7. 《相经》注疏显示巴利原文
7. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā
三十二大人相注疏显示巴利原文
Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā
199 “如是我闻”等语,此为《相经》。此处是其易解词句的注释。“Dvattiṃsimāni”指“这三十二种”;“Mahāpurisalakkhaṇāni”指“大人相”,即大人的特征、大人的标志,是识别“此乃大人”的因由。“对于具足这些的大人……”等文句,应依《大本经》中广说的方法来理解。显示巴利原文
199.Evaṃme sutanti lakkhaṇasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā. Dvattiṃsimānīti dvattiṃsa imāni. Mahāpurisalakkhaṇānīti mahāpurisabyañjanāni mahāpurisanimittāni ‘‘ayaṃ mahāpuriso’’ti sañjānanakāraṇāni. ‘‘Yehi samannāgatassa mahāpurisassā’’tiādi mahāpadāne vitthāritanayeneva veditabbaṃ.
“外道仙人们也持这些相,但他们并不知道‘由造作此业,而获得此相’。”为何这样说?因为与因缘故事相应。这部经确实配有因缘故事。那么,此因缘故事由何而起?在村落之中,在众人之间。据说,那时舍卫城的居民各自在自家、门口和集会堂等处坐下后,发起这样的谈论:“世尊具足八十种随形好、一丈身光、三十二大人相,因此世尊的身体,如同天界盛开的珊瑚树,如同盛放的莲花林,如同镶嵌种种宝物的金色拱门,如同星辉闪耀的虚空,向四方放射跃动的六色光芒,极为庄严。然而,世尊从未宣说过这些相是由何种业所感得;但世尊却曾开示,即使仅供养一钵粥、一勺饭食,也由过去布施的因缘而能如此生起。那么,导师究竟造作了何等业,才使这些相好在他身上生起呢?”显示巴利原文
‘‘Bāhirakāpi isayo dhārenti, no ca kho jānanti ‘imassa kammassa katattā imaṃ lakkhaṇaṃ paṭilabhatī’ti’’ kasmā āha? Aṭṭhuppattiyā anurūpattā. Idañhi suttaṃ saaṭṭhuppattikaṃ. Sā panassa aṭṭhuppatti kattha samuṭṭhitā? Antogāme manussānaṃ antare. Tadā kira sāvatthivāsino attano attano gehesu ca gehadvāresu ca santhāgārādīsu ca nisīditvā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘bhagavato asītianubyañjanāni byāmappabhā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yehi ca bhagavato kāyo, sabbaphāliphullo viya pāricchattako, vikasitamiva kamalavanaṃ, nānāratanavicittaṃ viya suvaṇṇatoraṇaṃ, tārāmaricivirocamiva gaganatalaṃ, ito cito ca vidhāvamānā vipphandamānā chabbaṇṇarasmiyo muñcanto ativiya sobhati. Bhagavato ca iminā nāma kammena idaṃ lakkhaṇaṃ nibbattanti kathitaṃ natthi, yāguuḷuṅkamattampi pana kaṭacchubhattamattaṃ vā pubbe dinnapaccayā evaṃ uppajjatīti bhagavatā vuttaṃ. Kiṃ nu kho satthā kammaṃ akāsi, yenassa imāni lakkhaṇāni nibbattantī’’ti.
那时,尊者阿难在村落中经行,听到了这番议论。用完斋饭后,他回到精舍,向导师尽了自己的侍奉义务,顶礼之后立于一旁,说道:“世尊,我在村落里听到了一些议论。”世尊问:“阿难,你听到了什么?”他便禀告了一切。导师听了长老的话,招呼围坐的诸比丘,说道:“比丘们,这便是大人的三十二种大人相。”随后依次解说诸相,为了说明每一相是由何等业所产生,而作如是宣说。显示巴利原文
Athāyasmā ānando antogāme caranto imaṃ kathāsallāpaṃ sutvā katabhattakicco vihāraṃ āgantvā satthu vattaṃ katvā vanditvā ṭhito ‘‘mayā, bhante, antogāme ekā kathā sutā’’ti āha. Tato bhagavatā ‘‘kiṃ te, ānanda, suta’’nti vutte sabbaṃ ārocesi. Satthā therassa vacanaṃ sutvā parivāretvā nisinne bhikkhū āmantetvā ‘‘dvattiṃsimāni, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇānī’’ti paṭipāṭiyā lakkhaṇāni dassetvā yena kammena yaṃ nibbattaṃ, tassa dassanatthaṃ evamāha.
足下安平相注释显示巴利原文
Suppatiṭṭhitapādatālakkhaṇavaṇṇanā
201 “于前生”等句中,过去所经历的诸蕴,从生起的角度称为「生」;同样,从存在的角度称为「有」;从所居住的角度,或以执取为所依的意义,称为「住所」。这三词的意思,都是指立足于过去所经历的蕴相续之中。虽然这蕴相续也流转于天界等处,但能感生大人相的善业在那里却不易造作,唯在人中方易成就。因此,为了如实显示他所造的业,而说「前生作人时」。或者,这也并非无缘由:即便投生为象、马、鹿、水牛、猴等,大人依然圆满波罗蜜。然而,处于那样的生存状态中所造之业,不易清晰解说;处于人身中所造之业,则易于阐明,故说「前生作人时」。显示巴利原文
201.Purimaṃjātintiādīsu pubbe nivutthakkhandhā jātavasena ‘‘jātī’’ti vuttā. Tathā bhavanavasena ‘‘bhavo’’ti, nivutthavasena ālayaṭṭhena vā ‘‘niketo’’ti. Tiṇṇampi padānaṃ pubbe nivutthakkhandhasantāne ṭhitoti attho. Idāni yasmā taṃ khandhasantānaṃ devalokādīsupi vattati. Lakkhaṇanibbattanasamatthaṃ pana kusalakammaṃ tattha na sukaraṃ, manussabhūtasseva sukaraṃ. Tasmā yathābhūtena yaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ dassento pubbe manussabhūto samānoti āha. Akāraṇaṃ vā etaṃ. Hatthiassamigamahiṃsavānarādibhūtopi mahāpuriso pāramiyo pūretiyeva. Yasmā pana evarūpe attabhāve ṭhitena katakammaṃ na sakkā sukhena dīpetuṃ, manussabhāve ṭhitena katakammaṃ pana sakkā sukhena dīpetuṃ. Tasmā ‘‘pubbe manussabhūto samāno’’ti āha.
“坚定受持”即坚固地受持。“于善法”指于十善业道。“确立受持”即不动摇的受持、不退转的受持。因为大士的心对于不善业,便如鸡羽遇火般蜷缩;对于善法,则如华盖般舒展。因此,他坚定受持、确立受持。他于善法的受持,是任何沙门、婆罗门、天、魔或梵天都无法使他放弃的。显示巴利原文
Daḷhasamādānoti thiragahaṇo. Kusalesu dhammesūti dasakusalakammapathesu. Avatthitasamādānoti niccalagahaṇo anivattitagahaṇo. Mahāsattassa hi akusalakammato aggiṃ patvā kukkuṭapattaṃ viya cittaṃ paṭikuṭati, kusalaṃ patvā vitānaṃ viya pasāriyati. Tasmā daḷhasamādāno hoti avatthitasamādāno. Na sakkā kenaci samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kusalasamādānaṃ vissajjāpetuṃ.
其中有多则事迹。据说,从前大士曾转生于松鼠类。那时天降大雨,洪水涌来,将巢穴冲走卷入了大海。大士心想:“我要救出幼子。”便反复以尾蘸水,将海水向外甩出。到了第七天,帝释天观察到了此事,便来问道:“你在做什么?”他便将情形告知了帝释。帝释便说这海水是无法排尽的。菩萨觉得与如此懈怠之人多谈无益,便说:“不要站在这里。”就这样把他赶走了。帝释心想:“非凡之人所抱持的坚决,是谁也无法令他放弃的。”于是心生欢喜,便将幼子带来还给了他。在摩诃阇那迦王那一世,菩萨横渡大海时,有天神问道:“你为何要横渡大海?”他回答:“我想渡到彼岸,取得属于家族的领土与王权,广行布施。”天神又问:“这大海既深又广,何时才能渡得过去?”菩萨答道:“在你看来,这大海深广难渡;然依我的决心来看,便如一条小水沟。你将会亲眼看到我渡过大海,从彼岸带回财富,取得家族王权,并广行布施。”天神心想:“非凡之人所抱持的坚决,是谁也无法令他放弃的。”于是就抱起菩萨,把他带到御花园中安卧下来。菩萨在那里立起。显示巴利原文
Tatrimāni vatthūni – pubbe kira mahāpuriso kalandakayoniyaṃ nibbatti. Atha deve vuṭṭhe ogho āgantvā kulāvakaṃ gahetvā samuddameva pavesesi. Mahāpuriso ‘‘puttake nīharissāmī’’ti naṅguṭṭhaṃ temetvā temetvā samuddato udakaṃ bahi khipi. Sattame divase sakko āvajjitvā tattha āgamma ‘‘kiṃ karosī’’ti pucchi? So tassa ārocesi. Sakko mahāsamuddato udakassa dunnīharaṇīyabhāvaṃ kathesi. Bodhisatto tādisena kusītena saddhiṃ kathetumpi na vaṭṭati. ‘‘Mā idha tiṭṭhā’’ti apasāresi. Sakko ‘‘anomapurisena gahitagahaṇaṃ na sakkā vissajjāpetu’’nti tuṭṭho tassa puttake ānetvā adāsi. Mahājanakakālepi mahāsamuddaṃ taramāno ‘‘kasmā mahāsamuddaṃ tarasī’’ti devatāya puṭṭho ‘‘pāraṃ gantvā kulasantake raṭṭhe rajjaṃ gahetvā dānaṃ dātuṃ tarāmī’’ti āha. Tato devatāya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīro ceva puthulo ca, kadā naṃ tarissatī’’ti vutte so āha ‘‘taveso mahāsamuddasadiso, mayhaṃ pana ajjhāsayaṃ āgamma khuddakamātikā viya khāyati. Tvaṃyeva maṃ dakkhissasi samuddaṃ taritvā samuddapārato dhanaṃ āharitvā kulasantakaṃ rajjaṃ gahetvā dānaṃ dadamāna’’nti. Devatā ‘‘anomapurisena gahitagahaṇaṃ na sakkā vissajjāpetu’’nti bodhisattaṃ āliṅgetvā haritvā uyyāne nipajjāpesi. So chattaṃ ussāpetvā divase divase pañcasatasahassapariccāgaṃ katvā aparabhāge nikkhamma pabbajito. Evaṃ mahāsatto na sakkā kenaci samaṇena vā…pe… brahmunā vā kusalasamādānaṃ vissajjāpetuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘daḷhasamādāno ahosi kusalesu dhammesu avatthitasamādāno’’ti.
现在为显明他是在哪些善法中确立受持,而说“于身善行”等语。“于布施与分享”中,从给予的方面名为布施,从分享的行为名为分享。“于持戒”是指圆满五戒、十戒、四清净戒之时。“于住布萨”是指守持十四日等布萨之时。“于敬母”是对母亲应尽的义务。其余语句,道理亦同。“于某某处”是说在其他类似的善法上。“于殊胜善”中,有善,也有殊胜善。一切欲界的善都称为善,色界的善称为殊胜善。这两者都称为善,无色界的善称为殊胜善。这一切都称为善,而以证得声闻波罗蜜为缘的善,称为殊胜善。那些也还称为善,而以证得辟支菩提为缘的善,称为殊胜善。那些仍然称为善,然而以证得一切知智为缘的善,即是此处所指的“殊胜善”。他即是在这些殊胜善法中坚定受持、确立受持。显示巴利原文
Idāni yesu kusalesu dhammesu avatthitasamādāno ahosi, te dassetuṃ kāyasucaritetiādimāha. Dānasaṃvibhāgeti ettha ca dānameva diyyanavasena dānaṃ, saṃvibhāgakaraṇavasena saṃvibhāgo. Sīlasamādāneti pañcasīladasasīlacatupārisuddhisīlapūraṇakāle. Uposathūpavāseti cātuddasikādibhedassa uposathassa upavasanakāle. Matteyyatāyāti mātukātabbavatte. Sesapadesupi eseva nayo. Aññataraññataresu cāti aññesu ca evarūpesu. Adhikusalesūti ettha atthi kusalā, atthi adhikusalā. Sabbepi kāmāvacarā kusalā kusalā nāma, rūpāvacarā adhikusalā. Ubhopi te kusalā nāma, arūpāvacarā adhikusalā. Sabbepi te kusalā nāma, sāvakapāramīpaṭilābhapaccayā kusalā adhikusalā nāma. Tepi kusalā nāma, paccekabodhipaṭilābhapaccayā kusalā adhikusalā. Tepi kusalā nāma, sabbaññutaññāṇappaṭilābhapaccayā pana kusalā idha ‘‘adhikusalā’’ti adhippetā. Tesu adhikusalesu dhammesu daḷhasamādāno ahosi avatthitasamādāno.
“已作、已积集”这一句中,即使只做了一次也称为“已作”,而反复地做便成为“积集”。“广大”是指将业汇聚、堆积起来,故称为广大。因此,说“广大”,正是为了显示:“我所造下的业如此广大,以至于轮围世界都显得极为狭窄,有顶天也显得极其低矮。”“广博”即是指无量;这是为了显示:“我所造下的业无有边际,不可限量。”“胜过”即是超越、优胜的意思,指他比其他天神获得了更为殊胜的果报。“获得”即是证得。显示巴利原文
Kaṭattā upacitattāti ettha sakimpi kataṃ katameva, abhiṇhakaraṇena pana upacitaṃ hoti. Ussannattāti piṇḍīkataṃ rāsīkataṃ kammaṃ ussannanti vuccati. Tasmā ‘‘ussannattā’’ti vadanto mayā katakammassa cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, bhavaggaṃ atinīcaṃ, evaṃ me ussannaṃ kammanti dasseti. Vipulattāti appamāṇattā. Iminā ‘‘anantaṃ aparimāṇaṃ mayā kataṃ kamma’’nti dasseti. Adhiggaṇhātīti adhibhavati, aññehi devehi atirekaṃ labhatīti attho. Paṭilabhatīti adhigacchati.
“以一切处具足的脚掌”这一句,是对“平整地将脚安放在地上”的详细说明。其中,“以一切处具足的”是指脚掌的每一部分都完全具足,并非一处先触地、另一处后触地,而是整个脚掌的所有部分都同时触地,也同时离地。即使如来伸出脚来,心想“我要踏进深达数百人高的地狱”,那凹陷之处便会即刻如同被风灌满的风箱一般鼓起,变为平坦的大地;高耸之处则会自动陷下。当他想“我要踏到远处”而伸出脚时,即便是像须弥山那样高的山,也会像煮软了的藤蔓芽一样低伏下来,来到他的脚边。同样地,在示现双神变之后,他伸出脚,心想“我要踏上持双山”,那座山便低伏下来,来到他的脚边。他踏住此山,迈出另一脚便登上了三十三天。事实上,有轮相所应驻足的地方,绝不可能变得不平坦。木桩、荆棘、沙砾、瓦砾,以及粪便、小便、唾液、鼻涕等物,要么早已自行消失,要么就地陷没于土中。凭借如来的戒德威力、福德威力、法德威力,以及十波罗蜜的威神力,这广袤的大地便会恰如其分地变得柔软,并且处处撒满了花朵。显示巴利原文
Sabbāvantehi pādatalehīti idaṃ ‘‘samaṃ pādaṃ bhūmiyaṃ nikkhipatī’’ti etassa vitthāravacanaṃ. Tattha sabbāvantehīti sabbapadesavantehi, na ekena padesena paṭhamaṃ phusati, na ekena pacchā, sabbeheva pādatalehi samaṃ phusati, samaṃ uddharati. Sacepi hi tathāgato ‘‘anekasataporisaṃ narakaṃ akkamissāmī’’ti pādaṃ abhinīharati. Tāvadeva ninnaṭṭhānaṃ vātapūritā viya kammārabhastā unnamitvā pathavisamaṃ hoti. Unnataṭṭhānampi anto pavisati. ‘‘Dūre akkamissāmī’’ti abhinīharantassa sineruppamāṇopi pabbato suseditavettaṅkuro viya onamitvā pādasamīpaṃ āgacchati. Tathā hissa yamakapāṭihāriyaṃ katvā ‘‘yugandharapabbataṃ akkamissāmī’’ti pāde abhinīhaṭe pabbato onamitvā pādasamīpaṃ āgato. Sopi taṃ akkamitvā dutiyapādena tāvatiṃsabhavanaṃ akkami. Na hi cakkalakkhaṇena patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ visamaṃ bhavituṃ sakkoti. Khāṇu vā kaṇṭako vā sakkharā vā kathalā vā uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikādīni vā purimataraṃ vā apagacchanti, tattha tattheva vā pathaviṃ pavisanti. Tathāgatassa hi sīlatejena puññatejena dhammatejena dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvena ayaṃ mahāpathavī sammā mudupupphābhikiṇṇā hoti.
202 “大海所至之处”即是以大海为边界。当他治理国家的时候,其间并不以一树、一山或一河为界,唯以大海作为边界,因此说“大海所至之处”。“无荒芜、无相兆、无荆棘”即是没有盗贼的意思。盗贼之所以被称为“荒芜”,是因为触感粗涩;之所以被称为“相兆”,是因为能带来灾患;之所以被称为“荆棘”,是因为能刺伤人。“富饶”即是一切圆满成就。“繁荣”即是所有成就如同花果般繁盛。“安隐”即是無有恐惧。“吉祥”即是無有灾祸。“无阿浮陀”即是远离阿浮陀,意思是远离那些成群结队游行的盗贼。“不可动摇”即是不被镇伏,也就是说,没有人能够动摇他的地位。“敌对者”是指希望与他敌对的人,“怨敌”是指心怀仇恨的敌人——这两者都是敌人的同义词。“内部者”则是指从内在生起的贪欲等烦恼。显示巴利原文
202.Sāgarapariyantanti sāgarasīmaṃ. Na hi tassa rajjaṃ karontassa antarā rukkho vā pabbato vā nadī vā sīmā hoti mahāsamuddova sīmā. Tena vuttaṃ ‘‘sāgarapariyanta’’nti. Akhilamanimittamakaṇṭakanti niccoraṃ. Corā hi kharasamphassaṭṭhena khilā, upaddavapaccayaṭṭhena nimittā, vijjhanaṭṭhena kaṇṭakāti vuccanti. Iddhanti samiddhaṃ. Phītanti sabbasampattiphāliphullaṃ. Khemanti nibbhayaṃ. Sivanti nirupaddavaṃ. Nirabbudanti abbudavirahitaṃ, gumbaṃ gumbaṃ hutvā carantehi corehi virahitanti attho. Akkhambhiyoti avikkhambhanīyo. Na naṃ koci ṭhānato cāletuṃ sakkoti. Paccatthikenāti paṭipakkhaṃ icchantena. Paccāmittenāti paṭiviruddhena amittena. Ubhayampetaṃ sapattavevacanaṃ. Abbhantarehīti anto uṭṭhitehi rāgādīhi.
所谓“外部者”,是指沙门等外敌。事实上,外在的沙门如提婆达多、瞿迦利等,婆罗门如种德、曲杖等,如帝释天般的天神,追随七年的魔罗,以及跋伽等梵天,都不能将他镇伏。显示巴利原文
Bāhirehīti samaṇādīhi. Tathā hi naṃ bāhirā devadattakokālikādayo samaṇāpi soṇadaṇḍakūṭadaṇḍādayo brāhmaṇāpi sakkasadisā devatāpi satta vassāni anubandhamāno māropi bakādayo brahmānopi vikkhambhetuṃ nāsakkhiṃsu.
至此,世尊已讲说了业、与业相应的相、相本身和相的功德这四者。所谓“业”,是指菩萨在四阿僧祇又十万大劫中,以坚固的精进所造下的善业。所谓“与业相应的相”,即“善住脚”这一大人相,其作用是令包括天神在内的世间知晓,此业是以坚固力造作而成的。所谓“相”,是指脚掌善住安立的状态。所谓“相的功德”,是指由此不为任何敌对者所动摇。显示巴利原文
Ettāvatā bhagavatā kammañca kammasarikkhakañca lakkhaṇañca lakkhaṇānisaṃso ca vutto hoti. Kammaṃ nāma satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni daḷhavīriyena hutvā kataṃ kammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma daḷhena hutvā katabhāvaṃ sadevako loko jānātūti suppatiṭṭhitapādamahāpurisalakkhaṇaṃ. Lakkhaṇaṃ nāma suppatiṭṭhitapādatā. Lakkhaṇānisaṃso nāma paccatthikehi avikkhambhanīyatā.
203 “此处更说此者”,指在已说的业等差别之外,再进一步说出此偈;这是配合偈颂的结集方式而说的。而对于这些偈颂,古代长老们曾说:“这是由阿难长老安立的注释偈颂。”后世长老们则说:“这是对义理的单句择要。”显示巴利原文
203.Tatthetaṃvuccatīti tattha vutte kammādibhede aparampi idaṃ vuccati, gāthābandhaṃ sandhāya vuttaṃ. Etā pana gāthā porāṇakattherā ‘‘ānandattherena ṭhapitā vaṇṇanāgāthā’’ti vatvā gatā. Aparabhāge therā ‘‘ekapadiko atthuddhāro’’ti āhaṃsu.
此处,“谛”指言语真实。“法”指十善业道法。“调御”指调伏诸根。“自制”指以戒律自我约束。在“清净、以戒为住处、布萨等”中,有身清净等三种清净。“以戒为住处”即以戒为住处。“布萨”即布萨羯磨。“无害”即不伤害。“圆满行持”即全部做到。显示巴利原文
Tattha sacceti vacīsacce. Dhammeti dasakusalakammapathadhamme. Dameti indriyadamane. Saṃyameti sīlasaṃyame. ‘‘Soceyyasīlālayuposathesu cā’’ti ettha kāyasoceyyādi tividhaṃ soceyyaṃ. Ālayabhūtaṃ sīlameva sīlālayo. Uposathakammaṃ uposatho. Ahiṃsāyāti avihiṃsāya. Samattamācarīti sakalaṃ acari.
“经历”即体验。“相士们”即观相者。“胜他”即能胜伏他人。“敌恐”即不为怨敌所动摇。显示巴利原文
Anvabhīti anubhavi. Veyyañjanikāti lakkhaṇapāṭhakā. Parābhibhūti pare abhibhavanasamattho. Sattubhīti sapattehi akkhambhiyo hoti.
“他毕竟不会成为可动摇者”:这位最上之人,决不会沦于可被镇伏的境地。这便是他的法性,也就是他的本性、特质。显示巴利原文
Na so gacchati jātu khambhananti so ekaṃseneva aggapuggalo vikkhambhetabbataṃ na gacchati. Esā hi tassa dhammatāti tassa hi esā dhammatā ayaṃ sabhāvo.
脚掌轮相的注释。显示巴利原文
Pādatalacakkalakkhaṇavaṇṇanā
204 “惊怖与惊骇恐惧”即惊怖恐惧与惊骇恐惧。其中,因盗贼、国王或怨敌等而可能遭受失财、被缚等为依托的恐惧,名为惊怖;而由暴怒的大象、烈马等,或蛇、夜叉等所引发,令人汗毛竖立、刹那而起的恐惧,则名为惊骇恐惧。世尊已断除、息灭这一切。“已善巧安排”即已妥善部署、安置。他是如何善巧安排的呢?在森林等有危险的地方,他建造施食厅,款待来者,为人们安排向导护送离去;对那些无法进入那里的人,则派人引领他们进入。在城镇等各处,他都设置了守护。如此,便是善巧安排。并且,他施舍了带有眷属的布施,即食物、饮品等十种布施之物。显示巴利原文
204.Ubbegauttāsabhayanti ubbegabhayañceva uttāsabhayañca. Tattha corato vā rājato vā paccatthikato vā vilopanabandhanādinissayaṃ bhayaṃ ubbego nāma, taṃmuhuttikaṃ caṇḍahatthiassādīni vā ahiyakkhādayo vā paṭicca lomahaṃsanakaraṃ bhayaṃ uttāsabhayaṃ nāma. Taṃ sabbaṃ apanuditā vūpasametā. Saṃvidhātāti saṃvidahitā. Kathaṃ saṃvidahati? Aṭaviyaṃ sāsaṅkaṭṭhānesu dānasālaṃ kāretvā tattha āgate bhojetvā manusse datvā ativāheti, taṃ ṭhānaṃ pavisituṃ asakkontānaṃ manusse pesetvā paveseti. Nagarādīsupi tesu tesu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapeti, evaṃ saṃvidahati. Saparivārañca dānaṃ adāsīti annaṃ pānanti dasavidhaṃ dānavatthuṃ.
其中,食物指粥与饭。他布施时,并非仅将食物放在门口,而是在住处内,于涂了牛粪的地面上,撒上炒米与鲜花,铺设好座位,挂起华盖,以香、熏烟等作恭敬供养后,请比丘僧众入座,然后施粥。施粥时,配有菜肴。粥毕,又让大家洗足、涂油,供养种种无尽的美味嚼食,最后才施以多种汤羹、多种菜肴的殊胜主食。施饮品时,他供给芒果饮等八种饮品,这些也都在施粥饭后才给予。施衣服时,并非只给洁净的布,还供给单层布、双层布等足够的布料,并将布料给予洁净之人;他还供给线,且自己搓线,在缝纫处为比丘们设置座位,供给粥饭、涂足油、涂背油、染料、枯叶、染槽,甚至连染衣的净人都一并施与。显示巴利原文
Tattha annanti yāgubhattaṃ. Taṃ dadanto na dvāre ṭhapetvā adāsi, atha kho antonivesane haritupalittaṭṭhāne lājā ceva pupphāni ca vikiritvā āsanaṃ paññapetvā vitānaṃ bandhitvā gandhadhūmādīhi sakkāraṃ katvā bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā yāguṃ adāsi. Yāguṃ dento ca sabyañjanaṃ adāsi. Yāgupānāvasāne pāde dhovitvā telena makkhetvā nānappakārakaṃ anantaṃ khajjakaṃ datvā pariyosāne anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ paṇītabhojanaṃ adāsi . Pānaṃ dento ambapānādiaṭṭhavidhaṃ pānaṃ adāsi, tampi yāgubhattaṃ datvā. Vatthaṃ dento na suddhavatthameva adāsi, ekapaṭṭadupaṭṭādipahonakaṃ pana datvā sucimpi adāsi, suttampi adāsi, suttaṃ vaṭṭesi, sūcikammakaraṇaṭṭhāne bhikkhūnaṃ āsanāni, yāgubhattaṃ, pādamakkhanaṃ, piṭṭhimakkhanaṃ, rajanaṃ, paṇḍupalāsaṃ, rajanadoṇikaṃ, antamaso cīvararajanakaṃ kappiyakārakampi adāsi.
“车乘”指凉鞋。他施凉鞋时,也将鞋袋、鞋架、涂鞋油,以及前面提及的食物等物,作为凉鞋的眷属一同施舍。施花鬘时,并非只单独施净花鬘,而是将花鬘与香混合,并把其下四种物品作为花鬘的眷属一同施舍。施香时,为了供养菩提树塔、座位、经书等,也为了给塔庙房室薰香,他并非只单独施净香,而是连同研香石臼与盛香容器,并把其下五种物品作为香的眷属一同施舍。施涂香时,如雌黄、雄黄、白粉等为了供养塔等而施的物品,他也并非只单独施净涂香,而是连同盛涂香的容器,并把其下六种物品作为涂香的眷属一同施舍。“卧具”指床与椅。施卧具时,也并非只单独施净物,而是连同毛毯、羊毛毯、铺盖、床脚垫等,乃至包括清洁棒,并把其下七种物品作为卧具的眷属一同施舍。施住所时,并非只给予空屋,而是将住所装饰上花蔓与藤蔓,妥善铺设好床与椅,并将底下八种物品作为住所的眷属一同施舍。“灯油”指点灯的油。他施灯油时,心中想着“以此油,用于塔庙院、菩提树院、法堂、住处…”显示巴利原文
Yānanti upāhanaṃ. Taṃ dadantopi upāhanatthavikaṃ upāhanadaṇḍakaṃ makkhanatelaṃ heṭṭhā vuttāni ca annādīni tasseva parivāraṃ katvā adāsi. Mālaṃ dentopi na suddhamālameva adāsi, atha kho naṃ gandhehi missetvā heṭṭhimāni cattāri tasseva parivāraṃ katvā adāsi. Bodhicetiyaāsanapotthakādipūjanatthāya ceva cetiyagharadhūpanatthāya ca gandhaṃ dentopi na suddhagandhameva adāsi, gandhapisanakanisadāya ceva pakkhipanakabhājanena ca saddhiṃ heṭṭhimāni pañca tassa parivāraṃ katvā adāsi. Cetiyapūjādīnaṃ atthāya haritālamanosilācīnapiṭṭhādivilepanaṃ dentopi na suddhavilepanameva adāsi, vilepanabhājanena saddhiṃ heṭṭhimāni cha tassa parivāraṃ katvā adāsi. Seyyāti mañcapīṭhaṃ. Taṃ dentopi na suddhakameva adāsi, kojavakambalapaccattharaṇamañcappaṭipādakehi saddhiṃ antamaso maṅgulasodhanadaṇḍakaṃ heṭṭhimāni ca satta tassa parivāraṃ katvā adāsi. Āvasathaṃ dentopi na gehamattameva adāsi, atha kho naṃ mālākammalatākammapaṭimaṇḍitaṃ supaññattaṃ mañcapīṭhaṃ kāretvā heṭṭhimāni aṭṭha tassa parivāraṃ katvā adāsi. Padīpeyyanti padīpatelaṃ. Taṃ dento cetiyaṅgaṇe bodhiyaṅgaṇe dhammassavanagge vasanagehe potthakavācanaṭṭhāne iminā dīpaṃ jālāpethāti na suddhatelameva adāsi, vaṭṭi kapallakatelabhājanādīhi saddhiṃ heṭṭhimāni nava tassa parivāraṃ katvā adāsi. Suvibhattantarānīti suvibhattaantarāni.
“王”指受过灌顶的国王。“受用者”指受用官,“童子”指王子。此处,业即指带有眷属的布施。“业报相似”是说,他作了带有眷属的布施,以此为因,为了让包括天人在内的世间都知道,而感得轮相。所谓相,即是此轮相。其功德便是拥有广大的眷属。显示巴利原文
Rājānoti abhisittā. Bhogiyāti bhojakā kumārāti rājakumārā. Idha kammaṃ nāma saparivāraṃ dānaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma saparivāraṃ katvā dānaṃ adāsīti iminā kāraṇena sadevako loko jānātūti nibbattaṃ cakkalakkhaṇaṃ. Lakkhaṇaṃ nāma tadeva cakkalakkhaṇaṃ. Ānisaṃso mahāparivāratā.
205 “就此,此偈曰”是指为了阐明该义理而宣说的偈颂。因为偈颂有两种:阐明该义理的和阐明殊胜义的。其中,阐明巴利圣典中已提及的义理,称为“阐明该义理”;阐明巴利圣典中未提及的义理,称为“阐明殊胜义”。但这些偈颂属于阐明该义理。此处,“以前”即过去。“往昔”是其同义词。“在过去的生中”这一句,是为了表明他遮止了此生之前所造之业。“去除惊惧、恐惧与怖畏”,即去除对惊吓的恐惧和对惊骇的恐惧。“策励”即全心投入。显示巴利原文
205.Tatthetaṃ vuccatīti imā tadatthaparidīpanā gāthā vuccanti. Duvidhā hi gāthā honti – tadatthaparidīpanā ca visesatthaparidīpanā ca. Tattha pāḷiāgatameva atthaṃ paridīpanā tadatthaparidīpanā nāma. Pāḷiyaṃ anāgataṃ paridīpanā visesatthaparidīpanā nāma. Imā pana tadatthaparidīpanā. Tattha pureti pubbe. Puratthāti tasseva vevacanaṃ. Purimāsu jātīsūti imissā jātiyā pubbekatakammapaṭikkhepadīpanaṃ. Ubbegauttāsabhayāpanūdanoti ubbegabhayassa ca uttāsabhayassa ca apanūdano. Ussukoti adhimutto.
“百福庄严之相”,是指每一相皆由百种、百种福业所感生。若仅如此,岂非任何一位佛陀都能成就?他们并不认同。实际上,是在无边轮围世界中,一切众生各自做了百次同样的业;菩萨独自一人将每一种业都修习百倍,由此感得这些相。因此,他们认同了“百福庄严之相”的义理。“人、阿苏罗、帝释、罗刹”,即指人、阿苏罗、帝释天及罗刹。显示巴利原文
Satapuññalakkhaṇanti satena satena puññakammena nibbattaṃ ekekaṃ lakkhaṇaṃ. Evaṃ sante yo koci buddho bhaveyyāti na rocayiṃsu, anantesu pana cakkavāḷesu sabbe sattā ekekaṃ kammaṃ satakkhattuṃ kareyyuṃ, ettakehi janehi kataṃ kammaṃ bodhisatto ekova ekekaṃ sataguṇaṃ katvā nibbatto. Tasmā ‘‘satapuññalakkhaṇo’’ti imamatthaṃ rocayiṃsu. Manussāsurasakkarakkhasāti manussā ca asurā ca sakkā ca rakkhasā ca.
足跟广长等相的解释说明。显示巴利原文
Āyatapaṇhitāditilakkhaṇavaṇṇanā
206 “之间”是指从结生开始,直到自然死亡为止的中间阶段。此处所说的“业”,即不杀生之戒行。所谓与业相似者:那些造作杀生业的人,由于害怕被人听见脚步声,便踮起脚尖悄悄靠近再杀害他人。以此因缘,为了让人们知道他们造作了这样的业,便感得脚踝内弯、脚踝外弯、膝盖弯曲、脚尖歪斜或脚跟歪斜的果报。而如来为了向包括天在内的世间众生显示,虽也如同那样踮足而行,却不曾伤害众生,因此感得了“足跟广长”的大人相。同样地,杀害他人的人,因为害怕挺直身体行走会被人看见,便弯腰曲背悄悄靠近再杀害他人。以此因缘,为了让人们知道他们是这样行走而杀生的,便感得驼背、侏儒或脚有残疾的果报。而如来为了向包括天在内的世间众生显示,虽也那样行走,却不曾杀害众生,因此感得了“上身如梵天般端正”的大人相。同样地,杀害他人的人,会拿起刀剑或棍棒,握拳捶打而杀害他人。为了让人们知道他们是这样杀害众生的,便感得显示巴利原文
206.Antarāti paṭisandhito sarasacutiyā antare. Idha kammaṃ nāma pāṇātipātā virati. Kammasarikkhakaṃ nāma pāṇātipātaṃ karonto padasaddasavanabhayā aggaggapādehi akkamantā gantvā paraṃ pātenti. Atha te iminā kāraṇena tesaṃ taṃ kammaṃ jano jānātūti antovaṅkapādā vā bahivaṅkapādā vā ukkuṭikapādā vā aggakoṇḍā vā paṇhikoṇḍā vā bhavanti. Aggapādehi gantvā parassa amāritabhāvaṃ pana tathāgatassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti āyatapaṇhi mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati . Tathā paraṃ ghātentā unnatakāyena gacchantā aññe passissantīti onatā gantvā paraṃ ghātenti. Atha te evamime gantvā paraṃ ghātayiṃsūti nesaṃ taṃ kammaṃ iminā kāraṇena paro jānātūti khujjā vā vāmanā vā pīṭhasappi vā bhavanti. Tathāgatassa pana evaṃ gantvā paresaṃ aghātitabhāvaṃ iminā kāraṇena sadevako loko jānātūti brahmujugattamahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Tathā paraṃ ghātentā āvudhaṃ vā muggaraṃ vā gaṇhitvā muṭṭhikatahatthā paraṃ ghātenti. Te evaṃ tesaṃ parassa ghātitabhāvaṃ iminā kāraṇena jano jānātūti rassaṅgulī vā rassahatthā vā vaṅkaṅgulī vā phaṇahatthakā vā bhavanti. Tathāgatassa pana evaṃ paresaṃ aghātitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti dīghaṅgulimahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Idamettha kammasarikkhakaṃ. Idameva pana lakkhaṇattayaṃ lakkhaṇaṃ nāma. Dīghāyukabhāvo lakkhaṇānisaṃso.
207 「知道死亡杀戮带来的恐惧」这一句中,被称为死的杀害就是「死亡杀戮」,由死亡杀戮所带来的恐惧就是「死亡杀戮的恐惧」,在亲自了知了这种恐惧之后。「便防护自己不去杀害他人」是指:他明白了「就如同我害怕死亡、爱惜自己的生命一样,他人也是如此」,因此便防护自己,不去杀害他人。凭借「善行」,也就是善妙的行为,他得以投生到天界(「得生天界」)。显示巴利原文
207.Maraṇavadhabhayattanoti ettha maraṇasaṅkhāto vadho maraṇavadho, maraṇavadhato bhayaṃ maraṇavadhabhayaṃ, taṃ attano jānitvā. Paṭivirato paraṃmāraṇāyāti yathā mayhaṃ maraṇato bhayaṃ mama jīvitaṃ piyaṃ, evaṃ paresampīti ñatvā paraṃ māraṇato paṭivirato ahosi. Sucaritenāti suciṇṇena. Saggamagamāti saggaṃ gato.
“死后复来此处”,即死去之后又再来此世间。“足跟广长”,即脚后跟宽阔而修长。“如梵天般端正”,即如梵天那样极为正直。显示巴利原文
Caviya punaridhāgatoti cavitvā puna idhāgato. Dīghapāsaṇhikoti dīghapaṇhiko. Brahmāva sujūti brahmā viya suṭṭhu uju.
“Subhujo”指手臂端好。“Susū”谓虽至耆年、已成上座,容貌仍如青年。“Susaṇṭhito”即具足端严的形体。“Mudutalunaṅguliyassā”指其手指柔软细嫩。“Tībhī”即以此三种(大人相)。“Purisavaraggalakkhaṇehī”即以此最上丈夫的殊胜之相。“Cirayapanāyā”是为久住于世,即成就长寿之身。显示巴利原文
Subhujoti sundarabhujo. Susūti mahallakakālepi taruṇarūpo. Susaṇṭhitoti susaṇṭhānasampanno. Mudutalunaṅguliyassāti mudū ca talunā ca aṅguliyo assa. Tībhīti tīhi. Purisavaraggalakkhaṇehīti purisavarassa aggalakkhaṇehi. Cirayapanāyāti ciraṃ yāpanāya, dīghāyukabhāvāya.
“Ciraṃ yapeti”即能长久维持生命。“Cirataraṃ pabbajati yadi tato”意为:若他出家,便能比不出家活得更久。“Yāpayatica vasiddhibhāvanāya”指当他证得自在之后,依神通修习而延续寿命。显示巴利原文
Ciraṃ yapetīti ciraṃ yāpeti. Cirataraṃ pabbajati yadi tatoti tato cirataraṃ yāpeti, yadi pabbajatīti attho. Yāpayatica vasiddhibhāvanāyāti vasippatto hutvā iddhibhāvanāya yāpeti.
七处隆满相(sattussadatālakkhaṇa)的解释显示巴利原文
Sattussadatālakkhaṇavaṇṇanā
208 “Rasitānaṃ”即诸根具足胜味。在“Khādanīyānaṃ”等词中,“khādanīyāni”指面点等嚼食。“Bhojanīyāni”指五种正食。“Sāyanīyāni”指酥油、生酥等可啖尝之食。“Lehanīyāni”指乳粥等可舐食之物。“Pānāni”指八种饮品。显示巴利原文
208.Rasitānanti rasasampannānaṃ. ‘‘Khādanīyāna’’ntiādīsu khādanīyāni nāma piṭṭhakhajjakādīni. Bhojanīyānīti pañca bhojanāni. Sāyanīyānīti sāyitabbāni sappinavanītādīni. Lehanīyānīti nillehitabbāni piṭṭhapāyāsādīni. Pānānīti aṭṭha pānakāni.
此处的“业”,指在四阿僧祇又十万劫中布施殊胜食物。所谓与业相似的征相,是指吃下粗糙食物后,血液干涸,肌肉萎缩。因此,布施粗糙食物的人以此作为人们知道他们曾布施粗食的缘由;这般众生就如人间的饿鬼,肉少血少,难以得到饮食。然而,吃下殊胜食物后,肌肉与血液增长,身体饱满、庄严,容貌端正。因此,为了让包括天人在内的世间知道如来长久以来都是殊胜食物的施主,便生起了七处隆满的大人相。所谓相,就是指这七处隆满相本身。获得殊胜的食物是它的利益。显示巴利原文
Idha kammaṃ nāma kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnaṃ idaṃ paṇītabhojanadānaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma lūkhabhojane kucchigate lohitaṃ sussati, maṃsaṃ milāyati. Tasmā lūkhadāyakā sattā iminā kāraṇena nesaṃ lūkhabhojanassa dinnabhāvaṃ jano jānātūti appamaṃsā appalohitā manussapetā viya dullabhannapānā bhavanti. Paṇītabhojane pana kucchigate maṃsalohitaṃ vaḍḍhati, paripuṇṇakāyā pāsādikā abhirūpadassanā honti. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ paṇītabhojanadāyakattaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti sattussadamahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma sattussadalakkhaṇameva. Paṇītalābhitā ānisaṃso.
209 「Khajjabhojjamathaleyyasāyitaṃ」指硬食、啖食、可舔舐的食物和可品尝的软食。「Uttamaggarasadāyako」指施予最上美味的人,或施予最上等美味的人。显示巴利原文
209.Khajjabhojjamathaleyyasāyitanti khajjakañca bhojanañca lehanīyañca sāyanīyañca. Uttamaggarasadāyakoti uttamo aggarasadāyako, uttamānaṃ vā aggarasānaṃ dāyako.
「Satta cussade」:在七处隆满。「Tadatthajotakaṃ」:这是一个说明硬食、啖食等食物含义的词,其意思是能导向获得那些供养。「Pabbajampi ca」:即便出家之后。「Tadādhigacchati」:他也能获得那些供养。「Lābhiruttamaṃ」:成为最上利养的获得者。显示巴利原文
Satta cussadeti satta ca ussade. Tadatthajotakanti khajjabhojjādijotakaṃ, tesaṃ lābhasaṃvattanikanti attho. Pabbajampi cāti pabbajamānopi ca. Tadādhigacchatīti taṃ adhigacchati. Lābhiruttamanti lābhi uttamaṃ.
手足等相(karacaraṇādilakkhaṇa)的解释显示巴利原文
Karacaraṇādilakkhaṇavaṇṇanā
210 所谓“以布施”:有些人只适合以布施来摄受,世尊便以布施摄受他。对出家人,他布施出家人所需的资具;对在家人,他布施在家人所需的资具。显示巴利原文
210.Dānenātiādīsu ekacco dāneneva saṅgaṇhitabbo hoti, taṃ dānena saṅgahesi. Pabbajitānaṃ pabbajitaparikkhāraṃ, gihīnaṃ gihiparikkhāraṃ adāsi.
所谓“以爱语”:有一种人会说:“这个人确实给了该给的东西,却用一句话就抹杀、毁坏了一切,他的布施有什么用呢?”另一种人则说:“这个人虽然没给什么布施,但说起话来如油般滋润。他给不给都无所谓,单单是他的话就价值千金。”这样的人并不期待布施,只期待爱语。世尊便以爱语摄受这样的人。显示巴利原文
Peyyavajjenāti ekacco hi ‘‘ayaṃ dātabbaṃ nāma deti, ekena pana vacanena sabbaṃ makkhetvā nāseti, kiṃ etassa dāna’’nti vattā hoti. Ekacco ‘‘ayaṃ kiñcāpi dānaṃ na deti, kathento pana telena viya makkheti. Eso detu vā mā vā, vacanameva tassa sahassaṃ agghatī’’ti vattā hoti. Evarūpo puggalo dānaṃ na paccāsīsati, piyavacanameva paccāsīsati. Taṃ piyavacanena saṅgahesi.
所谓“以利行”:即通过能增长利益的话语来摄受。因为有些人既不期望布施,也不期望爱语,只期望对自己有益、能增长利益的话。对于这样的人,便以利行来摄受他,对他说:“这件事你应当做,这件事你不应当做。这样的人应当亲近,这样的人不应当亲近。”显示巴利原文
Atthacariyāyāti atthasaṃvaḍḍhanakathāya. Ekacco hi neva dānaṃ, na piyavacanaṃ paccāsīsati. Attano hitakathaṃ vaḍḍhitakathameva paccāsīsati. Evarūpaṃ puggalaṃ ‘‘idaṃ te kātabbaṃ, idaṃ te na kātabbaṃ. Evarūpo puggalo sevitabbo, evarūpo puggalo na sevitabbo’’ti evaṃ atthacariyāya saṅgahesi.
“以同事”:意谓以同甘共苦的方式摄受。有些人对于布施等摄受法,任何一种都不希求,只期望同甘共苦——同坐一处,同卧一席,同食一桌。其中,出身低微而财富丰厚者难以相处,因为无法与他共同受用;若不如此行,他便生瞋。财富微薄而出身高贵者也难以相处,他自恃出身高贵,不愿与财富具足者共同受用;若不如此行,他便生瞋。出身与财富俱低者则容易相处,他既不期望与人共同受用,即使不如此,亦不生瞋。两者俱相当者,也容易相处。于比丘众中,破戒者难以相处,因为不能与他共同受用;若不如此行,他便生瞋。持戒者容易相处,纵使不施、不作,他亦不生瞋;对于不与自己共同受用的其他人,内心亦不生恶念。同时,与持戒者共同受用也容易做到。因此,对于此类人,便以这种同事的方式加以摄受。显示巴利原文
Samānattatāyāti samānasukhadukkhabhāvena. Ekacco hi dānādīsu ekampi na paccāsīsati, ekāsane nisajjaṃ, ekapallaṅke sayanaṃ, ekato bhojananti evaṃ samānasukhadukkhataṃ paccāsīsati. Tattha jātiyā hīno bhogena adhiko dussaṅgaho hoti. Na hi sakkā tena saddhiṃ ekaparibhogo kātuṃ, tathā akariyamāne ca so kujjhati. Bhogena hīno jātiyā adhikopi dussaṅgaho hoti. So hi ‘‘ahaṃ jātimā’’ti bhogasampannena saddhiṃ ekaparibhogaṃ na icchati, tasmiṃ akariyamāne kujjhati. Ubhohipi hīno pana susaṅgaho hoti. Na hi so itarena saddhiṃ ekaparibhogaṃ icchati, na akariyamāne ca kujjhati. Ubhohi sadisopi susaṅgahoyeva. Bhikkhūsu dussīlo dussaṅgaho hoti. Na hi sakkā tena saddhiṃ ekaparibhogo kātuṃ, tathā akariyamāne ca kujjhati. Sīlavā susaṅgaho hoti. Sīlavā hi adīyamānepi akariyamānepi na kujjhati. Aññaṃ attanā saddhiṃ paribhogaṃ akarontampi na pāpakena cittena passati. Paribhogopi tena saddhiṃ sukaro hoti. Tasmā evarūpaṃ puggalaṃ evaṃ samānattatāya saṅgahesi.
“他们成为善摄受者”:意即他们成为他的善摄受者。无论他施与不施,作与不作,他们始终善受摄受,不相离弃。他们会这样思惟:“当有应施之因缘时,他便施与;想必此刻并无所有,所以不施。难道我们只承事布施的人吗?对于不施不作的人,我们便不承事了吗?”显示巴利原文
Susaṅgahitāssa hontīti susaṅgahitā assa honti. Detu vā mā vā detu, karotu vā mā vā karotu, susaṅgahitāva honti, na bhijjanti. ‘‘Yadāssa dātabbaṃ hoti, tadā deti. Idāni maññe natthi, tena na deti. Kiṃ mayaṃ dadamānameva upaṭṭhahāma? Adentaṃ akarontaṃ na upaṭṭhahāmā’’ti evaṃ cintenti.
此处所说的“业”,是指长久以来所作的布施等摄受之业。“与业相似之相”是说:对于不摄受者,为了让世人由此得知其不摄受的因由,便感得手足粗硬、身体部位不平整之相。然而,如来长久以来都是摄受者,为了让包含天神在内的世间由此得知这一因由,便感得这两种相。“相”即是指这两种相。与业相似之相所带来的功德,便是拥有善摄受的随从。显示巴利原文
Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ kataṃ dānādisaṅgahakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma yo evaṃ asaṅgāhako hoti, so iminā kāraṇenassa asaṅgāhakabhāvaṃ jano jānātūti thaddhahatthapādo ceva hoti, visamaṭṭhitāvayavalakkhaṇo ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ saṅgāhakabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni dve lakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Susaṅgahitaparijanatā ānisaṃso.
211 「Kariyā」即作了之后(karitvā)。「Cariyā」即行持之后(caritvā)。「以不蔑视」(Anavamatenā)意为不以轻贱的态度。另有读作「以不凌蔑」(Anapamodena)的,其义为不轻慢、不卑微、不骄慢。显示巴利原文
211.Kariyāti karitvā. Cariyāti caritvā. Anavamatenāti anavaññātena. ‘‘Anapamodenā’’tipi pāṭho, na appamodena, na dīnena na gabbhitenāti attho.
「Caviyā」即堕落后(cavitvā)。「极其美丽、极为悦耳、应被观赏」意为极其美丽、极为赏心悦目、极为悦耳、极为善巧、应被观看、值得观赏。「极为柔和」即极为细柔。显示巴利原文
Caviyāti cavitvā. Atirucira suvaggu dassaneyyanti atirucirañca supāsādikaṃ suvaggu ca suṭṭhu chekaṃ dassaneyyañca daṭṭhabbayuttaṃ. Susu kumāroti suṭṭhu sukumāro.
「随从顺从者」即随从顺从、听从吩咐之人。「应调伏者」即于应作与不应作中,可随其所应而调伏者。「此大地」即这一片大地。「乐于说爱语、寻求利与乐」即成为爱语者,寻求利益与安乐。「对其言说回应充满净信」即对其言说与回应充满净信。「法与随法」即法与随顺于法。显示巴利原文
Parijanassavoti parijano assavo vacanakaro. Vidheyyoti kattabbākattabbesu yathāruci vidhātabbo. Mahimanti mahiṃ imaṃ. Piyavadū hitasukhataṃ jigīsamānoti piyavado hutvā hitañca sukhañca pariyesamāno. Vacanapaṭikarassā bhippasannāti vacanapaṭikarā assa abhippasannā. Dhammānudhammanti dhammañca anudhammañca.
足趺高隆等相的解释显示巴利原文
Ussaṅkhapādādilakkhaṇavaṇṇanā
212 「与义相应」指依于此世与他世的义利。「与法相应」指依于十善业道。「向大众开示」即为大众作开示教导。「于诸众生」指对于众生。而「最上」等词,都是彼此的同义语。这里所说的「业」,是指长久以来所说的、向上提升的、与义相应的话语。所谓「与业相似」,是指那种从未说过如此高尚话语的人,为了显示他不说高尚话的因缘,便生成了足背下弯、身毛下向的相。而如来长久以来都说如此高尚的话语,为了让包括天神在内的世间以此因缘了知,便生起了足背隆起和身毛上竖之相。「相」就是指这两种相。由此获得的功德是:成就最上之位。显示巴利原文
212.Atthūpasaṃhitanti idhalokaparalokatthanissitaṃ. Dhammūpasaṃhitanti dasakusalakammapathanissitaṃ. Bahujanaṃ nidaṃsesīti bahujanassa nidaṃsanakathaṃ kathesi. Pāṇīnanti sattānaṃ. ‘‘Aggo’’tiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ bhāsitā uddhaṅgamanīyā atthūpasaṃhitā vācā. Kammasarikkhakaṃ nāma yo evarūpaṃ uggatavācaṃ na bhāsati, so iminā kāraṇena uggatavācāya abhāsanaṃ jano jānātūti adhosaṅkhapādo ca hoti adhonatalomo ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ evarūpāya uggatavācāya bhāsitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ussaṅkhapādalakkhaṇañca uddhaggalomalakkhaṇañca nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Uttamabhāvo ānisaṃso.
213 「说示」指在宣说的时候。「向大众开示」即为大众开显利益。「法施之祭」即法布施的祀典。显示巴利原文
213.Erayanti bhaṇanto. Bahujanaṃ nidaṃsayīti bahujanassa hitaṃ dasseti. Dhammayāganti dhammadānayaññaṃ.
「毛向上竖立者」指他体毛向上生长。「脚踝隐藏」指脚踝骨不显露。「善安立」即很好地安立。「肉血所积」即由肌肉与血液充实。「皮肤所覆」指被皮肤覆盖而隐藏。「行走」即行走。「有非凡行」即具足非凡行,住于最胜行。显示巴利原文
Ubbhamuppatitalomavā sasoti so esa uddhaggatalomavā hoti. Pādagaṇṭhirahūti pādagopphakā ahesuṃ. Sādhusaṇṭhitāti suṭṭhu saṇṭhitā. Maṃsalohitācitāti maṃsena ca lohitena ca ācitā. Tacotthatāti tacena pariyonaddhā niguḷhā. Vajatīti gacchati. Anomanikkamoti anomavihārī seṭṭhavihārī.
鹿胫相的解释显示巴利原文
Eṇijaṅghalakkhaṇavaṇṇanā
214 在“技艺等”这一表述中,“技艺”有两种:低劣的技艺与殊胜的技艺。低劣的技艺指竹工技艺、陶匠技艺、织工技艺、理发师技艺。殊胜的技艺指书写、印章、计算。“明”指咒蛇明等多种。“行”指五戒、十戒、巴帝摩卡律仪戒。“业”指了知业为自己所有的智慧。“他将受苦”指他们会感到疲惫。学童的义务是痛苦的,他想:“愿他们不要长久受苦。”显示巴利原文
214.Sippaṃ vātiādīsu sippaṃ nāma dve sippāni – hīnañca sippaṃ, ukkaṭṭhañca sippaṃ. Hīnaṃ nāma sippaṃ naḷakārasippaṃ, kumbhakārasippaṃ pesakārasippaṃ nahāpitasippaṃ. Ukkaṭṭhaṃ nāma sippaṃ lekhā muddā gaṇanā. Vijjāti ahivijjādianekavidhā. Caraṇanti pañcasīlaṃ dasasīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ. Kammanti kammassakatājānanapaññā. Kilisseyyunti kilameyyuṃ. Antevāsikavattaṃ nāma dukkhaṃ, taṃ nesaṃ mā ciramahosīti cintesi.
“适合国王的”指适合国王的象、马等;这些东西因为是国王军队的组成部分,故称为“国王的部分”。“国王受用之物”指国王所受用的物品,以及七宝。“国王相应之物”指与国王相应的物品。以上所有这些,即是其总称。“适合沙门的”指适合沙门的衣等。“沙门的部分”指作为沙门组成部分的四众。“沙门受用之物”指沙门的受用资具。“沙门相应之物”即是这些的同义语。显示巴利原文
Rājārahānīti rañño anurūpāni hatthiassādīni, tāniyeva rañño senāya aṅgabhūtattā rājaṅgānīti vuccanti. Rājūpabhogānīti rañño upabhogaparibhogabhaṇḍāni, tāni ceva sattaratanāni ca. Rājānucchavikānīti rañño anucchavikāni. Tesaṃyeva sabbesaṃ idaṃ gahaṇaṃ. Samaṇārahānīti samaṇānaṃ anurūpāni cīvarādīni. Samaṇaṅgānīti samaṇānaṃ koṭṭhāsabhūtā catasso parisā. Samaṇūpabhogānīti samaṇānaṃ upabhogaparikkhārā. Samaṇānucchavikānīti tesaṃyeva adhivacanaṃ.
然而,此处所谓的“业”,是指长时恭敬地教授技艺等。“与业相似者”是指,若有人虽如此恭敬地教授技艺,却令学童以蹲坐、胫部劳苦等方式受苦,则他的小腿肉便如同被割去一般。而如来则由恭敬教授,为了使包含天人的世间以此因缘了知,便生起次第隆起、圆形的“鹿胫相”。所谓“相”,即指此相。其功德为:获得相应的利益。显示巴利原文
Idha pana kammaṃ nāma dīgharattaṃ sakkaccaṃ sippādivācanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma yo evaṃ sakkaccaṃ sippaṃ avācento antevāsike ukkuṭikāsanajaṅghapesanikādīhi kilameti, tassa jaṅghamaṃsaṃ likhitvā pātitaṃ viya hoti. Tathāgatassa pana sakkaccaṃ vācitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti anupubbauggatavaṭṭitaṃ eṇijaṅghalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Anucchavikalābhitā ānisaṃso.
215 「无害于任何之技艺」:指那种不会伤害任何人的技艺。「将受苦」:即将感到疲惫。「细滑皮肤所覆」:即被细滑的皮肤所包裹。然而,不同的业是否会生起不同的相呢?不会。不过,所生起的那些则是随形好,所以此处这样说。显示巴利原文
215.Yadūpaghātāyāti yaṃ sippaṃ kassaci upaghātāya na hoti. Kilissatīti kilamissati. Sukhumattacotthatāti sukhumattacena pariyonaddhā. Kiṃ pana aññena kammena aññaṃ lakkhaṇaṃ nibbattatīti? Na nibbattati. Yaṃ pana nibbattati, taṃ anubyañjanaṃ hoti, tasmā idha vuttaṃ.
「细滑皮肤相」的解释。显示巴利原文
Sukhumacchavilakkhaṇavaṇṇanā
216 「沙门」:以寂灭罪恶之义而称沙门。「婆罗门」:以驱逐罪恶之义而称婆罗门。显示巴利原文
216.Samaṇaṃ vāti samitapāpaṭṭhena samaṇaṃ. Brāhmaṇaṃ vāti bāhitapāpaṭṭhena brāhmaṇaṃ.
于「大慧」等词中,意为具足大慧等。这里说明大慧等的差别。显示巴利原文
Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgato hotīti attho. Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ.
其中,什么是大慧?对大的戒蕴透彻了知,故称大慧;对大的定蕴、慧蕴、解脱蕴、解脱知见蕴透彻了知,故称大慧。对大的处与非处、大的住等至、大的圣谛、大的念处、大的正勤、大的神足、大的根、大的力、大的觉支、大的圣道、大的沙门果、大的神通、大的究竟涅槃透彻了知,故称大慧。显示巴利原文
Tattha katamā mahāpaññā? Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante samādhikkhandhe paññākkhandhe vimuttikkhandhe vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā. Mahantāni ṭhānāṭhānāni mahantā vihārasamāpattiyo mahantāni ariyasaccāni mahante satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde mahantāni indriyāni balāni mahante bojjhaṅge mahante ariyamagge mahantāni sāmaññaphalāni mahantā abhiññāyo mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā.
什么是广慧?智慧于种种不同的蕴中运转,故称广慧。于种种不同的界、种种不同的处、种种不同的缘起、种种不同的空与无所得、种种不同的义、种种不同的法、种种不同的词、种种不同的辩才中,于种种不同的戒蕴、种种不同的定蕴、慧蕴、解脱蕴、解脱知见蕴中,于种种不同的处非处、种种不同的住等至、种种不同的圣谛、种种不同的念处、正勤、神足、根、力、觉支中,于种种不同的圣道、沙门果、神通之中,超越了凡夫共通之法后,智慧在究竟义的涅槃中生起,故称广慧。显示巴利原文
Katamā puthupaññā? Puthunānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthunānādhātūsu puthunānāāyatanesu puthunānāpaṭiccasamuppādesu puthunānāsuññatamanupalabbhesu puthunānāatthesu dhammesu niruttīsu paṭibhānesu. Puthunānāsīlakkhandhesu puthunānāsamādhipaññāvimuttivimuttiñādassanakkhandhesu puthunānāṭhānāṭhānesu puthunānāvihārasamāpattīsu puthunānāariyasaccesu puthunānāsatipaṭṭhānesu sammappadhānesu iddhipādesu indriyesu balesu bojjhaṅgesu puthunānāariyamaggesu sāmaññaphalesu abhiññāsu puthujjanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā.
什么是喜慧?在此教法中,有一类比丘多欢喜、多觉受、多满足、多欢悦,以此圆满戒行、圆满根律仪、于食知量、修习警觉,圆满戒蕴、定蕴、慧蕴、解脱蕴、解脱知见蕴,故称喜慧。多欢喜……乃至……多欢悦,通达处非处,故称喜慧。多欢喜,圆满住等至,故称喜慧。多欢喜,通达圣谛,故称喜慧。修习念处、正勤、神足、根、力、觉支、圣道,故称喜慧。多欢喜,证得沙门果,故称喜慧。通达神通,故称喜慧。多欢喜、多觉受、多满足、多欢悦,证得究竟义的涅槃,故称喜慧。显示巴利原文
Katamā hāsapaññā? Idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti indriyasaṃvaraṃ paripūreti bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ sīlakkhandhaṃ samādhikkhandhaṃ paññākkhandhaṃ vimuttikkhandhaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo…pe… pāmojjabahulo ṭhānāṭhānaṃ paṭivijjhatīti hāsapaññā. Hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhatīti hāsapaññā. Satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde indriyāni balāni bojjhaṅge ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā. Hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikarotīti hāsapaññā. Abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā. Hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā.
什么是速疾慧?对于任何色——过去、未来、现在,或远或近,一切色皆以无常而速疾洞察,故名速疾慧;以苦而速疾洞察,以无我而速疾洞察,故名速疾慧。对于任何受……乃至……对于任何识——过去、未来、现在,一切识皆以无常、以苦、以无我而速疾洞察,故名速疾慧。对于眼……乃至……对于老死——过去、未来、现在,以无常、以苦、以无我而速疾洞察,故名速疾慧。以坏灭义为无常,以怖畏义为苦,以无坚实义为无我,如此对色衡量、推度、明辨、显明之后,在色灭的涅槃中速疾洞察,故名速疾慧。对受、想、行、识,对眼……乃至……对老死——过去、未来、现在,以坏灭义为无常……乃至……显明之后,在老死灭的涅槃中速疾洞察,故名速疾慧。对于色——过去、未来、现在,对于眼……乃至……对于老死——是无常、有为、缘生、灭法、坏法、离贪法、灭法,如此衡量、推度、明辨、显明之后,在老死灭的涅槃中速疾洞察,故名速疾慧。显示巴利原文
Katamā javanapaññā? Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā. Dukkhato khippaṃ anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ, sabbaṃ taṃ viññāṇaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena dukkhaṃ bhayaṭṭhena anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ . Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā.
什么是锐利慧?能迅速断除烦恼,故名锐利慧。对于已生起的欲寻思,不忍受;对于已生起的嗔恚寻思,对于已生起的害寻思,对于一一已生起的诸恶不善法,对于已生起的贪、嗔、痴、忿、恨、覆、恼、嫉、悭、诳、谄、傲、刚戾、慢、过慢、憍、放逸,对于一切烦恼、一切恶行、一切造作、一切导向再有的业,皆不忍受,予以断除、驱除、灭尽、令不存在,故名锐利慧。于一座间,证得、亲证、触证、以慧通达四圣道、四沙门果、四无碍解、六神通,故名锐利慧。显示巴利原文
Katamā tikkhapaññā? Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ, uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ, uppannuppanne pāpake akusale dhamme uppannaṃ rāgaṃ dosaṃ mohaṃ kodhaṃ upanāhaṃ makkhaṃ paḷāsaṃ issaṃ macchariyaṃ māyaṃ sāṭheyyaṃ thambhaṃ sārambhaṃ mānaṃ atimānaṃ madaṃ pamādaṃ sabbe kilese sabbe duccarite sabbe abhisaṅkhāre sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantī karoti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā.
什么是决择慧?在此,有一类人对一切行多怀恐惧、怖畏、厌离、不乐、不喜,心不喜乐一切行,常向外驰。他将先前未被决择、未被击破的贪蕴决择击破,故名决择慧;将先前未被决择、未被击破的嗔蕴、痴蕴、忿、恨……乃至……一切导向再有的业,决择击破,故名决择慧。显示巴利原文
Katamā nibbedhikapaññā? Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ kodhaṃ upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññāti (paṭi. ma. 3.3).
217 「亲近了出家者」:即去亲近、承事有智慧的出家者。「义之内在者」:不像某些专寻过失之人,怀着指责之心,把对方的过失放在心上而听;他不那样听法,而是将义理放在心中,听取与义理相应的教说,并加以记持。显示巴利原文
217.Pabbajitaṃ upāsitāti paṇḍitaṃ pabbajitaṃ upasaṅkamitvā payirupāsitā. Atthantaroti yathā eke randhagavesino upārambhacittatāya dosaṃ abbhantaraṃ karitvā nisāmayanti, evaṃ anisāmetvā atthaṃ abbhantaraṃ katvā atthayuttaṃ kathaṃ nisāmayi upadhārayi.
「为获得而往者」:即为求取获得而前往的人。「于生起与因相善巧者」:即对生起和因相都善巧的人。「彻底知见者」:即先彻底了知,而后将如实照见的人。显示巴利原文
Paṭilābhagatenāti paṭilābhatthāya gatena. Uppādanimittakovidāti uppāde ca nimitte ca chekā. Avecca dakkhitīti ñatvā passissati.
「于诸义理教导中的摄持」:意为在义理教诫中,那些能摄持真舍利益与非真舍利益的智慧,即指在这些智慧之中。显示巴利原文
Atthānusiṭṭhīsu pariggahesu cāti ye atthānusāsanesu pariggahā atthānatthaṃ pariggāhakāni ñāṇāni, tesūti attho.
金色相解说显示巴利原文
Suvaṇṇavaṇṇalakkhaṇavaṇṇanā
218 「无嗔者」:并非因嗔恚已由不来道所断除,而是如此安住于无嗔的自在之中:‘即便我的嗔心生起,我亦能迅速将其遣除。’「不执著」:犹如弯曲的荆棘,随处刺入要害一般,他不会那样去黏著。于「不忿、不嗔」等中,‘忿’指先前已生起的恼怒。比之更强烈的是‘嗔恨’。比嗔恨更强烈的是‘敌对’——他皆不造作,故为不忿、不嗔、不对敌。「不满」:即忧。不表露:不以身行或言语表达,不将其公开。显示巴利原文
218.Akkodhanoti na anāgāmimaggena kodhassa pahīnattā, atha kho sacepi me kodho uppajjeyya, khippameva naṃ paṭivinodeyyanti evaṃ akkodhavasikattā. Nābhisajjīti kuṭilakaṇṭako viya tattha tattha mammaṃ tudanto viya na laggi. Na kuppi na byāpajjītiādīsu pubbuppattiko kopo. Tato balavataro byāpādo. Tato balavatarā patitthiyanā. Taṃ sabbaṃ akaronto na kuppi na byāpajji na patitthiyi. Appaccayanti domanassaṃ. Na pātvākāsīti na kāyavikārena vā vacīvikārena vā pākaṭamakāsi.
此处所说的「业」,是指长久养成的无嗔习性,以及施舍细软敷具等布施。所谓「业相似」,是说易嗔者的肤色混浊,面容难看,亦无像样的衣饰装扮。因此,既易嗔怒、又不肯布施衣服者,众生便借此因缘知其易怒等习性,故而感得丑陋、形态不佳之报。而无嗔者则面容明亮,肤色清净。众生因四种缘由而显得令人悦意:财施、衣施、清扫环境,或是无嗔。这四种因缘,如来于长时劫中皆已圆满修习。因此,为使包括天神在内的一切世间,依此因缘了知如来已成就这些善业,故而感得「金色」之大人相。所谓「相」,即是此特征。而获得微细敷具等,则是其果报。显示巴利原文
Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ akkodhanatā ceva sukhumattharaṇādidānañca. Kammasarikkhakaṃ nāma kodhanassa chavivaṇṇo āvilo hoti mukhaṃ duddasiyaṃ vatthacchādanasadisañca maṇḍanaṃ nāma natthi. Tasmā yo kodhano ceva vatthacchādanānañca adātā, so iminā kāraṇenassa jano kodhanādibhāvaṃ jānātūti dubbaṇṇo hoti dussaṇṭhāno. Akkodhanassa pana mukhaṃ virocati, chavivaṇṇo vippasīdati. Sattā hi catūhi kāraṇehi pāsādikā honti āmisadānena vā vatthadānena vā sammajjanena vā akkodhanatāya vā. Imāni cattāripi kāraṇāni dīgharattaṃ tathāgatena katāneva. Tenassa imesaṃ katabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti suvaṇṇavaṇṇaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Sukhumattharaṇādilābhitā ānisaṃso.
219 「Abhivissajī」:已流布,已普降。正如天(sura)降雨于大地一般,此处‘sura’指天,即如同降雨于大地的天。显示巴利原文
219.Abhivissajīti abhivissajjesi. Mahimiva suro abhivassanti suro vuccati devo, mahāpathaviṃ abhivassanto devo viya.
“Suravarataroriva indo”意为像诸天中最殊胜的因陀罗。显示巴利原文
Suravarataroriva indoti surānaṃ varataro indo viya.
“Apabbajjamicchanti”指希望脱离出家,向往在家身份。“Mahatimahinti”意为广大,指大地。显示巴利原文
Apabbajjamicchanti apabbajjaṃ gihibhāvaṃ icchanto. Mahatimahinti mahantiṃ pathaviṃ.
“Acchādanavatthamokkhapāvuraṇānaṃ”义为遮盖物、衣服及最上等的披覆物。“Panāso”意为毁灭。显示巴利原文
Acchādanavatthamokkhapāvuraṇānanti acchādanānañceva vatthānañca uttamapāvuraṇānañca. Panāsoti vināso.
马阴藏相解说显示巴利原文
Kosohitavatthaguyhalakkhaṇavaṇṇanā
220 “令母亲与儿子重逢”这件事,唯有在稳固王位之后才能做到。因此,菩萨治理国家时,于城内十字路口等处、四座城门,以及城外的四方便安排了人,吩咐说:“你们当行此事。”那些人若是看见有母亲哭着寻找儿子,口中念着“我的儿子在哪里?我看不到我的儿子”,便对她说:“来吧,大娘,您会见到儿子的。”随即带她前往,为她沐浴,让她进食,找到她的儿子后指给她看。此法适用于一切场合。显示巴利原文
220.Mātarampiputtena samānetā ahosīti imaṃ kammaṃ rajje patiṭṭhitena sakkā kātuṃ. Tasmā bodhisattopi rajjaṃ kārayamāno antonagare catukkādīsu catūsu nagaradvāresu bahinagare catūsu disāsu imaṃ kammaṃ karothāti manusse ṭhapesi. Te mātaraṃ kuhiṃ me putto puttaṃ na passāmīti vilapantiṃ pariyesamānaṃ disvā ehi, amma, puttaṃ dakkhasīti taṃ ādāya gantvā nahāpetvā bhojetvā puttamassā pariyesitvā dassenti. Esa nayo sabbattha.
此处,「业」是指长久以来令亲属和睦相处的行为。“与业相似”是说,亲属们和睦共处之后,便会相互掩藏彼此的过失。虽然他们在争吵时会彼此争斗,可是一旦有人生起过失,他们便不愿让旁人知晓。如果有人指出:“这人的过失就是这个”,所有人都会起而质问:“谁看见了?谁听见了?我们的亲属中绝无这种人。”而如来长久以来做这种摄受亲属之事,也正是在行这般掩藏过失的业。于是,为了让包含天人的世间以此因缘知晓他这样的业已经造作,便长出了马阴藏相。所谓“相”,即指此相。获得众多子嗣是其果报。显示巴利原文
Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ ñātīnaṃ samaṅgibhāvakaraṇaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma ñātayo hi samaṅgībhūtā aññamaññassa vajjaṃ paṭicchādenti. Kiñcāpi hi te kalahakāle kalahaṃ karonti, ekassa pana dose uppanne aññaṃ jānāpetuṃ na icchanti. Ayaṃ nāma etassa dosoti vutte sabbe uṭṭhahitvā kena diṭṭhaṃ kena sutaṃ, amhākaṃ ñātīsu evarūpaṃ kattā nāma natthīti. Tathāgatena ca taṃ ñātisaṅgahaṃ karontena dīgharattaṃ idaṃ vajjappaṭicchādanakammaṃ nāma kataṃ hoti. Athassa sadevako loko iminā kāraṇena evarūpassa kammassa katabhāvaṃ jānātūti kosohitavatthaguyhalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Pahūtaputtatā ānisaṃso.
221 “Vatthachādiyanti”是指应当用衣覆盖之物,即应当用衣覆藏的隐秘处。显示巴利原文
221.Vatthachādiyanti vatthena chādetabbaṃ vatthaguyhaṃ.
“Amittatāpanā”意为令敌人受苦煎熬。“Gihissa pītiṃ jananā”意为令在家人心生喜悦。显示巴利原文
Amittatāpanāti amittānaṃ patāpanā. Gihissa pītiṃ jananāti gihibhūtassa sato pītijananā.
“圆相等相的解释”显示巴利原文
Parimaṇḍalādilakkhaṇavaṇṇanā
222 “知同等”:即如是随各处知其平等:“此人与答鲁佉等同,此人与拔古喇娑提等同。”“自知”:即自己了知。“知人”:即了知“此人是公认的最胜者”这样的人物。“知人之胜劣”:即不将绿豆与蚕豆视作同等,而了知具德者的殊胜处。“此人应得此”:即此人堪受此种布施与恭敬供养。“成为知人之胜劣而作”:即先了知人之胜劣后,才成为施作之人。谁应得何物,便只给予谁何物。因为,若应得一钱者给与半钱,则令对方所应得之半受损;若给与两钱,则令自己之钱受损。因此他不作此二事,应得多少便给予多少。于“信财”等语中,当知:信等因已获得成就,故称为财。显示巴利原文
222.Samaṃ jānātīti ‘‘ayaṃ tārukkhasamo ayaṃ pokkharasātisamo’’ti evaṃ tena tena samaṃ jānāti. Sāmaṃ jānātīti sayaṃ jānāti. Purisaṃ jānātīti ‘‘ayaṃ seṭṭhasammato’’ti purisaṃ jānāti. Purisavisesaṃ jānātīti muggaṃ māsena samaṃ akatvā guṇavisiṭṭhassa visesaṃ jānāti. Ayamidamarahatīti ayaṃ puriso idaṃ nāma dānasakkāraṃ arahati . Purisavisesakaro ahosīti purisavisesaṃ ñatvā kārako ahosi. Yo yaṃ arahati, tasseva taṃ adāsi. Yo hi kahāpaṇārahassa aḍḍhaṃ deti, so parassa aḍḍhaṃ nāseti. Yo dve kahāpaṇe deti, so attano kahāpaṇaṃ nāseti. Tasmā idaṃ ubhayampi akatvā yo yaṃ arahati, tassa tadeva adāsi. Saddhādhanantiādīsu sampattipaṭilābhaṭṭhena saddhādīnaṃ dhanabhāvo veditabbo.
此处所谓“业”,是指长时先了知人之胜劣后,所行的平等摄受之业。所谓“与业相似”,是指“愿包括天人在内的世间,依此因缘而得知此乃他所作业”,由此而生起这两种相。“相”即指此二种相。财富成就则是其果报。显示巴利原文
Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ purisavisesaṃ ñatvā kataṃ samasaṅgahakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma tadassa kammaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni dve lakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Dhanasampatti ānisaṃso.
223 “称量”:指衡量之后。“简择”:指简别之后。“摄受大众”:指对大众的收摄与护持。“等视”:指平等地看待。“极聪敏之人”:指那些极其敏锐、智慧微细的相师。“种种适合在家人的物品”:指获得众多各式各样适合在家人的物品。国王的相师们预言道:“此年幼童子,当得王位。”显示巴利原文
223.Tuliyāti tulayitvā. Paṭivicayāti paṭivicinitvā. Mahājanasaṅgāhakanti mahājanasaṅgahaṇaṃ. Samekkhamānoti samaṃ pekkhamāno. Atinipuṇāmanujāti atinipuṇā sukhumapaññā lakkhaṇapāṭhakamanussā. Bahuvividhā gihīnaṃ arahānīti bahū vividhāni gihīnaṃ anucchavikāni paṭilabhati. Daharo susu kumāro ‘‘ayaṃ daharo kumāro paṭilabhissatī’’ti byākaṃsu mahīpatissāti rañño.
“狮子上半身等相的解释”显示巴利原文
Sīhapubbaddhakāyādilakkhaṇavaṇṇanā
224 “欲求瑜伽安稳”:指从诸束缚中渴望安稳。“以慧”:指以业自性慧。此处所言“业”,是指利益大众的意欲。所谓“与业相似”,即是由于利益大众的意欲而唯期望其增长的状态,愿包括天人在内的世间依此因缘而了知。由此便生起了这三种圆满具足、无所缺少的相。“相”即是这三种相。藉由财富等及信等而无有缺失,这是其果报。显示巴利原文
224.Yogakkhemakāmoti yogato khemakāmo. Paññāyāti kammassakatapaññāya. Idha kammaṃ nāma mahājanassa atthakāmatā. Kammasarikkhakaṃ nāma taṃ mahājanassa atthakāmatāya vaḍḍhimeva paccāsīsitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni samantaparipūrāni aparihīnāni tīṇi lakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇattayaṃ. Dhanādīhi ceva saddhādīhi ca aparihāni ānisaṃso.
225 “以信”:指安立信、净信。“以戒”:指五戒、十戒。“以闻”:指对教法的听闻。“以慧”:指对这些之慧,意为“如何令这些增长?”如是而思惟。“以法”:指世间法。“以众多善德”:亦指以其他种种殊胜功德。“不衰退法”:指无所缺失的法。显示巴利原文
225.Saddhāyāti okappanasaddhāya pasādasaddhāya. Sīlenāti pañcasīlena dasasīlena. Sutenāti pariyattisavanena. Buddhiyāti etesaṃ buddhiyā , ‘‘kinti etehi vaḍḍheyyu’’nti evaṃ cintesīti attho. Dhammenāti lokiyadhammena. Bahūhi sādhūhīti aññehipi bahūhi uttamaguṇehi. Asahānadhammatanti aparihīnadhammaṃ.
“味端上端相的解释”显示巴利原文
Rasaggasaggitālakkhaṇavaṇṇanā
226 “等流遍运者”:如同芝麻粒大小的食物置于舌尖,其味便能遍满整个舌面;同样地,这样的业力也平等流布全身。这里所说的“业”,指不伤害众生的业。所谓“与业相似的情形”,是说人被手掌等击打后,血液在身体各处凝结成块,内部化脓,内部破裂,因而百病丛生。然而,如来在漫长时劫中,一直造作这种能带来健康的业。为了让包含天人在内的世间众生明了,便感得了这殊胜妙味、带来健康的“味端上味相”。“相”即是这一特征。由此感得的功德,便是身体少少病痛。显示巴利原文
226.Samābhivāhiniyoti yathā tilaphalamattampi jivhagge ṭhapitaṃ sabbattha pharati, evaṃ samā hutvā vahanti. Idha kammaṃ nāma aviheṭhanakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma pāṇiādīhi pahāraṃ laddhassa tattha tattha lohitaṃ saṇṭhāti, gaṇṭhi gaṇṭhi hutvā antova pubbaṃ gaṇhāti, antova bhijjati, evaṃ so bahurogo hoti. Tathāgatena pana dīgharattaṃ imaṃ ārogyakaraṇakammaṃ kataṃ. Tadassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ārogyakaraṃ rasaggasaggilakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Appābādhatā ānisaṃso.
227 “以杀害的方式”,是指通过“杀掉这个!打死那个!”这样的命令,而教令杀害。“以逼迫的方式”,是指将人投入牢狱拘禁。显示巴利原文
227.Maraṇavadhenāti ‘‘etaṃ māretha etaṃ ghātethā’’ti evaṃ āṇattena maraṇavadhena. Ubbādhanāyāti bandhanāgārappavesanena.
“深蓝眼等相的解释”显示巴利原文
Abhinīlanettādilakkhaṇavaṇṇanā
228 他不会像螃蟹那样把眼睛瞪出来,以嗔怒之力而视。他也不是斜眼者,即不以眼角歪斜而视。他亦非‘挑剔地看’——所谓‘挑剔地看’,是指有人生气后,当别人看他时,他就合上眼皮不看;等那人走过去后,又带着怒气去看。他没有这种表现。(也有读作‘调伏而视’的,意思是一样的。)他以正直之心,成为正直的观看者;并且,如同正直一样,他也具有舒展、广大、开阔的目光。‘令人喜爱看见’的意思是,他值得被那些心怀喜爱的人所瞻仰。显示巴利原文
228.Na ca visaṭanti kakkaṭako viya akkhīni nīharitvā na kodhavasena pekkhitā ahosi. Na ca visācīti vaṅkakkhikoṭiyā pekkhitāpi nāhosi. Na ca pana viceyya pekkhitāti viceyya pekkhitā nāma yo kujjhitvā yadā naṃ paro oloketi, tadā nimmīleti na oloketi, puna gacchantaṃ kujjhitvā oloketi, evarūpo nāhosi. ‘‘Vineyyapekkhitā’’tipi pāṭho, ayamevattho. Ujuṃ tathā pasaṭamujumanoti ujumano hutvā uju pekkhitā hoti, yathā ca ujuṃ, tathā pasaṭaṃ vipulaṃ vitthataṃ pekkhitā hoti. Piyadassanoti piyāyamānehi passitabbo.
此处的‘业’,是指长久以来以‘慈眼’注视大众的业。所谓‘与业相似的情形’:带着嗔怒而视时,眼如独眼者,又如乌鸦眼;而眼目歪斜者,也会显得目光混浊。然而,当内心清净而视时,眼中便会显现五种颜色的清净光彩。如来正是以此方式注视的。于是,为了让包括天人在内的世间众生以此因缘了知如来长久以慈眼注视这一事实,便生起了这两种成就眼目殊胜的‘大人相’。所谓‘相’,即是这两者的结合相。其功德利益为‘令人欢喜看见’。所谓‘致力于者’,是指那些精通‘相学’的人。显示巴利原文
Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ mahājanassa piyacakkhunā olokanakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma kujjhitvā olokento kāṇo viya kākakkhi viya hoti, vaṅkakkhi pana āvilakkhi ca hotiyeva. Pasannacittassa pana olokayato akkhīnaṃ pañcavaṇṇo pasādo paññāyati. Tathāgato ca tathā olokesi. Athassa taṃ dīgharattaṃ piyacakkhunā olokitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni nettasampattikarāni dve mahāpurisalakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Piyadassanatā ānisaṃso. Abhiyoginoti lakkhaṇasatthe yuttā.
「无见顶相(头顶肉髻相)的解说」显示巴利原文
Uṇhīsasīsalakkhaṇavaṇṇanā
230 ‘他曾是大众的先导’,意思是他是大众的前导、群体的领袖。其他人都随顺他的榜样而效仿他。此处的‘业’,便是作为先导的行为。所谓‘与业相似的情形’:一个人若能作为先导,带领众人行布施等善业,他便会充满自信,昂首而行,因喜悦与欢欣而精神饱满地生活。具足如此行持者,即是‘大人’。如来正是如此行持的。于是,为了让包括天人在内的世间众生以此因缘了知此先导之业,便生起了‘无见顶相’。所谓‘相’,即是这一特征。其功德利益为‘能获得大众的追随与顺服’。显示巴利原文
230.Bahujanapubbaṅgamo ahosīti bahujanassa pubbaṅgamo ahosi gaṇajeṭṭhako. Tassa diṭṭhānugatiṃ aññe āpajjiṃsu. Idha kammaṃ nāma pubbaṅgamatā. Kammasarikkhakaṃ nāma yo pubbaṅgamo hutvā dānādīni kusalakammāni karoti, so amaṅkubhūto sīsaṃ ukkhipitvā pītipāmojjena paripuṇṇasīso vicarati, mahāpuriso ca hoti. Tathāgato ca tathā akāsi. Athassa sadevako loko iminā kāraṇena idaṃ pubbaṅgamakammaṃ jānātūti uṇhīsasīsalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Mahājanānuvattanatā ānisaṃso.
231 ‘他将成为众人的’,意思是将会被众人所拥有。‘服务者’即是提供服侍的人,这句话意指将会有众多为他服务的人。‘他们当时就这样宣说’,指的是在他尚是‘年轻人’的时候,他们便已作出这样的预言。‘引导的身份’即指成为服侍者的身份。‘具力者’,意思是已修行纯熟、自在无碍的人。显示巴利原文
231.Bahujanaṃhessatīti bahujanassa bhavissati. Paṭibhogiyāti veyyāvaccakarā, etassa bahū veyyāvaccakarā bhavissantīti attho. Abhiharanti tadāti daharakāleyeva tadā evaṃ byākaronti. Paṭihārakanti veyyāvaccakarabhāvaṃ. Visavīti ciṇṇavasī.
「一一毛等相」的解释显示巴利原文
Ekekalomatādilakkhaṇavaṇṇanā
232 “随顺”指随顺众生的意趣。此处的“业”,是指长时间讲说真实语。“与业相似”是指:如来于长时以来,以不二、清净之语为人说法,为了让包括天界在内的世间众生以此因缘而了知,便感得了“一一毛相”与“眉间白毫相”。所谓“相”,即指此二相。其利益是能随顺大众的意趣。“一一毛堆积之身者”指由一根根毛发聚集而成的身体。显示巴利原文
232.Upavattatīti ajjhāsayaṃ anuvattati, idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ saccakathanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma dīgharattaṃ advejjhakathāya parisuddhakathāya kathitabhāvamassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ekekalomalakkhaṇañca uṇṇālakkhaṇañca nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Mahājanassa ajjhāsayānukūlena anuvattanatā ānisaṃso. Ekekalomūpacitaṅgavāti ekekehi lomehi upacitasarīro.
「四十齿等相」的解释显示巴利原文
Cattālīsādilakkhaṇavaṇṇanā
234 ‘和合众’指不可被破坏的集会。这里所说的‘业’,是长时间讲说不两舌的话语。与业相似的情况:据说,说离间语的人因为破坏和合,他们的牙齿既不齐全,也很稀疏。而如来则是长时间讲说不两舌的话语,为了让人天世间以此因缘而知晓这一点,就生起了这两种相。所谓的‘相’,就是指这两种相。它的利益是和合的集会性。‘四之十’指四个十,也就是四十。显示巴利原文
234.Abhejjaparisoti abhinditabbapariso. Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ apisuṇavācāya kathanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma pisuṇavācassa kira samaggabhāvaṃ bhindanato dantā aparipuṇṇā ceva honti viraḷā ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ apisuṇavācataṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti idaṃ lakkhaṇadvayaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Abhejjaparisatā ānisaṃso. Caturo dasāti cattāro dasa cattālīsaṃ.
「广长舌等相」的注释显示巴利原文
Pahūtajivhādilakkhaṇavaṇṇanā
236 ‘有可受之语’指所说的话让人乐于接受。这里,所谓的业是指长时间不说粗恶语。‘与业相似’是指:那些说粗恶语的人,翻转舌头说出粗恶语,为了让人知道这个因缘,他们就会成为结舌、隐舌、重舌或吊舌。反之,那些不翻转舌头说粗恶语的人,就不会成为结舌、隐舌、重舌。他们的舌头柔软,颜色如同红色的毛毯。因此,为了让人天世界以此缘由知道如来长时间不曾翻转舌头说过粗恶语,便生起了广长舌相。再者,那些说粗恶语的人,音声会破裂。为了让人知道他们因为造作音声破裂而说粗恶语,就会成为断声者、裂声者或鸦声者。而那些不造作令音声破裂的粗恶语的人,他们的音声就甜美可爱。因此,为了让人天世界以此缘由知道如来长时间不曾造作过使音声破裂的粗恶语,便生起了梵音相。所谓的‘相’就是指这两种相。其利益就是‘有可受之语’。显示巴利原文
236.Ādeyyavāco hotīti gahetabbavacano hoti. Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ apharusavāditā. Kammasarikkhakaṃ nāma ye pharusavācā honti, te iminā kāraṇena nesaṃ jivhaṃ parivattetvā parivattetvā pharusavācāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti baddhajivhā vā honti, gūḷhajivhā vā dvijivhā vā mammanā vā. Ye pana jivhaṃ parivattetvā parivattetvā pharusavācaṃ na vadanti, te baddhajivhā gūḷhajivhā dvijivhā na honti. Mudu nesaṃ jivhā hoti rattakambalavaṇṇā. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ jivhaṃ parivattetvā pharusāya vācāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti pahūtajivhālakkhaṇaṃ nibbattati. Pharusavācaṃ kathentānañca saddo bhijjati. Te saddabhedaṃ katvā pharusavācāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti chinnassarā vā honti bhinnassarā vā kākassarā vā. Ye pana sarabhedakaraṃ pharusavācaṃ na kathenti, tesaṃ saddo madhuro ca hoti pemanīyo. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ sarabhedakarāya pharusavācāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti brahmassaralakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Ādeyyavacanatā ānisaṃso.
237 「逼迫性的」指因为与责骂相应,故而具有逼恼性。「伤害多人的」指对很多人造成伤害。“他不说粗暴语”(pharusaṃ so na bhaṇi)——在此句中,后面的‘bhaṇi’一词应与前面的‘a’音连接起来。‘Bāḷhaṃ’意为猛厉的、极其粗暴的。此处意思是“他不说猛厉的话”(bāḷhaṃ giraṃ so na abhaṇi)。「善和合的」指被善妙的爱念和合。「柔软的」即温和的。「诸语言」指种种言语。「悦耳的」(Kaṇṇasukhā)即让耳朵感到愉悦的。也有读作‘Kaṇṇasukhaṃ’的,意为能令耳朵生起乐受。「可意的」即令心感到合意的。「梵音性」(brahmassarataṃ)指梵音的状态。「众多之众多」意谓对很多人来说是很多的。也有读作‘bahūnaṃ bahuṃ’的,意指对多数人来说是很多的。显示巴利原文
237.Ubbādhikanti akkosayuttattā ābādhakariṃ bahujanappamaddananti bahujanānaṃ pamaddaniṃ abāḷhaṃ giraṃ so na bhaṇi pharusanti ettha akāro parato bhaṇisaddena yojetabbo. Bāḷhanti balavaṃ atipharusaṃ. Bāḷhaṃ giraṃ so na abhaṇīti ayamettha attho. Susaṃhitanti suṭṭhu pemasañhitaṃ. Sakhilanti mudukaṃ. Vācāti vācāyo. Kaṇṇasukhāti kaṇṇasukhāyo. ‘‘Kaṇṇasukha’’ntipi pāṭho, yathā kaṇṇānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ erayatīti attho. Vedayathāti vedayittha. Brahmassarattanti brahmassarataṃ. Bahuno bahunti bahujanassa bahuṃ. ‘‘Bahūnaṃ bahunti’’pi pāṭho, bahujanānaṃ bahunti attho.
「狮子颊相」的注释显示巴利原文
Sīhahanulakkhaṇavaṇṇanā
238 「难侵害者」指的是:无论从功德上还是从地位上,都无法侵害他、无法驱离他。在这里所说的「业」,是指不说无益之语。「业之相似」是说:那些说无益话的人,为了让人知道他们正是因为不停鼓动颚颊而说无益之语,以此因缘,有的颚颊便长成了内陷状,有的长成了弯曲状,有的则长成了前突状。但如来从不那样说话。因此,为了让含括天人在内的世间,以此因缘得知如来于漫长时劫中从未鼓动颚颊说过无益语,便感得了「狮子颊相」。所谓「相」,即指此特征;而「难侵害性」则是它的利益。显示巴利原文
238.Appadhaṃsiko hotīti guṇato vā ṭhānato vā padhaṃsetuṃ cāvetuṃ asakkuṇeyyo. Idha kammaṃ nāma palāpakathāya akathanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma ye taṃ kathenti, te iminā kāraṇena nesaṃ hanukaṃ cāletvā cāletvā palāpakathāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti antopaviṭṭhahanukā vā vaṅkahanukā vā pabbhārahanukā vā honti. Tathāgato pana tathā na kathesi. Tenassa hanukaṃ cāletvā cāletvā dīgharattaṃ palāpakathāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti sīhahanulakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Appadhaṃsikatā ānisaṃso.
239 「语路不杂乱者」意思是:如同过去诸菩萨一般,他的言语方式从不杂乱,故而称为语路不杂乱者。关于「于二二行中最胜、最上、应供、无等者,得狮子颊」的释义:「二二行」指以二乘二的方式行进,即以四足行进;意思是得到了四足中最为殊胜者——狮子的颊颚特征。「人主」即众人的首领。「真性者」指具有真实本性的人。显示巴利原文
239.Avikiṇṇavacanabyappatho cāti avikiṇṇavacanānaṃ viya purimabodhisattānaṃ vacanapatho assāti avikiṇṇavacanabyappatho. Dvidugamavaratarahanuttamalatthāti dvīhi dvīhi gacchatīti dvidugamo, dvīhi dvīhīti catūhi, catuppadānaṃ varatarassa sīhasseva hanubhāvaṃ alatthāti attho. Manujādhipatīti manujānaṃ adhipati. Tathattoti tathasabhāvo.
牙齿齐密相等特征的注释显示巴利原文
Samadantādilakkhaṇavaṇṇanā
240 「具清净眷属」是指拥有完全清净的眷属。这里所说的「业」,即是正命。「业之相似」是说:若有人以不正当、杂染的生活方式过活,其牙齿便不齐整,犬齿亦显污秽。而如来是以正当、清净的生活方式过活。为使包括天人在内的整个世界以此因缘了知此理,便感得「齿齐密相」与「齿白净相」。所谓「相」,即此二种特征;「具清净眷属」则是它的利益。显示巴利原文
240.Suciparivāroti parisuddhaparivāro. Idha kammaṃ nāma sammājīvatā. Kammasarikkhakaṃ nāma yo visamena saṃkiliṭṭhājīvena jīvitaṃ kappeti, tassa dantāpi visamā honti dāṭhāpi kiliṭṭhā. Tathāgatassa pana samena suddhājīvena jīvitaṃ kappitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti samadantalakkhaṇañca susukkadāṭhālakkhaṇañca nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Suciparivāratā ānisaṃso.
241 「他已舍弃」即已舍弃。「与三十三天胜妙之主等同」指与三十三天那殊胜的主宰帝释天王等同。「生于口者」即从口中所生,此处指牙齿。「有二生、等同、洁白、清净、美善齿者」:因牙齿有两次生起的过程,故名为「二生」;具足如此洁白、清净且美善之齿,便称为「有二生、等同、洁白、清净、美善齿者」。「且不损恼地方者」指在以轮围山为界限的区域内,无有任何事物能刺痛、压迫或损恼于他。「且行对众人之利益与安乐者」指众人同甘共苦,在这片土地上相互修习利益与安乐。「离恶者」即已远离罪恶之人。「离苦与疲劳者」即脱离了身体苦恼与疲累之人。「请除去垢秽、硬结、过失与烦者」即是祈请您驱除贪等垢秽、贪等硬结、瞋等过失,以及一切烦恼。其余各处,义皆明了。显示巴利原文
241.Avassajīti pahāsi tidivapuravarasamoti tidivapuravarena sakkena samo. Lapanajanti mukhajaṃ, dantanti attho. Dijasamasukkasucisobhanadantoti dve vāre jātattā dijanāmakā sukkā suci sobhanā ca dantā assāti dijasamasukkasucisobhanadanto. Na ca janapadatudananti yo tassa cakkavāḷaparicchinno janapado, tassa aññena tudanaṃ pīḷā vā ābādho vā natthi. Hitamapi ca bahujana sukhañca carantīti bahujanā samānasukhadukkhā hutvā tasmiṃ janapade aññamaññassa hitañceva sukhañca caranti. Vipāpoti vigatapāpo. Vigatadarathakilamathoti vigatakāyikadarathakilamatho. Malakhilakalikilese panudehīti rāgādimalānañceva rāgādikhilānañca dosakalīnañca sabbakilesānañca apanudehi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.