《相经》注显示巴利原文
7. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā
三十二大人相注显示巴利原文
Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā
199 由于发愿等功德广大殊胜,故称为“大人”(mahāpurisa)。依这些特征而得以被辨认,故称“大人相”(mahāpurisalakkhaṇāni)。他们特征彰显、显扬这位大人,故称“大人之征”(mahāpurisabyañjanāni)。由这些特征,大人得以被衡量、被推知,故称“大人之迹”(mahāpurisanimittāni)。因此经中说:“这些……乃至……是诸因”等。显示巴利原文
199. Abhinīhārādiguṇamahattena mahanto purisoti mahāpuriso, so lakkhīyati etehīti mahāpurisalakkhaṇāni. Taṃ mahāpurisaṃ byañjayanti pakāsentīti mahāpurisabyañjanāni. Mahāpuriso nimīyati anumīyati etehīti mahāpurisanimittāni. Tenāha ‘‘ayaṃ…pe… kāraṇānī’’ti.
200 “持”(Dhārentī):指持诵关于相的经文,由此他们能了知这些相的自相,却不能了知它们的起因,此处表明了这一点。因此经中说“却不能……”等,这是为了显示:阐明大人相产生的因由,乃是他人所无、唯如来独有的。为何这样说呢?这是在问前面所说经文的起因。老师回答“因与一生的事迹相应”,然后为详细说明那一生的事迹,便说“而这段往事……”等。“一切周遍花满”(Sabbapāliphulloti):指四面八方花朵完全盛开。花的圆满成就即是绽放。“如同巴利恰答咖树”(Pāricchattako viyā)等,是依随传闻所得的片段知识而说。“生起”(Uppajjatī):即获得、产生之意。显示巴利原文
200.Dhārentīti lakkhaṇapāṭhaṃ dhārenti, tena lakkhaṇāni te sarūpato jānanti, na pana samuṭṭhānatoti dasseti. Tenāha ‘‘no ca kho’’tiādi, tena anaññasādhāraṇametaṃ, yadidaṃ mahāpurisalakkhaṇānaṃ kāraṇavibhāvananti dasseti. Kasmā āhāti yathāvuttassa suttassa samuṭṭhānakāraṇaṃ pucchati, ācariyo ‘‘aṭṭhuppattiyā anurūpattā’’ti vatvā tamevassa aṭṭhuppattiṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘sā panā’’tiādimāha. Sabbapāliphulloti sabbaso samantato vikasitapuppho. Vikasanameva hi pupphassa nipphatti. Pāricchattako viyāti anussavaladdhamattaṃ gahetvā vadanti. Uppajjatīti labbhati, nibbattatīti attho.
“由何业”(Yena kammenāti):即由何种善业。“所生者”(Yaṃ nibbattanti):即那一相的被产生。“为了显示”(Dassanatthanti):为了从自相、作用、现行形态的差别、缘以及果报差别等方面,来显示每一种善业。正是以此方式,对于按次第列举的诸大人相,虽未逐一分别说明其因,却将因相同的相合在一处,显示它们共同的因,即以此方式揭示了因。“这样说”(Evamāhāti):即指“外道仙人们也持诵……”等,是随应如此而说的。显示巴利原文
Yena kammenāti yena kusalakammunā. Yaṃ nibbattanti yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ nibbattaṃ. Dassanatthanti tassa tassa kusalakammassa sarūpato, kiccato, pavattiākāravisesato, paccayato, phalavisesato ca dassanatthaṃ, eteneva paṭipāṭiyā uddiṭṭhānaṃ lakkhaṇānaṃ asamuddesakāraṇavibhāvanāya kāraṇaṃ dīpitaṃ hoti samānakāraṇānaṃ lakkhaṇānaṃ ekajjhaṃ kāraṇadassanavasenassa pavattattā. Evamāhāti ‘‘bāhirakāpi isayo dhārentī’’tiādinā iminā iminā pakārena āha.
对「足下善住相」的注释显示巴利原文
Suppatiṭṭhitapādatālakkhaṇavaṇṇanā
201 「于前生」(Purimaṃjātinti):这是指在前一生中。此处‘前生’一词,他们说是处格意义的业格。或者,依‘安住于先前已住的蕴相续中’这句话,也可以是表示持续相连的业格。因为无论在哪一生,当大士开始造作福德善业时,从最初便彻底地、专心地投入其中。因此经文说‘坚定受持’等,其余两句也是如此。已经住过的诸蕴,即称为「生」(jātī),因为离开蕴则没有所谓的‘生’,而且此处也不适合运用‘生起’这一变化特征。「依已生者」(Jātavasenāti):依出生而言。‘这样’(Tathā)一词,是承接‘先前已住的诸蕴’而说的。「依成为」(Bhavanavasenāti):依从缘而生起的状态而言。「依已住」(Nivutthavasenāti):依已经居住过的状态而言。「以执取的意义」(Ālayaṭṭhenāti):依所居住的状态,居住的意义即是居所的意义。显示巴利原文
201.‘‘Purimaṃjātinti purimāyaṃ jātiyaṃ, bhummatthe etaṃ upayogavacana’’nti vadanti. ‘‘Pubbe nivutthakkhandhasantāne ṭhito’’ti vacanato accantasaṃyoge vā upayogavacanaṃ. Yattha yattha hi jātiyaṃ mahāsatto puññakammaṃ kātuṃ ārabhati, ārabhato paṭṭhāya accantameva tattha puññakammappasuto hoti. Tenāha ‘‘daḷhasamādāno’’tiādi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Nivutthakkhandhā ‘‘jātī’’ti vuttā khandhavinimuttāya jātiyā abhāvato, nibbattilakkhaṇassa ca vikārassa idha anupayujjanato. Jātavasenāti jāyanavasena. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘pubbe nivutthakkhandhā’’ti imaṃ padaṃ upasaṃharati. Bhavanavasenāti paccayato nibbattanavasena. Nivutthavasenāti nivusitatāvasena. Ālayaṭṭhenāti āvasitabhāvena. Nivāsattho hi niketattho.
「在那里」(Tatthāti):指在天界等处。‘等’字还包含了某些畜生道。「不容易」(Na sukaranti):因为天趣纯乐,恶趣纯苦或苦多,修习福德的机会难得,这是由于诸条件聚合难得;即使有福德生起,也不会广大深广。因此,如‘向畜生道众生布施,可望百倍功德果报;向无德凡夫布施,可望千倍功德果报’(中部3.379)等所说,也应根据众生的趣别来认可福田的差别。然而,在人趣中,由于乐较多,修福德的机会易得,大多数条件的聚合也易得。而且,人趣中所生的苦,特别成为修福德的强有力依止,所谓‘苦是信心的依止’。好比锻造利刃,仅将铁投入火中烧或浸入水中,这本身并不直接成为能切割的殊胜条件;但先烧热后随即入水淬炼,才是成就利刃切割能力的殊胜条件。同样地,对于有情的相续,纯苦或多苦的状态,或纯乐或多乐的状态,本身并不直接成为能修福德的殊胜条件;只有在具足……显示巴利原文
Tatthāti devalokādimhi. Ādi-saddena ekaccaṃ tiracchānayoniṃ saṅgaṇhāti. Na sukaranti devagatiyā ekantasukhatāya, duggatiyā ekantadukkhatāya, dukkhabahulatāya ca puññakiriyāya okāso na sulabharūpo paccayasamavāyassa dullabhabhāvato, uppajjamānā ca sā uḷārā, vipulā ca na hotīti gativasenāpi khettavisesatā icchitabbā ‘‘tiracchānagate dānaṃ datvā sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā, puthujjanadussīle dānaṃ datvā sahassaguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) vacanato . Manussagatiyā pana sukhabahulatāya puññakiriyāya okāso sulabharūpo paccayasamavāyassa ca yebhuyyena sulabhabhāvato. Yañca tattha dukkhaṃ uppajjati, tampi visesato puññakiriyāya upanissayo hoti, dukkhūpanisā saddhāti. Yathā hi ayoghanena satthake nipphādiyamāne tassa ekantato aggimhi tāpanaṃ, udakena vā temanaṃ chedanakiriyāsamatthatāya na visesapaccayo, tāpetvā pana samānayogato udakatemanaṃ tassā visesapaccayo, evameva sattasantānassa ekantadukkhasamaṅgitā dukkhabahulatā ekantasukhasamaṅgitā sukhabahulatā ca puññakiriyāsamatthatāya na visesapaccayo, sati pana samānayogato dukkhasantāpane, sukhumabrūhane ca laddhūpanissayā puññakiriyā samatthatāya sambhavati, tathā sati uppajjamānā puññakiriyā mahājutikā mahāvipphārā paṭipakkhacchedanasamatthā hoti. Tasmā manussabhāvo puññakiriyāya visesapaccayo. Tena vuttaṃ ‘‘tattha na sukaraṃ, manussabhūtasseva sukara’’nti.
那么,「manussabhūtassā」(为人)一词,其词义为何?「manussā」(人),因心意增盛而得名,即由于英勇、具念、堪行梵行等功德,令增上心累积,具足最殊胜的功德心。哪些人呢?正是赡部洲(Jambudīpa)中的殊胜有情。因此世尊说:显示巴利原文
Atha ‘‘manussabhūtassā’’ti ettha ko vacanattho? ‘‘Manassa ussannatāya manussāti, sūrabhāvasatimantatābrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamanakā ukkaṭṭhaguṇacittāti attho. Ke pana te? Jambudīpavāsino sattavisesā. Tenāha bhagavā –
诸比丘,赡部洲人以三种处超胜郁单越人及忉利天诸天。哪三种?英勇、具念、于此修持梵行。(《增支部》9.21;《论事》271)显示巴利原文
‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’ti (a. ni. 9.21; kathā. 271).
正如诸佛世尊、诸独觉佛、诸上首弟子、诸大弟子、转轮圣王,以及其他有大威力的众生,即在那里出生。有些人说:「然而,由于他们与住于小洲者形貌相同等,因此那些住于其他大洲者也被认为只是『人』而已。」另一些人则说:「因为与贪等、无贪等相应的心增盛,故称为『人』。在那些人种众生中,确实有贪等增盛者与无贪等增盛者;他们由于贪等增盛而圆满恶趣之道,由于无贪等增盛而圆满善趣之道乃至趣向涅槃之道。因此,由于与贪等、无贪等相应的心增盛,居住四洲的殊胜众生与住于小洲者一起,被称为『人』。」世间人则说:「因为是摩奴的后裔,故称为『人』。」所谓摩奴,是指最初劫初、为世间轨则的始作者,他施行众生的利乐与不利乐,以教诫应作与不应作的方式处于父亲地位;在教法中,他被称为「大选出」,也就是我们的大菩萨。那些直接或辗转安住于他的教诫、教授中的众生,由于类似其子的状态,便被称为「人」、「摩奴的后裔」。也因此他们被叫作「摩奴之子」、「从摩奴而生」。「Manussabhūtassa」的意思是:在众人中。显示巴利原文
Tathā hi buddhā bhagavanto, paccekabuddhā, aggasāvakā , mahāsāvakā, cakkavattino, aññe ca mahānubhāvā sattā tattheva uppajjanti. Te hi samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussā tveva paññāyiṃsū’’ti keci. Apare pana bhaṇanti ‘‘lobhādīhi, alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya manussā. Ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo, alobhādayo ca ussannā, te lobhādiussannatāya apāyamaggaṃ, alobhādiussannatāya sugatimaggaṃ, nibbānagāmimaggañca paripūrenti, tasmā lobhādīhi, alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catudīpavāsino sattavisesā manussāti vuccantī’’ti. Lokiyā pana ‘‘manuno apaccabhāvena manussā’’ti vadanti. Manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto sattānaṃ hitāhitavidhāyako kattabbākattabbatāsu niyojanatāvasena pituṭṭhāniyo, yo sāsane ‘‘mahāsammato’’ti vuccati amhākaṃ mahābodhisatto, paccakkhato, paramparā ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā sattā puttasadisatāya ‘‘manussā, mānusā’’ti ca vuccanti. Tato eva hi te ‘‘mānavā, manujā’’ti ca voharīyanti. Manussabhūtassāti manussesu bhūtassa jātassa, manussabhāvaṃ vā pattassāti attho. Ayañca nayo lokiyamahājanassa vasena vutto. Mahābodhisattānaṃ pana santānassa mahābhinīhārato paṭṭhāya kusaladhammapaṭipattiyaṃ sammadeva abhisaṅkhatattā tesaṃ sugatiyaṃ, attano uppajjanaduggatiyañca nibbattānaṃ kusalakammaṃ garutaramevāti dassetuṃ ‘‘akāraṇaṃ vā eta’’ntiādi vuttaṃ.
「在这样的有身中」:指象等有身。「安住于其中所作之业,无法轻易地显示于世间,因其形相未为了知故。」为了说明「能轻易地显示:『于某国某城,有某位国王或婆罗门成为如是之人,而作了此善业』」之义,故说「轻易地显示」。「坚固执取」:指不松弛的执取,已达有力状态的执取。「不动执取」:指不动摇的执取,在彼处不被任何人所动摇。「退缩」:指收拢,或因厌恶而回转。「舒展」:指展开、广大,达到周遍。显示巴利原文
Evarūpeattabhāveti hatthiādiattabhāve. Ṭhitena katakammaṃ na sakkā sukhena dīpetuṃ loke appaññātarūpattā. Sukhena dīpetuṃ ‘‘asukasmiṃ dese asukasmiṃ nagare asuko nāma rājā, brāhmaṇo hutvā imaṃ kusalakammaṃ akāsī’’ti evaṃ suviññāpayabhāvato. Thiraggahaṇoti asithilaggāhī thāmappattaggahaṇo. Niccalaggahaṇoti acañcalaggāhī tattha kenacipi asaṃhāriyo . Paṭikuṭatīti saṃkuṭati, jigucchanavasena vivaṭṭati vā. Pasāriyatīti vitthataṃ hoti vepullaṃ pāpuṇāti.
「那就像大海一样」:指那洪水犹如大海。显示巴利原文
Taveso mahāsamuddasadisoti eso udakogho teva mahāsamuddasadiso.
「由此而被施与,故为布施」:即舍离的思。「以应施物为所施而行舍离,故为布施」:指将应施物作为施物,通过舍离的方式而行布施。「以分享而作」:即把那些应施物与己共有、与他人分享的方式,称为分享;同样生起的思也是如此。「于戒的完全持受」:指于戒的完全正持、正受中生起的意思。为显示它现行的时分,故说「在圆满时」。「于母有利,即孝顺母者」:那种由于法而被称为「孝顺母者」的特质,便是「孝顺母性」,故说「在母亲应作的行为中」。对「孝顺父性」等,也是同样的道理。「在各种各样之中的某一种」:指在相互有别、种类不同的诸法中,这些因为都属于善,所以就说「如是在……中」。「于增上善」:指特别殊胜的诸善中。而这种殊胜,是层层递进的。为显示这里所说的最极致增上善,便是终极的最上,所以说了「有善,有增上善」等文句。难道那些摄属智慧巴拉密、成为智资粮的诸善法,不是绝对地以一切知智的获得为缘的善吗?然而这些能令诸大人相出生的福德资粮,为什么也被这样说呢?因为一切大菩萨相续中的波罗蜜法,都是以一切知智的获得为缘的。显示巴利原文
Dīyati etenāti dānaṃ, pariccāgacetanā. Diyyanavasenāti deyyadhammassa pariyattaṃ katvā pariccajanavasena dānaṃ. Saṃvibhāgakaraṇavasenāti tasseva attanā saddhiṃ parassa saṃvibhajanavasena saṃvibhāgo, tathāpavattā cetanā. Sīlasamādāneti sīlassa sammadeva ādāne, gahaṇe pavattaneti attho. Taṃ pavattikālena dassento ‘‘pūraṇakāle’’ti āha. Mātu hito matteyyo, yassa pana dhammassa vasena so ‘‘matteyyo’’ti vuccati, so matteyyatāti āha ‘‘mātu kātabbavatte’’ti. Eseva nayo ‘‘petteyyatāyā’’tiādīsu. Aññataraññataresūti aññamaññavisiṭṭhesu aññesu, te pana kusalabhāvena vuttā kusalāti āha ‘‘evarūpesū’’ti. Adhikusalesūti abhivisiṭṭhesu kusalesu, sā pana abhivisiṭṭhatā upādāyupādāya hoti. Yaṃ panettha ukkaṃsagataṃ adhikusalaṃ, tadukkaṃsanayena idhādhippetanti taṃ dassetuṃ ‘‘atthi kusalā, atthi adhikusalā’’tiādi vuttaṃ. Nanu paññāpāramisaṅgahañāṇasambhārabhūtā kusalā dhammā nippariyāyena sabbaññutaññāṇapaṭilābhapaccayā kusalā nāma, ime pana mahāpurisalakkhaṇanibbattakā puññasambhārabhūtā kasmā tathā vuttāti? Sabbesampi mahābodhisattasantānagatānaṃ pāramidhammānaṃ sabbaññutaññāṇapaṭilābhapaccayabhāvato. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi mahāpuriso yaṃ kiñci puññaṃ karoti, sabbaṃ taṃ sammāsambodhisamadhigamāyeva pariṇāmeti. Tathā hi sasambhārābyāso, dīghakālābyāso, nirantarābyāso, sakkaccābyāsoti cattāro abyāsā caturadhiṭṭhānaparipūritasambandhā anupubbena mahābodhiṭṭhānā sampajjanti.
「即使一次」:以 pi 字也含摄多次所作以及被种姓中断的行为。「由于屡屡而作」:指通过多修习的缘故。「已积集」:指一层又一层地增长。「已撮聚」:指作成团。「已堆聚」:指作成堆。实际上,多次生起而行之善业,在相续中如此修习者,便如同聚成了团、聚成了堆。意思是,假如此业有形,在感异熟果时,由于它一齐起作用,会使轮围变得极为迫窄、使有顶显得过低。然而,如果那业有形体的话——这是意旨所在。「由于广大」:指大的意思。又因为此业为慈、悲、念、正知所摄护,所以难以被推翻,是一种无有量度标准的法,因此应当称为「无量」;所以这里说「由于无量」。显示巴利原文
Sakimpīti pi-saddena anekavārampi kataṃ vijātiyena antaritaṃ saṅgaṇhāti. Abhiṇhakaraṇenāti bahulīkārena. Upacitanti uparūpari vaḍḍhitaṃ. Piṇḍīkatanti piṇḍaso kataṃ. Rāsīkatanti rāsibhāvena kataṃ. Anekakkhattuñhi pavattiyamānaṃ kusalakammaṃ santāne tathāladdhaparibhāvanaṃ piṇḍībhūtaṃ viya, rāsībhūtaṃ viya ca hoti. Vipākaṃ pati saṃhaccakāribhāvattā cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ bhavaggaṃ atinīcaṃ, sace pane taṃ rūpaṃ siyāti adhippāyo. Vipulattāti mahantattā. Yasmā pana taṃ kammaṃ mettākaruṇāsatisampajaññāhi pariggahitatāya durasamussāritaṃ pamāṇakaraṇadhammanti pamāṇarahitatāya ‘‘appamāṇa’’nti vattabbataṃ arahati, tasmā ‘‘appamāṇattā’’ti vuttaṃ.
「能胜伏(adhibhavatī)」:由于果报极其殊胜,以胜伏的方式而住立。从义理上说,就是获得极殊胜的诸财,所以说「得额外(atirekaṃ labhatī)」。『能获得(adhigacchatī)』:指享受;也就是正在出生时,便成就了彼果的意思。「以一切部分触地者(sabbāvantehi pādatalehi)」:因为不是以部分触地,而是以所有部分触地,这些足掌以一切部分都能触地,所以说「以一切边际足掌(sabbāvantehi pādatalehi)」。正如在下足时,所有足掌部分一齐起作用、没有低落而平整,当举足时也是如此,所以说「平整触地、平整举足(samaṃ phusati, samaṃ uddharati)」。现在,为了通过辨明获得此大人相之后所应得的流果,来显扬其威力,所以说「即使(sacepi hi)」等文句。其中,「地狱(naraka)」:指坑穴。因为获得了平正性,所以进入内部。「由轮相所应依止之处(cakkalakkhaṇenapatiṭṭhabbaṭṭhāna)」:这是指脚掌触地的那些地面,彼处轮相也以触的方式而住立,所以这样说。而它如此安住,正是由于『善安立足(suppatiṭṭhitapādatā)』的性质,所以在称叹『善安立足』的威力时,不应想:「引入其他相,有什么意义?」「由于戒的威力(sīlatejenā)」:以戒的威德。「由于福的威力(puññatejenā)」:以善的威德。「由于法的威力(dhammatejenā)」:以智的威德。用这三句话,都摄取了佛陀已成正觉之世尊的诸法;而用「十波罗蜜(dasannaṃ pāramīna)」这句话,则摄取了成佛之法。显示巴利原文
Adhibhavatīti phalassa uḷārabhāvena abhibhuyya tiṭṭhati. Atthato paṇītapaṇītānaṃ bhogānaṃ paṭilābho evāti āha ‘‘atirekaṃ labhatī’’ti. Adhigacchatīti vindati, nibbattamānova tena samannāgato hotīti attho. Ekadesena aphusitvā sabbappadesehi phusanato sabbappadesehi phusantiyo etesaṃ pādatalānaṃ santīti ‘‘sabbāvantehi pādatalehī’’ti vuttaṃ. Yathā nikkhipane sabbe pādatalappadesā saṃhaccakārino aninnatāya samabhāvato, evaṃ uddharaṇepīti vuttaṃ ‘‘samaṃ phusati, samaṃ uddharatī’’ti. Idāni imassa mahāpurisalakkhaṇassa samadhigamena laddhabbanissandaphalavibhāvanamukhena ānubhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘sacepi hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha narakanti āvāṭaṃ. Anto pavisati samabhāvāpattiyā. ‘‘Cakkalakkhaṇenapatiṭṭhātabbaṭṭhāna’’nti idaṃ yaṃ bhūmippadesaṃ pādatalaṃ phusati, tattha cakkalakkhaṇampi phusanavasena patiṭṭhātīti katvā vuttaṃ. Tassa pana tathā patiṭṭhānaṃ suppatiṭṭhitapādatāya evāti suppatiṭṭhitapādatāya ānubhāvakittane ‘‘lakkhaṇantarānayanaṃ kimatthiya’’nti na cintetabbaṃ. Sīlatejenāti sīlappabhāvena. Puññatejenāti kusalappabhāvena. Dhammatejenāti ñāṇappabhāvena. Tīhipi padehi bhagavato buddhabhūtassa dhammā gahitā, ‘‘dasannaṃ pāramīna’’nti iminā buddhakaradhammā gahitā.
202 「如大海之界」:因为他是一切土地之主的缘故。以「无荒芜、无相兆、无刺」这三个词说明盗贼的不存在,故说「无贼」等。所谓「荒芜」,是因为撞击所产生的苦触状态,故说「以粗触为义」。所谓「相兆」,是成为无义利之因,故说「以灾患之缘为义」。通过「无荒芜」等词,说明独行的贼众不复存在;而以「无怖畏」等词,则说明结党游行的贼众也不存在,因此解释说「结党成群」等。「不可镇伏」:指不可阻碍,不被任何人遮止,无法从所在之处被驱赶出来。「对立、不可意、能带来损害」:这就是「敌对者」,指那种不明显表露对抗、却暗中怨恨的人。而彼此相违、不友善的,则称为「仇敌」,指那种明显表露对抗的人。显示巴利原文
202.Mahāsamuddova sīmā sabbabhūmissarabhāvato. ‘‘Akhilamanimittamakaṇṭaka’’nti tīhipi padehi theyyābhāvova vuttoti āha ‘‘niccora’’ntiādi . Kharasamphassaṭṭhenāti ghaṭṭanena dukkhasamphassabhāvena khilāti. Upaddavapaccayaṭṭhenāti anatthahetutāya nimittāti. ‘‘Akhila’’ntiādinā ekacārīhi corābhāvo vutto, ‘‘nirabbuda’’nti iminā pana gaṇabandhavasena vicaraṇacorābhāvo vuttoti dassetuṃ ‘‘gumbaṃ gumbaṃ hutvā’’tiādi vuttaṃ. Avikkhambhanīyoti na vibandhanīyo kenaci appaṭibāhanīyo ṭhānato anikkaḍḍhanīyo. Paṭipakkhaṃ aniṭṭhaṃ atthetīti paccatthiko, etena pākaṭabhāvena virodhaṃ akaronto veripuggalo vutto. Paṭiviruddho amitto paccāmitto, etena pākaṭabhāvena virodhaṃ karonto veripuggalo vutto. Vikkhambhetuṃ nāsakkhiṃsu, aññadatthu sayameva vighātabyasanaṃ pāpuṇiṃsu ceva sāvakattañca pavedesuṃ.
在「业」等词中,「业」是指为了成就佛果而造作、积累的、能感得大人相的福德资粮。因此说「超过十万劫」等。所谓「业似」是指:在造作那份福德资粮时,有一种任何人都不能动摇的坚固安住状态;与此状态相随顺的告知相,即是名为「善安立足」的这一大人相,不被他人所镇伏。此告知相属于该相本身,因此在注疏中说:「名为业似……大人相」。在站立和行走时,双足的坚固安住状态,称为「相」。双足在地上平正地踩下,脚掌的所有部分都触地,又以同样平正的方式抬起。因此,拥有这样善能平正、以所有部分安立的脚的人,便叫作「善安立足者」,这种特性就是「善安立足性」,也就是「相」。正是通过善能平正触地,它们的坚固安立性才得以成立,这就是被称为「业似」的原因。显示巴利原文
‘‘Kamma’’ntiādīsu kammaṃ nāma buddhabhāvaṃ uddissa katūpacito lakkhaṇasaṃvattaniyo puññasambhāro. Tenāha ‘‘satasahassakappādhikānī’’tiādi. Kammasarikkhakaṃ nāma tasseva puññasambhārassa karaṇakāle kenaci akampanīyassa daḷhāvatthitabhāvassa anucchaviko suppatiṭṭhitapādatāsaṅkhātassa lakkhaṇassa parehi avikkhambhanīyatāya ñāpakanimittabhāvo, svāyaṃ nimittabhāvo tasseva lakkhaṇassāti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kammasarikkhakaṃ nāma…pe… mahāpurisalakkhaṇa’’nti vuttaṃ. Ṭhānagamanesu pādānaṃ daḷhāvatthitabhāvo lakkhaṇaṃ nāma. Pādānaṃ bhūmiyaṃ samaṃ nikkhipanaṃ, pādatalānaṃ sabbabhāgehi phusanaṃ, samameva uddharaṇaṃ, tasmā suṭṭhu samaṃ sabbabhāgehi patiṭṭhitā pādā etassāti suppatiṭṭhitapādo, tassa bhāvo suppatiṭṭhitapādatāti vuccati lakkhaṇaṃ. Suṭṭhu samaṃ bhūmiyā phusaneneva hi nesaṃ tattha daḷhāvatthitabhāvo siddho, yaṃ ‘‘kammasarikkhaka’’nti vuttaṃ. Lakkhaṇānisaṃsoti lakkhaṇapaṭilābhassa udrayo, lakkhaṇasaṃvattaniyassa kammassa ānisaṃsaphalanti attho. Nissandaphalaṃ pana heṭṭhā bhāvitameva.
203 所谓“业等差别”,指业、业似、相、相功德这四种分类。这是就偈颂结集而言,义理并无新增,此为要点。
“古德长老们”:指诸注疏师。
“注释偈”:即赞扬偈,因其是取已说之义,以赞扬方式表述,故得此名。
“后分长老们”:指为将圣典与注疏书写于贝叶而共集的诸大长老。他们令带有注疏的三藏圣典形诸文字,使正法得以长久住世。
“一句一取者”:于“成为坚固受持者”等文句中,一句一句持取的人。
“义解”:为令人易于掌握义理,以结偈方式将义理提要钩玄,故称“义解”。应知,这是采用圣典中的文句,以结偈方式辨明其义,并非否定法藏师所安立的本来状态。显示巴利原文
203.Kammādibhedeti kammakammasarikkhakalakkhaṇa lakkhaṇānisaṃsavisaññite vibhāge. Gāthābandhaṃ sandhāya vuttaṃ, attho pana apubbaṃ natthīti adhippāyo. Porāṇakattherāti aṭṭhakathācariyā. Vaṇṇanāgāthāti thomanāgāthā vuttamevatthaṃ gahetvā thomanāvasena pavattattā. Aparabhāgetherā nāma pāḷiṃ, aṭṭhakathañca potthakāropanavasena samāgatā mahātherā, ye sāṭṭhakathaṃ piṭakattayaṃ potthakāruḷhaṃ katvā saddhammaṃ addhaniyaciraṭṭhitikaṃ akaṃsu. Ekapadikoti ‘‘daḷhasamādāno ahosī’’tiādipāṭhe ekekapadagāhī. Atthuddhāroti tadatthassa sukhaggahaṇatthaṃ gāthābandhavasena uddharaṇato atthuddhārabhūto, tayidaṃ pāḷiyaṃ āgatapadāni gahetvā gāthābandhavasena tadatthavicāraṇabhāvadassanaṃ, na pana dhammabhaṇḍāgārikena ṭhapitabhāvapaṭikkhipananti daṭṭhabbaṃ.
为了显示真实语在善法中的重大作用,以及其对立面——妄语的大过失,故于紧接着宣说十善业道法时,特地将真实语提出来讲说;或者说,正因为有“真实”这一项,才用“法”这个词,所以说到“于法”时,指的正是十善业道法。因此说“于法,即于十善业道法”。此处的意义可依“牛、水牛之理”来理解。
“于调伏诸根”:指于根律仪上。为了将十善业道法为首的防护戒也含摄进来一起显示,故以调伏的摄受作为主要内容来说,说为“于调伏,即于戒律的调伏”。
依于某一法,个人被称为“清净”,这个法就叫“清净性”,指身善行等。正是为了显示这层分别,才将说过的话再次宣说;或者,为了含摄心意清净性,把禅那等超人法也包含进来,所以才提出清净性这一项。
“作为所依的基础”:指作为所依的基础。显示巴利原文
Kusaladhammānaṃ vacīsaccassa bahukārataṃ, tappaṭipakkhassa ca musāvādassa mahāsāvajjataṃ dassetuṃ anantarameva kusalakammapathadhamme vadantopi tato vacīsaccaṃ nīharitvā katheti sacceti vā sannidhāneva ‘‘dhamme’’ti vuccamānā kusalakammapathadhammā eva yuttāti vuttaṃ ‘‘dhammeti dasakusalakammapathadhamme’’ti. Gobalībaddañāyena vā ettha attho veditabbo. Indriyadamaneti indriyasaṃvare. Kusalakammapathagghaṇenassa vārittasīlameva gahitanti itarampi saṅgahetvā dassetuṃ saṃyamasseva gahaṇaṃ katanti ‘‘saṃyameti sīlasaṃyame’’ti vuttaṃ. Suci vuccati puggalo yassa dhammassa vasena, taṃ soceyyaṃ, kāyasucaritādi. Etasseva hi vibhāgassa dassanatthaṃ vuttampi cetaṃ puna vuttaṃ, manosoceyyaggahaṇena vā jhānādiuttarimanussadhammānampi saṅgaṇhanatthaṃ soceyyaggahaṇaṃ. Ālayabhūtanti samathavipassanānaṃ adhiṭṭhānabhūtaṃ. Uposathakammanti uposathadivase samādiyitvā samācaritabbaṃ puññakammaṃ uposatho sahacaraṇañāyena. ‘‘Avihiṃsāyāti sattānaṃ aviheṭhanāyā’’ti vadanti, taṃ pana sīlaggahaṇeneva gahitaṃ. Tasmā avihiṃsāyāti karuṇāyāti attho. Avihiṃsāggahaṇeneva cettha appamaññāsāmaññena cattāropi brahmavihārā upacārāvatthā gahitā lakkhaṇahāranayena. Sakalanti anavasesaṃ paripuṇṇaṃ. Evamettha kāmāvacarattabhāvapariyāpannattā lakkhaṇassa taṃsaṃvattanikakāmāvacarakusaladhammā eva pāramitāsaṅgahapuññasambhārabhūtakāyasucaritādīhi dvādasadhā vibhattā eva. Gāthāyaṃ ‘‘sacce’’tiādinā dasadhā saṅgayha dassitā. Esa nayo sesalakkhaṇepi.
Aṃnubhī:为使诗句吟诵流畅,将‘a’字带鼻音读出。
“解相者”:指解说各个词句、各种相的人。
“应被镇伏”:即应被排斥,这是属于那位大人,或者属于那大人相的。而在这里,是以“相”的名义,宣说能成就此相的福德资粮。显示巴利原文
Aṃnubhīti gāthāsukhatthaṃ akāraṃ sānunāsikaṃ katvā vuttaṃ. Byañjanāni lakkhaṇāni ācikkhantīti veyañjanikā.Vikkhambhetabbanti paṭibāhitabbaṃ tassāti mahāpurisassa, tassa vā mahāpurisalakkhaṇassa. Lakkhaṇasīsena cettha taṃsaṃvattanikapuññasambhāro vuccati.
【脚掌轮相的注解】显示巴利原文
Pādatalacakkalakkhaṇavaṇṇanā
204 所谓“怖畏”,名为恐惧。它的生起方式有惊恐的形态和慌怕的形态两种,因此说“惊怖之怖畏与慌怕之怖畏”。为了分说这两种怖畏,才说“其中”等。“已被消除”的意思是指:犹如盗贼等不再对他人进行抢夺、捆绑等事,且已做之事也通过归还等方式恢复了原状;又如凶猛的大象等,从远处就被避开,若未避开,也能如它们原本站在那儿一样,不受其压制。以这样的方式而被消除。“他超越”:即他跨越过去。“那个地方”:指有危险的那个地方。“对于不能者”——这里“不能者”是以目的格形式用的主格,意义为“不能者”;或为表示不尊重的格。“与眷属一起”:即带着眷属。当他布施某样应施的物品时,若同时将另外一些应施物品作为那件物品的附属品一起布施,如此一来,他那个布施的善业便成为“有眷属的”。显示巴利原文
204.Bhayaṃ nāma bhīti, taṃ pana ubbijjanākārena, uttasanākārena ca pavattiyā duvidhanti āha ‘‘ubbegabhayañceva uttāsabhayañcā’’ti. Tadubhayampi bhayaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Apanūditāti yathā corādayo viluppanabandhanādīni parassa na karonti, katañca paccāharaṇādinā paṭipākatikaṃ hoti, evaṃ yathā ca caṇḍahatthiādayo dūrato parivajjitā honti, aparivajjite tassa yathā ṭhāne ṭhitehi abhibhavo na hoti, evaṃ apanūditā. Ativāhetīti atikkāmeti. Taṃ ṭhānanti taṃ sāsaṅkaṭṭhānaṃ. Asakkontānanti upayogatthe sāmivacanaṃ, asakkonteti attho. Asakkontānanti vā anādare sāmivacanaṃ. Saha parivārenāti saparivāraṃ. Tattha kiñci deyyadhammaṃ dento yadā tassa parivārabhāvena aññampi deyyadhammaṃ deti, evaṃ tassa taṃ dānamayaṃ puññaṃ saparivāraṃ nāma hoti.
为了详细阐明其义理,故说“其中,食物”等。于此,正如应施的物品是施食的附属,为显示以恭敬行事,便说了“那时”等。将上下文结合起来的意思为:他布施了粥和饭后,并未就此终止,又做了其他布施。这个道理在之后也同样适用。“他搓线”:指他将缝衣所用的线,通过双搓、三搓等方式搓好。“染料”:指阿离药等可作染料之物。“黄叶”:指恰好适合做染料的黄色树叶。显示巴利原文
Tamatthaṃ vitthārena dassetuṃ ‘‘tattha anna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yathā deyyadhammaṃ tassa annadānassa parivāro, evaṃ tassa sakkaccakaraṇaṃ pīti dassento ‘‘atha kho’’tiādimāha. Yāgubhattaṃ datvāva adāsīti yojanā. Esa nayo ito paratopi. Suttaṃ vaṭṭetīti cīvarassa sibbanasuttakaṃ duvaṭṭativaṭṭādivasena vaṭṭitaṃ akāsi. Rajananti alliādirajanavatthuṃ. Paṇḍupalāsanti rajanupagameva paṇḍuvaṇṇaṃ palāsaṃ.
“低下的”:指食物等四种。取磨石时,磨石布也已包含在内。“中国粉”:即朱砂粉。“氍毹”:指长毛、一律毛等类的氍毹毛毯。“具善分别之间隔”:意为间隔被善巧地区分开,以此显示轮的各部分界限极为清晰。显示巴利原文
Heṭṭhimānīti annādīni cattāri. Nisadaggahaṇeneva nisadapotopi gahito. Cīnapiṭṭhaṃ sindhurakacuṇṇaṃ. Kojavanti uddalomiekantalomiādikojavattharaṇa. Suvibhattaantarānīti suṭṭhu vibhattaantarāni, etena cakkāvayavaṭṭhānānaṃ suparicchinnataṃ dasseti.
“诸王”指已受灌顶的刹帝利。受灌顶的刹帝利能依四摄事令自己境域中的婆罗门等满意,其余人则不能,因此说“诸王即灌顶者”。他们以自在力享用从国王所得之村、镇等,故称“受用者”;拥有此种受用或于其中任职者,称为“具受用者”,他们也称作“受用之众”。“有眷属的布施”即如前所说,伴随眷属而行之施。“愿了知”指如“愿有天人的世间了知”这样的意乐所引生的轮相,这显示了相本身与业的相似性。若如此,则只成三处而非四处,故轮相极大的眷属性,正是令其成为与业相似的认知之相。因此这里说:“这是为了让有天人的世间等了知而生的有眷属之施。”将来也会说“是寿长者的相”(《长部》),以及“彼相成为彼义的说明者”。而等流果应视为对敌方的征服。故偈颂中说“摧敌者”。显示巴利原文
Laddhābhisekā khattiyā attano vijite visavitāya brāhmaṇādike catūhi saṅgahavatthūhi rañjetuṃ sakkonti, na itarāti āha ‘‘rājānoti abhisittā’’ti. Rājato yathāladdhagāmanigamādiṃ issaravatāya bhuñjantīti bhojakā, tādiso bhogo etesaṃ atthi , tattha vā niyuttāti bhogikā, te eva ‘‘bhogiyā’’ti vuttā. Saparivāraṃ dānanti vuttanayena saparivāradānaṃ. Jānātūti ‘‘sadevako loko jānātū’’ti iminā viya adhippāyena nibbattaṃ cakkalakkhaṇanti lakkhaṇasseva kammasarikkhatā dassitā. Evaṃ sati tikameva siyā, na catukkaṃ, tasmā cakkalakkhaṇassa mahāparivāratāya ñāpakanimittabhāvo kammasarikkhakaṃ nāma. Tenevāha ‘‘saparivāraṃ…pe… jānātūti nibbatta’’nti. ‘‘Dīghāyukatāya taṃ nimitta’’nti (dī. ni. 3.207) ca vakkhati, tathā ‘‘taṃ lakkhaṇaṃ bhavati tadatthajotaka’’nti (dī. ni. 3.221) ca. Nissandaphalaṃ pana paṭipakkhābhibhavo daṭṭhabbo. Tenevāha gāthāyaṃ ‘‘sattumaddano’’ti.
205 “Etaṃ”指的是这段构成偈颂的文句,而它本身就是偈颂的意义,因此说“这些偈颂是为阐明彼义而说”。显示巴利原文
205.Etanti etaṃ gāthābandhabhūtaṃ vacanaṃ, taṃ panatthato gāthā evāti āha ‘‘imā tadatthaparidīpanā gāthā vuccantī’’ti.
“在前”或说“pure”,虽指之前,实为往昔。因为大人并非仅在过去某一世或几世,而是在更久远的过去世中一向如此修行。为显示彼时修行,故说“pure puratthā”(在前在先)。即使于此生,依过去时也可说“purepuratthā”,然为简别,故说“于往昔诸世中”等。有人说:“这是指此生之前,在兜率天界遮止已作业之说。”那只是他们自己的看法,因为那里并无此种已作业。“逐除者”即除去者。“笃信”意为堪能受用。显示巴利原文
Puratthāti vā ‘‘pure’’ti vuttatopi pubbe. Yasmā mahāpuriso na atītāya ekajātiyaṃ, nāpi katipayajātīsu, atha kho purimapurimatarāsu tathāva paṭipanno, tasmā tattha paṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘pure puratthā’’ti vuttaṃ. Imissāpi jātiyaṃ atītakālavasena ‘‘purepuratthā’’ti vattuṃ labbhāti tato visesanatthaṃ ‘‘purimāsu jātīsū’’ti vuttanti āha ‘‘imissā’’tiādi. Keci ‘‘imissā jātiyā pubbe tusitadevaloke katakammapaṭikkhepavacana’’nti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ tattha tādisassa katakammassa abhāvato. Apanūdanoti apanetā. Adhimuttoti yuttapayutto.
「以福德业」指以布施等福德之业。如果仅凭百数福德业便能逐一产生诸相,注释师们并不认同。那么他们如何认同呢?答说:“然而,他们认同在无量福德的情况中……”而「每一业」即指每一件过去的布施等业。所谓「百」,即是令每一业成为百倍:无量世界中所有众生,每一位所行百遍布施等福德业的总量,大士再将其中每一件福德业乘以百倍,这便是「百」的含义。因此,这里的「百」字并非具体数字,而是表示数量极多,就像“百价值”、“百天”、“人”等中的用法那样。所以这样说:“因此,注释师们认同‘百福德相’的这一含义。”显示巴利原文
Puññakammenāti dānādipuññakammena. Evaṃ santeti satamattena puññakammena ekekaṃ lakkhaṇaṃ nibbatteyya, evaṃ sati. Na rocayiṃsūti kevalaṃ satamattena puññakammena lakkhaṇanibbattiṃ na rocayiṃsu aṭṭhakathācariyā. Kathaṃ pana rocayiṃsūti āha ‘‘anantesu panā’’tiādi. Ekekaṃ kammanti ekekaṃ dānādipubbakammaṃ. Ekekaṃ sataguṇaṃ katvāti anantāsu lokadhātūsu yattakā sattā, tehi sabbehi paccekaṃ satakkhattuṃ katāni dānādipuññakammāni yattakāni, tato ekekaṃ puññakammaṃ mahāsattena sataguṇaṃ kataṃ ‘‘sata’’nti adhippetaṃ, tasmā idha sata-saddo bahubhāvapariyāyo, na saṅkhyāvacanoti dasseti ‘‘satagghi sataṃ devamanussā’’tiādīsu viya. Tenāha ‘‘tasmā satapuññalakkhaṇoti imamatthaṃ rocayiṃsū’’ti.
【足跟宽广等诸相注解】显示巴利原文
Āyatapaṇhitāditilakkhaṇavaṇṇanā
206 「自然死」是指已生的有情尽其寿命而自然死亡。如同被拉开的弓干那样,脚掌向内弯曲,称为「内弯足相」;向外弯曲,称为「外弯足相」。脚掌中部凹陷,称为「踞脚足相」。以足尖跛行的,称为「前踝者」;以脚跟部位跛行的,称为「后踝者」。「身体高耸」是指身体不低俯而挺拔直立。「握固手」是指为了执持武器等而握成拳头的手。「缦网手」是指手指之间相互联结、如同网一般的手。这里所说的「这与此业相似」,是指三种相——足跟广平相、手指纤长相、身如梵天端直相——这些乃如来长寿性得以了知的征相,表现了与业的相似性。至于等流果,则应视作无有障碍等。显示巴利原文
206.Sarasacuti nāma jātassa sattassa yāvajīvaṃ jīvitvā pakatiyā maraṇaṃ. Ākaḍḍhajiyassa dhanudaṇḍassa viya pādānaṃ antomukhaṃ kuṭilatāya antovaṅkapādatā. Bahimukhaṃ kuṭilatāya bahivaṅkapādatā. Pādatalassa majjhe ūnatāya ukkuṭikapādatā. Aggapādena khañjanakā aggakoṇḍā. Paṇhippadesena khañjanakā paṇhikoṇḍā. Unnatakāyenāti anonatabhāvena samussitasarīrena . Muṭṭhikatahatthāti āvudhādīnaṃ gahaṇatthaṃ katamuṭṭhihatthā. Phaṇahatthakāti aññamaññaṃ saṃsaṭṭhaṅgulihatthā. Idamettha kammasarikkhakanti idaṃ imesaṃ tiṇṇampi lakkhaṇānaṃ tathāgatassa dīghāyukatāya ñāpakanimittabhāvo ettha āyatapaṇhitā, dīghaṅgulitā brahmujugattatāti etasmiṃ lakkhaṇattaye kammasarikkhakattaṃ. Nissandaphalaṃ pana anantarāyatādi daṭṭhabbaṃ.
207 207. 因为即使生起应怖畏之事的相,怖畏也是源自于对自我的爱执,已经断除爱执的人就没有怖畏,所以说:“正如对我来说,死亡没有怖畏,我珍爱生命。” 「由善行」是指由正确行持、累积的善行之业。显示巴利原文
207. Bhāyitabbavatthunimittaṃ uppajjamānampi bhayaṃ attasinehahetukaṃ pahīnasinehassa tadabhāvatoti āha ‘‘yathā mayhaṃ maraṇato bhayaṃ mama jīvitaṃ piya’’nti. Suciṇṇenāti suṭṭhu katūpacitena sucaritakammunā.
Cavitvā(命终)指从彼天命终后投生。“Sujātagatto subhujo”(身形善美、臂膊圆妙)等描述身分功德的语句,是为说明这些相好与这些特征必不相离而说。Cirayapanāya(为令久住)指为使此有身能长久延续。故经中说“为得长寿”。Tato(由此)指成为转轮王后,由此而延续。Vasippatto(得自在者)指已获得禅那等诸自在,复成就心自在,继而以修习神通而修习神足,这便是经义所在。“Yāpeti cirataraṃ”(令更久住)则是承接前文的说明。显示巴利原文
Cavitvāti saggato cavitvā. ‘‘Sujātagatto subhujo’’ti ādayo sarīrāvayavaguṇā imehi lakkhaṇehi avinābhāvinoti dassetuṃ vuttā. Cirayapanāyāti attabhāvassa cirakālaṃ pavattanāya. Tenāha ‘‘dīghāyukabhāvāyā’’ti. Tatoti cakkavattī hutvā yāpanato. Vasippattoti jhānādīsu vasībhāvañceva cetovasibhāvañca patto hutvā, kathaṃ iddhibhāvanāya iddhipādabhāvanāyāti attho. Yāpeti cirataranti yojanā.
“七处隆满相”的注释。显示巴利原文
Sattussadatālakkhaṇavaṇṇanā
208 Rasitāni(有妙味)指味从这些食物中生起,故称有妙味,即具足上妙之味。由此,经文说“具足妙味”。Piṭṭhakhajjakādīni(面粉嚼食等)指饼、粉团、糖丸等;“等”字还含摄香蕉等果物。Piṭṭhapāyasaṃ(面粉乳粥)指掺入面粉后煮成的乳粥;“等”字则含摄此类硬食、粥等。显示巴利原文
208. Raso jāto etesanti rasitāni, mahārasāni. Tenāha ‘‘rasasampannāna’’nti. Piṭṭhakhajjakādīnīti pūpasakkhalimodakādīni. Ādi-saddena pana kadaliphalādiṃ saṅgaṇhāti. Piṭṭhaṃ pakkhipitvā pacitabbapāyasaṃ piṭṭhapāyasaṃ. Ādi-saddena tathārūpabhojjayāguādiṃ saṅgaṇhāti.
此处,“与业相似”是指以七处隆满相作为获得殊胜利得的能知征相。依此理趣,于一一相中抉择出与业相似之义,然后加以关联。显示巴利原文
Idha kammasarikkhakaṃ nāma sattussadatālakkhaṇassa paṇītalābhitāya ñāpakanimittabhāvo. Iminā nayena tattha tattha lakkhaṇe kammasarikkhakaṃ niddhāretvā yojetabbaṃ.
209 “最上、最胜味之施主”是指:于一切众生中最为殊胜的世间怙主,他是最上、殊胜妙味的施与者。“最上之最胜味”是指在殊胜味之中也最为殊胜的味。“能表明嚼食、啖食等”是指能表明获得嚼食、啖食等利养的相。将能招感利得的业之果报,用因的名称来指称,故说“能招感利得”。或者说,“表明彼义”是指能表明作为殊胜食物施与者这一含义。“其得以取得”中的“ā”只是一个填充词,故解释为“彼得以取得”。“是得利之最优者”里的“ra”是连接词。显示巴利原文
209.Uttamo aggarasadāyakoti sabbasattānaṃ uttamo lokanātho aggānaṃ paṇītānaṃ rasānaṃ dāyako. Uttamānaṃ aggarasānanti paṇītesupi paṇītarasānaṃ. Khajjabhojjādijotakanti khajjabhojjādilābhajotakaṃ. Lābhasaṃvattanikassa kammassa phalaṃ ‘‘lābhasaṃvattanika’’nti kāraṇūpacārena vadati. Tadatthajotakanti vā tassa paṇītabhojanadāyakattasaṅkhātassa atthassa jotakaṃ. Tadādhigacchatīti ettha ā-kāro nipātamattanti āha ‘‘taṃ adhigacchatī’’ti. Lābhiruttamanti ra-kāro padasandhikaro.
“手足等相”的注释。显示巴利原文
Karacaraṇādilakkhaṇavaṇṇanā
210 “出家的资具”是指钵、衣等物;“在家的资具”是指衣服、武器、车乘、床座等物。显示巴利原文
210.Pabbajitaparikkhāraṃ pattacīvarādiṃ gihiparikkhāraṃ vatthāvudhayānasayanādiṃ.
“一切”是指一切的饶益。“涂覆而后毁坏”是指处在贬损的状态而加以毁坏。“如以油涂”是指如同用百番精炼的油涂抹一般。“令义增长之语”是指能带来利益的话。在这里举“语”只是用作例示,对他人有利益的身业也属于利行。不过在《义注》中,仅从语业的角度来说明利行。显示巴利原文
Sabbanti sabbaṃ upakāraṃ. Makkhetvā nāseti makkhibhāve ṭhatvā. Telena viya makkhetīti satadhotatelena makkheti viya. Atthasaṃvaḍḍhanakathāyāti hitāvahakathāya. Kathāgahaṇañcettha nidassanamattaṃ. Paresaṃ hitāvaho kāyapayogopi atthacariyā. Aṭṭhakathāyaṃ pana vacīpayogavaseneva atthacariyā vuttā.
「平等性」是指在相似的情形中,将人安置于同等的地位。所谓安置于同等的地位,就是使他与自己同化——于自身得乐时与之同享,于彼受苦时亦与之共担,因此称为「以同乐同苦之状态」。而这种同乐同苦,通过同坐一处等便会显露,故经文说「同座」等语。的确,出身低贱者不可能行同一受用。若强行令其共享,他反而会因受用上的优越而心生恼怒,因此难可摄受。因为出身低贱,他并不希求同一受用;而若未如此待他,他也不会因受用上的低劣而恼怒。所谓「两者」,即指出身与受用这两个方面。相似之人则是易摄受的:正因与他人处于同样的相似状态,才期望同一受用;即使不能如此,也不会对人生起嗔怒。不论是否给予食财,不论是否加以摄受,他都不会以邪恶之心相向,因为他的本性举止优雅。正因如此,他的受用也……(容易共享)。像这样的人,若是在家人,即于两者都相似;若是出家人,则是指持戒者——这是应被了知的意旨。显示巴利原文
Samānattatāyāti sadisabhāve samānaṭṭhāne ṭhapanena, taṃ panassa samānaṭṭhāne ṭhapanaṃ attasadisatākaraṇaṃ, sukhena ekasambhogatā, attano sukhuppattiyaṃ; tassa ca dukkhuppattiyaṃ tena attano ekasambhogatāti āha ‘‘samānasukhadukkhabhāvenā’’ti. Sā ca samānasukhadukkhatā ekato nisajjādinā pākaṭā hotīti taṃ dassento ‘‘ekāsane’’tiādimāha. Na hi sakkā ekaparibhogo kātuṃ jātiyā hīnattā. Tathā akariyamāneca so kujjhati bhogena adhikattā, tasmā dussaṅgaho. Na hi so ekaparibhogaṃ icchati jātiyā hīnabhāvato. Na akariyamāne ca kujjhati bhogena hīnabhāvato. Ubhohīti jātibhogehi. Sadisopi susaṅgaho ekasadisabhāveneva itarena saha ekaparibhogassa paccāsīsāya, akaraṇe ca tassa kujjhanassābhāvato. Adīyamānepi kismiñci āmise akariyamānepi saṅgahe. Na pāpakena cittena passati pesalabhāvato. Tato eva paribhogopi…pe… hoti.Evarūpanti gihī ce, ubhohi sadisaṃ; pabbajito ce, sīlavantanti adhippāyo.
「善摄受」:由于具有坚固的忠诚,他们确实被很好地摄受了。因此说「不会分裂」。显示巴利原文
Susaṅgahitāvahontīti suṭṭhu saṅgahitā eva honti daḷhabhattibhāvato. Tenāha ‘‘na bhijjantī’’ti.
「布施等摄受之业(Dānādisaṅgahakamma)」:指以布施等为分类的、为了摄受他人而发起的善业。显示巴利原文
Dānādisaṅgahakammanti dānādibhedaṃ parasaṅgaṇhanavasena pavattaṃ kusalakammaṃ.
211 「不轻蔑、不受用、不自尊」。「放逸」称为嬉笑,「不放逸」于此通过双重否定,所指的正是「不放逸」。由于这不放逸本身具有轻快的性质,故不怯弱;又因随顺于法,故不傲慢,因此说「即是不怯弱、不傲慢」之意。这是结合众生不执取功德的道理而作的解释。显示巴利原文
211.Anavaññātena aparibhūtena sambhāvitena. Pamodo vuccati hāso, na appamodenāti ettha paṭisedhadvayena so eva vutto. So ca odagyasabhāvattā na dīno dhammūpasañhitattā na gabbhayuttoti āha ‘‘na dīnena na gabbhitenāti attho’’ti. Sattānaṃ agaṇhanaguṇenāti yojanā.
「极美妙(atirucira)」:意谓制作得极为美妙,而那种美妙能令见者生起净信,故说「极清净庄严(supāsādika)」。「极善巧(suṭṭhu cheka)」:意谓极其美好。「可被展示(vidhātabbo)」:即能够被展示、被指示。「说可爱语(piyaṃ vadati)」:即说可爱语的人(piyavadū),正如「一切知者(sabbavidū)」的构词方式。「唯乐(sukhaṃ eva)」:即乐本身,乐的体性。「法与随法(dhammañca anudhammañca)」:指出世间法,以及与之相应的前行之道。显示巴利原文
Atiruciranti ativiya rucirakataṃ, taṃ pana passantānaṃ pasādāvahanti āha ‘‘supāsādika’’nti. Suṭṭhu chekanti ativiya sundaraṃ. Vidhātabboti vidhātuṃ sandisituṃ sakkuṇeyyo. Piyaṃ vadatīti piyavadū yathā ‘‘sabbavidū’’ti. Sukhameva sukhatā, taṃ sukhataṃ. Dhammañcaanudhammañcāti lokuttaradhammañceva tassa anurūpapubbabhāgadhammañca.
【脚踝向上、脚背等相之注释(Ussaṅkhapādādilakkhaṇavaṇṇanā)】显示巴利原文
Ussaṅkhapādādilakkhaṇavaṇṇanā
212 「与义理相应(atthūpasaṃhita)」:此句指出依止于轮回的法谈,故称为「依止于此世与他世的义利」。「与法相应(dhammūpasaṃhita)」:此句指出依止于出离的法,因此十善业道应被理解为通向出离的所依。「使之现见(nidaṃsesi)」:即于现前证得那些法之后,将其开显。「展示的谈论(nidaṃsanakatha)」:即使之明了的谈论。以「最年长」之义为「最上(aggo)」;以「应赞叹」之义为「最胜(seṭṭho)」;以「为首」之义为「首要(pāmokkho)」;以「至上」之义为「最高(uttamo)」;希求利益安乐者于方方面面皆应选择、应欢喜,故为「最妙(pavaro)」。如是,虽然「最上」等词在词义上各有殊胜,但因其所表事物本质并无差别,故说「所有这些都是彼此的同义语(sabbāni aññamaññavevacanānī)」。显示巴利原文
212.‘‘Atthūpasaṃhita’’nti iminā vaṭṭanissitā dhammakathā vuttāti āha ‘‘idhalokaparalokatthanissita’’nti. ‘‘Dhammūpasaṃhita’’nti iminā vivaṭṭanissitā, tasmā dasakusalakammapathā vivaṭṭasannissayā veditabbā. Nidaṃsesīti sandassesi te dhamme paccakkhe katvā pakāsesi. Nidaṃsanakathanti pākaṭakaraṇakathaṃ. Jeṭṭhaṭṭhena aggo, pāsaṃsaṭṭhena seṭṭho, pamukhaṭṭhena pāmokkho, padhānaṭṭhena uttamo, hitasukhatthikehi pakārato varaṇīyato rajanīyato pavaroti evaṃ atthavisesavācīnampi ‘‘aggo’’tiādīnaṃ padānaṃ bhāvatthassa bhedābhāvato ‘‘sabbāni aññamaññavevacanānī’’ti āha.
“能令向上”:意为让听闻者层层向上获得殊胜,所以称为“能令向上”。“脚踝向下”:由于如来的脚踝向下,恰好安放在脚背附近,因此如来的双足称为“脚踝向下之足”。这里所说的“踝”,即是脚踝骨。显示巴利原文
Uddhaṅgamanīyāti suṇantānaṃ uparūpari visesaṃ gamentīti uddhaṅgamanīyā. Saṅkhāya adho piṭṭhipādasamīpe eva patiṭṭhitattā adhosaṅkhā pādā etassāti adhosaṅkhapādo. Saṅkhāti ca gopphakānamidaṃ nāmaṃ.
213 “法施之祭祀”:即名为“法施”的祭祀。显示巴利原文
213.Dhammadānayaññanti dhammadānasaṅkhātaṃ yaññaṃ.
“善安立”:即正确地安立。意思是,在脚背上方的小腿部位,隐没于约四指宽的自然指距之处,不显露、不可见地安住。显示巴利原文
Suṭṭhusaṇṭhitāti sammadeva saṇṭhitā. Piṭṭhipādassa upari pakatiaṅgulena caturaṅgule jaṅghāpadese nigūḷhā apaññāyamānarūpā hutvā ṭhitāti attho.
「鹿胫相」的解释显示巴利原文
Eṇijaṅghalakkhaṇavaṇṇanā
214 “技艺”(sippa):因应被学习(sikkhitabba)的意义而得此名,是指众生谋生的方式。“明”(vijjā):指咒术、学问等,依应被了知的意义,为了生计及利益有情。“行”(caraṇa):他们依此而行,趋向善趣与安乐,故称为“行”。“业”(kamma):是以省略后词的方式指称“业自属智”(kammassakatāñāṇa),因此他说:“‘业’是指业自属的智慧。”那些是前面提到的象宝等。七宝即珍珠等七种宝。“ca”字也将国王所受用的衣服、卧具等包括在内。“适合国王的”即适合国王受用的。“一切”总括“适合国王的”等所说的一切。所谓诸佛之众,是指那些已各别或总体止息了罪恶,并为此目的而修行的人,因此说是“属于沙门部分的四众”。显示巴利原文
214.Sippanti sikkhitabbaṭṭhena ‘‘sippa’’nti laddhanāmaṃ sattānaṃ jīvikāhetubhūtaṃ ājīvavidhiṃ. Jīvikatthaṃ, sattānaṃ upakāratthañca veditabbaṭṭhena vijjā, mantasatthādi. Caranti tena sugatiṃ, sukhañca gacchantīti caraṇaṃ. Kammassakatāñāṇaṃ uttarapadalopena ‘‘kamma’’nti vuttanti āha ‘‘kammanti kammassakatājānanapaññā’’ti. Tāni cevāti pubbe vuttahatthiādīni ceva. Satta ratanānīti muttādīni satta ratanāni. Ca-saddena rañño upabhogabhūtānaṃ vatthaseyyādīnaṃ saṅgaho. Rañño anucchavikānīti rañño paribhuñjanayogyāni. Sabbesanti ‘‘rājārahānī’’tiādinā vuttānaṃ sabbesaṃyeva ekajjhaṃ gahaṇaṃ. Buddhānaṃ parisā nāma odhiso anodhiso ca samitapāpā, tathatthāya paṭipannā ca hotīti vuttaṃ ‘‘samaṇānaṃ koṭṭhāsabhūtā catasso parisā’’ti.
“教导技艺等语”:即教导技艺。因为在经文中,也以“令教导”(vācetā)这样的教学为首,显示了教导。“蹲坐”(ukkuṭikāsana):为了做种种服务而蹲坐。“徒步遣使”(jaṅghapesanikā):为达目的,从一家到一家、从一村到一村地辛苦奔走。由于不圆满,如同书写后又被删除一般。“次第隆起的浑圆”:从脚踝处向上直至膝部,肌肉积聚次第地全面增长,因此渐次隆起而呈浑圆。“鹿胫相”(eṇijaṅghalakkhaṇa):仅就形状而言,指类似鹿腿之相的腿相。显示巴利原文
Sippādivācananti sippānaṃ sikkhāpanaṃ. Pāḷiyampi hi ‘‘vācetā’’ti vācanasīsena sikkhāpanaṃ dassitaṃ. Ukkuṭikāsananti taṃtaṃveyyāvaccakaraṇena ukkuṭikassa nisajjā. Payojanavasena gehato gehaṃ gāmato gāmaṃ jaṅghāyo kilametvā pesanaṃ jaṅghapesanikā. Likhitvā pātitaṃ viya hoti aparipuṇṇabhāvato. Anupubbauggatavaṭṭitanti gopphakaṭṭhānato paṭṭhāya yāva jāṇuppadesā maṃsūpacayassa anukkamena samantato vaḍḍhitattā anupubbena uggataṃ hutvā suvaṭṭitaṃ. Eṇijaṅghalakkhaṇanti saṇṭhānamattena eṇimigajaṅghāsadisajaṅghalakkhaṇaṃ.
215 在“Yatupaghātāyā”句中,“t”是连音字,以省略鼻音的方式表达,因此他说“‘ya’”等。由于提到了“身毛上竖、皮肤细滑柔软”,有诘难者诘难道:“难道不同的相是由不同的业产生的吗?”导师回答“不是”后,为避开这同一内在的诘难——“若如此,为何此处又说了不同的相?”——而说:“然而,凡是能被产生的……在此说。”其中,“凡是能被产生的”:即那些正在说的相,是由能产生该相的业所产生。“那成为随形好”:相对于正在说的那个相,它成为随顺的相,名为随形好。因此,以这个理由,在讲说鹿胫相时,说到了“身毛上竖、皮肤细滑柔软”这一不同的相。显示巴利原文
215.‘‘Yatupaghātāyā’’ti ettha ta-kāro padasandhikaro, anunāsikalopena niddesoti āha ‘‘ya’’ntiādi. ‘‘Uddhaggalomā sukhumattacotthatā’’ti vuttattā codakena ‘‘kiṃ pana aññena kammena aññaṃ lakkhaṇaṃ nibbattatī’’ti codito, ācariyo ‘‘na nibbattatī’’ti vatvā ‘‘yadi evaṃ idha kasmā lakkhaṇantaraṃ kathita’’nti antolīnameva codanaṃ pariharanto ‘‘yaṃ pana nibbattatīti…pe… idha vutta’’nti āha. Tattha yaṃ pana nibbattatīti yaṃ lakkhaṇaṃ vuccamānalakkhaṇanibbattakena kammunā nibbattati. Taṃ anubyañjanaṃ hotīti taṃ lakkhaṇaṃ vuccamānassa lakkhaṇassa anukūlalakkhaṇaṃ nāma hoti. Tasmā tena kāraṇena idha eṇijaṅghalakkhaṇakathane ‘‘uddhaggalomā sukhumattacotthatā’’ti lakkhaṇantaraṃ vuttaṃ.
「细滑肤相」的解释显示巴利原文
Sukhumacchavilakkhaṇavaṇṇanā
216 所谓“沙门”,意在于止息罪恶,并非仅仅因为出家;所谓“婆罗门”,意在于舍断罪恶,并非仅仅因为出身。显示巴利原文
216.Samitapāpaṭṭhenasamaṇaṃ, na pabbajjāmattena. Bāhitapāpaṭṭhena brāhmaṇaṃ, na jātimattena.
因其能总摄广大义理,故拥有大智慧,由此称为“大智慧者”。其余词句亦依此理,故说“意为具足大智慧等”。“种种不同”者,即世尊因具足如是等大智慧,而被誉为“大智慧者”等,此种种大智慧之间的差异差别,即是此处所说种种不同。显示巴利原文
Mahantānaṃ atthānaṃ pariggaṇhanato mahatī paññā etassāti mahāpañño. Sesapadesupi eseva nayoti āha ‘‘mahāpaññādīhi samannāgatoti attho’’ti. Nānattanti yāhi mahāpaññādīhi samannāgatattā bhagavā ‘‘mahāpañño’’tiādinā kittīyati, tāsaṃ mahāpaññādīnaṃ idaṃ nānattaṃ ayaṃ vemattatā.
于一切法中,尤其是对无色法而言,所谓“大”,应通过其作用成就来理解。为显明此作用成就,故说:“总摄大圣戒蕴,是为大智慧者”等语。其中,圣戒蕴之“大”,应知由因大、缘大、所依大、分类大、作用大、果报大、功德大而说。此中,无贪等是为‘因’;惭、愧、信、念、精进等是为‘缘’;于声闻菩提、辟支菩提、正等觉菩提的必然决定性,及具足这些之殊胜补特伽罗,是为‘所依’;可行与不可行等差别,是为‘分类’;以部分断除等方式摧破对立非法,是为‘作用’;可爱、可意等果报,是为‘功德’。此为此处略说,广说应依《清净道论》及《希求经》等所出之理趣而知。依此理趣,于圣定蕴等之‘大’,亦应适当广说而知。于‘处非处’,因其涵盖极广,当依《多界经》所出理趣而知其‘大’。‘住等至’当依从属于圣定蕴之理趣而知。‘圣谛’总摄一切教法,当依《谛分别》及其注释所出理趣而知其‘大’。‘念处’等,当依《念处分别》等及其注释所出理趣而知。‘沙门果’,因其能带来广大利益、广大安乐、广大意义、广大功德。显示巴利原文
Yassa kassaci visesato arūpadhammassa mahattaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassā kiccasiddhiyā dassento ‘‘mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā’’tiādimāha. Tattha hetumahantatāya, paccayamahantatāya, nissayamahantatāya, pabhedamahantatāya, kiccamahantatāya, phalamahantatāya, ānisaṃsamahantatāya ca sīlakkhandhassa mahantabhāvo veditabbo. Tattha hetu alobhādayo. Paccayo hirottappasaddhāsativīriyādayo. Nissayo sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiniyatatā, taṃsamaṅgino ca purisavisesā. Pabhedo cārittavārittādivibhāgo. Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhavidhamanaṃ. Ānisaṃso piyamanāpatādi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge, (visuddhi. 1.6) ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.65) ca āgatanayeneva veditabbo. Iminā nayena samādhikkhandhādīnampi mahantatā yathārahaṃ vitthāretvā veditabbā. Ṭhānāṭhānānaṃ pana mahāvisayatāya, sā bahudhātukasutte āgatanayena veditabbā. Vihārasamāpattiyo samādhikkhandhaniddhāraṇanayena veditabbā. Ariyasaccānaṃ sakalasāsanasaṅgahato, so saccavibhaṅga- (vibha. 189) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 189) āgatanayena, satipaṭṭhānā dīnaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgādīsu, (vibha. 355) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 355) ca āgatanayena, sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa, mahato sukhassa, mahato atthassa, mahato yogakkhemassa nibbattibhāvato, santapaṇītanipuṇaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato ca; abhiññānaṃ mahāsambhārato, mahāvisayato, mahākiccato, mahānubhāvato, mahānibbattito ca, nibbānassa madanimmadanādimahattasiddhito mahantatā veditabbā.
「种种慧」:此处也应依前述之理来理解其含义。不同之处在于——「智慧在种种蕴中生起」,即依五蕴的差别而生起智慧:「这是色蕴……这是识蕴」。对于这些蕴,又依每一蕴的过去等分类差别而生起智慧:「色蕴有一种类别、有十一种类别。受蕴有一种类别、有多种类别。想蕴有一种类别。行蕴有一种类别。识蕴有一种类别、有多种类别。」同样地,依处的差别而生起智慧:「这是眼处……这是法处。其中,十处是欲界的,两处为四地所摄。」「在种种界中」:即「这是眼界……这是意识界。其中,十六界是欲界的,两界为四地所摄。」这是就执取界而说的。因为即使独觉佛和两位上首弟子,也只是依执取界如此生起差别智,而且那只是局部的,并非全面。对于非执取界,他们只知其特相等,而不知其差别。唯独一切知佛,才会依界的差别生起这样的智慧:「由于此界偏盛,此树的树干是白色,彼树是黑色,此树光滑,彼树厚皮,此树薄皮。其叶子在颜色、形状等方面如是。其花为蓝色,彼为黄色、红色、白色,或香或臭。果实有小、大、长、圆,形好、形丑、光滑。」显示巴利原文
Puthupaññāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti ‘‘ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāmā’’ti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tesupi ‘‘ekavidhena rūpakkhandho, ekādasavidhena rūpakkhandho. Ekavidhena vedanākkhandho, bahuvidhena vedanākkhandho. Ekavidhena saññākkhandho. Ekavidhena saṅkhārakkhandho. Ekavidhena viññāṇakkhandho, bahuvidhena viññāṇakkhandho’’ti evaṃ ekekassa khandhassa atītādibhedavasenāpi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tathā ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe...idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve catubhūmakā’’ti evaṃ āyatanānaṃ nānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Nānādhātūsūti ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve dhātuyo catubhūmikā’’ti evaṃ nānādhātūsu ñāṇaṃ pavattati, tayidaṃ upādinnakadhātuvasena vuttaṃ. Paccekabuddhānampi hi dvinnañca aggasāvakānaṃ upādinnakadhātūsu evaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati, tañca kho ekadesatova, na nippadesato. Anupādinnakadhātūnaṃ pana lakkhaṇādimattameva jānanti, na nānākaraṇaṃ. Sabbaññubuddhānameva pana ‘‘imāya nāmadhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa bahalattaco , imassa tanutaco. Imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ. Imassa pupphaṃ nīlaṃ, imassa pītakaṃ, lohitakaṃ, odātaṃ, sugandhaṃ, duggandhaṃ. Phalaṃ khuddakaṃ, mahantaṃ, dīghaṃ, vaṭṭaṃ, susaṇṭhānaṃ, dussaṇṭhānaṃ, maṭṭhaṃ, pharusaṃ, sugandhaṃ, duggandhaṃ, madhuraṃ, tittakaṃ, ambilaṃ, kaṭukaṃ, kasāvaṃ. Kaṇṭako tikhiṇo, atikhiṇo, ujuko, kuṭilo, kaṇho, nīlo, odāto hotī’’ti dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.
「在种种缘起中」:指依内与外等差别,在种种分类的缘起支中。因为无明等每一支,各自都被称为缘起。因此,在《论藏》中说:「十二缘,十二缘起。」「在种种空、不可得中」:指在种种自性中,远离常、坚实等,空无的状态;也因此,就依「我」「人」「自我」「我所」等方式来说,是不可得的本质。这里的「ma」字是连音用的字。「在种种义中」:指作为义无碍解的对象,依缘所生等种种方式而存在的种种义。「在种种法中」:指作为法无碍解的对象,依缘等种种方式而存在的种种法。「在种种词中」:指对于那些义与法的安立言词,即种种词。「在种种辩中」:指作为前文所述义无碍解等的对象,「这些智慧阐明此义」(《分别论》726等),因以种种方式辩说、呈现而获得「辩」的名称的种种智慧。在「种种不同的诸圣戒蕴」等句中,戒的种种性已经说过了;至于其他的,依上面说过的道理容易了解,所以很清楚。然而,对于那不共的、独一无二的涅槃,应该用近似的用法来理解它的种种性,因此说:「超越了凡夫所共通的诸法」。这样,就以摧破我慢等方式,说明了它的种种性。显示巴利原文
Nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato ca nānāpabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Avijjādiaṅgāni hi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāni. Tenāha saṅkhārapiṭake ‘‘dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti. Nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahitesu suññatabhāvesu tato eva itthipurisaattattaniyādivasena anupalabbhanasabhāvesu pakāresu. Ma-kāro hettha padasandhikaro. Nānāatthesūti atthapaṭisambhidāya visayabhūtesu paccayuppannādivasena nānāvidhesu atthesu. Dhammesūti dhammapaṭisambhidāya visayabhūtesu paccayādivasena nānāvidhesu dhammesu. Niruttīsūti tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātesu nānāniruttīsu. Paṭibhānesūti atthapaṭisambhidādīsu visayabhūtesu ‘‘imāni ñāṇāni idamatthajotakānī’’ti (vibha. 726, 729, 731, 732, 734, 736, 739) tathā tathā paṭibhānato upatiṭṭhanato ‘‘paṭibhānānī’’ti laddhanāmesu nānāñāṇesu. ‘‘Puthunānāsīlakkhandhesū’’tiādīsu sīlassa puthuttaṃ vuttameva, itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva. Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ, tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha ‘‘puthujjanasādhāraṇe dhamme samatikkammā’’ti, tenassa madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ paridīpitaṃ hoti.
如此,依所缘显示了慧的广大性、众多性之后,现在为了依俱生法显示喜悦的状态、依转起行相显示速行的状态、依作用显示锐利等状态,而宣说「什么是喜悦慧」等。其中,「多喜悦者」是指「多喜者」。其余的词都是它的同义词。「圆满戒」是指成为快乐、欢喜、踊跃、喜悦之后,除了根律仪——因为根律仪被另外说明——圆满其余的戒。原因在于,与喜和喜悦共俱的慧,由于乐住的作用,就像在所缘上绽放、盛开般转起,而与舍共俱的慧则不是这样。再者,「圣戒蕴」是指圣戒蕴。「圣定蕴」等也是同样的道理。显示巴利原文
Evaṃ visayavasena paññāya mahattaṃ, puthuttaṃ dassetvā idāni sampayuttadhammavasena hāsabhāvaṃ, pavattiākāravasena javanabhāvaṃ, kiccavasena tikkhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘katamā hāsapaññā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hāsabahuloti pītibahulo. Sesapadāni tasseva vevacanāni. Sīlaṃ paripūretīti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā ṭhapetvā indriyasaṃvaraṃ tassa visuṃ vuttattā anavasesasīlaṃ paripūreti. Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena ārammaṇe phullitavikasitā viya pavattati, na evaṃ upekkhāsahagatā. Puna sīlakkhandhanti ariyasīlakkhandhamāha. ‘‘Samādhikkhandha’’ntiādīsupi eseva nayo.
“那一切色,从无常而速疾地遍驰”——这是说,对色法以“无常”而疾速地转起。由于远离了对立面,也由于先前之行极为殊胜,它便如同帝释所投出的金刚杵,不偏离相、不迟缓,以速疾的力道通达色蕴中的无常相。这就是所谓的“速行慧”,这便是其含义。其余词句也与此同理。如此,依取相为所缘之观显示了速行慧之后,为显示强力的观,又说“色”等。其中,“以坏灭之义”:因为凡于何处生起,便于彼处坏灭,故以坏灭为自性。“以怖畏之义”:因为具有怖畏的性质。“以无坚实之义”:因为无坚实的状态,即没有我的坚实、没有恒常的坚实等。“衡量之后”:以作为衡量的观慧衡量之后。“推度之后”:以那作为推度的慧推度之后。“令明辨之后”:即如实地阐明、令现前之后。“令显著之后”:即彰明昭著之后。“于色灭中”:即以倾向、斜向、朝向作为色蕴灭因的涅槃的方式。现在,为了依到达顶点的观来显示速行慧,更说“色”等。有些论师说:“这是依出起趣向的观而说的。”显示巴利原文
Sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti yā rūpadhamme ‘‘aniccā’’ti sīghavegena pavattati, paṭipakkhadūrabhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena vissaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃ avirajjhantī adandhāyantī rūpakkhandhe aniccalakkhaṇaṃ vegasā paṭivijjhati, sā javanapaññā nāmāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati, tattha tattheva bhijjanato khayasabhāvattā. Bhayaṭṭhenāti bhayānakabhāvato. Asārakaṭṭhenāti asārakabhāvato attasāravirahato, niccasārādivirahato ca. Tulayitvāti tulanabhūtāya vipassanāpaññāya tuletvā. Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīrayitvā. Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā paccakkhaṃ katvā. Vibhūtaṃ katvāti pākaṭaṃ katvā. Rūpanirodheti rūpakkhandhanirodhahetubhūte nibbāne ninnapoṇapabbhārabhāvena. Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ puna ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Vuṭṭhānagāminivipassanāvasenā’’ti keci.
所谓智的锐利,应理解为由殊胜地断除违品而了知。因此,在宣说了“迅速断除烦恼,故称利慧”之后,为了分别显示那些烦恼,便说“已生的欲寻”等。利慧者即是迅速证知者,而且他的行道不会动摇,所以说“于一座上,四圣道……乃至……皆已证得”等。显示巴利原文
Ñāṇassa tikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhapahānena veditabboti. ‘‘Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā’’ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’ntiādimāha. Tikkhapañño khippābhiñño hoti, paṭipadā cassa na calatīti āha ‘‘ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā…pe… adhigatā hontī’’tiādi.
“一切行都是无常、苦、变易法,是有为、缘生、坏灭法、衰灭法、离欲法、灭法”——通过如实照见,圣谛的证悟得以成就,而非以他法。以如此理趣为门,为显示抉择慧,故说“于一切行中多悚惧者”等。其中,“多悚惧者”:如前文所述,于一切行中屡屡生起怖畏。“多惊惧者”:依智的惊悚,于一切行中心多惊骇。以此说明了“过患随观”。而“多厌嫌者”以此说明了“厌离随观”。“多不乐者”等,则说明它一再地生起。“外向者”:即心朝向一切行之外的涅槃而转起的智门,或者说为转起的解脱门。“决断”就是决择,此慧具足决断,或由此慧而决断,故称“决择的”。那本身就是慧,即“抉择慧”。至于此处未就义理加以辨析的,依前文所述之理及义显明故,是容易理解的。显示巴利原文
‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā’’ti yāthāvato dassanena saccappaṭivedho ijjhati, na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ ‘‘sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ubbegabahuloti vuttanayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhapavattasaṃvego. Uttāsabahuloti ñāṇuttāsavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrāsamānaso , etena ādīnavānupassanamāha. ‘‘Ukkaṇṭhanabahulo’’ti pana iminā nibbidānupassanamāha , ‘‘aratibahulo’’tiādinā tassā eva aparāparuppattiṃ. Bahimukhoti sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho, tathā vā pavattitavimokkhamukho. Nibbijjhanaṃ nibbedho, so etissā atthi, nibbijjhatīti vā nibbedhikā, sā eva paññā nibbedhikapaññā. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā, uttānatthattā ca suviññeyyameva.
217 「亲近了出家者」:在此,为了说明亲近怎样的出家者能获得智慧,故说「智者、出家者」。而这里的「亲近」是指通过侍奉来亲近,并非仅仅靠近安坐,因此说「敬奉亲近」。「义」即利益。「作了内具之后」:是指把它变为自己内心的一部分。因此说「与义相应的」,这是一个中性词的名词表达,意为将利益联结起来去做。或者,「内」一词有时也是心的同义词,如「若其内心无忿怒」等用法。因此,「内具义」是指内心以利益为意向。显示巴利原文
217.Pabbajitaṃ upāsitāti ettha yādisaṃ pabbajitaṃ upāsato paññāpaṭilābho hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘paṇḍitaṃ pabbajita’’nti vuttaṃ. Upāsanañcettha upaṭṭhānavasena icchitaṃ, na upanisīdanamattenāti āha ‘‘payirupāsitā’’ti. Atthanti hitaṃ. Abbhantaraṃ karitvāti abbhantaragataṃ katvā. Tenāha ‘‘atthayutta’’nti. Bhāvanapuṃsakaniddeso cāyaṃ, hitūpasañhitaṃ katvāti attho. Antara-saddo vā cittapariyāyo ‘‘yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) viya. Tasmā atthantaroti hitajjhāsayoti attho.
「为获得而前往的」:意指为了获得而生起,也就是能导向获得。「于生起及于相善巧者」:即于「生起的方法」和「相的方法」善巧的人。此处借由显示「生起与相的善巧」,其实是在说明对「相」本身的善巧。另一种解释是:从其余诸相的产生,可以推断出诸佛与转轮王的出现,以及他们所应得的利益之相。因此,对于这个「生起」与「相」,是通过推论等方式展现出善巧与敏锐。「知而将见」:意指以智慧了知之后而看见,并非以眼识去看,这是它所表达的意趣。显示巴利原文
Paṭilābhatthāya gatenāti paṭilābhatthāya pavattena, paṭilābhasaṃvattaniyenāti attho. Uppāde ca nimitte ca chekāti uppādavidhimhi ceva nimittavidhimhi ca kusalā. Uppādanimittakovidatāsīsena cettha lakkhaṇakosallameva dasseti. Atha vā sesalakkhaṇānaṃ nibbattiyā buddhānaṃ, cakkavattīnañca uppādo anumīyati, yāni tehi laddhabbaānisaṃsāni nimittāni , tasmiṃ uppāde ca nimitte ca anuminanādivasena chekā nipuṇāti attho. Ñatvā passissatīti ñāṇena jānitvā passissati, na cakkhuviññāṇenāti adhippāyo.
「在教导利益之事时」:即于教导种种利益、种种好处之时。由于众生实践利益之前,必须先回避无义之事,因此,无义之事也必须被清楚地分辨与了知。故说「能够把握何为义、何为非义的智慧」,由此也说「正如希望具备导向利益的善巧一样,也希望具备远离非义的善巧」。显示巴利原文
Atthānusāsanīsūti atthānaṃ hitānaṃ anusāsanīsu. Yasmā anatthapaṭivajjanapubbikā sattānaṃ atthapaṭipatti, tasmā anatthopi paricchijja gahetabbo, jānitabbo cāti vuttaṃ ‘‘atthānatthaṃ pariggāhakāni ñāṇānī’’ti, yato ‘‘āyupāyakosallaṃ viya apāyakosallampi icchitabba’’nti vuttaṃ.
对「金色相」的解释显示巴利原文
Suvaṇṇavaṇṇalakkhaṇavaṇṇanā
218 「不嗔恚」:为了说明是以如理简择力调伏嗔恚,而非以修习力,所以说“非由阿那含道”等。如是“不为嗔恚所主宰”:就像青年摩伽那样,没有成为嗔恚的奴役。“不执著”:即不是以嗔恚的方式执著。因为这里所指的执著,是在令嗔恚生起的所缘上,成为怨恨之缘的、以嗔恚方式生起的执著,而并非以贪染的方式。因此说“犹如弯曲的刺钩”等。因为那个刺钩一旦钩住某处,就是在搅扰它的情形下钩住。“于彼彼处”:即在一个又一个的要害处。“要害”:即仅仅是触碰到就会引发疼痛的地方。“最初生起者”:即最初生起的愤怒。此它更强的嗔恚,由反复串习而恼害其心。较嗔恚更强的害,由极度串习,以害的状态而比嗔恚阶段更为有力。显示巴利原文
218. Paṭisaṅkhānabalena kodhavinayena akkodhano, na bhāvanābalenāti dassetuṃ ‘‘na anāgāmimaggenā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ akkodhavasikattāti evaṃ maghamāṇavo viya na kodhavasaṃ gatattā. Nābhisajjīti kujjhanavaseneva na abhisajji. Yañhi kodhassa uppattiṭṭhānabhūte ārammaṇe upanāhassa paccayabhūtaṃ kujjhanavasena abhisajjanaṃ, taṃ idhādhippetaṃ, na lubbhanavasena. Tenāha ‘‘kuṭilakaṇṭako viyā’’tiādi. So hi yattha laggati, taṃ khobhento eva laggati. Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ mammaṭṭhāne. Mammanti phuṭṭhamattepi rujjanaṭṭhānaṃ. Pubbuppattikoti paṭhamuppanno. Tato balavataro byāpādo laddhāsevanatāya cittassa byāpajjanato. Tato balavatarāpatitthiyanāti sātisayaṃ laddhāsevanatāya tato byāpādāvatthāyapi balavatarā patitthiyanā paccatthikabhāvena thāmappattito.
「微细的敷具等」:由“等”字,应知也包括了上妙食物等,因为布施食物也是容貌成就的因缘。所以世尊曾这样说:“比丘们,施予食物的人,是在给予接受者……给予寿命,给予容貌。”后面也会说到“或由财施”。显示巴利原文
Sukhumattharaṇādīti ādi-saddena paṇītabhojanīyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo bhojanadānassapi vaṇṇasampadānimittabhāvato. Tenāha bhagavā ‘‘bhojanaṃ bhikkhave dadamāno dāyako paṭiggāhakānaṃ…pe… āyuṃ deti, vaṇṇaṃ detī’’ti (a. ni. 5.37) tathā ca vakkhati ‘‘āmisadānena vā’’ti.
219 「给予了」:即已经给了。「天」:指云,或者就是雨神。「更胜」:即最上等的。「非出家」:由于在装饰等方面与出家相异的状态,故不成为出家,即在家状态。「覆盖物」:因为它们能覆盖、遮蔽私处,故称为覆盖物,即下衣;这包括了那些下衣,以及其他衣物,还有如地毯等最上等的披覆衣物。「坏灭」:指所造的业未及成熟果报便坏灭。显示巴利原文
219. Ti adāsi. Devoti megho, pajjunno eva vā. Varataroti uttamataro. Pabbajjāya visadisāvatthādi bhāvato na pabbajjāti apabbajjā, gihibhāvo. Acchādenti kopīnaṃ paṭicchādenti etehīti acchādanāni, nivāsanāni, tesaṃ acchādanānañceva sesa vatthānañca kojavādi uttamapāvuraṇānañca. Vināsoti katassa kammassa avipaccitvā vināso.
对「阴藏相」的解释显示巴利原文
Kosohitavatthaguyhalakkhaṇavaṇṇanā
220 「引导者」:意为正确地引导、汇集他人。因为安住于王位者有能力如此成办,正如拥有众多仆役的人能顺利成就诸事一般。所谓“并没有一个作者”而遮掩过失,应联系此义来理解:即造作了掩盖过失的行为。或问:遮掩过失的行为,难道不是有过失的吗?诚然,若以染污心去掩盖,那便有过失;然而此处所指,是以不染污心,为免他人兴起无益之举而作的行为。而“做亲属的网络”一句,正说明此行为是凭藉为亲属利益而起的真实行动来进行的。显示巴利原文
220.Samānetāti sammadeva ānetā samāgametā. Rajje patiṭṭhitena sakkā kātuṃ bahubhatikasseva ijjhanato. Kattā nāma natthīti vajjaṃ paṭicchādentīti ānetvā sambandho, karonti vajjapaṭicchādanakammanti vā. Nanu vajjapaṭicchādanakammaṃ nāma sāvajjanti? Saccaṃ sāvajjaṃ saṃkiliṭṭhacittena paṭicchādentassa, idaṃ pana asaṃkiliṭṭhacittena parassa uppajjanakaanatthaṃ pariharaṇavasena pavattaṃ adhippetaṃ. ‘‘Ñātisaṅgahaṃ karontenā’’ti etena ñātatthacariyāvasena taṃ kammaṃ pavattatīti dasseti.
221 「折磨敌人」:指具有折磨敌人的习性,即不论是否实际施加折磨,其本性即是如此。实际上,转轮圣王的儿子们本无任何敌人可言;纵使真有,凭轮宝的威德力,一切刹帝利等也都会成为他们的随从。显示巴利原文
221.Amittatāpanāti amittānaṃ tapanasīlā, amittatāpanaṃ hotu vā mā vā evaṃsabhāvāti attho. Na hi cakkavattino puttānaṃ amittā nāma keci honti, ye te bhaveyyuṃ, cakkānubhāveneva sabbepi khattiyādayo anuvattakā tesaṃ bhavanti.
关于圆光等相的注释显示巴利原文
Parimaṇḍalādilakkhaṇavaṇṇanā
222 「平等」:即等同。他依世间各处所称知的种种功德,了知何为平等、何为同等,并由此处依行道之法,于余处亦依同一方法而行道。“自己了知”:即不依他缘,自能了知。“了知人”:即如实了知“此人为上等,此人为中等,此人为下等”。“了知人之差别”:即了知存在于各人身上的种种差别,由此,在每一类情形中都能相应地施予布施等,堪为应受之适器。故说:“此人适合于此”等。显示巴利原文
222.Samanti samānaṃ. Tena tena loke viññātaguṇena samaṃ samānaṃ jānāti, yato tattha paṭipajjanavidhināva itarasmiṃ paṭipajjati. Sayaṃ jānātīti aparaneyyo hutvā sayameva jānāti. Purisaṃ jānātīti vā ‘‘ayaṃ seṭṭho, ayaṃ majjhimo, ayaṃ nihīno’’ti taṃ taṃ purisaṃ yāthāvato jānāti. Purisavisesaṃ jānātīti tasmiṃ tasmiṃ purise vijjamānaṃ visesaṃ jānāti, yato tattha tattha anurūpadānapadānādipaṭipattiyā yuttapattakārī hoti. Tenāha ‘‘ayamidamarahatī’’tiādi.
「成就获得」:即令获得现法利益等成就之义。「平等摄受业」:指了知平等之后,对各个对象施以相应的摄受业。显示巴利原文
Sampattipaṭilābhaṭṭhenāti diṭṭhadhammikādisampattīnaṃ paṭilābhāpanaṭṭhena. Samasaṅgahakammanti samaṃ jānitvā tadanurūpaṃ tassa tassa saṅgaṇhanakammaṃ.
223 「衡量后」:即判断后。「审察后」:即考察后。由精细的用功而成为精微;极其精微即极精微。而他们的这种精微,即是微细的慧,故说为「微细的慧」。显示巴利原文
223.Tulayitvāti tīrayitvā. Paṭivicinitvāti vīmaṃsitvā. Nipuṇayogato nipuṇā, ativiya nipuṇā atinipuṇā, sā pana tesaṃ nipuṇatā saṇhasukhumā paññāti āha ‘‘sukhumapaññā’’ti.
关于狮子上身等相的注释显示巴利原文
Sīhapubbaddhakāyādilakkhaṇavaṇṇanā
224 「希望安稳者」:即希望没有灾祸的人。业自作智能令众生增长,带来一切成就,故说「以业自作慧而了知」。显示巴利原文
224.Khemakāmoti anupaddavakāmo. Kammassakatāñāṇaṃ sattānaṃ vaḍḍhiāvahaṃ sabbasampattividhāyakanti āha ‘‘paññāyāti kammassakatāpaññāyā’’ti.
「周遍圆满」:即从各方面、一切部分都完全圆满。因此无有欠缺、无有不足。「以财等」:即以财物、粮食等。显示巴利原文
Samantaparipūrānīti samantato sabbabhāgehi paripuṇṇāni. Tato eva ahīnāni anūnāni. Dhanādīhīti dhanadhaññādīhi.
225 「信解信」:是指跃入、投入所信之事而生起的信。此信又因对可净信的事物生起净信而转起,故亦称为净信。「以闻教法」:指听闻能为众生带来利益安乐的教法。因为受持、熟习等皆以此为本,所以这样说。「这些」:指信等。「与退堕法共存」即是「有退堕法」,「不与退堕法共存」即是「无退堕法」,其状态即是「无退堕法性」,意指不退法的本性。显示巴利原文
225.Okappanasaddhā saddheyyavatthuṃ okkanditvā pakkhanditvā saddahanasaddhā. Sā eva pasādanīyavatthusmimpi abhippasīdanavasena pavattiyā pasādasaddhā.Pariyattisavanenāti sattānaṃ hitasukhāvahāya pariyattiyā savanena. Dhāraṇaparicayādīnaṃ taṃmūlakattā tathā vuttaṃ. Etesanti saddhādīnaṃ. Saha hānadhammenāti sahānadhammo, na sahānadhammoti asahānadhammo, tassa bhāvo asahānadhammatā, taṃ asahānadhammataṃ, aparihāniyasabhāvanti attho.
关于味顶味有相的注释显示巴利原文
Rasaggasaggitālakkhaṇavaṇṇanā
226 即使如芝麻果那般微少的食物。「遍满一切处」:是指伴随着对诸味觉管道的随念,以其自性遍满全身。「平等运行」:是指变得不歪斜、笔直地转起。显示巴利原文
226.Tilaphalamattampi bhojanaṃ. Sabbattha pharatīti sabbā rasāharaṇiyo anussarantaṃ sabhāvena sabbasmiṃ kāye pharati. Samā hutvā vahantīti avisamā ujukā hutvā pavattanti.
「作无病之业」是指令众生无病、不遭恼害的业。通过它们摄取、执取甜等味道,或者它们自身摄取、吞下、纳入内部,因此称为「味摄取者」;在味摄取者中最殊胜的,就是「味摄取之最」;这些味摄取之最存在于这里,所以称为「具味摄取之最者」;这本身就是相。实际上,即使事物本无差别,为了显示其中特定的殊胜差别,也会像说“石像的身体”那样,视为有差别而加以表达。或者,以称为「具味摄取之最者性」为相,就是「具味摄取之最者相」。显示巴利原文
Ārogyakaraṇakammanti arogabhāvakaraṃ sattānaṃ aviheṭhanakammaṃ. Madhurādibhedaṃ rasaṃ gasati harati etehi, sayameva vā taṃ gasanti gilanti anto pavesentīti rasaggasā, rasaggasānaṃ aggā rasaggasaggā, te ettha santīti rasaggasaggī, tadeva lakkhaṇaṃ. Bhavati hi abhinnepi vatthusmiṃ taggatavisesāvabodhanatthaṃ bhinnaṃ viya katvā vohāro yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti . Rasaggasaggitāsaṅkhātaṃ vā lakkhaṇaṃ rasaggasaggilakkhaṇaṃ.
227 「杀」(vadha)一词,在“杀了自己又杀自己而哭”等语句中,也有恼害的意思。因此,为了加以区分,说「以杀戮之杀」,意思是以称为杀戮的杀害。或者,“杀”这个词本身就是恼害的意思,即杀害与恼害。「向上折磨」(ubbādhanā):投入牢狱后,不断向上加以折磨。所以说“以投入牢狱”。显示巴利原文
227.Vadha-saddo ‘‘attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodatī’’tiādīsu (pāci. 879) bādhanatthopi hotīti tato visesanatthaṃ ‘‘māraṇavadhenā’’ti vuttaṃ, māraṇasaṅkhātena vadhenāti attho. Bādhanattho eva vā vadha-saddo, māraṇena, bādhanena cāti attho. Ubbādhanāyāti bandhanāgāre pakkhipitvā uddhaṃ uddhaṃ bādhanena. Tenāha ‘‘bandhanāgārappavesanenā’’ti.
「深青眼等相」的解释。显示巴利原文
Abhinīlanettādilakkhaṇavaṇṇanā
228 「visaṭa」指因忿怒而变得散乱,因此说“就像螃蟹那样”等。「visācī」指不端正地斜视,也就是弯曲的意思。因此说“用斜眼末端”,意即以弯曲的眼角投视。「viceyya pekkhitā」指不直视,而是转移视线后才去看。因此说“谁在忿怒之后”等。「para」指所嗔怒的对象。当那人迎面走来时,他不看对方;由于忿怒,他完全不看,而别过脸去。「viteyyā」指不顺直、横向地看,违背了智者应有的看视次第。不弯曲、正直地观看,唯有那些没有导致弯曲之恶法、内心正直的人才能做到,因此说“成为正直心之后,才正直地看”。而“成为正直地看”这句话,应如此连接来理解。「pasaṭa」指眼睛睁开、充分伸展。「vipulaṃ vitthataṃ」是其同义词。这样的眼之所观可爱、可悦,令人乐见,故称为「可爱眼」。显示巴利原文
228.Visaṭanti kujjhanavasena vinisaṭaṃ katvā. Tenāha ‘‘kakkaṭako viyā’’tiādi. Visācīti virūpaṃ sācitakaṃ, vijimhanti attho. Tenāha ‘‘vaṅkakkhikoṭiyā’’ti , kuṭilaakkhikoṭipātenāti attho. Viceyya pekkhitāti ujukaṃ anoloketvā diṭṭhipātaṃ vicāretvā oloketvā. Tenāha ‘‘yo kujjhitvā’’tiādi. Paroti kujjhito. Na oloketi taṃ sammukhā gacchantaṃ kujjhitvā na oloketi, parammukhā. Viteyyāti virūpaṃ tiriyaṃ, viññūnaṃ olokanakkamaṃ vītikkamitvāti attho. Jimhaṃ anoloketvā ujukaṃ olokanaṃ nāma kuṭilabhāvakarānaṃ pāpadhammānaṃ abhājanaujukatacittatasseva hotīti āha ‘‘ujumano hutvā ujuṃ pekkhitā’’ti. Yathā ca ujuṃ pekkhitā hotīti ānetvā sambandho. Pasaṭanti ummīlanavasena sammadeva patthaṭaṃ. Vipulaṃ vitthatanti tasseva vevacanaṃ. Piyaṃ piyāyitabbaṃ dassanaṃ olokanaṃ etassāti piyadassano.
「kāṇo」指睁眼而视的人。「kākakkhi」指斜视。「vaṅkakkhi」指视线弯曲而看的眼。「āvilakkhi」指视线散乱茫然。依青、黄、红、白、黑而有五色。其中,黄、红二色是由眼白处的脉络所现;而青、白、黑三色则各依其部位来了解。有论师说:“这里所谓的‘净’,是就这些颜色的明净相状而说的。”而这里的“五色净”,是指被前述五种颜色所环卫、所庄严的明净。所谓“具足眼缘”,即指“成就五色明净,能见遮蔽及远处之物”等,这些都是成就殊胜眼的原因。“善巧相论”,是指在相论中运用,极其熟练精通的意思。显示巴利原文
Kāṇoti akkhīni nimmīletvā pekkhanako. Kākakkhīti kekarakkho. Vaṅkakkhīti jimhapekkhanako. Āvilakkhīti ākuladiṭṭhipāto. Nīlapītalohitasetakāḷavaṇṇānaṃ vasena pañcavaṇṇo. Tattha pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena, nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā. ‘‘Pasādoti pana tesaṃ vaṇṇānaṃ pasannākāraṃ sandhāya vutta’’nti keci. Pañcavaṇṇo pasādoti pana yathāvuttapañcavaṇṇaparivāro, tehi vā paṭimaṇḍito pasādoti attho. Nettasampattikarānīti ‘‘pañcavaṇṇapasādatā tirohitavidūragatadassanasamatthatā’’ti evamādi cakkhusampadāya kāraṇāni. Lakkhaṇasatthe yuttāti lakkhaṇasatthe āyuttā sukusalā.
肉髻与头相的解释显示巴利原文
Uṇhīsasīsalakkhaṇavaṇṇanā
230 「pubbaṅgamo」(前行者):这里的“前行性”是指位居首要、最年长、最殊胜,且为大众所追随的特性,故说“团体的领袖”等。显示巴利原文
230.Pubbaṅgamoti ettha pubbaṅgamatā nāma pamukhatā, jeṭṭhaseṭṭhakabhāvo bahujanassa anuvattanīyatāti āha ‘‘gaṇajeṭṭhako’’tiādi.
「Pubbaṅgamatā」(前行性)是指前行者的业。因为某位大人凭借身善行等业而成为大众的前行者,此即他的业,故名为“前行性”,并非指成为前行者的状态本身。因此说:“这里所谓的业,即是前行性。”“以喜悦与欢悦而圆具头者”:是指以喜悦与欢悦使智慧之首得以圆满,意即恒常地与伴随喜悦、与智慧相应的善心一同安住转起。“大人”:是指生来便具大人种姓者。显示巴利原文
Pubbaṅgamatāti pubbaṅgamassa kammaṃ. Yassa hi kāyasucaritādikammassa vasena mahāpuriso bahujanassa pubbaṅgamo ahosi, tadassa kammaṃ ‘‘pubbaṅgamatā’’ti adhippetaṃ, na pubbaṅgamabhāvo. Tenāha ‘‘idha kammaṃ nāma pubbaṅgamatā’’ti. Pītipāmojjenaparipuṇṇasīsoti pītiyā, pāmojjena ca sampuṇṇapaññāsīso bahulaṃ somanassasahagatañāṇasampayuttacittasamaṅgī eva hutvā vicarati. Mahāpurisoti mahāpurisajātiko.
231 bahujana意为“为大众”,此处是属格用于宾格的例子,故说“属于大众的”。资具(paṭibhoga)依受用之义而得名,指被受用的事物;对此资具有所利益的,便称为paṭibhogiyā,即有益于资具者。那些了知适当时机与处所、能供给所需物品等、执行服侍的有情,他们“贡献”(abhiharanti),即宣说、称述之意。由于能排除及进行种种服侍,故有paṭihāra,即服务者;执行服侍之人,其状态称为paṭihārakabhāva——服务者之性,故说“作服务者的状态”。visavana即visava,指自主——作所欲作的自在能力;具足此自在者称为visavī,故说“已得自在者”。显示巴利原文
231.Bahujananti sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘bahujanassā’’ti. Paribhuñjanaṭṭhena paṭibhogo, upayogavatthu paṭibhogo, tassa hitāti paṭibhogiyā. Desakālaṃ ñatvā tadupakaraṇūpaṭṭhānādi veyyāvaccakarā sattā. Abhiharantīti byāharanti. Tassa tassa veyyāvaccassa paṭiharaṇato pavattanakaraṇato paṭihāro, veyyāvaccakaro, tassa bhāvo paṭihārakanti āha ‘‘veyyāvaccakarabhāva’’nti. Visavanaṃ visavo, kāmakāro vasitā, so etassa atthīti visavīti āha ‘‘ciṇṇavasī’’ti.
一根毛等相的解释显示巴利原文
Ekekalomatādilakkhaṇavaṇṇanā
232 Upavattati(随转)意指达到随顺状态而转起,因此说“随其意愿而转”。显示巴利原文
232.Upavattatīti anukūlabhāvaṃ upecca vattati. Tenāha ‘‘ajjhāsayaṃ anuvattatī’’ti.
“一孔一毛相”:指每个毛孔只长一根毛的相。所谓“一根根毛”,是说其他人一个毛孔也会长出多根毛,而如来则不然。如来每个毛孔仅各生一毛,这些毛卷曲如耳环,向右旋绕,因此身体看上去犹如堆聚而成,故说“一根毛聚集肢节者”。显示巴利原文
Ekekalomalakkhaṇanti ekekasmiṃ lomakūpe ekekalomatālakkhaṇaṃ. Ekekehi lomehīti aññesaṃ sarīre ekekasmimpi lomakūpe anekānipi lomāni uṭṭhahanti, na tathāgatassa. Tehi puna paccekaṃ lomakūpesu ekekeheva uppannehi kuṇḍalāvattehi padakkhiṇāvattakajātehi nicitaṃ viya sarīraṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ekekalomūpacitaṅgavā’’ti.
四十齿等相的解释显示巴利原文
Cattālīsādilakkhaṇavaṇṇanā
234 「不可分裂的徒众」:指不被他人的任何恩惠所笼络、或通过显示理据而加以分化的徒众。显示巴利原文
234.Abhinditabbaparisoti parehi kenaci saṅgahena saṅgahetvā, yuttikāraṇaṃ dassetvā vā na bhinditabbapariso.
「以不两舌之语」:此处「不两舌语」是属格,用于表示受格之义,意指与离间语相对立的善业。若某人具有两舌之语,则称为「两舌语者」,此处即指那位两舌语者。所谓「不圆满」,是指不足四十之数,故称不圆满。「稀疏」是指留有间隙。显示巴利原文
Apisuṇavācāyāti upayogatthe sāmivacanaṃ, pesuññassa paṭipakkhabhūtaṃ kusalakammaṃ. Pisuṇā vācā etassāti pisuṇavāco, tassa pisuṇavācassa puggalassa. Aparipuṇṇāti cattārīsato ūnabhāvena na paripuṇṇā. Viraḷāti savivarā.
广长舌等相的解释显示巴利原文
Pahūtajivhādilakkhaṇavaṇṇanā
236 「语可受持」:指因尊敬与恭顺而应被领纳的言语。也就是应被理解作「正是如此」的言语,犹如以头顶戴、全然接受的教诲。显示巴利原文
236.Ādeyyavācoti ādaragāravavasena ādātabbavacano. ‘‘Evameta’’nti gahetabbavacano sirasā sampaṭicchitasāsano.
「舌被束缚」:指舌头被筋等牵制,不能灵活翻转。「隐舌」:指舌肉厚实,如同隐藏的肉瘤般的舌头。「二舌」:指由业报之力,于舌尖分裂为两叉的舌头。「含糊不清」:指舌面不光滑。声音由于粗涩、坚硬、粗陋等而破裂,呈破裂之状。因为声音断断续续地发出,故称「断声」。因为声音变化多端,故称「破声」。因为如乌鸦般发出不悦耳之声,故称「乌鸦声」。「甘甜」:指于可爱事上,由业果所感之事体极清净,故得此名。「令人喜爱」:指能产生喜悦,或应被喜爱。显示巴利原文
Baddhajivhāti yathā sukhena parivattati, evaṃ sirādīhi palibuddhajivhā. Gūḷhajivhāti rasabahalatāya gūḷhagaṇḍasadisajivhā. Dvijivhāti agge kappabhāvena dvidhābhūtajivhā. Mammanāti apparippuṭatalāpā. Kharapharusakakkasādivasena saddo bhijjati bhinnakāro hoti. Vicchinditvā pavattassaratāya chinnassarā vā. Anekākāratāya bhinnassarā vā. Kākassa viya amanuññassaratāya kākassarā vā. Madhuroti iṭṭhe, kammaphalena vatthuno suvisuddhattā. Pemanīyoti pītisañjanano, piyāyitabbo vā.
237 「与骂詈相应」:指与骂詈相连,即带有骂詈所依之事。「造成逼恼」:指以冲撞的方式,对他人带来逼迫。「压倒众人」:因折服了很多人,或因没有压迫所作。此中「极其强烈」的「a-」前缀有增强之义,如同「无学诸法」中的「a-」(虽彼处为否定义),此处应解为极其强烈的粗恶语。文中「不说」乃省略元音的表述,谓「他不说,他不语」。「善结合」:指很好地结合了起来。何以知其善结合?因前文刚说「甘甜」,故知由甘甜而善结合。而甘甜又何所指?答曰:「完美地与喜爱结合」。语言一词涉及多个受格对象,故说「诸语言」,其多受格的对象性应与「能入心的」视作同格。为说明「悦耳」一词是抽象名词的中性表达,故说「如同」等。此处「体验过」是时态倒置的表述,故说为「已体验」。「梵音声」:指最殊胜的声音品质,或与梵天声音相似的声音品质。「众多人说了诸多」:意为在众多人当中,说了许多善语,如此组合。显示巴利原文
237.Akkosayuttattāti akkosupasañhitattā akkosavatthusahitattā. Ābādhakarinti ghaṭṭanavasena paresaṃ pīḷāvahaṃ. Bahuno janassa avamaddanato, pamaddābhāvakaraṇato vā bahujanappamaddanaṃ. Abāḷhanti vā ettha a-kāro vuddhiattho ‘‘asekkhā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 11) viya, tasmā ativiya bāḷhaṃ pharusaṃ giranti evamettha attho veditabbo. Na bhaṇīti cettha ‘‘na abhaṇi na bhaṇī’’ti saralopena niddeso. Susaṃhitanti suṭṭhu saṃhitaṃ. Kena pana suṭṭhu saṃhitaṃ? ‘‘Madhura’’nti anantarameva vuttattā madhuratāyāti viññāyati, kā panassa madhuratāti āha ‘‘suṭṭhu pemasaṃhita’’nti. Upayogaputhuttavisayo yaṃ vācā-saddoti āha ‘‘vācāyo’’ti, sā cassā upayogaputhuttavisayatā ‘‘hadayagāminiyo’’ti padena samānādhikaraṇatāya daṭṭhabbā. ‘‘Kaṇṇasukha’’nti pāṭhe bhāvanapuṃsakaniddesoyanti dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Vedayathāti kālavipallāsenāyaṃ niddesoti āha ‘‘vedayitthā’’ti. Brahmassaratanti seṭṭhassarataṃ, brahmuno sarasadisassarataṃ vā. Bahūnaṃ bahunti bahūnaṃ janānaṃ bahuṃ subhaṇitanti yojanā.
狮子颊相的解释显示巴利原文
Sīhahanulakkhaṇavaṇṇanā
238 「不可征伏」:即不可被破坏。这是将 ya 字母转成 ka 字母而作的表述,犹如将“导出的法”说成 niyyānikā。由于德行:指由自身所证得的功德。由于处所:指依其安住之处所。显示巴利原文
238.Appadhaṃsikoti appadhaṃsiyo. Ya-kārassa hi ka-kāraṃ katvā ayaṃ niddeso yathā ‘‘niyyānikā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 97) guṇatoti attanā adhigataguṇato. Ṭhānatoti yathāṭhitaṭṭhānantarato.
“散播语”即杂秽语。颚骨凹入,指一侧或两侧收缩不整的颚。弯曲颚,指一侧偏斜不整的颚。倾斜颚,指向前垂下不整的颚。显示巴利原文
Palāpakathāyāti samphappalāpakathāya. Antopaviṭṭhahanukā ekato, ubhato vā saṃkucitavisukā. Vaṅkahanukā ekapassena kuṭilavisukā. Pabbhārahanukā purato olambamānavisukā.
239 239.“散乱语”即杂秽语者;遮止彼故,大菩萨为不散乱语。语本身因为是达成彼义的方便,故说为“语路”,因此说“他有不散乱……语路”。“二二”一语并非重复词,因为非同格;而是为了显示由二倍增,故说“二二”即“四”。由此,“二二连结”即是四句,故说“四句”。“如是性”指如前所述,由于那些功德,其语路成就之本性不可动摇。显示巴利原文
239.Vikiṇṇavacanā nāma samphappalāpino, tappaṭikkhepena avikiṇṇavacanā mahābodhisattā. Vācā eva tadatthādhigamupāyatāya ‘‘byāppatho’’ti vuttāti āha ‘‘avikiṇṇa…pe… vacanapatho assā’’ti. ‘‘Dvīhi dvīhī’’ti nayidaṃ āmeḍitavacanaṃ asamānādhikaraṇato, atha kho dvīhi diguṇatādassananti āha ‘‘dvīhi dvīhīti catūhī’’ti. Tasmā ‘‘dvidugamā’’ti catugamā vuttāti āha ‘‘catuppadāna’’nti. Tathāsabhāvoti yathāssa vuttanayena kenaci appadhaṃsiyatā hoti guṇehi, tathāsabhāvo.
牙齿齐整等相的解释显示巴利原文
Samadantādilakkhaṇavaṇṇanā
240 240.由于戒与行仪清净,那些遍净、于一切处或一切方式清净之人是他的眷属,故说“清净眷属”。显示巴利原文
240. Visuddhasīlācāratāya parisuddhā samantato sabbathā vā suddhā puggalā parivārā etassāti parisuddhaparivāro.
241 「舍离了」(Pahāsī):以彼分断与镇伏断的方式而舍离。「三十三天」(Tidiva) 指三十三天界;purā 是城,因为这些城是他们的住处,所以称为 tidivapurā(三十三天城),也就是三十三天诸天;他们当中最殊胜的那位便是 tidivapuravara(三十三天城之胜者),即因陀罗。Tena tidivapuravarena 的意思是“与那位三十三天城之胜者一起”,因此说“与沙卡(帝释天)一起”。Lapana 指用来言谈说话的,就是口,所以「lapanaja(口生)」即 mukhaja(口生)。「净白」(sukkā):因为极为白净。「清净」(suci):因为连少许的染污都没有。「美妙」(sobhanā):由于形状美好、由于极善修习以及从观的角度来看而美妙。一般而言,作为人们的住处等,作为依止地的特定区域称为「地方」(janapada),但在这里,连同眷属与四大洲的一切区域也被这样称呼,所以说「以轮围山为界的区域」(cakkavāḷaparicchinno janapado)。难道所说的这个区域不显示巴利原文
241.Pahāsīti tadaṅgavasena, vikkhambhanavasena ca pariccaji. Tidivaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ puraṃ nagaraṃ etesanti tidivapurā, tāvatiṃsadevā, tesaṃ varo tidivapuravaro, indo. Tena tidivapuravarena. Tenāha ‘‘sakkenā’’ti. Lapanti kathenti etenāti lapanaṃ, mukhanti āha ‘‘lapanajanti mukhaja’’nti. Suṭṭhu dhavalatāya sukkā, īsakampi asaṃkiliṭṭhatāya suci. Sundarasaṇṭhānatāya suṭṭhu bhāvanato, vipassanato ca sobhanā. Kāmaṃ janānaṃ manussānaṃ nivāsanaṭṭhānādibhāvena patiṭṭhābhūto desaviseso ‘‘janapado’’ti vuccati, idha pana saparivāracatumahādīpasaññito sabbo padeso tathā vuttoti āha ‘‘cakkavāḷaparicchinno janapado’’ti. Nanu ca yathāvutto padeso samuddaparicchinno, na cakkavāḷapabbataparicchinnoti? So padeso cakkavāḷaparicchinnopi hotīti tathā vuttaṃ . Ye vā samuddanissitā, cakkavāḷapādanissitā ca sattā, tesaṃ te te padesā patiṭṭhāti tepi saṅgaṇhanto ‘‘cakkavāḷaparicchinno’’ti avoca. Cakkavāḷaparicchinnoti ca cakkavāḷena paricchinnoti evamettha attho daṭṭhabbo. Tassāti tassa cakkavattino. Puna tassāti tassa janapadassa. Bahujana sukhanti ettha paccattabahuvacanalopena bahujanaggahaṇanti āha ‘‘bahujanā’’ti. Yathā pana te hitasukhaṃ caranti, taṃ vidhiṃ dassetuṃ ‘‘samānasukhadukkhā hutvā’’ti vuttaṃ. Vigatapāpoti sabbaso samucchindanena viniddhutapāpadhammo. Daratho vuccati kāyiko, cetasiko ca pariḷāho. Tattha cetasikapariḷāho ‘‘vigatapāpo’’ti imināva vuttoti āha ‘‘vigatakāyikadarathakilamatho’’ti. Rāgādayo yasmiṃ santāne uppannā, tassa malīnabhāvakaraṇena malā. Kacavarabhāvena khilā. Sattānaṃ mahānatthakarattā visesato doso kalīti vuttaṃ ‘‘dosakalīnañcā’’ti. Panūdehīti samucchindanavasena sasantānato nīhārakehi, pajahanakehīti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.
在此,由于一切相都是以大人相续中所累积的福德为因,因此所有这些福德业便是一切相的因,因为果有着殊胜的相。要知道,不同性质的因,是不可能成为不同本质之果的缘的。因此,这部开示便分别说明哪种相以哪种福德业为别因。其中,如同某种身善行等福德业被说为足下平立相的因,却不能就此说同样的业也是「顶上肉髻相」的因,因为足下平立相的因被说为具足坚固受持的特性,而顶上肉髻相的因则被说为具足先导的特性。同样地,某种业是足跟广长相的因,却不能就说它也是长指相和身直如梵天之相的因,因为果有殊胜之相。要知道,不同性质的因,是不可能成为不同本质之果的缘的。在此,就好比由一个业产生眼等各类根时,由于状态的差别或能力的差别,就应当承认业的差别。事实上,某个状态的业是眼的因,但完全相同的那个状态的业却不能成为耳等的因,或者说其能力不同。因此,作为希求五蕴有身的前生之欲爱,依缘而具有殊胜的本质,以此作为业能够产生殊胜本质果报的依据而成为缘。这样,即使是一个业,也由于具有能够产生各种果报的能力,而好像呈现出多种形态。同样的道理,在这里,显示巴利原文
Ettha ca yasmā sabbesampi lakkhaṇānaṃ mahāpurisasantānagatapuññasambhārahetukabhāvena sabbaṃyeva taṃ puññakammaṃ sabbassa lakkhaṇassa kāraṇaṃ visiṭṭharūpattā phalassa. Na hi abhinnarūpakāraṇaṃ bhinnasabhāvassa phalassa paccayo bhavituṃ sakkoti, tasmā yassa yassa lakkhaṇassa yaṃ yaṃ puññakammaṃ visesakāraṇaṃ, taṃ taṃ vibhāgena dassentī ayaṃ desanā pavattā. Tattha yathā yādisaṃ kāyasucaritādipuññakammaṃ suppatiṭṭhitapādatāya kāraṇaṃ vuttaṃ, tādisameva ‘‘uṇhīsasīsatāya’’ kāraṇanti na sakkā vattuṃ daḷhasamādānatāvisiṭṭhassa tassa suppatiṭṭhitapādatāya kāraṇabhāvena vuttattā, itarassa ca pubbaṅgamatāvisiṭṭhassa vuttattā, evaṃ yādisaṃ āyatapaṇhitāya kāraṇaṃ, na tādisameva dīghaṅgulitāya, brahmujugattatāya ca kāraṇaṃ visiṭṭharūpattā phalassa. Na hi abhinnarūpakāraṇaṃ bhinnasabhāvassa phalassa paccayo bhavituṃ sakkoti. Tattha yathā ekeneva kammunā cakkhādinānindriyuppattiyaṃ avatthābhedato, sāmatthiyabhedato vā kammabhedo icchitabbo. Na hi yadavatthaṃ kammaṃ cakkhussa kāraṇaṃ, tadavatthameva sotādīnaṃ kāraṇaṃ hoti abhinnasāmatthiyaṃ vā, tasmā pañcāyatanikattabhāvapatthanābhūtā purimanipphannā kāmataṇhā paccayavasena visiṭṭhasabhāvā kammassa visiṭṭhasabhāvaphalanibbattanasamatthatāsādhanavasena paccayo hotīti ekampi anekavidhaphalanibbattanasamatthatāvasena anekarūpataṃ āpannaṃ viya hoti, evamidhāpi ‘‘ekampi pāṇātipātā veramaṇivasena pavattaṃ kusalakammaṃ āyatapaṇhitādīnaṃ tiṇṇampi lakkhaṇānaṃ nibbattakaṃ hotī’’ti vuccamānepi na koci virodho. Tena vuttaṃ ‘‘so tassa kammassa katattā…pe… imāni tīṇi mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhatī’’ti nānākammunā pana tesaṃ nibbattiyaṃ vattabbameva natthi, pāḷiyaṃ pana ‘‘tassa kammassā’’ti ekavacananiddeso sāmaññavasenāti daṭṭhabbo. Evañca katvā satapuññalakkhaṇavacanaṃ samatthitaṃ hoti. ‘‘Imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhatī’’tiādīsupi eseva nayoti.