《优昙婆利咖狮子吼经》的注释
2. Udumbarikasuttavaṇṇanā
尼拘律游方者故事的注释
Nigrodhaparibbājakavatthuvaṇṇanā
49关于“Udumbarikāyā”:在语法关系中是属格,所以注释说“在优昙婆逻天后的所属地,即游方者园”。也有写成“Udumbarikāyaṃ”的读法,若按这种读法,就是依处格,这里作处格用。这里的意思是:由优昙婆逻王后所建的园叫优昙婆逻园,就在那座优昙婆逻园里。因此说“在优昙婆逻天后的所属地”。因为是由她建造的,所以属于她。这里用Varaṇa等词根时,并没有出现表示“建造”之义的词。“Sandhāna”(连结者):因为能把那些分裂的人连结起来,所以得到“连结者”这个名字。“Saṃvaṇṇita”(被称赞):就是受到赞扬。“Iriyati”(活动):就是运行、进行。“以圣智”:因为远离烦恼,所以是圣者的、出世间的智慧。“以圣解脱”:就是极为清净的、出世间的果解脱。
49.Udumbarikāyāti sambandhe sāmivacananti āha ‘‘udumbarikāya deviyā santake paribbājakārāme’’ti. ‘‘Udumbarikāya’’nti vā pāṭho, tathā sati adhikaraṇe etaṃ bhummaṃ. Ayañhettha attho udumbarikāya rañño deviyā nibbattito ārāmo udumbarikā, tassaṃ udumbarikāyaṃ. Tenāha ‘‘udumbarikāya deviyā santake’’ti. Tāya hi nibbattito tassā santako. Varaṇādipāṭhavasena cettha nibbattatthabodhakassa saddassa adassanaṃ. Sandhānoti bhinnānampi tesaṃ sandhāpanena ‘‘sandhāno’’ti evaṃ laddhanāmo. Saṃvaṇṇitoti pasaṃsito. Iriyatīti pavattati. Ariyena ñāṇenāti kilesehi ārakattā ariyena lokuttarena ñāṇena. Ariyāya vimuttiyāti suvisuddhāya lokuttaraphalavimuttiyā.
“Divā”这个词和“dina”一样,是“白天”的同义词。当它被用作限定语来说时,指的是白天中的某个特定时段,所以说“白天的昼分”等等。因为入定者的心已经从各种所缘收摄回来,而具备禅那的人由于亲近远离、没有喧闹,就像独自隐没一样,所以说“从各处……离去”。“Mano bhavanti”等:能带来心远离的增长,所以称为“令心增长者”等,意思是心高举而不退缩、不低沉。
Divā-saddo dina-saddo viya divasapariyāyo, tassa visesanabhāvena vuccamāno divā-saddo savisesaṃ divasabhāgaṃ dīpetīti āha ‘‘divasassa divā’’tiādi. Yasmā samāpannassa cittaṃ nānārammaṇato paṭisaṃhataṃ hoti, jhānasamaṅgī ca pavivekūpagamanena saṅgaṇikābhāvato ekākiyāya nilīno viya hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘tato tato…pe… gato’’ti. Mano bhavanti manaso vivaṭṭanissitaṃ vaḍḍhiṃ āvahantīti manobhāvaniyāti āha ‘‘manavaḍḍhakāna’’ntiādi. Unnamati na saṅkucati, alīnañca hotīti attho.
51“Yāvatā”就是“yāvant”,在这里的意思就是如此,所以注释者说“yattakā”(所有那些)。“Tesaṃ”是表示区分的属格。区分必须依据某种特定的差别。为了说明这个人也具备那些殊胜功德——即世尊在王舍城的声闻近事男们所具足的功德——所以说“在他们之中”。因此接着说“据说世尊……”等等。
51.Yāvatāti yāvantoti ayamettha atthoti āha ‘‘yattakā’’ti. Tesanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Niddhāraṇañca kenaci visesena icchitabbaṃ. Yehi ca guṇavisesehi samannāgatā bhagavato sāvakā upāsakā rājagahe paṭivasanti, ayañca tehi samannāgatoti imaṃ visesaṃ dīpetuṃ ‘‘tesaṃ abbhantaro’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘bhagavato kirā’’tiādi.
5252. “他们的”指这些游方者。“谈论”指畜生论。“表现”指邪见的表现。“装束”指衣着。“做作”指行为举止。“威仪”指彼此相处时应遵守的规矩。“住”指日夜安住的方式。“威仪”指站立等姿态。因为具有不同的特征,且投身于其他教派,所以称为“外道”。他们聚集、会合,成群地坐在他人的地方。“森林与丛林”即林野与丛林。其中,能成就林栖头陀支的,对林栖者来说应理解为“阿兰若”。“丛林”指越过村落附近、人们不常到的地方,那里不耕作也不播种。因此《分别》中说:“‘丛林’是那些遥远住处的别名;‘丛林’是那些茂密树林住处的别名;‘丛林’是那些令人恐惧的住处的别名;‘丛林’是那些令人毛骨悚然的住处的别名;‘丛林’是那些边远之处的别名;‘丛林’是那些不在人们活动范围内的住处的别名。”因此说“远离村落附近”等。“遥远的”指边远的、极远的。所以说“极其遥远”等。“住处附近”指住处旁边的区域。“行人”指赶路的人。“声音轻微”指没有高声大响,所以声音细微。与人们聚在一起时发出的共同声音,其意义难以辨明,因此说“以意义不明的声响”。“无风”指没有声音。通过“适合行隐秘之事”这一说法,也说明了那些地方具备阿兰若的特征,即远离人群、远离森林,同样通过“适合独处”这一说法也说明了这一点。
52.Tesanti paribbājakānaṃ. Kathāyāti tiracchānakathāya. Dassanenāti diṭṭhidassanena. Ākappenāti vesena. Kuttenāti kiriyāya. Ācārenāti aññamaññasmiṃ ācaritabbaācārena. Vihārenāti rattindivaṃ viharitabbaviharaṇena. Iriyāpathenāti ṭhānādiiriyāpathena. Aññākāratāya aññatitthe niyuttāti aññatitthiyā. Saṅgantvā samāgantvā rāsī hutvā parehi nisinnaṭṭhāne. Araññāni ca tāni vanapatthāni cāti araññavanapatthāni. Tattha yaṃ araññakaṅganipphādakaṃ āraññakānaṃ, taṃ ‘‘arañña’’nti veditabbaṃ. Vanapatthanti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasīyati na vappīyati. Vuttañhetaṃ ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’nti ‘‘vanapatthanti vanasaṇḍānametaṃ senāsanānaṃ, vanapatthanti bhīsanakānametaṃ, vanapatthanti salomahaṃsānametaṃ, vanapatthanti pariyantānametaṃ vanapatthanti na manussūpacārānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’nti (vibha. 531). Tena vuttaṃ ‘‘gāmūpacārato muttānī’’tiādi. Pantānīti pariyantāni atidūrāni. Tenāha ‘‘dūratarānī’’tiādi. Vihārūpacārenāti vihārassa upacārappadesena. Addhikajanassāti maggagāmino janassa. Mandasaddānīti uccāsaddamahāsaddābhāvato tanusaddāni. Manussehi samāgamma ekajjhaṃ pavattitasaddo nigghoso, tassa yasmā attho dubbibhāvito hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘avibhāvitatthena nigghosenā’’ti. Vigatavātānīti vigatasaddāni. ‘‘Rahassa karaṇassa yuttānī’’ti imināpi tesaṃ ṭhānānaṃ araññalakkhaṇayuttataṃ, janavivittataṃ, vanavivittameva ca vibhāveti, tathā ‘‘ekībhāvassa anurūpānī’’ti iminā.
53“kena”这个词,既能表示原因,也能表示伴随关系的具格,所以注释里说“以什么原因,和什么人一起”。因为一个语法格尾的解释,本身就能说明多种含义,在派生词和复合词里也是这样。
53.Kenāti hetumhi, sahayoge ca karaṇavacananti āha ‘‘kena kāraṇena kena puggalena saddhi’’nti. Ekopi hi vibhattiniddeso anekatthavibhāvano hoti, tathā taddhitatthapadasamāhāreti.
交流就是用交谈、对话的方式把话说接到一起。聪慧明辨的状态,就是明辨的智慧状态;而这种状态表现为回应对方的话,或者对别人已作的回应再作回应,所以他说“以回应和再回应方式”。如果有人用像三重洞穴那样犀利的方式去质问对方的话,又同样把对方所问的话追究到它的根本,那么他这种言说的本性就显示出智慧,使它变得清楚明白。在空闲处消失,是指在空闲的住处消失、灭去、归于无有。他的慧岂会不消失?因为他无法回答那些因种种追问、反问而引生的各种机智问难。Orodheyyāma 的意思是:我们像装作没有力气一样去阻止,那种对对方的阻止就像用论辩的网缠住一样,所以他说“缠住”。为此,他用空罐作例子来说明这个意思,又通过反面的对比说“满罐则……”等等。
Saṃsandananti ālāpasallāpavasena kathāsaṃsandanaṃ. Ñāṇabyattabhāvanti byattañāṇabhāvaṃ, so pana parassa vacane uttaradānavasena, parena vā vuttauttare paccuttaradānavasena siyāti āha ‘‘uttarapaccuttaranayenā’’ti. Yo hi parassa vacanaṃ tipukkhalena nayena rūpeti, tathā parassa rūpanavacanaṃ jātibhāvaṃ āpādeti, tassa tādisaṃ vacanasabhāvaṃ ñāṇaveyyattiyaṃ vibhāveti pākaṭaṃ karotīti. Suññāgāresu naṭṭhāti suññāgāresu nivāsesu naṭṭhā vinaṭṭhā abhāvaṃ gatā. Nāssa paññā nasseyya tehi tehi katapucchanapaṭipucchananimittaṃ nānāpaṭibhānuppattiyā visāramāpannaṃ pucchitaṃ pañhaṃ vissajjetuṃ asamatthatāya. Orodheyyāmāti nirussāhaṃ viya karontā avarodheyyāma, taṃ parassa orodhanaṃ vādajālena vinandhanaṃ viya hotīti āha ‘‘vinandheyyāmā’’ti . Tadatthaṃ tena tucchakumbhinidassanaṃ kataṃ, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘pūritaghaṭo hī’’tiādi vuttaṃ.
显示力量,是指宣说自己本来并不具备的智慧之力。不混杂,是指没有种姓混杂,所以不混杂。如果种姓混杂,就像骡子虽有马的样子却没有马的实质,狮子也会失去狮子的力量,因此说“不混杂鬃毛的狮子”。或者,Ṭhānaso 是指就在那一刻。
Balaṃ dīpentoti abhūtameva attano ñāṇabalaṃ pakāsento. Asambhinnanti jātisambhedābhāvena asambhinnaṃ. Aññajātisambhede sati assatarassa assassa jātabhāvo viya sīhassapi sīhathāmābhāvo siyāti āha ‘‘asambhinnakesarasīha’’nti. Ṭhānaso vāti taṅkhaṇe eva.
54有人说“Sumāgadhā是一条河”,这是错的。为了指出这个错误,先说是“Sumāgadhā莲池”,然后为了说明这个莲池在其他经典里也有记载,就说了“在它的岸边”等话。孔雀的食物投放在这里,所以叫“孔雀饲养处”。其实,即使词性不同的词,也能构成外在意义的复合词,比如“胸毛”就是这样。或者,“nivāpa”是栖息的意思,孔雀栖息的地方就是“孔雀饲养处”,也就是给孔雀投放食物的地方。因此说“在孔雀……的地方”等。那位尼拘陀苦行者主张苦行和厌离之说,而在佛教中,他看到比丘们舍弃自我折磨的修行,致力于修习,达到了最殊胜的安稳,于是心生疑惑:“沙门乔达摩到底是怎么不用身体劳累就能教导弟子的呢?”便以“那是什么”等问题请教世尊。依靠它而获得安稳、安心,也就是喜悦和满意,所以说“达到安稳就是达到满意、达到喜悦”。因为它是增上的、最殊胜的依止,所以说是“作为最上依止”。最初的、古老的、最殊胜的修行就是“根本梵行”,指的是出世间道。因为一切佛、独觉佛、声闻都是以同样的方式证得它的。因此说“古老……乃至……圣道”。世尊也确实这样说过:“我看见了古老的道,古老的正路。”以修习圆满的方式“完成”。也有人说,“完成”这个词在这里是“依止根本梵行”这句的剩余部分。或者,这里的连读是:“他们自称依止根本梵行,达到安稳。”
54. ‘‘Sumāgadhā nāma nadī’’ti keci, taṃ micchāti dassento ‘‘sumāgadhā nāma pokkharaṇī’’ti vatvā tassā pokkharaṇibhāvassa suttantare āgatataṃ dassetuṃ ‘‘yassā tīre’’tiādi vuttaṃ. Morānaṃ nivāpo etthāti moranivāpo. Byadhikaraṇānampi hi padānaṃ bāhiratthasamāso hotiyeva yathā ‘‘urasilomo’’ti. Atha vā nivutthaṃ etthāti nivāpo, morānaṃ nivāpo moranivāpo, morānaṃ nivāpadinnaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘yattha morāna’’ntiādi. Yasmā nigrodho tapojigucchavādo, sāsane ca bhikkhū attakilamathānuyogaṃ vajjetvā bhāvanānuyogena paramassāsappatte viharante passati, tasmā ‘‘kathaṃ nu kho samaṇo gotamo kāyakilamathena vināva sāvake vinetī’’ti sañjātasandeho ‘‘ko nāma so’’tiādinā bhagavantaṃ pucchi. Assasati anusaṅkitaparisaṅkito hoti etenāti assāso, pītisomanassanti āha ‘‘assāsappattāti tuṭṭhippattā somanassappattā’’ti. Adhiko seṭṭho āsayo nissayo ajjhāsayoti āha ‘‘uttamanissayabhūta’’nti. Ādibhūtaṃ purātanaṃ seṭṭhacariyaṃ ādibrahmacariyaṃ, lokuttaramagganti attho. Tathā hesa sabbabuddhapaccekabuddhasāvakehi teneva ākārena adhigato. Tenāha ‘‘purāṇa…pe… ariyamagga’’nti. Tathā hi taṃ bhagavā ‘‘addasa purāṇaṃ maggaṃ purāṇamañjasa’’nti avoca. Pūretvā bhāvanāpāripūrivasena. ‘‘Pūretvā’’ti vā idaṃ ‘‘ajjhāsayaṃ ādibrahmacariya’’nti ettha pāṭhasesoti vadanti. ‘‘Ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ paṭijānanti assāsappattā’’ti evaṃ vā ettha yojanā.
苦行厌离论的注释
Tapojigucchāvādavaṇṇanā
55已经变成做了却又中断,就是未完成的状态,所以他说“停留在未完成的状态”。
55. Pakatā hutvā vicchinnā vippakatāti āha ‘‘aniṭṭhitāva hutvā ṭhitā’’ti.
56以精进厌离恶之说:这是指通过能成就粗粝修行的精进,以驱除对自身的贪爱,从而厌离恶的论说。能厌离的,就叫厌离者;那种状态就是厌离;更强的厌离叫极度厌离,也就是对恶极度厌离;在那种极度厌离中。以身体强健为重而灼烧自己的,叫苦行,也就是依随自我折磨而发起的精进;凭这种精进,厌离那以身体强健为特征的恶,连离染也算作苦行厌离,所以说“以精进厌离恶”。意思是:通过驱除对饮食、衣服、住处卧具的贪爱,来远离对自身的贪恋。在下文将要说的裸形者等各种戒禁中,只有把一并受持的这些加以净化,才算这里的圆满,而不是要毫无遗漏地受持全部,因为那不可能做到。所以说“圆满就是清净”。而它们的清净,也正是依照各自宗派所成立的方式去实行。反过来,则应知道是不清净。
56.Vīriyena pāpajigucchanavādoti lūkhapaṭipattisādhanena vīriyena attataṇhāvinodanavasena pāpakassa jigucchanavādo. Jigucchatīti jiguccho, tabbhāvo jegucchaṃ, adhikaṃ jegucchaṃ adhijegucchaṃ, ativiya pāpajigucchanaṃ, tasmiṃ adhijegucche. Kāyadaḷhībahulaṃ tapatīti tapo, attakilamathānuyogavasena pavattaṃ vīriyaṃ, tena kāyadaḷhībahulatānimittassa pāpassa jigucchanaṃ, virajjanampi tapojigucchāti āha ‘‘vīriyena pāpajigucchā’’ti. Ghāsacchādanasenāsanataṇhāvinodanamukhena attasnehavirajjananti attho. Upari vuccamānesu nānākāresu acelakādivatesu ekajjhaṃ samādinnānaṃ parisodhanamevettha pāripūraṇaṃ, na sabbesaṃ anavasesato samādānaṃ tassa asambhavatoti āha ‘‘paripuṇṇāti parisuddhā’’ti. Parisodhanañca nesaṃ sakasamayasiddhena nayena paṭipajjanameva. Vipariyāyena aparisuddhatā veditabbā.
57“一个问题也不解说”这句话,是因为他对自己最初所提的问题没有解说的缘故。
57.‘‘Ekaṃ pañhampi na kathetī’’ti paṭhamaṃ attanā pucchitapañhassa akathitattā vuttaṃ.
“依苦行者”是指依靠并持守那种被称为自我折磨的苦行而生活的人。说到“狮子吼”,是在《狮子吼经》的注释中。因为在那一部注释里,应当依照详细说明的方式来了知,所以为了阐明这里的义理,也应当依照那里所说的方式来了知。
Tapanissitakoti attakilamathānuyogasaṅkhātaṃ tapaṃ nissāya samādāya vattanako. Sīhanādeti sīhanādasuttavaṇṇanāyaṃ. Yasmā tattha vitthāritanayena veditabbāni, tasmā tassā atthappakāsanāya vuttanayenapi veditabbāni.
随烦恼的注释
Upakkilesavaṇṇanā
58说了“正确地执取”之后,指出这正确地执取其实就是牢牢地抓取,所以接着说“牢牢地抓取”。说了“也应当从教内者的角度来说明”之后,为了说明这一点,就讲了“有些人确实……”等话。借此显示这样的意思:仅仅因为持守头陀支就感到满足,以及自以为意念圆满,这些是正行的随烦恼。应当这样理解:并不像前面所说的苦行受持和持守头陀支那样,即使它们没有导出的功能,也还是相似的。
58. ‘‘Sammā ādiyatī’’ti vatvā sammā ādiyanañcassa daḷhaggāho evāti āha ‘‘daḷhaṃ gaṇhātī’’ti. ‘‘Sāsanāvacarenāpi dīpetabba’’nti vatvā taṃ dassetuṃ ‘‘ekacco hī’’tiādi vuttaṃ, tena dhutaṅgadharatāmattena attamanatā, paripuṇṇasaṅkappatā sammāpaṭipattiyā upakkilesoti imamatthaṃ dasseti, na yathāvuttatapasamādānadhutaṅgadharatānaṃ satipi aniyyānikatte sadisatanti daṭṭhabbaṃ.
对于“两种”这个说法,有些人这样解释:按照随烦恼的区分,就是“心有欢喜”和“意图圆满”这两种苦行者。不过,因为注释书里也按照教内者的角度阐明了含义,所以应该理解为外道者和教内者这两种苦行者。下文也正是要这样进行义理阐释。所谓“至此”,就是指生起“还有谁和我一样”这种慢心,以及对于尚未完成的事情就生起“到此就够了”这种慢心,就是到这一步为止。
‘‘Duvidhassāpīti ‘attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo’ti ca evaṃ upakkilesabhedena vuttassa duvidhassāpi tapassino’’ti keci. Yasmā pana aṭṭhakathāyaṃ sāsanikavasenāpi attho dīpito, tasmā bāhirakassa, sāsanikassa cāti evaṃ duvidhassāpi tapassinoti attho veditabbo. Tathā ceva hi uparipi atthavaṇṇanaṃ vakkhatīti. Ettāvatāti yadidaṃ ‘‘ko añño mayā sadiso’’ti evaṃ atimānassa, aniṭṭhitakiccasseva ca ‘‘alamettāvatā’’ti evaṃ atimānassa ca uppādanaṃ, ettāvatā.
抬高:就是让它变得突出。抛举:就是把它举到别人上面,意思是抬举。收摄他人:就是把他人压下去,让他显得低劣。投下:就是往下扔,意思是轻视。
Ukkaṃsatīti ukkaṭṭhaṃ karoti. Ukkhipatīti aññesaṃ upari khipati, paggaṇhātīti attho. Paraṃ saṃhāretīti paraṃ saṃharaṃ nihīnaṃ karoti. Avakkhipatīti adho khipati, avamaññatīti attho.
“以骄慢沉醉为因”,是指以被称为慢的那种沉醉为因,也就是让它生起。“成为昏醉”,就是陷入昏醉。而这种昏醉状态,就是心被贪欲、戒禁取和身系束缚住,并且对它们极度耽着,所以说“已被束缚、已被耽着”。这里说的“放逸”,就是放逸本身,所以说“陷入放逸”。为了说明:仅仅满足于头陀支清净的人,不致力于修行业处,只凭着那种头陀支清净,就会做出自抬自举之类的事,因此经文说“在教法中”等等。所以经中说“只追求头陀支……便以为足够”。
Mānamadakaraṇenāti mānasaṅkhātassa madassa karaṇena uppādanena. Mucchitohotīti mucchāpanno hoti, sā pana mucchāpatti abhijjhāsīlabbataparāmāsakāyaganthehi gadhitacittatā, tattha ca atilaggabhāvoti āha ‘‘gadhito ajjhosanno’’ti. Pamajjanañcettha pamajjanamevāti āha ‘‘pamādamāpajjatī’’ti. Kevalaṃ dhutaṅgasuddhiko hutvā kammaṭṭhānaṃ ananuyuñjanto tāya eva dhutaṅgasuddhikatāya attukkaṃsanādivasena pavatteyyāti dassetuṃ ‘‘sāsane’’tiādi vuttaṃ. Tenāha ‘‘dhutaṅgameva…pe… paccetī’’ti.
59就是那些同样的缘。经过妥善准备、整理之后而得到:意思是带着恭敬与尊重,郑重地备办,然后通过布施和奉献的方式而获得。称赞语:就是称扬功德。他的:指那位苦行者的。
59.Teyeva paccayā. Suṭṭhu katvā paṭisaṅkharitvā laddhāti ādaragāravayogena sakkaccaṃ abhisaṅkharitvā dānavasena upanayavasena laddhā. Vaṇṇabhaṇananti guṇakittanaṃ. Assāti tapassino.
60污垢:就是灾患,意思是破坏。而在这里,这种破坏被认为有两种方式,所以说“遭受两份”,也就是按可意和不可意分成两份。生贪著:就是已经生起了贪著。迷醉:所谓迷醉,仅仅是因为失念才会发生,而不是有正念,所以说“生起妄念”。乃至过患:由于处在贪著等状态中受用时,连一点点过患都看不到。知量:就是在受用时知道适量。乃至省察受用:即使只是以省察的方式受用,哪怕只省察一次之后再受用,他也不做。
60.Vodāsanti byāsanaṃ, vibhajjananti attho. Taṃ panettha vibhajjanaṃ dvidhā icchitanti āha ‘‘dvebhāgaṃ āpajjatī’’ti. Dve bhāge karoti ruccanāruccanavasena . Gedhajātoti sañjātagedho. Mucchanaṃ nāma sativippavāseneva hoti, na satiyā satīti āha ‘‘samuṭṭhassatī’’ti. Ādīnavamattampīti gadhitādibhāvena paribhoge ādīnavamattampi na passati. Mattaññutāti paribhoge mattaññutā. Paccavekkhaṇaparibhogamattampīti paccavekkhaṇamattena paribhogampi ekavāraṃ paccavekkhitvāpi paribhuñjanampi na karoti.
61「轮相」是指广大的轮相。因为从一切人那里受食,牙齿就像铁锤一样,所以称为牙锤。「令他净信」就是使人产生净信。「依裸形者等」是指依照裸形者等的方式。「粗陋生活」是指依头陀行而过的粗陋生活。
61.Vicakkasaṇṭhānāti vipulatamacakkasaṇṭhānā. Sabbassa bhuñjanato ayokūṭasadisā dantā eva dantakūṭaṃ.Apasādetīti pasādeti. Acelakādivasenāti acelakavatādivasena. Lūkhājīvinti sallekhapaṭipattiyā lūkhajīvikaṃ.
62修苦行:就是行持以修习作意为特征的苦行,做的时候就像一位苦行者在行走一样。进入经行处:就像在致力于修习一样。清扫精舍的空地:就像在履行应尽的义务一样。
62.Tapaṃ karotīti bhāvanāmanasikāralakkhaṇaṃ tapaṃ carati caranto viya hoti. Caṅkamaṃ otarati bhāvanaṃ anuyuñjanto viya. Vihāraṅgaṇaṃ sammajjati vattapaṭipattiṃ pūrento viya.
或者写作“ādassayamāno”。
‘‘Ādassayamāno’’ti vā pāṭho.
“某种过失”是指任何一种身体上或言语上的过失。“恶见”是指颠倒的看法。“不喜欢”是指因为被自己的主张所否定而不喜欢。说“这合我意”,就是在说“这对我合适”。“应当认可”,是指因为真实而不颠倒,所以应当认可说“就是这样”。因为听起来悦耳,所以应当随喜说“善哉,善好”。
Kiñcivajjanti kiñci kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā dosaṃ. Diṭṭhigatanti viparītadassanaṃ. Aruccamānanti attano siddhante paṭikkhittabhāvena aruccamānaṃ. Ruccati meti ‘‘kappati me’’ti vadati. Anujānitabbanti tacchāviparītabhūtabhāvena ‘‘evameta’’nti anujānitabbaṃ. Savanamanohāritāya ‘‘sādhu suṭṭhū’’ti anumoditabbaṃ.
63因为习惯发怒,所以叫“易怒者”。他具有前面说过的“怨恨”这个特征,所以叫“怀恨者”。说“具足”,是指他成了这样的人,就拥有它。接下来的几个词也按同样的方式理解。
63. Kujjhanasīlatāya kodhano. Vuttalakkhaṇo upanāho etassa atthīti upanāhī. Evaṃbhūto ca taṃsamaṅgī hotīti ‘‘samannāgato hotī’’ti vuttaṃ. Esa nayo ito paresupi.
这里说的差别是:嫉妒、眼红,就是“嫉妒者”。装出有并不存在的功德,就是“虚伪”;他有这种虚伪,就是“虚伪者”。掩盖自己的过失,这种性质就是“诳”;他有这种诳,就是“诳惑者”。对值得尊敬的人也不行礼,这种僵硬的表现就是“顽固”;他有这种顽固,就是“顽固者”。习惯把自己和别人相等的功德,甚至超胜的功德,看成低劣,就是“过慢者”。有想要得到不实功德的恶劣、低下的欲求,就是“恶欲者”。持有颠倒错误的见,就是“邪见者”。因为固执地认定“只有这才是真实的,别的都是虚妄”,这样牢牢执著自己的见解,就是“自见”;他紧紧抓取的就是这个,所以叫“自见执取者”。不过注释书里是就事情本身说“自己的见就是自见”。从很坚固的程度上保持,所以叫“执持”,因此说“牢牢地、好好地放置”。习惯于舍弃已经抓取的执取,就是“能舍”;反过来拒绝舍弃,就是“难舍”。这个“难”字是拒绝的意思,就像“难慧者”“难戒者”里的“难”一样。
Ayaṃ pana viseso – issati usūyatīti ussukī. Saṭhanaṃ asantaguṇasambhāvanaṃ saṭho, so etassa atthīti saṭho. Santadosapaṭicchādanasabhāvā māyā, māyā etassa atthīti māyāvī. Garuṭṭhāniyānampi paṇipātākaraṇalakkhaṇaṃ thambhanaṃ thaddhaṃ, tamettha atthīti thaddho. Guṇehi samānaṃ, adhikañca atikkamitvā nihīnaṃ katvā maññanasīlatāya atimānī. Asantaguṇasambhāvanatthikatāsaṅkhātā pāpā lāmakā icchā etassāti pāpiccho. Micchā viparītā diṭṭhi etassāti micchādiṭṭhiko. ‘‘Idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 187, 202, 427; 3.27, 29; udā. 55; mahāni. 20; netti. 58) evaṃ attanā attābhiniviṭṭhatāya satā diṭṭhi sandiṭṭhi, tameva parāmasatīti sandiṭṭhiparāmāsī. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sayaṃ diṭṭhi sandiṭṭhī’’ti vatthuvasena attho vutto. Ā bāḷhaṃ viya dhīyatīti ādhānanti āha ‘‘daḷhaṃ suṭṭhu ṭhapita’’nti. Yathāgahitaṃ gāhaṃ paṭinissajjanasīlo paṭinissaggī, tappaṭikkhepena duppaṭinissaggī. Paṭisedhattho hi ayaṃ du-saddo yathā ‘‘duppañño, (ma. ni. 1.449) dussīlo’’ti (a. ni. 5.213; 10.75; pārā. 195; dha. pa. 308) ca.
关于达到清净外皮的论释
Parisuddhapapaṭikappattakathāvaṇṇanā
64这里,以“尼拘律陀苦行者”这一称呼,按照前面经文所说的顺序,用总结的方式只显示其中一部分。因此说“世尊如此”等话。“所执取之见”,是指执取“裸形者等的状态更殊胜,凭它能令轮回清净”这样的见解。“所守护的苦行”,是指由于那种见解而受持、守护的裸形戒等苦行。用“一切皆杂染”这句话,是在显示:在清净经句的注释中将会说到的“应当依粗陋苦行者以及持头陀支者来理解其连接”,这里所指的就是那被假想为粗陋的苦行者。“为了显示清净经句”这句话,则是表明:这里只是依外道而得到经句,并不是依其义理。“以所说对立面的方式”,就是依所说之义的反面,也就是遮遣的方式。“在那个处所”是表原因的处格,为了说明其义而说“如此,他因此”等。“更精进者”,是指对已如法受持的头陀法不满足、志向尚未完成,进而依修习而作正精进。
64.Idha nigrodha tapassīti yathānukkantaṃ purimapāḷiṃ nigamanavasena ekadesena dasseti. Tenāha ‘‘evaṃ bhagavā’’tiādi. Gahitaladdhinti ‘‘acelakādibhāvo seyyo, tena ca saṃsārasuddhi hotī’’ti evaṃ gahitaladdhiṃ. Rakkhitaṃ tapanti tāya laddhiyā samādiyitvā rakkhitaṃ acelakavatāditapaṃ. ‘‘Sabbameva saṃkiliṭṭha’’nti iminā yaṃ vakkhati parisuddhapāḷivaṇṇanāyaṃ ‘‘lūkhatapassino ceva dhutaṅgadharassa ca vasena yojanā veditabbā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 3.64), tassa parikappitarūpassa lūkhassa tapassinoti ayamettha adhippāyoti dasseti. ‘‘Parisuddhapāḷidassanattha’’nti ca iminā titthiyānaṃ vasena pāḷi yevettha labbhati, na pana tadatthoti dasseti. Vuttavipakkhavasenāti vuttassa atthassa paṭipakkhavasena, paṭikkhepavasenāti attho. Tasmiṃ ṭhāneti hetuatthe bhummanti tassa hetuatthena karaṇavacanena atthaṃ dassento ‘‘evaṃ so tenā’’tiādimāha. Uttari vāyamamānoti yathāsamādinnehi dhutadhammehi aparituṭṭho, apariyositasaṅkappo ca hutvā upari bhāvanānuyogavasena sammāvāyāmaṃ karonto.
69从此之后,就是依照前面所说的方式再往后。不知道在苦行和厌离之中,哪个是最上、哪个是坚实,却以为这就是它的最上性、坚实性,于是就说达到最上者、达到坚实者。
69.Ito paranti ito yathāvuttanayato paraṃ. Aggabhāvaṃ vā sārabhāvaṃ vāti tapojigucchāya aggabhāvaṃ vā sārabhāvaṃ vā ajānanto. ‘‘Ayamevassa aggabhāvo sārabhāvo’’ti maññamāno ‘‘aggappattā, sārappattā cā’’ti āha.
关于达到内皮等的详细解释
Parisuddhatacappattādikathāvaṇṇanā
70“亚摩”是抑制、约束。由于不杀生等行为,而有四种亚摩,称为“四亚摩”,它本身就是防护。以这四种亚摩防护、守护一切根门的人,就是“以四亚摩防护所守护”。因此经文说“以四种防护而关闭”。杀生就是伤害,所以说“不杀害生命”。以贪心所修习、所成就的,称为“修习”的五种欲功德。而这五种欲功德中,它们自身的串习就像铺路者一样,所以说“由它们的想”。
70. Yamanaṃ saṃyamanaṃ yāmo, hiṃsādīnaṃ akaraṇavasena catubbidho yāmova cātuyāmo, so eva saṃvaro, tena saṃvuto guttasabbadvāro cātuyāmasaṃvarasaṃvuto. Tenāha ‘‘catubbidhena saṃvarena pihito’’ti. Atipātanaṃ hiṃsananti āha ‘‘pāṇaṃ na hanatī’’ti. Lobhacittena bhāvitaṃ sambhāvitanti katvā bhāvitaṃ nāma pañca kāmaguṇā. Ayañca tesu tesaṃyeva samudācāro maggoṭṭhāpakaṃ viyāti āha ‘‘tesaṃ saññāyā’’ti.
这里说的“此”,指的是向上提升,也指不再退回低劣状态。所以经文说“他向上提升”等,就是标明这个意思。“向上提升”是指引向更高的智慧,因此说“一层一层往上增长”。即使是转轮圣王,也会对出家者行礼问讯等,所以说出家最为殊胜——因为它具备种种殊胜功德,又远离过失;正因如此,智者所安立的出家才被这样说。而在家身份则是低劣的,因为它两者都欠缺,所以说“为了低劣的在家人身份”。
Etanti abhiharaṇaṃ, hīnāya anāvattanañca. Tenāha ‘‘so abhiharatīti ādilakkhaṇa’’nti. Abhiharatīti abhibuddhiṃ neti. Tenāha ‘‘uparūpari vaḍḍhetī’’ti. Cakkavattināpi pabbajitassa abhivādanādi karīyatevāti pabbajjā seṭṭhā guṇavisesayogato, dosavirahitato ca, yato sā paṇḍitapaññattā vuttā. Gihibhāvo pana nihīno tadubhayābhāvatoti āha ‘‘hīnāya gihibhāvatthāyā’’ti.
71“达到皮”是指触及了皮,意思是变得和皮一样。
71.Tacappattāti tacaṃ pattā, tacasadisā hotīti attho.
74依外道之力,就是依外道教说之力。他们的,就是外道们的。此,就是天眼。戒成就,就是具足一切行相的四遍清净戒。由于皮的坚实成就,就是由厌离皮之苦行而得的坚实成就。殊胜的状态,就是殊胜的自性。
74. Titthiyānaṃ vasenāti titthiyānaṃ samayavasena. Nesanti titthiyānaṃ. Tanti dibbacakkhuṃ. Sīlasampadāti sabbākārasampannaṃ catupārisuddhisīlaṃ. Tacasārasampattitoti tacatapojigucchāyāsārasampattito. Visesabhāvanti visesasabhāvaṃ.
就连“裸形者的圣句”这一点点内容也不存在,所以我们会衰亡、毁灭,这就是意思。或者,“a”只是一个语助词,“nassāma”就是毁灭。“从哪里有清净圣典”是说:我们之中哪里还有依据清净圣典而来的修行?“即使是凭借听闻”是说:仅仅靠声音传到耳朵,我们也还是不知道。
Acelakapāḷimattampīti acelakapāḷiāgatatthamattampi natthi, tasmā mayaṃ anassāma vinaṭṭhāti attho. A-kāro vā nipātamattaṃ, nassāmāti vinassāma. Kuto parisuddhapāḷīti kuto eva amhesu parisuddhapāḷiāgatapaṭipatti. Esa nayo sesesupi. Sutivasenāpīti sotapathāgamanamattenāpi na jānāma.
尼拘律陀愁忧的注释
Nigrodhassapajjhāyanavaṇṇanā
75“他的”是指那位具海居士。“粗硬”是指粗恶。“难以接近的话语”是指不该说的话。因为粗恶语是针对某个特定对象而说的,一旦那个人原谅了,说粗恶语的人也就恢复正常了,所以经文说“这位对我……”等等。
75.Assāti sandhānassa gahapatissa. Kakkhaḷanti pharusaṃ. Durāsadavacananti avattabbavacanaṃ. Yasmā pharusavacanaṃ yaṃ uddissa payuttaṃ, tasmiṃ khamāpite khamāpakassa paṭipākatikaṃ hoti, tasmā ‘‘ayaṃ mayī’’tiādi vuttaṃ.
76他为令众生觉悟而说法,不是为了宣扬自己已成佛。“为了论诤”是指为了击破外道论议而说。“为了调伏贪等烦恼”而说法,不是出于想招揽弟子的心态。“为了度越暴流”是指为了从四种暴流中解脱而说法,因为这次开示能彻底把众生从此岸带到彼岸。“为了令一切烦恼完全寂灭”而说法,意思是让一切烦恼彻底止息,因为即使只是烦恼的痕迹,也不会因这次开示而被执取。
76.Bodhatthāya dhammaṃ deseti, na attano buddhabhāvaghosanatthāya. Vādatthāyāti paravādabhañjanavādatthāya. Rāgādisamanatthāya dhammaṃ deseti, na antevāsikamyatāya. Oghanittharaṇatthāyāti caturoghanittharaṇatthāya dhammaṃ deseti sabbaso orapārātiṇṇamāvahattā desanāya. Sabbakilesaparinibbānatthāya dhammaṃ deseti kilesānaṃ lesenapi desanāya aparāmaṭṭhabhāvato.
梵行终了等的解释
Brahmacariyapariyosānādivaṇṇanā
77“这全部”是指从“七年”一直到“七日”这个词为止,这整段话。这里真正要表达的是:不狡诈、不虚伪、天性正直、智慧敏锐、一听就能领悟的人。因为这样的人在那一瞬间就能证得阿罗汉果。“弯弯曲曲”是指由身体行为等种种弯曲而显得歪斜、扭曲。世尊说“然而,狡诈的人我没办法教导”,并不是出于厌倦,而是因为这个人根本不是能接受教法的料。
77.Idaṃ sabbampīti sattavassato paṭṭhāya yāva ‘‘sattāha’’nti padaṃ, idaṃ sabbampi vacanaṃ. Asaṭho pana amāyāvī ujujātiko tikkhapañño ugghaṭitaññūti adhippāyo. So hi taṃmuhutteneva arahattaṃ pattuṃ sakkhissatīti. Vaṅkavaṅkoti kāyavaṅkādīhipi vaṅkehi vaṅko jimho kuṭilo. ‘‘Saṭhaṃ panāhaṃ anusāsituṃ na sakkomī’’ti na idaṃ bhagavā kilāsubhāveneva vadati, atha kho tassa abhājanabhāveneva.
78“本来是老师”的意思是:那位在此之前本来就是你们老师的人,现在也按照过去的习惯继续当老师吧,我们并不想把你们变成弟子。意思是:我们并不是贪图你们的教导,我们只是想向你们说明法脉。“为生计”是说,因为谋生的方式被称为生计。“成就不善的部分”是说,成为不善,也就是落入了各个不善的部分。“与烦恼之不安俱行”是说,与烦恼之不安在一起,因为与它相连。“为生老死带来利益”是说,为生老死带来利益。“这里存在杂染,或者致力于杂染”是说,有杂染性。“清净”被称为清净,由于成为它的缘,所以是“能导向清净的”。它们具有这样的性质并能使人净化,所以说“能令众生清净”。已到达顶峰的慧,其圆满和广大,应该依道果本身来理解,所以说“道慧……广大”。或者,这两者也就是圆满与广大。因为对于它来说,那圆满性本身就是广大性。由此,它是舍弃杂染法、觉悟清净法之因。
78.Pakatiyā ācariyoti yo eva tumhākaṃ ito pubbe pakatiyā ācariyo ahosi, so eva idānipi pubbāciṇṇavasena ācariyo hotu, na mayaṃ tumhe antevāsike kātukāmāti adhippāyo. Namayaṃ tumhākaṃ uddesena atthikā, dhammatanti meva pana tumhe ñāpetukāmamhāti adhippāyo. Ājīvatoti jīvikāya vuttito. Akusalāti koṭṭhāsaṃ pattāti akusalāti taṃ taṃ koṭṭhāsataṃyeva upagatā. Kilesadarathasampayuttāti kilesadarathasahitā taṃsambandhanato . Jātijarāmaraṇānaṃ hitāti jātijarāmaraṇiyā. Saṃkileso ettha atthi, saṃkilese vā niyuttāti saṃkilesikā. Vodānaṃ vuccati visuddhi, tassa paccayabhūtattā vodāniyā. Tathābhūtā cete vodāpentīti āha ‘‘satte vodāpentī’’ti. Sikhāppattā paññāya pāripūrivepullatā maggaphalavaseneva icchitabbāti āha ‘‘maggapaññā…pe… vepullata’’nti. Ubhopi vā etāni pāripūrivepullāni. Yā hi tassa pāripūrī, sā eva vepullatāti. Tatoti saṃkilesadhammappahānavodānadhammābhibuddhihetu.
79“如由魔罗”这句话并不是当作比喻来说的,而是直接陈述事实状态,为了说明这一点,才说了“据说魔罗”等话。“那时”是指:在魔罗对他们造成缠缚之后,世尊才了知。那么,世尊为什么不事先了知呢?因为没有作意。所谓“击退魔罗”,就是粉碎魔罗在他们心中造成的缠缚;对诸佛来说,在弟子需要的时候做到这件事并不困难。“那是”是指导致道与果生起的因。“那些”是指那些游方者。
79.‘‘Yathā mārenā’’ti nayidaṃ nidassanavasena vuttaṃ, atha kho tathābhāvakathanamevāti dassetuṃ ‘‘māro kirā’’tiādi vuttaṃ. Athāti mārena tesaṃ pariyuṭṭhānappattito pacchā aññāsīti yojanā. Kasmā pana bhagavā pageva na aññāsīti? Anāvajjitattā. Māraṃ paṭibāhitvāti mārena tesu kataṃ pariyuṭṭhānaṃ vidhametvā, na tesaṃ sati payojane buddhānaṃ dukkaraṃ. Soti maggaphaluppattihetu. Tesaṃ paribbājakānaṃ.
“被触恼”是指被缠缚所触恼。“在那里”是表示区分,属于处格,所以说“在他们之中”。“为了不知”是为了了知;这里的前缀“ā”只是附加成分,所以说“为了知”,意思是审察。“心未生起”:为了理解“我们先了知他的法”以及“我们将修习梵行”,在整整一天之中,他们的心连一次也没有生起。连起来的意思是:当说到“七日”时,这对他们又能起什么作用呢?“圆满七日”:即圆满七日的梵行,或者通过梵行圆满七日。“摧破他论”:即摧破别人的论说。“建立自论”:即举扬自己的论说。“对于习气”:即对于证悟真理的习气。“那些是”则是根据上下文来说的。因为对于其他人也是如此,在世尊面前,以及辗转相传,诸天与人听闻时,确实都是习气的助缘。而这里没有从义理上加以分别的内容,那是很容易理解的。
Phuṭṭhāti pariyuṭṭhānavasena phuṭṭhā. Yatrāti niddhāraṇe bhummanti āha ‘‘yesū’’ti. Aññāṇatthanti ājānanatthaṃ, upasaggamattañcettha ā-kāroti āha ‘‘jānanattha’’nti, vīmaṃsanatthanti attho. Cittaṃ nuppannanti ‘‘jānāma tāvassa dhamma’’nti ājānanatthaṃ ‘‘brahmacariyaṃ carissāmā’’ti ekasmiṃ divase ekavārampi tesaṃ cittaṃ nuppannaṃ. Sattāho pana vuccamāno etesaṃ kiṃ karissatīti yojanā. Sattāhaṃ pūretunti sattāhaṃ brahmacariyaṃ pūretuṃ, brahmacariyavasena vā sattāhaṃ pūretunti attho. Paravādabhindananti paravādamaddanaṃ. Sakavādasamussāpananti sakavādapaggaṇhanaṃ. Vāsanāyāti saccasampaṭivedhavāsanāya. Nesanti ca pakaraṇavasena vuttaṃ. Tadaññesampi hi bhagavato sammukhā, paramparāya ca devamanussānaṃ suṇantānaṃ vāsanāya paccayo evāti. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.