制了对手,成就了自己的利益。因此说“此世”等话。杀生等五种怨恨,因为能产生怨恨。“已开始”,就是已完成,而这种完成是通过名声、让众生生起欢喜心以及消除怨恨来实现的,所以说“既令喜悦,又令成就”。再说“五种怨恨”,是省略了后面的词,意思是五种怨恨的果报。巴利
Kiñcāpi ‘‘ariyasāvakassā’’ti pubbe sādhāraṇato vuttaṃ, visesato pana paṭhamāya bhūmiyaṃ ṭhitasseva vakkhamānanayo yujjatīti ‘‘soti so sotāpanno’’ti vuttaṃ. Pāpaka-saddo nihīnapariyāyoti ‘‘lāmakehī’’ti vuttaṃ. Apāyadukkhaṃ, vaṭṭadukkhañca pāpentīti vā pāpakā, tehi pāpakehi. Cha disā paṭicchādentoti tena tena bhāgena dissantīti ‘‘disā’’ti saññite cha bhāge satte yathā tehi saddhiṃ attano chiddaṃ na hoti, evaṃ paṭicchādento paṭisandhārento. Vijinanatthāyāti abhibhavanatthāya. Yo hi diṭṭhadhammikaṃ, samparāyikañca anatthaṃ parivajjanavasena abhibhavati, tato eva tadubhayatthaṃ sampādeti, so ubhayalokavijayāya paṭipanno nāma hoti paccatthikaniggaṇhanato, sakatthasampādanato ca. Tenāha ‘‘ayañceva loko’’tiādi. Pāṇātipātādīni pañca verāni verappasavanato. Āraddho hotīti saṃsādhito hoti, tayidaṃ saṃsādhanaṃ kittisaddena idha sattānaṃ cittatosanena , verābhāvāpādanena ca hotīti āha ‘‘paritosito ceva nipphādito cā’’ti. Puna pañca verānīti pañca veraphalāni uttarapadalopena.
“他的哪些”是指他的哪些呢?因为与烦恼相应,所以就说它是烦恼。这是从与烦恼相联结的角度,说它和烦恼相似,就像说“喜乐是初禅”“蓝布”那样。这里说的“相应”,应当理解为处在同一处、共同存在,而不是说同时生起等等。这样理解之后,杀生这种行为也能被邪见、我慢、贪欲等所染污,邪淫也能被嗔恨等所染污。因此说“就是染污”等等。不过,按照前面所说的意义,即使直接面对它们,它们也仍然可以得到烦恼的同义语。以“杀生……”等所说者,正是阐明这个意义。既然这样,为什么还要再说一遍呢?回答说:“为了偈颂的结合。”为了让那个意义容易把握,世尊才说了偈颂,这就是他的用意。巴利
Katamassāti katame assa. Kilesasampayuttattā kilesoti taṃyogato taṃsadisaṃ vadati yathā ‘‘pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ, (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271, 287, 297; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123; 5.28; pārā. 11; dha. sa. 499; vibha. 508) nīlaṃ vattha’’nti ca. Sampayuttatā cettha tadekaṭṭhatāya veditabbā, na ekuppādāditāya. Evañca katvā pāṇātipātakammassa diṭṭhimānalobhādīhipi kiliṭṭhatā siddhā hoti, micchācārassa dosādīhi kiliṭṭhatā. Tenāha ‘‘saṃkilesoyevā’’tiādi. Pubbe vuttaatthavasena pana sammukhenapi nesaṃ kilesapariyāyo labbhateva. Etadatthaparidīpakamevāti yo ‘‘pāṇātipāto kho’’tiādinā vutto, etassa atthassa paridīpakameva. Yadi evaṃ kasmā puna vuttanti āha ‘‘gāthābandha’’nti, tassa atthassa sukhaggahaṇatthaṃ bhagavā gāthābandhaṃ avocāti adhippāyo.
四处等的注释巴利
Catuṭhānādivaṇṇanā
246 “作恶业”这个标题为什么这样提出呢?这是针对其中隐含的责难,才说了“这是世尊”等话。因为标题是按白分(善的方面)来立的,而解说则是按黑分(不善的方面)开始的。“作者”,就是恶业的造作者。不作者则很明显,因为像那样去做的人就叫作“作恶”,反之则因为不去做而不叫“作恶”。先避开杂染之法、再说明清净之法的实践,这就是此处说法的善巧。先指出造作者,就像“放下左边,抓住右边”那样,世尊在讲三十八种吉祥时,也是先说了“不亲近愚人”,然后才说“亲近智者”。对于“因欲而行”,为了显示连音省略了一个音节,所以解释说“因欲、因爱而行”。“欲”在这里是表示原因的从格,所以说“因欲”。这里的“欲”字是渴爱的同义词,不是善法欲等的同义词,因此说“因爱”。在其余地方,如“因嗔而行”等句中,也是同样的道理。“以同样的方法”,是用这个来类推“因嗔、因怒”等含义。“朋友”,指牢固的朋友,也就是亲密的同伴。“见过面的朋友”,指仅仅见过面的同伴。“因宿怨”,指由于本性的怨恨,意思是长时间持续的敌对。因此说“或”。无论说了什么不恰当的、没有道理的事。对不正的人如盗贼等,或者对不正的事如身恶行等,采取并坚持去做,就是“依止不正”。巴利
246. ‘‘Pāpakammaṃ karotī’’ti kasmā ayaṃ uddesaniddeso pavattoti antolīnacodanaṃ sandhāya ‘‘idaṃ bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Sukkapakkhavasena hi uddeso kato, kaṇhapakkhavasena ca niddeso āraddho. Kāraketi pāpakammassa kārake. Akārako pākaṭo hoti yathā paṭipajjanto pāpaṃ karoti nāma, tathā appaṭipajjanato. Saṃkilesadhammavivajjanapubbakaṃ vodānadhammapaṭipattiācikkhanaṃ idha desanākosallaṃ. Paṭhamataraṃ kārakaṃ dassento āha yathā ‘‘vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498) tathā hi bhagavā aṭṭhatiṃsa maṅgalāni dassento ‘‘asevanā ca bālāna’’nti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) vatvā ‘‘paṇḍitānañca sevanā’’ti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) avoca. Chandāgatinti ettha sandhivasena saralopoti dassento āha ‘‘chandena pemena agati’’nti. Chandāti hetumhi nissakkavacananti āha ‘‘chandenā’’ti. Chanda-saddo cettha taṇhāpariyāyo, na kusalacchandādipariyāyoti āha ‘‘pemenā’’ti. Parapadesūti ‘‘dosāgatiṃ gacchanto’’tiādīsu vākyesu. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā ‘‘dosena kopenā’’ti evamādi atthavacanaṃ atidisati. Mittoti daḷhamitto, sambhattoti attho. Sandiṭṭhoti diṭṭhamattasahāyo. Pakativeravasenāti pakatiyā uppannaveravasena, cirakālānubandhavirodhavasenāti attho. Tenevāha ‘‘taṅkhaṇuppannakodhavasena vā’’ti. Yaṃ vā taṃ vā ayuttaṃ akāraṇaṃ vatvā. Visame corādike, visamāni vā kāyaduccaritādīni samādāya vattanena nissito visamanissito.
他不去走由贪欲等导致的邪行,因为圣道已经把四种邪行彻底断除了。所谓“邪行”,应当理解为那些这样生起、会把人引向恶趣的不善心念;众生正是通过这些而走上邪行。巴利
Chandāgatiādīni na gacchati maggeneva catunnampi agatigamanānaṃ pahīnattā, agatigamanānīti ca tathāpavattā apāyagamanīyā akusalacittuppādā veditabbā agati gacchati etehīti.
因被称赞,所以称为“名闻”,即称扬之声。因被前导与随从围绕,所以称为“名闻”,即随从众。因此说“称誉的名闻和随从的名闻”。所谓“减损”,即先前无论获得多少,此后便从那里逐渐减少,走向耗尽。巴利
Yassati tena kittīyatīti yaso, thutighoso. Yassati tena purecarānucarabhāvena parivārīyatīti yaso, parivāroti āha ‘‘kittiyasopi parivārayasopī’’ti. Parihāyatīti pubbe yo ca yāvatake labbhati, tato parito hāyati parikkhayaṃ gacchati.
六恶趣门等的注释巴利
Chaapāyamukhādivaṇṇanā
247 把面粉团放进容器里,加上相应的水,揉捏之后做成的,就是面粉酒。其余几种酒也是这样。所谓“菌种”,说的是那种酒的酵种,也叫“酒丸”;把这些投进去做成的,就是投菌酒。用诃子、芥子等各种材料配在一起做成的,是合材料酒。用甘草、棕榈、椰子等花的汁液,放久发酵而成的,是花酒。用波罗蜜等果实的汁液做成的,是果酒。用葡萄汁做成的,是蜜酒。用甘蔗汁做成的,是糖酒。用诃子、余甘子、苦味物等各种材料的汁液,放久发酵而成的,也是合材料酒。以上这十种全都包括在内。因为能使人醉,喝了会醉,所以叫酒。谷酒、果酒、酒类的放逸处,就是谷酒、果酒以及酒类的放逸处。一再地现起,就是反复地处于那种状态。因此说“一再地造作”,意思是不停地生起。已经得到的财富会衰退,是因为饮酒带来的败坏;还没得到的财富不能生起,是因为放逸的人在处理事务时没有明智的引导。财富,是指那些因可以享用而被称为财富的五欲对象。恶趣门的含义前面已经说过。非时,就是不合宜的时间。当四处游荡的时候,就没有守护等。街巷游走,就是在道路上闲逛。巴利
247. Pūve bhājane pakkhipitvā tajjaṃ udakaṃ datvā madditvā katā pūvasurā. Evaṃ sesasurāpi. Kiṇṇāti pana tassā surāya bījaṃ vuccati, ye ‘‘surāmodakā’’ tipi vuccanti, te pakkhipitvā katā kiṇṇapakkhittā. Harītakīsāsapādinānāsambhārehi saṃyojitā sambhārasaṃyuttā. Madhukatālanāḷikerādipuppharaso cirapārivāsiko pupphāsavo. Panasādiphalaraso phalāsavo. Muddikāraso madhvāsavo. Ucchuraso guḷāsavo. Harītakāmalakakaṭukabhaṇḍādinānāsambhārānaṃ raso cirapārivāsiko sambhārasaṃyutto. Taṃ sabbampīti taṃ sabbaṃ dasavidhampi. Madakaraṇavasenamajjaṃ pivantaṃ madayatīti katvā. Surāmerayamajje pamādaṭṭhānaṃ surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ. Anu anu yogoti punappunaṃ taṃsamaṅgitā. Tenāha ‘‘punappunaṃ karaṇa’’nti, aparāparaṃ pavattananti attho. Uppannā ceva bhogā parihāyanti pānabyasanena byasanakaraṇato. Anuppannā ca nuppajjanti pamattassa kammantesu ñāyakaraṇābhāvato. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogā’’ti laddhanāmānaṃ kāmaguṇānaṃ. Apāyamukha-saddassa attho heṭṭhā vutto eva. Avelāyāti ayuttavelāya. Yadā vicarato attharakkhādayo na honti. Visikhāsu cariyāti racchāsu vicaraṇaṃ.
“集会”是指大型节庆,那里也会安排舞蹈等表演。为了观看这些表演等目的,以乐于参与其中的心态前往、靠近,就叫作“集会游览”。所谓“以观看舞蹈等为方式”,意思是以观看舞蹈等为方式;这里应当看出省略了“等”字。或者,通过“观看”这个词,按照不完整省略的规则,也把“听闻”包含进来了。又因为五识的本性就是观察,所以听闻的作用也可以归入“观看”的概括之中,因此只说“以观看”。在这里,心的懈怠并不是原因,所以说成“身的懈怠”。所谓“已致力于与已精勤于”,是指对此沉迷、过度沉迷。巴利
Samajjā vuccati maho, yattha naccānipi payojīyanti, tesaṃ dassanādiatthaṃ tattha abhirativasena caraṇaṃ upagamanaṃ samajjābhicaraṇaṃ. Naccādidassanavasenāti naccādīnaṃ dassanādivasenāti ādisaddalopo daṭṭhabbo, dassanena vā savanampi gahitaṃ virūpekasesanayena. Ālocanasabhāvatāya vā pañcaviññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasambhavato ‘‘dassanavasena’’ icceva vuttaṃ. Idha cittālasiyatā akāraṇanti ‘‘kāyālasiyatā’’ti vuttaṃ. Yuttappayuttatāti tappasutatā atirekataratāya.
对谷酒和果酒六种过患等的注释巴利
Surāmerayassa chaādīnavādivaṇṇanā
248 248. “应当自己见”就是“现见”。现见本身就是“现见的”;不过,因为要和“财富损失”等词相呼应,这里就用阴性词来表达,意思是“属于此世的”,所以说“能产生此世利益的”。或者,“现见的”是指应当平等、正确地观察,也就是与饮酒同时存在。说它能增长争吵,是因为看不见朋友间争吵的过患。说它是“田”,因为它是生起之处。说它是“处”,意思是原因,或者矿藏。在来世获得恶名,是因为它产生招致恶名的业。又或者,它因隐秘暴露而成为不应做的秘密行为:人喝醉时,先前自己在清醒时造作而藏起来的那些行为,在醉中也会向敌人揭开、显露;因此,那种酒由于揭示了那份隐私,被称为“揭示隐私者”。这里应当这样理解其含义。“业自性智”应当视为只是一个例子。因为确实可以这样理解:“任何世间智,都能使之变得羸弱。”因此,为了以否定的方式确立这个义理,才说了“然而道智”等。以“甚至不能进入其口”这句话,说明了酒对道智的削弱作用极难彻底排除。难道不是这样吗?说酒会削弱那种智慧时,它造成障碍的能力不还是没有被指出吗?并非如此,因为已经说了“不但他们根本没有这种运用,更何况完成作用”这个意思。即使通过不可能情况的假设,她有时可能有这种运用,即便如此,她也不能对那种智慧造成哪怕极微弱的削弱,因为她已完全远离对立面而善加安立。因此说“然而不能使道智变得羸弱”。这里应当看到,以道智为首,说明了不能使圣者的一切世间与出世间智慧产生羸弱状态。“以此到达果”是“句”,即原因。巴利
248. Sayaṃ daṭṭhabbanti sandiṭṭhaṃ. Sandiṭṭhameva sandiṭṭhikaṃ, dhanajānisaddāpekkhāya pana itthiliṅgavasena niddeso, diṭṭhadhammikāti ayamettha atthoti āha ‘‘idhalokabhāvinī’’ti. Samaṃ, sammā passitabbāti vā sandiṭṭhikā, pānasamakālabhāvinīti attho. Kalahappavaḍḍhanī mittassa kalahe anādīnavadassibhāvato. Khettaṃ uppattiṭṭhānabhāvato. Āyatananti vā kāraṇaṃ, ākaro vāti attho. Paraloke akittiṃ pāpuṇanti akittisaṃvattaniyassa kammassa pasavanato. Kopīnaṃ vā pākaṭabhāvena akattabbarahassakammaṃ. Surāmadamattā ca pubbe attanā kataṃ tādisaṃ kammaṃ amattakāle chādentā vicaritvā mattakāle paccatthikānampi vivaranti pākaṭaṃ karonti, tena tesaṃ sā surā tassa kopīnassa nidaṃsanato ‘‘kopīnanidaṃsanī’’ti vuccatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kammassakatāpaññanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yaṃ kiñci lokiyaṃ paññaṃ dubbalaṃ karotiyevā’’ti hi sakkā viññātuṃ. Tathā hi byatirekamukhena tamatthaṃ patiṭṭhapetuṃ ‘‘maggapaññaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Antomukhameva na pavisatī’’ti iminā surāya maggapaññādubbalakaraṇassa durasamussāritabhāvamāha . Nanu cevaṃ surāya tassā paññāya dubbalīkaraṇe sāmatthiyavighāto acodito hoti ariyānaṃ anuppayogasseva coditattāti? Nayidaṃ evaṃ upayogopi nāma sadā tesaṃ natthi, kuto kiccakaraṇanti imassa atthassa vuttattā. Atha pana aṭṭhānaparikappavasenassā kadāci siyā upayogo, tathāpi so tassā dubbaliyaṃ īsakampi kātuṃ nālameva sammadeva paṭipakkhadūrībhāvena suppatiṭṭhitabhāvato. Tenāha ‘‘maggapaññaṃ pana dubbalaṃ kātuṃ na sakkotī’’ti. Maggasīsena cettha ariyānaṃ sabbassāpi lokiyalokuttarāya paññāya dubbalabhāvāpādāne asamatthatā dassitāti daṭṭhabbaṃ. Pajjati etena phalanti padaṃ, kāraṇaṃ.
249 对于他——这位在不合适的时间出行的人——自己没守护好,本性也没保护好,又因为没有避开那些本该避开的东西,所以遭遇了加害。因此论中说“在不合适的时间行走的人”等等。“荆棘等”里的“等”字,把坑沟之类也包含进来了。“怨敌等”里的“等”字,把盗贼之类也包含进来了。“子女和妻子”这里,用“子女”一词也把女儿包括进去了,所以说“儿女”。“向外欲求”,就是由于贪欲的希求,从安住在家里和惯常的事物中,转而向外去追求。“他人所造的恶业”,就是指别人所做的恶行。他会被怀疑,因为他在不合适的时间到处走动。他会被指控,因为在盗贼出没的地方被别人看见了。“无法说”,就是不能确定地说“这是这么多的苦,这是这么多的忧”。这一切,对于在不合适的时间出行的人来说,都会落到他身上,都会堆到他头上。怎么会呢?因为换作另一个人,根本不会有这样值得怀疑的地方。就是这样。那个在不合适的时间出行的人,就是把被怀疑放在自己前面而行走的。巴利
249.Attāpissa akālacārissa agutto sarasato arakkhito upakkamatopi parivajjanīyānaṃ aparivajjanato. Tenāha ‘‘avelāya caranto hī’’tiādi. Kaṇṭakādīnipīti pi-saddena sobbhādike saṅgaṇhāti. Verinopīti pi-saddena corādikā saṅgayhanti. Puttadārāti ettha puttaggahaṇena puttīpi gahitāti āha ‘‘puttadhītaro’’ti. Bahi patthananti kāmapatthanāvasena antogehassitato nibaddhavatthuto bahiddhā patthanaṃ katvā. Aññehi katapāpakammesūti parehi katāsu pāpakiriyāsu. Saṅkitabbo hoti akāle tattha tattha caraṇato. Ruhati yasmiṃ padese corikā pavattā, tattha parehi diṭṭhattā. Vattuṃ na sakkāti ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ domanassa’’nti paricchinditvā vattuṃ na sakkā. Taṃ sabbampi vikālacārimhi puggale āharitabbaṃ tassa upari pakkhipitabbaṃ hoti. Kathaṃ? Aññasmiṃ puggale tathārūpe āsaṅkitabbe asati. Itīti evaṃ. Soti vikālacārī. Purakkhato purato attano upari āsaṅkante katvā carati.
250 舞蹈等表演:指由舞者与戏剧演员所表演的戏剧等舞蹈方法。用“等”字涵盖其余一切。先说了“应当去那里”,接着为了说明这一点——由于去那里,未生的财富不会生起、已生的财富会毁失——所以才说了“对他”等语。歌:应当知道,依音韵而成的、依作品而成的、依节奏而成的、依次要部分而成的,这些歌都属于依乾闼婆论所作,此外还有其余一切歌咏。奏乐:就是弹琵琶、吹笛、击鼓等。讲述:就是讲说《婆罗多大战》《悉多被掳》等故事。手掌声:就是铜钹乐,也有人叫“手掌铜钹”。壶鼓乐:就是四方形的芒果形铜钹乐,有人说是“大鼓声”。“此法同理”:这句话把针对舞蹈所说的“在何处”等义理,类推到歌咏等上面。巴利
250.Naṭanāṭakādinaccanti naṭehi nāṭakehi naccitabbanāṭakādinaccavidhi. Ādi-saddena avasiṭṭhaṃ sabbaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Tattha gantabbaṃ hotī’’ti vatvā tatthassa gamanena yathā anuppannānaṃ bhogānaṃ anuppādo, uppannānañca vināso hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘tassā’’tiādi vuttaṃ. Gītanti saragataṃ, pakaraṇagataṃ , tāḷagataṃ, apadhānagatanti gandhabbasatthavihitaṃ aññampi sabbaṃ gītaṃ veditabbaṃ. Vāditanti vīṇāveṇumudiṅgādivādanaṃ. Akkhānanti bhāratayuddhasītāharaṇādiakkhānaṃ. Pāṇissaranti kaṃsatāḷaṃ, ‘‘pāṇitāḷa’’ntipi vadanti. Kumbhathūnanti caturassaambaṇakatāḷaṃ. ‘‘Kuṭabherisaddo’’ti keci. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā ‘‘kasmiṃ ṭhāne’’tiādinā nacce vuttamatthaṃ gītādīsu atidisati.
251 赌赢的时候,他就成了赢家。所谓结怨,是说那个赌输的人因为对方赢了,就对自己心生怨恨和对立。为了说明他怎样生出怨恨,经文接着说“我赢了”等等。所谓他输了,是指他因赌博失败而损失了钱财。因此经文说“被别人赢了”等等。他悲叹财富,就是对着那笔被赢走的钱财哀叹不已。在裁判处,是指在八种裁判处中的任何一种。作为证人被询问时,是指被叫去以证人身份接受问话。你也称为良家子,“你虽名义上是良家子,但我们如今在你身上已看不到良家子的品格”,这是他的意图。断碎惭愧,惭愧已被断碎,指无惭无愧的人。骰子迷,就是赌徒。以赌博为业的人,就是沉溺在赌博这种放逸之事上的人。为了那个缘故,就是为了那个目的。巴利
251.Jayanti jūtaṃ jinanto. Veranti jitena kīḷakapurisena jayanimittaṃ attano upari veraṃ virodhaṃ pasavati uppādeti. Tañhissa verapasavanaṃ dassetuṃ ‘‘jitaṃ mayā’’tiādi vuttaṃ. Jinoti jūtaparājayāpannāya dhanajāniyā jino. Tenāha ‘‘aññena jito samāno’’tiādi. Vittaṃ anusocatīti taṃ jinaṃ vittaṃ uddissa anutthunati. Vinicchayaṭṭhāneti yasmiṃ kismiñci aṭṭavinicchayaṭṭhāne. Sakkhipuṭṭhassāti sakkhibhāvena puṭṭhassa. Akkhasoṇḍoti akkhadhutto. Jūtakaroti jūtapamādaṭṭhānānuyutto. Tvampi nāma kulaputtoti kulaputto nāma tvaṃ, na mayaṃ tayi kolaputtiyaṃ idāni passāmāti adhippāyo. Chinnabhinnakoti chinnabhinnahirottappo, ahiriko anottappīti attho. Tassa kāraṇāti tassa atthāya.
不想要的:就是不被期望的。他将需要被人供养,因为由于赌博失败,他任何时候都处于一无所有的状态。巴利
Anicchitoti na icchito. Positabbā bhavissati jūtaparājayena sabbakālaṃ rittatucchabhāvato.
对恶友状态及过患等的注释巴利
Pāpamittatāya chaādīnavādivaṇṇanā
252 赌徒,就是沉迷赌博的人,是因赌博而损害利益的人。女人迷,就是沉迷女人的人,是因与女人交合而备受煎熬的人。饭食迷等也应同样理解。渴,是指对酒越来越强烈的渴求,因此说“饮料迷”。诡诈者等前面已经说过。因为他们是慈心生起之处,所以称为友。因此,就是由于恶友的缘故。巴利
252.Akkhadhuttāti akkhesu dhuttā, akkhanimittaṃ atthavināsakā. Itthisoṇḍāti itthīsu soṇḍā, itthisambhoganimittaṃ ātappanakā. Tathā bhattasoṇḍādayo veditabbā. Pipāsāti uparūpari surāpipāsā. Tenāha ‘‘pānasoṇḍā’’ti. Nekatikādayo heṭṭhā vuttā eva. Mettiuppattiṭṭhānatāya mittā honti. Tasmāti pāpamittatāya.
253 “业处”就是业。就像“经”本身就是“经教”一样,业本身就是“业处”,这是说“我们去作那件事”。或者也可以理解为:业在这里达到终点,所以叫“业处”,也就是做事的地方,意思是“我们去那里”。巴利
253.Kammantanti kammaṃ, yathā suttaṃyeva suttanto, evaṃ kammaṃyeva kammanto, taṃ kātuṃ gacchāmāti vutto. Kammaṃ vā anto niṭṭhānaṃ gacchati etthāti kammanto, kammakaraṇaṭṭhānaṃ, taṃ gacchāmāti vutto.
所谓“酒友”,是指那些正走上饮酒之路的人,才算是朋友,所以叫酒友。因此说“这就是它的意思”。“有友善友善者”:因为这里的话语中有“友善、友善”这样的说法,所以叫有友善友善者。因此说“就是口口声声说着‘完全的朋友、完全的朋友’的人”。他成为同伴,就是表现得像个同伴。他专门找空子,想害对方。“怨仇产生”:是指别人对自己生起怨恨,并且这种怨恨持续不断。因此说“多怨恨”。对别人所做的损害就在这里,所以叫“无义”;那种状态就是无义性,所以说“作无义性”。因为一个人对别人作无义,实际上就是对自己作无义,所以无义性就是对双方都作无义。“圣者”是指众生;卑劣的圣者就是吝啬者。他因为那种法而被称为“吝啬者”,那种法就是吝啬性,也就是悭吝。这种悭吝处于极难调教的状态,所以说“极吝啬性,即僵硬悭吝的状态”。由于本性难改,无法振作起来,他借债时就如同沉没水中一样,这叫潜入债务。太阳还没升起就不开始做事,这是夜里不精勤的习性。巴利
Pannasakhāti suraṃ pātuṃ panne paṭipajjante eva sakhāti pannasakhā. Tenāha ‘‘ayamevattho’’ti. ‘‘Sammiyasammiyo’’ti vacanamettha atthīti sammiyasammiyo. Tenāha ‘‘sammasammāti vadanto’’ti. Sahāyo hotīti sahāyo viya hoti. Otārameva gavesatīti randhameva pariyesati anatthamassa kātukāmo. Verappasavoti parehi attani verassa pasavanaṃ anupavattanaṃ. Tenāha ‘‘verabahulatā’’ti. Paresaṃ kariyamāno anattho ettha atthīti anattho, tabbhāvo anatthatāti āha ‘‘anatthakāritā’’ti. Yo hi paresaṃ anatthaṃ karoti, so atthato attano anatthakāro nāma, tasmā anatthatāti ubhayānatthakāritā. Ariyo vuccati satto, kucchito ariyo kadariyo. Yassa dhammassa vasena so ‘‘kadariyo’’ti vuccati, so dhammo kadariyatā, macchariyaṃ. Taṃ pana dubbisajjanīyabhāve ṭhitaṃ sandhāyāha ‘‘suṭṭhu kadariyatā thaddhamacchariyabhā’’voti. Avipaṇṇasabhāvato uṭṭhātuṃ asakkonto ca iṇaṃ gaṇhanto saṃsīdantova iṇaṃ vigāhati nāma. Sūriye anuggate eva kammante anārabhanto rattiṃ anuṭṭhānasīlo.
“义利”是指财富。“越过”就是消失。或者,“义利”是指应做的事。“越过”就是时限已过;而它们的越过,从含义上说也就是财富的消失。通过这种论说方式——也就是依照“居士子们,当……”等(《长部》3.244)所展开的理路,以这种论说为通达利益的方法。“这么多业”是指四种业烦恼、四种不正行、六种财富败损之门;如此所说的十四种恶业。巴利
Atthāti dhanāni. Atikkamantīti apagacchanti. Atha vā atthāti kiccāni. Atikkamantīti atikkantakālāni honti, tesaṃ atikkamopi atthato dhanānameva atikkamo. Iminā kathāmaggenāti iminā ‘‘yato kho gahapatiputtā’’tiādi (dī. ni. 3.244) nayappavattena kathāsaṅkhātena hitādhigamūpāyena. Ettakaṃ kammanti cattāro kammakilesā, cattāri agatigamanāni, cha bhogānaṃ apāyamukhānīti evaṃ vuttaṃ cuddasavidhaṃ pāpakammaṃ.
假朋友的注释巴利
Mittapatirūpakavaṇṇanā
254 254.“无益”是指这样一类现世的无益:财物损失、名声败坏、在大众中丢脸、糊里糊涂地死去;还有这样一类无益:堕入恶趣的苦恼、生在善趣却短命、多病、极度贫穷、连饭都吃不上喝不上。这些无益都会生起。“任何恐惧”是指世间能找到的一切恐惧,比如自责的恐惧、被人指责的恐惧、刑罚的恐惧等等。“灾祸”是指障碍。“祸患”是指像跟身体纠缠在一起那样,一层又一层不断冒出来的灾难。“必定”就是绝对的意思——这个词在这里是虚词,如同“aññadatthudaso”(“另有所图者”)等语中的用法,因此说“绝对”。“无论什么可执取之物,它确实带走,确实执取。”言语本身就是他的最高行为,所以是“以言语为最上”。因此说“仅仅以言语”等。“anuppiyaṃ”是指思择,或者那被称为“喜好”的;人们以那些饮酒等行为使财富耗尽、消失,在那些恶趣中、在那些灾祸之因中,它成为同伴。巴利
254.Anatthoti ‘‘bhogajāni, āyasakyaṃ, parisamajjhe maṅkubhāvo, sammūḷhamaraṇa’’nti evaṃ ādiko diṭṭhadhammiko ‘‘duggatiparikileso, sugatiyañca appāyukatā, bahvābādhatā, atidaliddatā, appannapānatā’’ti evaṃ ādiko ca anattho uppajjati. Yāni kānici bhayānīti attānuvādabhayaparānuvādabhayadaṇḍabhayādīni loke labbhamānāni yāni kānici bhayāni. Upaddavāti antarāyā. Upasaggāti sarīrena saṃsaṭṭhāni viya uparūpari uppajjanakāni byasanāni. Aññadatthūti ekantenāti etasmiṃ atthe nipāto ‘‘aññadatthudaso’’tiādīsu (dī. ni. 1.42) viyāti vuttaṃ ‘‘ekaṃsenā’’ti. Yaṃ kiñci gahaṇayogyaṃ haratiyeva gaṇhātiyeva. Vācā eva paramā etassa kammanti vacīparamo. Tenāha ‘‘vacanamattenevā’’tiādi. Anuppiyanti takkanaṃ, yaṃ vā ‘‘rucī’’ti vuccati yehi surāpānādīhi bhogā apenti vigacchanti, tesu tesaṃ apāyesu byasanahetūsu sahāyo hoti.
255 他只是拿东西的人,不是给东西的人。为了说明他肯定只是个拿东西的人,经里才说了“对朋友……”这些话。就算他给了别人一点小东西,比如花、果之类微不足道的物品,心里却盼着得到很多、很贵重的东西,比如成对的衣物等等作为回报。他像奴仆一样替朋友做这做那,怎么能说不是真朋友呢?所以经里说“这个人……”等等。他替对方做事,是为了避开无益之事,也是为了显示自己像是朋友,因此才去亲近对方。所谓“为了义”,是指为了增长,这就是这些假朋友之间的区别。巴利
255.Hārakoyeva hoti, na dāyako, tamassa ekaṃsato hārakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sahāyassā’’tiādi vuttaṃ. Yaṃ kiñci appakanti pupphaphalādi yaṃ kiñci parittaṃ vatthuṃ datvā, bahuṃ pattheti bahuṃ mahagghaṃ vatthayugādiṃ paccāsīsati. Dāso viya hutvā mittassa taṃ taṃ kiccaṃ karonto kathaṃ amitto nāma jātoti āha ‘‘aya’’ntiādi. Yassa kiccaṃ karoti anatthaparihāratthaṃ, attano mittabhāvadassanatthañca, taṃ sevati. Atthakāraṇāti vaḍḍhinimittaṃ, ayametesaṃ bhedo.
256 他日是指另一天。没有来就是不曾来。已尽,是因为已经给了某某人。于谷物收藏中,是指在应当收取的谷物已经收藏完毕的时候。巴利
256.Pareti paradivase. Na āgato sīti āgato nāhosi. Khīṇanti tādisassa, asukassa ca dinnattā. Sassasaṅgaheti sassato kātabbadhaññasaṅgahe kate.
257 257. 当有人说“我们来做布施等善事吧”,他回应“好啊,朋友,我们做吧”,这就是在随喜。这里用“在善事上也是同样的道理”来指出这个意思。难道这样随喜的人就是真正的朋友,而不是假朋友吗?这只是从说爱语的表现上来看。如果同伴没有考虑时间、场合,也没想到做了那件事之后可能产生的冲突等问题,就说“我们做吧”;而有人明明知道这些,仍然说“好啊,朋友,我们做吧”这种爱语,就是针对这种人说的“他对善事也随喜”。因此说“在善事上也是同样的道理”。巴利
257. ‘‘Dānādīsu yaṃ kiñci karomā’’ti vutte ‘‘sādhu samma karomā’’ti anujānātīti imamatthaṃ ‘‘kalyāṇepi eseva nayo’’ti atidisati. Nanu evaṃ anujānanto ayaṃ mitto eva, na amitto mittapatirūpakoti? Anuppiyabhāṇīdassanamattametaṃ. Sahāyena vā desakālaṃ, tasmiṃ vā kate uppajjanakavirodhādiṃ asallakkhetvā ‘‘karomā’’ti vutte yo taṃ jānanto eva ‘‘sādhu samma karomā’’ti anuppiyaṃ bhaṇati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kalyāṇaṃ pissa anujānātī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘kalyāṇepi eseva nayo’’ti.
259 要这样认清:这些其实是伪装成朋友的人。巴利
259.Mittapatirūpakā ete mittāti evaṃ jānitvā.
善友的注释巴利
Suhadamittavaṇṇanā
260 因慈爱之实质而拥有美好心者,称为善心。巴利
260.Sundarahadayāti pemassa atthivasena bhaddacittā.
261 “守护放逸者”这句话里,因放逸而做了某些不适当的事时,那种情况下的守护,已经被“是怖畏者的皈依处”这句话涵盖进去了。所以,为了说明另一种守护放逸者的方式,才说了“饮酒后”等话。没有在家里安排好守护就外出,也属于放逸这一类,因此说“朋友外出时”。去除怖畏,就是抵挡怖畏。因为财富是受用的因,所以用果的名称来指代因,把财富叫做“受用”。于应作之事务,就是当大大小小该做的事出现时。巴利
261.Pamattaṃ rakkhatīti ettha pamādavasena kiñci ayutte kate tādise kāle rakkhaṇaṃ ‘‘bhītassa saraṇaṃ hotī’’ti imināva taṃ gahitanti tato aññameva pamattassa rakkhaṇavidhiṃ dassetuṃ ‘‘majjaṃ pivitvā’’tiādi vuttaṃ. Gehe ārakkhaṃ asaṃvihitassa bahigamanampi pamādapakkhikamevāti ‘‘sahāyo bahigato vā hotī’’ti vuttaṃ. Bhayaṃ harantoti bhayaṃ paṭibāhanto. Bhogahetutāya phalūpacārena dhanaṃ ‘‘bhoga’’nti vadati. Kiccakaraṇīyeti khuddake, mahante ca kātabbe uppanne.
262 应当隐藏的言语,是指应当隐藏、应当遮盖的话;或者,应当隐藏的言语就是自己的行为。守护,就是不说出去而把它藏起来。乃至生命,这个“也”字是在说明:更何况其他自己所执取的东西呢。巴利
262.Nigūhituṃ yuttakathanti nigūhituṃ chādetuṃ yuttakathaṃ, nigūhituṃ vā yuttā kathā etassāti nigūhituṃ yuttakathaṃ, attano kammaṃ. Rakkhatīti anāvikaronto chādeti. Jīvitampīti pi-saddena kimaṅgaṃ pana aññaṃ pariggahitavatthunti dasseti.
263 “在众人眼前,在众人眼前”:这种重复的说法,是在说明恶行虽然被人制止,却还一再地去做。因为一再作恶的人,更应当被特别制止。 “于诸皈依处”:应当把安住于诸皈依处这件事当作不可违背的原则来实行;或者,是以近事男的身份安住于诸皈依处。 “微细”:就是柔和。 “原因”:就是与“业属于自己”等各类道理相应的依据。 “此业”:就是这布施等种种善业。 虽然“业”是通称,但因为紧接着出现“生于天界”这句话,它的善性就显示出来了,就像具足信、惭、愧、不贪等功德法那样。因为信等法正是通往天界的道路。正如所说:巴利
263.Passantesu passantesūti āmeḍitavacanena nivāriyamānassa pāpassa punappunaṃ karaṇaṃ dīpeti. Punappunaṃ karonto hi pāpato visesena nivāretabbo hoti. Saraṇesūti saraṇesu vattassu abhinnāni katvā paṭipajja, saraṇesu vā upāsakabhāvena vattassu. Nipuṇanti saṇhaṃ. Kāraṇanti kammassakatādibhedayuttaṃ. Idaṃ kammanti imaṃ dānādibhedaṃ kusalakammaṃ. ‘‘Kamma’’nti sādhāraṇato vuttassāpi tassa ‘‘sagge nibbattantī’’ti padantarasannidhānena saddhāhirottappālobhādiguṇadhammasamaṅgitā viya kusalabhāvo jotito hoti. Saddhādayo hi dhammā saggagāmimaggo. Yathāha –
“ 信与惭、诸善及布施,
此诸法者,善士所行。
他们说,这就是通往天界的道路,
依靠这个,就能往生天界。”巴利
‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ, Dhammā ete sappurisānuyātā; Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti, Etena hi gacchati devaloka’’nti. (a. ni. 8.32);
264 264. “有”的意思是生成与成就增长,也就是存在;否定它,就说“非有”,即“由于非有而没有增长”。“衰损”就是损失。“不悦”是指因为怜悯而不欢喜。他反而把那种“非有”认为降临到自己身上一样。现在为了显示那种“有”本身的样貌,所以说了“如是类”。“丑陋”即令人厌恶;“不可喜”即其同义词;“善生”即出身良好、生处圆满。巴利
264. Bhavanaṃ sampattivaḍḍhanaṃ bhavoti attho, tappaṭikkhepena abhavoti āha ‘‘abhavena avuḍḍhiyā’’ti. Pārijuññanti jāni. Anattamano hotīti attamano na hoti anukampakabhāvato. Aññadatthu taṃ abhavaṃ attani āpatitaṃ viya maññati. Idāni taṃ bhavaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘tathārūpa’’ntiādi vuttaṃ. Virūpoti bībhaccho. Na pāsādikoti tasseva vevacanaṃ. Sujātoti sundarajātiko jātisampanno.
265 燃烧着,就是正在炽烈地燃烧。像火一样,就是像一大团火焰。发光,就是光彩夺目。世尊为了显示他那种格外殊胜的光辉,以及他在世间广为人知、名声显赫,所以说了“燃烧如火一样发光”。因此,为了通过看见等方式说明这个意思——当火格外明亮地燃烧,而且无论站在哪里,远处的人也能看见它——就说了“夜晚”等话。巴利
265.Jalanti jalanto. Aggīvāti aggikkhandho viya. Bhāsatīti virocati. Yasmāssa bhagavatā savisesaṃ virocanaṃ loke pākaṭabhāvañca dassetuṃ ‘‘jalaṃ aggīva bhāsatī’’ti vuttaṃ, tasmā yadā aggi savisesaṃ virocati, yattha ca ṭhito dūre ṭhitānampi paññāyati, taṃ dassanādivasena tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ratti’’ntiādi vuttaṃ.
“就像蜜蜂采蜜那样行动”这句话,是为了说明他的财富积聚是符合正法、合乎道理的,所以接着说了“自己也是”等内容。“堆积的人”:意思是,就像他的钱财、谷物等财富聚集成堆地存放着,他在行动中也是这样积聚的。“车轮大小”:就是像车轮那么大的量。“积聚”:就是增长、增多。有人读作“财富积聚而行”。巴利
‘‘Bhamarasseva irīyato’’ti etenevassa bhogasaṃharaṇaṃ dhammikaṃ ñāyopetanti dassento ‘‘attānampī’’tiādimāha. Rāsiṃ karontassāti yathāssa dhanadhaññādibhogajātaṃ sampiṇḍitaṃ rāsibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati, evaṃ irīyato āyūhantassa ca. Cakkappamāṇanti rathacakkappamāṇaṃ. Nicayanti vuḍḍhiṃ parivuḍḍhiṃ. ‘‘Bhogā sannicayaṃ yantī’’ti keci paṭhanti.
“收摄”就是收集、聚拢。“足够”这个词,在“足以厌离一切行,足以离染”这类经文里,是“适宜”的意思;在“足以圣智见殊胜”这类经文里,是“充足”的意思。就像在“那被缠缚者”等偈颂中那样,“自”这个词是“体性”的同义词。为了显示这一切,所以说“适宜体性”等。“安置”就是正确地放置,也就是让它正确地运行。巴利
Samāhatvāti saṃharitvā. Alaṃ-saddo ‘‘alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ, alaṃ virajjitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 129, 134, 143) yuttanti imamatthaṃ joteti, ‘‘alamariyañāṇadassanavisesa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.328) pariyattanti. Yo veṭhitattotiādīsu (su. ni. 217) viya atta-saddo sabhāvapariyāyoti taṃ sabbaṃ dassento ‘‘yuttasabhāvo’’tiādimāha. Saṇṭhapetunti sammā ṭhapetuṃ, sammadeva pavattetunti attho.
像这样分配:就是按照上面所说的方式,把自己的财富分成四份。这样分配的时候,他以慈爱让友谊保持不坏,从而维系十六种善友。所以说“把不可破坏的友谊安置好”。那么,怎样按照所说的方式把财物分成四份来结交朋友呢?接下来就说“凡若”等等。因此世尊说:“布施的人结交朋友。”“应受用”:就是应当享用、应当使用。对沙门、婆罗门、穷人等给予布施,对住处的神灵等做祭祀供养,对理发师等支付报酬,这些安排也都是使用。正如他将会说“对于这些人”等等:所谓收入,应当希望它比支出多四倍;否则,支出就不能持续不断地延续下去,也就不能储蓄、不能分配,所以说“应以两种事业来运用”。所谓“藏匿后”:就是埋藏之后,意思是藏于地下。所谓“以国王等”:以“等”字包括火、水、盗贼、饥荒等。所谓“理发师等”:以“等”字包括陶师、洗衣师等。巴利
Evaṃ vibhajantoti evaṃ vuttanayena attano dhanaṃ catudhā vibhajanto vibhajanahetu mittāni ganthati soḷasa kalyāṇamittāni mettāya ajīrāpanena pabandhati. Tenāha ‘‘abhejjamānāni ṭhapetī’’ti . Kathaṃ pana vuttanayena catudhā bhogānaṃ vibhajanena mittāni ganthatīti āha ‘‘yassa hī’’tiādi. Tenāha bhagavā ‘‘dadaṃ mittāni ganthatī’’ti (saṃ. ni. 1.246). Bhuñjeyyāti upabhuñjeyya, upayuñjeyya cāti attho. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikādīnaṃ dānavasena ceva adhivatthadevatādīnaṃ petabalivasena, nhāpitādīnaṃ vetanavasena ca viniyogopi upayogo eva. Tathā hi vakkhati ‘‘imesu panā’’tiādi āyo nāma heṭṭhimantena vayato catugguṇo icchitabbo, aññathā vayo avicchedavasena na santāneyya, nidheyya, bhājeyya ca asambhateti vuttaṃ ‘‘dvīhi kammaṃ payojaye’’ti. Nidhetvāti nidahitvā, bhūmigataṃ katvāti attho. Rājādivasenāti ādi-saddena aggiudakacoradubbhikkhādike saṅgaṇhāti. Nhāpitādīnanti ādi-saddena kulālarajakādīnaṃ saṅgaho.
六方庇护品的注释巴利
Chaddisāpaṭicchādanakaṇḍavaṇṇanā
266 “以四种原因”并不是指贪欲等四种不正当的原因。“舍弃不善”是指舍弃了所说的“四种业垢”这种不善,以及非行的不善。“以六种原因”是指以六种原因,也就是看清饮酒等过患,从而避开饮酒放逸等六种导致财富衰损、毁灭的门径。“十六种朋友”是指亲近、结交十六种善友:先按利益等分为四种,再按守护放逸者等不同职责,每一类又各分四种,共成十六种。舍弃商队贸易等邪命,以正当方式营生,靠符合法的活命方式生活。“应恭敬者”是指因他们的恩惠和德行而应当恭敬,任何时候都应以谦卑的态度对待。“方”这个词的含义前面已经说过。“未来之怖”是指因未正确行持及错误行持而在未来产生的不幸。人们对此感到恐惧,所以称为“怖畏”。为了说明为什么父母等被比作东方等方向,所以说“因先前的恩惠故”等。由此说明他们与东方等的意义相称。比如,父母对子女来说,因先有恩惠,如同东方一样最先被看见、被指出,所以是“东方”。老师对学童来说,如同处在南方,因为老师能分辨利与不利,堪受如南方般的敬重,所以是“南方”。依此类推,“西方”等的含义也应相应理解。因为居家生活多苦,而种种特别的责任都是为了度脱种种痛苦,所以说“他度脱种种苦之差别”。因为奴仆与佣工大多通过服侍主人的脚及办理相应事务而常在身边,所以说“以依止足下故”。“以功德故”是指由于那些能使人提升的功德。“以上位安立故”是指安立于天界之道与解脱之道的状态。巴利
266.Catūhi kāraṇehīti na chandagamanādīhi catūhi kāraṇehi . Akusalaṃ pahāyāti ‘‘cattāro kammakilesā’’ti vuttaṃ akusalañceva agatigamanākusalañca pajahitvā. Chahi kāraṇehīti surāpānādīsu ādīnavadassanasaṅkhātehi chahi kāraṇehi. Surāpānānuyogādibhedaṃ chabbidhaṃ bhogānaṃ apāyamukhaṃ vināsamukhaṃ vajjetvā. Soḷasa mittānīti upakārādivasena cattāro, pamattarakkhaṇādikiccavisesavasena paccekaṃ cattāro cattāro katvā soḷasavidhe kalyāṇamitte sevanto bhajanto. Satthavāṇijjādimicchājīvaṃ pahāya ñāyeneva vattanato dhammikena ājīvena jīvati. Namassitabbāti upakāravasena, guṇavasena ca namassitabbā sabbadā natena hutvā vattitabbā. Disā-saddassa attho heṭṭhā vutto eva. Āgamanabhayanti tattha sammā appaṭipattiyā, micchāpaṭipattiyā ca uppajjanakaanattho. So hi bhāyanti etasmāti ‘‘bhaya’’nti vuccati. Yena kāraṇena mātāpituādayo puratthimādibhāvena apadiṭṭhā, taṃ dassetuṃ ‘‘pubbupakāritāyā’’tiādi vuttaṃ, tena atthasarikkhatāya nesaṃ puratthimādibhāvoti dasseti. Tathā hi mātāpitaro puttānaṃ puratthimabhāvena tāva upakāribhāvena dissanato, apadissanato ca puratthimā disā. Ācariyā antevāsikassa dakkhiṇabhāvena, hitāhitaṃ patikusalabhāvena dakkhiṇārahatāya ca vuttanayena dakkhiṇā disā. Iminā nayena ‘‘pacchimā disā’’tiādīsu yathārahaṃ attho veditabbo. Gharāvāsassa dukkhabahulatāya te te ca kiccavisesā yathāuppatitadukkhanittharaṇatthāti vuttaṃ ‘‘te te dukkhavisese uttaratī’’ti. Yasmā dāsakammakarā sāmikassa pādānaṃ payirupāsanavasena ceva tadanucchavikakiccasādhanavasena ca yebhuyyena santikāvacarā, tasmā vuttaṃ ‘‘pādamūle patiṭṭhānavasenā’’ti. Guṇehīti uparibhāvāvahehi guṇehi. Upari ṭhitabhāvenāti saggamagge mokkhamagge ca patiṭṭhitabhāvena.
267 “曾养育”是指曾被抚养。为了说明这种养育从出生时就开始,是父母通过给予快乐的条件、排除痛苦的条件来进行的,所以说“喂了乳汁”等等。“被守护”是指被细心照料。“他们”是指父母。巴利
267.Bhatoti posito, taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca tehi pavattitanti dassetuṃ ‘‘thaññaṃ pāyetvā’’tiādi vuttaṃ. Jaggitoti paṭijaggito. Teti mātāpitaro.
父母所拥有的土地等财产,不把它毁坏,好好守护,这是让他们的家族传承延续下去的条件,所以这样说:“守护这些的人,就可以称为安立家族血统的人。”关于“不如法的家系”:就是像“通过家族门第等关系,找一个和自己相似的人,让他结合,或者在脖子上、手上戴宝饰”等等所说的那种不如法的传承。“令离去后”:就是让他脱离、放下那种执取。因为只有让父母从那种执取中脱离出来,未来才能成为他们传承的承载者。“于如法家系中”:安立、确立于远离伤害等如法的家族、如法的传承中。“不中断筹食等”:即不中断筹食施等。巴利
Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti ‘‘taṃ rakkhanto kulavaṃsaṃ saṇṭhapeti nāmā’’ti vuttaṃ. Adhammikavaṃsatoti ‘‘kulappadesādinā attanā sadisaṃ ekaṃ purisaṃ ghaṭetvā vā gīvāyaṃ vā hatthe vā bandhamaṇiyaṃ vā hāretabba’’nti evaṃ ādinā pavattaadhammikapaveṇito. Hāretvāti apanetvā taṃ gāhaṃ vissajjāpetvā. Mātāpitaro tato gāhato vivecaneneva hi āyatiṃ tesaṃ paramparāhārikā siyā. Dhammikavaṃseti hiṃsādiviratiyā dhammike vaṃse dhammikāya paveṇiyaṃ. Ṭhapentoti patiṭṭhapento. Salākabhattādīni anupacchinditvāti salākabhattadānādīni avicchinditvā.
我继承遗产这句话,说的是:只有真正具备获得遗产资格的人,才叫作继承遗产,不是别人。为了说明这个道理,才说了父母等话。对儿子,是指对儿子。经过判决,是指依据把儿子舍弃、交出这样得来的判决。我继承遗产这句话,说的是第四种应尽义务。对他们,是指对父母。从第三天起,是指从死亡那天算起的第三天开始。巴利
Dāyajjaṃ paṭipajjāmīti ettha yasmā dāyapaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyeva dāyajjaṃ paṭipajjati nāma, na itaro, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘mātāpitaro’’tiādi vuttaṃ. Dāraketi putte. Vinicchayaṃ patvāti ‘‘puttassa cajavissajjana’’nti evaṃ āgataṃ vinicchayaṃ āgamma. Dāyajjaṃ paṭipajjāmīti vuttanti ‘‘dāyajjaṃ paṭipajjāmī’’ ti idaṃ catutthaṃ vattanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Tesanti mātāpitūnaṃ. Tatiyadivasato paṭṭhāyāti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya.
所谓“防止恶”,指的是针对未来而言。因为即使依据已经发生的事来防止,也只有在违犯还没发生时才谈得上防止,正在发生的则谈不上。至于已经生起的恶行,就只能靠呵责和表示不满来补救,所以说“对已经做过的也加以呵责”。“令安住”,就是让他们站稳、确立。上面所说的这种父母,只会教孩子没有过失的技艺,所以说“手印、算术等技艺”。“以容貌等”,这里的“等”字包括了财富、随从等。“以相称的”,就是以合适、相配的。巴利
Pāpato nivāraṇaṃ nāma anāgatavisayaṃ. Sampattavatthutopi hi nivāraṇaṃ vītikkame anāgate eva siyā, na vattamāne. Nibbattitā pana pāpakiriyā garahaṇamattapaṭikārāti āha ‘‘katampi garahantī’’ti. Nivesentīti patiṭṭhapenti. Vuttappakārā mātāpitaro anavajjameva sippaṃ sikkhāpentīti vuttaṃ ‘‘muddāgaṇanādisippa’’nti. Rūpādīhīti ādi-saddena bhogaparivārādiṃ saṅgaṇhāti. Anurūpenāti anucchavikena.
常时,就是经常去做的时候。这里“常”这个字,是恒常的意思,就像“常嬉笑、常拍手”这类说法里的用法一样。适当之时,就是合宜的时机。通过“起身又起身”这句话,说明他们在布施中持续不断地精勤努力。付嘱教导,是指孩童时期的教导。嫁娶,是指子女长大成年时的婚嫁。巴利
Niccabhūto samayo abhiṇhakaraṇakālo. Abhiṇhattho hi ayaṃ nicca-saddo ‘‘niccapahaṃsito niccapahaṭṭho’’tiādīsu viya. Yuttapattakālo eva samayo kālasamayo. ‘‘Uṭṭhāya samuṭṭhāyā’’ti imināssa niccameva dāne tesaṃ yuttapayuttataṃ dasseti. Sikhāṭhapanaṃ dārakakāle. Āvāhavivāhaṃ puttadhītūnaṃ yobbanappattakāle.
为了让那种恐惧不出现,就把“东方”这个变格形式转过来连接,说成“东方被封闭了”。为了说明那种恐惧会怎样来、又怎样不会来,才说了“如果确实……”等话。所谓“违行”,是说子女以“他养育过我,我要养他”等为理由,既不按正当的方式去做,又做与正当方式相反的邪行,因此就是违行。所谓“这种恐惧”,是指“对父母不适当,会被智者呵责”这种恐惧,以及被外道批评的恐惧等,会落到子女身上。在“对子女不相应”这里,“对子女”这个词也要像“这种恐惧会落到子女身上”那样接过来理解。因为从父母有能力给予教导和告诫的时候起,就应当为子女给出这些教导,所以才那样说。这个教导是就子女而说的;如果将来双方都能正当行持,那么由于正当行持,从自己和父母两方面会产生的全部恐惧都不会有。正因为这样行持,那里应当做的接待也已经妥善完成。所谓“安稳”,就是没有灾患。因为不做上面所说的正当行持,就会产生灾患;做了,就不会有。巴利
Taṃ bhayaṃ yathā nāgacchati, evaṃ pihitā hoti ‘‘puratthimā disā’’ti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojanā. Yathā pana taṃ bhayaṃ āgaccheyya, yathā ca nāgaccheyya, tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Vippaṭipannāti ‘‘bhato ne bharissāmī’’tiādinā uttasammāpaṭipattiyā akāraṇena ceva tappaṭipakkhamicchāpaṭipattiyā akaraṇena ca vippaṭipannā puttā assu. Etaṃ bhayanti etaṃ ‘‘mātāpitūnaṃ appatirūpāti viññūnaṃ garahitabbatābhayaṃ, paravādabhaya’’nti evamādi āgaccheyya puttesu. Puttānaṃ nānurūpāti ettha ‘‘puttāna’’nti padaṃ etaṃ bhayaṃ puttānaṃ āgaccheyyāti evaṃ idhāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Tādisānañhi mātāpitūnaṃ puttānaṃ ovādānusāsaniyo dātuṃ samatthakālato paṭṭhāya tā tesaṃ dātabbā evāti katvā tathā vuttaṃ. Puttānañhi vasenāyaṃ desanā anāgatā sammāpaṭipannesu ubhosu attano, mātāpitūnañca vasena uppajjanakatāya sabbaṃ bhayaṃ na hoti sammāpaṭipannattā. Evaṃ paṭipannattā eva paṭicchannā hoti tattha kātabbapaṭisanthārassa sammadeva katattā. Khemāti anupaddavā. Yathāvuttasammāpaṭipattiyā akaraṇena hi uppajjanakaupaddavā karaṇena na hontīti.
“不,你……”(Na kho te)这类话虽然没有被收进结集,但应当知道,这是世尊当时对他所说的、通过传承流传下来的意思。所以论师说“世尊对豺童子这样说道”(bhagavā siṅgālakaṃ etadavocā)。这里的“Ayañhi”中,“hi”这个字表示限定。同样,“不是别的”(no aññā)就是在排除其他方向。巴利
‘‘Na kho te’’tiādinā vutto saṅgītianāruḷho bhagavatā tadā tassa vutto paramparāgato attho veditabbo. Tenāha ‘‘bhagavā siṅgālakaṃ etadavocā’’ti. Ayañhīti ettha hi-saddo avadhāraṇe. Tathā hi ‘‘no aññā’’ti aññadisaṃ nivatteti.
268 268. 远远看见老师时,光是起身的动作本身,就已经自然包含了迎接等应有的礼节,所以为了说明这一点,就说了“做了迎接”等话。“以承事”:就是以亲近侍奉的方式。“三次前往承事”:就是在早上、中午、傍晚这三个时段,为了承事而前去。为了学习技艺而前去,也属于承事的范围,因为这是有目的而去的,所以说“学习技艺……是”。“想要听闻”就是愿意听,而这种想听的心,应当以对老师和所学之处的尊重恭敬为前提,心里想:“我学会这门技艺后,一定能得到这样的功德。”这样的听闻,也是以信心为先导的,所以说“以信心听闻”。为了从反面说明这个道理,又说了“没有信心……就无法证得”。因此,这个意思应当从相反的一面来理解。关于“其余各种小的侍奉”,为了把它的具体内容完整地展示出来,就说了“弟子确实……”等话。“侍立”等中的“等”字,包括了铺设座位、扇风之类的事情。“弟子应尽之务”:就是弟子应当对老师正确履行的义务。“受持技艺”:就是认真学习和掌握技艺的典籍。因为好好学会之后,依照它去实践时,实践也能正确地被掌握。因此说“学了一点”等。巴利
268. Ācariyaṃ dūratova disvā uṭṭhānavacaneneva tassa paccuggamanādisāmīcikiriyā avuttasiddhāti taṃ dassento ‘‘paccuggamanaṃ katvā’’tiādimāha. Upaṭṭhānenāti payirupāsanena. Tikkhattuṃupaṭṭhānagamanenāti pāto, majjhanhike, sāyanti tīsu kālesu upaṭṭhānatthaṃ upagamanena. Sippuggahaṇatthaṃ pana upagamanaṃ upaṭṭhānantogadhaṃ payojanavasena gamanabhāvatoti āha ‘‘sippuggahaṇa…pe… hotī’’ti. Sotuṃ icchā sussūsā, sā pana ācariye sikkhitabbasikkhe ca ādaragāravapubbikā icchitabbā ‘‘addhā iminā sippena sikkhitena evarūpaṃguṇaṃ paṭilabhissāmī’’ti. Tathābhūtañca taṃ savanaṃ saddhāpubbaṅgamaṃ hotīti āha ‘‘saddahitvā savanenā’’ti. Vuttamevatthaṃ byatirekavasena dassetuṃ ‘‘asaddahitvā…pe… nādhigacchatī’’ti vuttaṃ. Tasmā tassattho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Yaṃ sandhāya ‘‘avasesakhuddakapāricariyāyā’’ti vuttaṃ, taṃ vibhajanaṃ anavasesato dassetuṃ ‘‘antevāsikena hī’’tiādi vuttaṃ. Paccupaṭṭhānādīnīti ādi-saddena āsanapaññāpanaṃ bījananti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Antevāsikavattanti antevāsikena ācariyamhi sammāvattitabbavattaṃ. Sippapaṭiggahaṇenāti sippaganthassa sakkaccaṃ uggahaṇena. Tassa hi suṭṭhu uggahaṇena tadanusārenassa payogopi sammadeva uggahito hotīti. Tenāha ‘‘thokaṃ gahetvā’’tiādi.
“善调伏者调伏”在这里指的是行为仪轨方面的调伏。至于技艺方面的训练,已经被“善持令持”这句话涵盖了,所以接着用“应该这样坐”等来说明。因为老师们教导弟子,不只是在现世利益方面,也为了来世的利益,所以经文说“应该远离恶友”。所谓研习技艺典籍,完全是为了成就实践方法,因此说“示以方法,然后令其掌握”。在朋友和同僚当中,是指在自已的朋友和同僚中。令归向,就是先摄受,然后以“这是我的”这样的心态让他们归向。因为通过“这是我的弟子”等话,显示自己摄受的样子;又通过“他是多闻者”等话,显示对其功德的认可,以这两种方式让他们归向。使在一切方得到护佑,是因为成就了四方的自性,从而能让他们在任何地方都安乐生活。因此说“已得技艺者”等。对众生的身体保护有两种:遮止内部的逼迫和遮止外部的逼迫。其中,内部的逼迫如饥渴等,通过获得利养来遮止,因为可以借此安排相应的对治。外部的逼迫如盗贼、非人等造成的,通过明达来遮止,因为可以借此作相应的防护。所以说了“无论哪一方”等。巴利
Suvinītaṃ vinentīti idha ācāravinayo adhippeto. Sippasmiṃ pana sikkhāpanavinayo ‘‘suggahitaṃ gāhāpentī’’ti imināva saṅgahitoti vuttaṃ ‘‘evaṃ te nisīditabba’’ntiādi. Ācariyā hi nāma antevāsike na diṭṭhadhammike eva vinenti, atha kho samparāyikepīti āha ‘‘pāpamittā vajjetabbā’’ti. Sippaganthassa uggaṇhanaṃ nāma yāvadeva payogasampādanatthanti āha ‘‘payogaṃ dassetvā gaṇhāpentī’’ti. Mittāmaccesūti attano mittāmaccesu. Paṭiyādentīti pariggahetvā naṃ mamattavasena paṭiyādenti. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ antevāsiko’’tiādinā hi attano pariggahitadassanamukhena ceva ‘‘bahussuto’’tiādinā tassa guṇapariggaṇhanamukhe ca taṃ tesaṃ paṭiyādenti. Sabbadisāsu rakkhaṃ karonti cātuddisabhāvasampādanenassa sabbattha sukhajīvibhāvasādhanato. Tenāha ‘‘uggahitasippo hī’’tiādi. Sattānañhi duvidhā sarīrarakkhā abbhantaraparissayapaṭighātena, bāhiraparissayapaṭighātena ca. Tattha abbhantaraparissayo khuppipāsādibhedo, so lābhasiddhiyā paṭihaññati tāya tajjāparihārasaṃvidhānato. Bāhiraparissayo coraamanussādihetuko, so vijjāsiddhiyā paṭihaññati tāya tajjāparihārasaṃvidhānato. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ yaṃ disa’’ntiādi.
先前用“已掌握技艺的人”这类说法,说明通过教技艺来获得利养,从而在各方保护自己;现在用“或者他……”这类说法,则是就那门已掌握技艺的成就,通过称扬功德、给予鼓励来获得利养——这就是这些不同说法的区别。剩下的“被遮蔽”等内容,是经文里原有的;“这样说了之后”等内容,则是注释书里原有的。在这里,就是指这第二方的段落中。如同前面的方式,就是像前面第一方的段落中所说的那样。巴利
Pubbe ‘‘uggahitasippo hī’’tiādinā sippasikkhāpaneneva lābhuppattiyā disāsu parittāṇakaraṇaṃ dassitaṃ, idāni ‘‘yaṃ vā so’’tiādinā tassa uggahitasippassa nipphattivasena guṇakittanamukhena paggaṇhanenapi lābhuppattiyāti ayametesaṃ vikappānaṃ bhedo. Sesanti ‘‘paṭicchannā hotī’’tiādikaṃ pāḷiāgataṃ, ‘‘evañca pana vatvā’’tiādikaṃ aṭṭhakathāgatañca. Etthāti etasmiṃ dutiyadisāvāre. Purimanayenevāti pubbe paṭhamadisāvāre vuttanayeneva.
269 所谓尊敬,就是敬重。不过,尊敬具有利益他人和布施这两种特征,所以已经包含在第四和第五项里了。为了说明爱语的特征,才说“以说称扬的话”。“无轻慢”就是远离轻慢,没有轻慢就是不轻视、不怠慢,不做轻慢的行为。因此说“如同对奴仆、工人等”。因为,被主人轻慢的女人,她身边所有的随从也都会轻慢她。“奉事”就是守护根门来侍奉。“逾越于她”,是指轻蔑、不把自家的女主人放在眼里而擅自行动。“授予自在”这里,为了说明什么样的自在授予才与居家主妇相称,所以说“在她负责储藏食物的地方,任她安排分配”。因为,即使是在家里需要打理的农耕、经商等事务,也不是良家妇女的负担,那只是丈夫的责任;但从这些事务中得来的财富,就应该由她妥善守护、安置。有些人会这样想:“一切支配权都已经交给她了。”女人天性如此,不光以得子为满足,就算得到价值高昂、种类繁多的饰物也不会满足;为了让她们欢喜,所以说到布施饰品,因此说“根据自己的财力去布施”。巴利
269.Sammānanā nāma sambhāvanā, sā pana atthacariyālakkhaṇā ca dānalakkhaṇā ca catutthapañcamaṭṭhāneheva saṅgahitāti piyavacanalakkhaṇaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘sambhāvitakathākathanenā’’ti vuttaṃ. Vigatamānanā vimānanā, na vimānanā avimānanā, vimānanāya akaraṇaṃ. Tenāha ‘‘yathā dāsakammakarādayo’’tiādi. Sāmikena hi vimānitānaṃ itthīnaṃ sabbo parijano vimānetiyeva . Paricarantoti indriyāni paricaranto. Taṃ aticarati nāma taṃ attano gihiniṃ atimaññitvā agaṇetvā vattanato. Issariyavossaggenāti ettha yādiso issariyavossaggo gihiniyā anucchaviko, taṃ dassento ‘‘bhattagehe vissaṭṭhe’’ti āha. Gehe eva ṭhatvā vicāretabbampi hi kasivāṇijjādikammaṃ kulitthiyā bhāro na hoti, sāmikasseva bhāro, tato āgatasāpateyyaṃ pana tāya suguttaṃ katvā ṭhapetabbaṃ hoti. ‘‘Sabbaṃ issariyaṃ vissaṭṭhaṃ nāma hotī’’ti etā maññantīti adhippāyo. Itthiyo nāma puttalābhena viya mahagghavipulālaṅkāralābhenapi na santussantevāti tāsaṃ tosanaṃ alaṅkāradānanti āha ‘‘attano vibhavānurūpenā’’ti.
良家妇女应当操办的事务,就是准备饮食、安排料理这一类事,所以经文说“煮粥、做饭的时候等”。摄受随从,靠的是种种方式:以尊敬等合宜的亲切话语,以布施食物,以赠送礼物、派人问候,还有对从外地或本地送来的赠礼,以在节庆日等应当送出的称心礼物作回应。家中主母对于家内的人,是恒常摄受的,所以说“此处的随从……乃至……亲族”。携来的财物,就是从外面拿进家中的财物。对居家主妇来说,首先应当在准备饮食方面具备善巧,并在那里勤恳投入;其次,对于丈夫和妇女所依赖的种种事务,应知哪些该做、哪些不该做;再次,对于儿子、随从等应做的事。因此说“在煮粥、做饭等事中”等等。说了“不懈怠”之后,为了从反面和正面阐明这不懈怠,所以接着说“如何”等。这里,是指这第三方的次第。如前法,就是如同在第一方次第中所说的那样。世尊虽然指示“西方,即是儿子与妻子”,但在解释西方这一方时,是就妻子而非儿子来阐释的。为什么呢?因为儿子在幼年时,依靠母亲的照顾而受到护念与怜悯;到了他们懂事的时候,也应当这样护念母亲,而这个方法已经在“遮止恶行”等第一方次第中开示过了,又何必再作解释呢?在布施等摄受事中应当说的内容,前面已经说过了。巴利
Kulitthiyā saṃvihitabbakammantā nāma āhārasampādanavicārappakārāti āha ‘‘yāgubhattapacanakālādīnī’’tiādi. Sammānanādīhi yathārahaṃ piyavacanehi ceva bhojanadānādīhi ca paheṇakapesanādīhi aññato, tattheva vā uppannassa paṇṇākārassa chaṇadivasādīsu pesetabbapiyabhaṇḍehi ca saṅgahitaparijanā. Gehasāminiyā antogehajano niccaṃ saṅgahito evāti vuttaṃ ‘‘idha parijano nāma…pe… ñātijano’’ti. Ābhatadhananti bāhirato antogehaṃ pavesitadhanaṃ. Gihiniyā nāma paṭhamaṃ āhārasampādane kosallaṃ icchitabbaṃ, tattha ca yuttapayuttatā, tato sāmikassa itthijanāyattesu kiccākiccesu, tato puttānaṃ parijanassa kātabbakiccesūti āha ‘‘yāgubhattasampādanādīsū’’tiādi. ‘‘Nikkosajjā’’ti vatvā tameva nikkosajjataṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Idhāti imasmiṃ tatiyadisāvāre. Purimanayenevāti paṭhamadisāvāre vuttanayeneva. Iti bhagavā ‘‘pacchimā disā puttadārā’’ti uddisitvāpi dāravaseneva pacchimaṃ disaṃ vissajjesi, na puttavasena. Kasmā? Puttā hi dārakakāle attano mātu anuggaṇhaneneva anuggahitā honti anukampitā, viññutaṃ pattakāle pana yathā tepi tadā anuggahetabbā, svāyaṃ vidhi ‘‘pāpā nivārentī’’tiādinā paṭhamadisāvāre dassito evāti kiṃ puna vissajjanenāti. Dānādisaṅgahavatthūsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti.
270 270. 为了越过四种情况,只开显第五种情况,所以说了“以不妄语”等话。其中,“凡称其名者”,意思是作为朋友,因为对方有需要,就对某件事物说出它的名字。“不妄语”在这里有两种不妄语:言语上的不妄语和行为上的不妄语。为了说明这两种,才说了“此亦”等话。“以布施”这一句应当理解为只是举例,因为也可以依据其他摄受之事来不妄语、来摄受,而且这也是应当希求的。另外,后面的后裔就是后后相续的后代,或者辗转不断出生的后代就是后后相续的后代。所谓酬敬,就是执为己有,以及做恭敬的行为;为了说明这两方面,才说了“爱惜”等话。“执为己有”的意思就是生起“这是我的”的想法。巴利
270. Cattāripi ṭhānāni laṅghitvā pañcamameva ṭhānaṃ vivarituṃ ‘‘avisaṃvādanatāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yassa yassa nāmaṃ gaṇhātīti sahāyo atthikabhāvena yassa yassa vatthuno nāmaṃ katheti. Avisaṃvādetvāti ettha duvidhaṃ avisaṃvādanaṃ vācāya, payogena cāti taṃ duvidhampi dassetuṃ ‘‘idampī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Dānenā’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ itarasaṅgahavatthuvasenapi avisaṃvādetvā saṅgaṇhanassa labbhanato, icchitabbato ca. Aparā pacchimā pajā aparapajā, aparāparaṃ uppannā vā pajā aparapajā. Paṭipūjanā nāma mamāyanā, sakkārakiriyā cāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘kelāyantī’’tiādi vuttaṃ. Mamāyantīti mamattaṃ karonti.
271 按各自的能力安排工作:就是根据奴仆和工人的能力,按照他们各自能力的大小,为他们分派、安排、让他们去做各自的工作。供给食物和工资:就是按照每个奴仆和工人的情况,给相应的食物和工资。因此说“以年轻人”等等。医药等:“等”字包含了合适的饮食、衣服、住处等。味道的令人愉悦本身即是奇妙之处,所以说“奇妙甘甜的味道”。对他们:就是对那些奴仆和工人。释放:就是让他们从劳作中解脱。知道时间:就是知道“白天还剩一更,或者还剩半更”,这样了解时辰。任何盛大的庆典,就叫作节日。像卡提卡节、帕古纳节这样以星宿为标志的盛大庆典,就是星宿节。早起和晚睡,在《大善见王经》中已经说过,这里就不再重复。巴利
271.Yathābalaṃ kammantasaṃvidhānenāti dāsakammakarānaṃ yathābalaṃ balānurūpaṃ tesaṃ tesaṃ kammantānaṃ saṃvidahanena vicāraṇena, kārāpanenāti attho. Tenāha ‘‘daharehī’’tiādi. Bhattavetanānuppadānenāti tassa tassa dāsakammakarassa anurūpaṃ bhattassa, vetanassa ca padānena . Tenevāha ‘‘ayaṃ khuddakaputto’’tiādi. Bhesajjādīnīti ādi-saddena sappāyāhāravasanaṭṭhānādiṃ saṅgaṇhāti. Sātabhāvo eva rasānaṃ acchariyatāti āha ‘‘acchariye madhurarase’’ti. Tesanti dāsakammakarānaṃ. Vossajjanenāti kammakaraṇato vissajjanena. Velaṃ ñatvāti ‘‘pahārāvaseso, upaḍḍhapahārāvaseso vā divaso’’ti velaṃ jānitvā. Yo koci mahussavo chaṇo nāma. Kattikussavo, phagguṇussavoti evaṃ nakkhattasallakkhito mahussavo nakkhattaṃ.Pubbuṭṭhāyitā, pacchānipātitā ca mahāsudassane vuttā evāti idha anāmaṭṭhā.
“取所与物者”这个说法,因为前词限定而带有强调限定的意味。为了说明它所排除的情况,才说“不以盗心取任何东西”。因此说“只取主人所给的东西”。“我们什么也没得到”是说心里不抱怨。通过这两种否定,显示他们本应得到的利益。“不抱怨‘他做这事有什么用’”这句,是从远离对立面来说明内心满足的原因。显示内心满足,也是从善巧完成业行的角度来说明原因。名声就是赞誉,叫作“称誉”。他们把这种称誉、这种功德之谈传播出去,带到各个方向,所以叫“传播称誉者”。因为应当被称扬,所以有称誉、功德;对它们的赞叹演说,就是称誉。因此说“带来功德之谈者”。巴利
Dinnādāyinoti pubbapadāvadhāraṇavasena sāvadhāraṇavacananti avadhāraṇena nivattitaṃ dassetuṃ ‘‘corikāya kiñci aggahetvā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘sāmikehi dinnasseva ādāyino’’ti. Na mayaṃ kiñci labhāmāti anujjhāyitvāti paṭisedhadvayena tehi laddhabbassa lābhaṃ dasseti. ‘‘Kiṃ etassa kammena katenāti anujjhāyitvā’’ti idaṃ tuṭṭhahadayatāya kāraṇadassanaṃ paṭipakkhadūrībhāvato. Tuṭṭhahadayatādassanampi kammassa sukatakāritāya kāraṇadassanaṃ. Kitti eva vaṇṇo kittivaṇṇo, taṃ kittivaṇṇaṃ guṇakathaṃ haranti, taṃ taṃ disaṃ upāharantīti kittivaṇṇaharā. Tathā tathā kittetabbato hi kitti, guṇo, tesaṃ vaṇṇanaṃ kathanaṃ vaṇṇo. Tenāha ‘‘guṇakathāhārakā’’ti.
272 272. 因为慈是这些身业等的成因,所以称它们为“慈具”。为了说明这些又是怎样产生的,才说了“在那里”等话。在“去寺院”等说法中,要把“安立慈心”这一句提出来配合理解。“敞门不拒”这里,“门”指的是无贪的意乐,因为它是布施的入口。当这种心存在时,想要布施所施之物的意愿就是“敞门”。因此,在家良家子即使关着门,也仍然是敞门者;反过来,即使门开着,也仍然是闭门者。所以说“在那里”等话。“即使开着门而住”是补充说明,“即使关着门而住”也是同样的道理。“对于持戒者”这句,是从受施者的角度来说明布施的清净。即使在悲田中布施,同样也是敞门不拒。“只有确实存在的东西”这句,是说当有智慧的求者询问时,以“东西没有了”来回答,是应当期望的,因为这样能使智者的心变得柔软。“在食前应受用的”这句,是就时限食中食物性质已成约定俗成而言。巴利
272. Kāraṇabhūtā mettā etesaṃ atthīti mettāni, kāyakammādīni. Yāni pana tāni yathā yathā ca sambhavanti, taṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Vihāragamana’’ntiādīsu ‘‘mettacittaṃ paccupaṭṭhāpetvā’’ti padaṃ āharitvā yojetabbaṃ. Anāvaṭadvāratāyāti ettha dvāraṃ nāma alobhajjhāsayatā dānassa mukhabhāvato. Tassa sato deyyadhammassa dātukāmatā anāvaṭatā evañhi gharamāvasanto kulaputto gehadvāre pihitepi anāvaṭadvāro eva, aññathā apihitepi gharadvāre āvaṭadvāro evāti. Tena vuttaṃ ‘‘tatthā’’tiādi. Vivaritvāpi vasantoti vacanaseso. Pidahitvāpīti etthāpi eseva nayo. ‘‘Sīlavantesū’’ti idaṃ paṭiggāhakato dakkhiṇavisuddhidassanatthaṃ vuttaṃ. Karuṇākhettepi dānena anāvaṭadvāratā eva. ‘‘Santaññevā’’ti iminā asantaṃ natthivacanaṃ pucchitapaṭivacanaṃ viya icchitabbaṃ evāti dasseti viññūnaṃ atthikānaṃ cittamaddavakaraṇato. ‘‘Purebhattaṃ paribhuñjitabbaka’’nti idaṃ yāvakālike eva āmisabhāvassa niruḷhatāya vuttaṃ.
“一切众生”这句话,是为了显示那些沙门、婆罗门志向的圆满,说明他们没有偏袒;也因为慈心修习即使只限定在一定范围内散播,也同样能够成就。他们是怀着“愿善法增长”的期望才进入施主家中,针对这一点才说“他们进入时,确实是以善心在慈悯”。“令闻净化”的意思是:如实阐明其中的义理,通过断除疑惑的黑暗来使之清净,所以说“讲说义理,除去疑惑”。听闻佛法,完全是为了正确地修行;如果没有修行,听闻就没有意义。因此,“令闻净化”就是令其正确修行,所以说“或者令他们修行,趋向那真实。”巴利
‘‘Sabbe sattā’’ti idaṃ tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajjhāsayasampattidassanaṃ pakkhapātābhāvadīpanato, odhiso pharaṇāyapi mettābhāvanāya labbhanato. Yāya kusalābhivaḍḍhiākaṅkhāya tesaṃ upaṭṭhākānaṃ, tathā nesaṃ gehapavisanaṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘pavisantāpi kalyāṇena cetasā anukampanti nāmā’’ti. Sutassa pariyodāpanaṃ nāma tassa yāthāvato atthaṃ vibhāvetvā vicikicchātamavidhamanena visodhananti āha ‘‘atthaṃ kathetvā kaṅkhaṃ vinodentī’’ti. Savanaṃ nāma dhammassa yāvadeva sammāpaṭipajjanāya asati tasmiṃ tassa niratthakabhāvato, tasmā sutassa pariyodāpanaṃ nāma sammāpaṭipajjāpananti āha ‘‘tathattāya vā paṭipajjāpentī’’ti.
273 “有能力”是指具备胜任的本性,而从意义上说确实就是堪能,所以说“能承担在家生活”。“可礼敬诸方之处”,是指在如前所说的诸方中,作为礼敬因由、名为“承奉”的所在。成为智者、善巧、能干的人,就获得名声——这是句子的关联。因为与柔和的功德相应,所以是“柔和”;而这里说的“柔和功德”,是指微细锐利的智慧,以及柔软的语言;为了说明这一点,就说“以微细……中略……或以言语柔和”。以那种智慧按照所说的方式实践六方者名为礼敬,那智慧就是“可礼敬诸方之处”;凭这智慧,他成为“具辩才者”。因为他这样依着与各种事务相应的时机去实践,所以这里说他是“具辩才者”。“谦下而行”,意思是习惯于低头行礼。“不骄慢”,意思是不顽固,远离了内心膨胀所表现的僵滞状态。“具足奋起精进”,是指具备身体上的精进。“以不间断地做”,是说对已发起的事务持续不断地去做。“适时而生的智慧”,是指在各种应做之事现前时,就在那当下即时生起的智慧。巴利
273.Alamattoti samatthasabhāvo, so ca atthato samattho evāti ‘‘agāraṃ ajjhāvasanasamattho’’ti vuttaṃ. Disānamassanaṭṭhāneti yathāvuttadisānaṃ paccupaṭṭhānasaññite namassanakāraṇe. Paṇḍito hutvā kusalo cheko labhate yasanti yojanā. Saṇhaguṇayogato saṇho, saṇhaguṇoti panettha sukhumanipuṇapaññā, muduvācāti dassento ‘‘sukhuma…pe… bhaṇanena vā’’ti vuttaṃ. Disānamassanaṭṭhānenāti yena ñāṇena yathāvuttā cha disā vuttanayena paṭipajjanto namassati nāma, taṃ ñāṇaṃ disānamassanaṭṭhānaṃ, tena paṭibhānavā. Tena hi taṃtaṃkiccayuttapattavasena paṭipajjanto idha ‘‘paṭibhānavā’’ti vutto. Nivātavuttīti paṇipātasīlo. Atthaddhoti na thaddho thambharahitoti cittassa uddhumātalakkhaṇena thambhitabhāvena virahito. Uṭṭhānavīriyasampannoti kāyikena vīriyena samannāgato. Nirantarakaraṇavasenāti āraddhassa kammassa satatakāritāvasena. Ṭhānuppattiyā paññāyāti tasmiṃ tasmiṃ atthakicce upaṭṭhite ṭhānaso taṅkhaṇe eva uppajjanakapaññāya.
“摄受”是指恰当地摄受众生的人。“作朋友”是指成为朋友,而从意义上说,他就是寻找朋友的人,所以称为“觅友者”。“知所说语”是指能了知所说的话,因此说“知道先施恩者所说的话”。现在,为了把前面简略说过的意思详细展示出来,才说了“对于同伴”等话。前面已经说明,通过已经说出的话来了知,就是“知所说语”;现在为了说明,通过观察神态,对还没有说出的话也能了知,这也是“知所说语”,所以才说“再者”等话。用“或者以任何方式”等话,显示“知所说语者”这个词含有“应当被说的义理”的意思。“引导者”是指让人当面达到所期望的意义。因此说“开示种种义理,以智慧作引导者”。引导到种种义理——这样引出词语来连接。一再地引导,所以是“随引导”,引导到种种义理——这样引出并连接。巴利
Saṅgahakaroti yathārahaṃ sattānaṃ saṅgaṇhanako. Mittakaroti mittabhāvakaro, so pana atthato mitte pariyesanako nāma hotīti vuttaṃ ‘‘mittagavesano’’ti. Yathāvuttaṃ vadaṃ vacanaṃ jānātīti vadaññūti āha ‘‘pubbakārinā vuttavacanaṃ jānātī’’ti. Idāni tamevatthaṃ saṅkhepena vuttaṃ vitthāravasena dassetuṃ ‘‘sahāyakassā’’tiādi vuttaṃ. Pubbe yathāpavattāya vācāya jānane vadaññutaṃ dassetvā idāni ākārasallakkhaṇena appavattāya vācāya jānanepi vadaññutaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Yena yena vā panā’’tiādinā vacanīyatthataṃ vadaññū-saddassa dasseti. Netāti yathādhippetamatthaṃ paccakkhato pāpetā. Tenāha ‘‘taṃ tamatthaṃ dassento paññāya netā’’ti. Neti taṃ tamatthanti ānetvā sambandho. Punappunaṃ netīti anu anu neti, taṃ tamatthanti ānetvā yojanā.
对于应当用布施等摄受方法去摄受的每一个人。“以楔子”是指位于车轴顶端的那根楔子。“当行进时”是指正在行驶的时候。“因为儿子的缘故”是指以儿子为因。凡是因儿子之故而有、应当由儿子来做的恭敬或供养,就是这个意思。巴利
Tasmiṃ tasminti tasmiṃ tasmiṃ dānādīhi saṅgahehi saṅgahetabbe puggale. Āṇiyāti akkhasīsagatāya āṇiyā. Yāyatoti gacchato. Puttakāraṇāti puttanimittaṃ. Puttahetukañhi puttena kattabbaṃ mānaṃ vā pūjaṃ vā.
“业格”指的是业格的意义。所谓“说”,就是言语,也就是意义;或者是指在业格中应当说出的内容。“主格”指的是主格。“正观”是指对应当做的事如实观察。“应赞叹”是指应当受到赞叹。这些人就是应当被摄受的人,他们在此依适当的方式践行——这就是所要表达的意思。巴利
Upayogavacaneti upayogatthe. Vuccatīti vacanaṃ, attho. Upayogavacane vā vattabbe. Paccattanti paccattavacanaṃ. Sammā pekkhantīti sammadeva kātabbe pekkhanti. Pasaṃsanīyāti pasaṃsitabbā. Bhavanti ete saṅgahetabbe tattha puggale yathārahaṃ pavattentāti adhippāyo.
274 “如是,世尊”等是总结语。“彼方”是指以父母等为标志的东方等方位。“应礼敬”意思是应当礼敬。因为这段开示是依居士子“那么,该如何说?”等提问而发起的,所以说“依于提问而说”。对在家众应做的事,已经通过不放逸的修行方式,毫无遗漏地完全讲说了。因为在父母等部分中,对他们所应遵行的做法已毫无遗漏地讲说完毕,所以关于国王等部分,其应遵行的法则在意义上也都已经讲说圆满了。在家众依此而得调伏、依此而达调伏,所以称为“在家律仪”。“如所教诫”是指:如同此处导师所教导的在家行仪,照着那种方式去做,不相违背。对于如此践行的人,唯有增长可以预期——也就是在现法利益、来世利益和究竟义上的增长。这增长是应当希求的,也必定会现前。巴利
274.‘‘Iti bhagavā’’tiādi nigamanaṃ. Yā disāti yā mātāpituādilakkhaṇā puratthimādidisā. Namassāti namasseyyāsīti attho ‘‘yathā kathaṃ panā’’tiādikāya gahapatiputtassa pucchāya vasena desanāya āraddhattā ‘‘pucchāya ṭhatvā’’ti vuttaṃ. Akathitaṃ natthi gihīhi kattabbakamme appamādapaṭipattiyā anavasesato kathitattā. Mātāpituādīsu hi tehi ca paṭipajjitabbapaṭipattiyā niravasesato kathaneneva rājādīsupi paṭipajjitabbavidhi atthato kathito eva hotīti. Gihino vinīyanti, vinayaṃ upenti etenāti gihivinayo. Yathānusiṭṭhanti yathā idha satthārā anusiṭṭhaṃ gihicārittaṃ , tathā tena pakārena taṃ avirādhetvā. Paṭipajjamānassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhāti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi vuddhiyeva icchitabbā avassambhāvinīti.