《清净经》的注释巴利
6. Pāsādikasuttavaṇṇanā
尼干陀·若提子去世的注释巴利
Nigaṇṭhanāṭaputtakālaṅkiriyavaṇṇanā
164 《清净经》以“如是我闻”开头。这里逐词解释如下:“名为吠檀尼耶的释迦族人”,是指一些名叫吠檀尼耶、学过箭术的释迦族人。“在他们芒果园中的殿宇”,是指为了让他们在芒果园里学技艺而建的一座长殿,他就住在那里。“刚去世”,就是刚刚命终。“分裂为二”,就是分成两派,变成两部分。关于“争吵”等:“争吵”是争执的初期阶段;当它发展到拿棍棒等东西、违反规条时,就升级成了“诤论”。用“你不懂这个法和律”这类方式说出的对立言论,就是“争论”。“讥刺”,就是用话刺人。“我言相应”,意思是我的话有意义、与义相应。“你之所习已退转”,意思是:你长期修习、久习而熟练的那一套,在我的论说面前退回去了。“你已被举罪”,意思是:我已把过失安在你身上。“为解脱论争而游行”,意思是带着饭团,到处去接近这个人那个人,为了从论争中脱身而继续四处寻求。“或者解开”,意思是:或者,你从我所举的过失中把自己解脱出来。“若你办得到”,就是如果你能做到。“就是死”,就是只有死路一条。“在尼干陀弟子中”,就是在尼乾陀若提子的弟子们中间。“厌烦的样子”,就是心里厌烦,连礼敬等事也不做了。“离染的样子”,就是没有喜爱了。“退避的样子”,就是从那恭敬对待的状态中退回来。所谓“如是的”,意思是:对于这种说得很糟等等性质的法和律,他们就变成厌烦、离染、退避的样子。“说得很糟”,就是讲得很差。“难以说明”,就是很难让人理解。“不能导向寂静”,就是没有能力让贪等止息。“破坏了的塔”,就是根基被破坏了的塔。在这里,尼乾陀若提子本身就是他们的“塔”,因为他是他们依止的根基;既然他已经死了、坏了,所以说“破坏了的塔”。“没有皈依”,就是因为那皈依本身不存在,所以没有皈依处。巴利
164.Evaṃme sutanti pāsādikasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – vedhaññā nāma sakyāti dhanumhi katasikkhā vedhaññanāmakā eke sakyā. Tesaṃ ambavane pāsādeti tesaṃ ambavane sippaṃ uggaṇhatthāya kato dīghapāsādo atthi, tattha viharati. Adhunā kālaṅkatoti sampati kālaṅkato. Dvedhikajātāti dvejjhajātā, dvebhāgā jātā. Bhaṇḍanādīsu bhaṇḍanaṃ pubbabhāgakalaho, taṃ daṇḍādānādivasena paṇṇattivītikkamavasena ca vaḍḍhitaṃ kalaho. ‘‘Na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinā nayena viruddhavacanaṃ vivādo. Vitudantāti vijjhantā. Sahitaṃ meti mama vacanaṃ atthasañhitaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tava adhiciṇṇaṃ cirakālāsevanavasena paguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma nivattaṃ. Āropito te vādoti tuyhaṃ upari mayā doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti bhattapuṭaṃ ādāya taṃ taṃ upasaṅkamitvā vādappamokkhatthāya uttari pariyesamāno vicara. Nibbeṭhehi vāti atha vā mayā āropitadosato attānaṃ mocehi. Sace pahosīti sace sakkosi. Vadhoyevāti maraṇameva. Nāṭaputtiyesūti nāṭaputtassa antevāsikesu. Nibbinnarūpāti ukkaṇṭhitasabhāvā abhivādanādīnipi na karonti. Virattarūpāti vigatapemā. Paṭivānarūpāti tesaṃ sakkaccakiriyato nivattanasabhāvā. Yathā tanti yathā durakkhātādisabhāve dhammavinaye nibbinnavirattappaṭivānarūpehi bhavitabbaṃ, tatheva jātāti attho. Durakkhāteti dukkathite. Duppavediteti duviññāpite. Anupasamasaṃvattaniketi rāgādīnaṃ upasamaṃ kātuṃ asamatthe. Bhinnathūpeti bhindappatiṭṭhe. Ettha hi nāṭaputtova nesaṃ patiṭṭhaṭṭhena thūpo. So pana bhinno mato. Tena vuttaṃ ‘‘bhinnathūpe’’ti. Appaṭisaraṇeti tasseva abhāvena paṭisaraṇavirahite.
难道这位若提子不是那烂陀的居民吗?那他为什么会在波婆城去世呢?据说,居士优波离在通达真理之后,用十首偈颂赞叹佛陀的功德,他听了之后,就吐了血。然后人们把他抬上病榻,带到了波婆城。他就在那里去世了。临终的时候他心里想:“我的教说不能导向解脱,毫无精髓。我们自己固然已经完了,但希望不要让其余的人也堕入恶道。可是如果我说‘我的教法不能导向解脱’,他们肯定不会相信。不如我用不同的方式教导两个人,等我死后,他们就会互相争论。导师会借着这场争论开示一场法义,那时他们就能明白教法的广大深远。”巴利
Nanu cāyaṃ nāṭaputto nāḷandavāsiko, so kasmā pāvāyaṃ kālaṅkatoti? So kira upālinā gahapatinā paṭividdhasaccena dasahi gāthāhi bhāsite buddhaguṇe sutvā uṇhaṃ lohitaṃ chaḍḍesi. Atha naṃ aphāsukaṃ gahetvā pāvaṃ agamaṃsu. So tattha kālamakāsi. Kālaṃ kurumāno ca cintesi – ‘‘mama laddhi aniyyānikā sāravirahitā, mayaṃ tāva naṭṭhā, avasesajanopi mā apāyapūrako ahosi, sace panāhaṃ ‘mama sāsanaṃ aniyyānika’nti vakkhāmi, na saddahissanti, yaṃnūnāhaṃ dvepi jane na ekanīhārena uggaṇhāpeyyaṃ, te mamaccayena aññamaññaṃ vivadissanti, satthā taṃ vivādaṃ paṭicca ekaṃ dhammakathaṃ kathessati, tato te sāsanassa mahantabhāvaṃ jānissantī’’ti.
这时,一个弟子走到他跟前说:“尊者,您身体虚弱了,也请把这部法的精髓讲给我,作为老师的准绳。”他说:“贤友,我死后,你应当执取‘恒常’。”另一个弟子也来了,他就让对方执取“断灭”。就这样,他甚至连两个人都没有让他们持同一见解,而是用种种不同的方式教了许多人,然后便去世了。那些弟子为他办完丧事后,聚在一起互相问:“贤友,老师把精髓讲给谁了?”一个人站起来说:“讲给我了。”
问:“讲了什么?”
答:“恒常。”另一个人反驳说:“不对,老师是把精髓讲给我了。”就这样,所有人都说“老师把精髓讲给我了,我才是上首”,争执越来越大,进而互相辱骂、谩骂,甚至拳脚相加。连两个人都无法同路而行,各自朝不同方向离开了。巴利
Atha naṃ eko antevāsiko upasaṅkamitvā āha – ‘‘bhante tumhe dubbalā, mayhampi imasmiṃ dhamme sāraṃ ācikkhatha, ācariyappamāṇa’’nti. ‘‘Āvuso, tvaṃ mamaccayena sassatanti gaṇheyyāsī’’ti. Aparopi upasaṅkami, taṃ ucchedaṃ gaṇhāpesi. Evaṃ dvepi jane ekaladdhike akatvā bahū nānānīhārena uggaṇhāpetvā kālamakāsi. Te tassa sarīrakiccaṃ katvā sannipatitvā aññamaññaṃ pucchiṃsu – ‘‘kassāvuso, ācariyo sāraṃ ācikkhī’’ti? Eko uṭṭhahitvā mayhanti āha. Kiṃ ācikkhīti? Sassatanti. Aparo taṃ paṭibāhitvā ‘‘mayhaṃ sāraṃ ācikkhī’’ti āha. Evaṃ sabbe ‘‘mayhaṃ sāraṃ ācikkhi, ahaṃ jeṭṭhako’’ti aññamaññaṃ vivādaṃ vaḍḍhetvā akkose ceva paribhāse ca hatthapādappahārādīni ca pavattetvā ekamaggena dve agacchantā nānādisāsu pakkamiṃsu.
165 这时,春达沙弥——这位长老是法将(舍利弗尊者)的弟弟。在他还没受具足戒的时候,比丘们就叫他“春达沙弥”,等他成了长老之后,大家还是照样这么叫。所以经文里说“春达沙弥”。巴利
165.Atha kho cundo samaṇuddesoti ayaṃ thero dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko. Taṃ bhikkhū anupasampannakāle ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti.
在波婆城结夏安居之后,他前往萨摩村,去见尊者阿难。他为什么去呢?据说,尼干陀·若提子去世后,赡部洲的人们到处议论说:“尼干陀·若提子也曾被认为是一位导师,他去世后,弟子们就起了这样的争执。而沙门乔达摩在赡部洲就像月亮和太阳一样出名,他的弟子们也同样出名。沙门乔达摩般涅槃之后,弟子们之间又会有什么样的争论呢?”长老听到这番话后心想:“我把这番话带去禀告十力者,大师会以这件事为因缘,讲一部法。”于是他出发,前往萨摩村,去见尊者阿难。巴利
‘‘Pāvāyaṃ vassaṃvuṭṭho yena sāmagāmo, yenāyasmā ānando tenupasaṅkamī’’ti kasmā upasaṅkami? Nāṭaputte kira kālaṅkate jambudīpe manussā tattha tattha kathaṃ pavattayiṃsu ‘‘nigaṇṭho nāṭaputto eko satthāti paññāyittha, tassa kālaṅkiriyāya sāvakānaṃ evarūpo vivādo jāto. Samaṇo pana gotamo jambudīpe cando viya sūriyo viya ca pākaṭo, sāvakāpissa pākaṭāyeva. Kīdiso nu kho samaṇe gotame parinibbute sāvakānaṃ vivādo bhavissatī’’ti . Thero taṃ kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘imaṃ kathaṃ gahetvā dasabalassa ārocessāmi, satthā etaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā ekaṃ desanaṃ kathessatī’’ti. So nikkhamitvā yena sāmagāmo, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami.
“萨摩村”这个名称,是因为那里盛产稗子而来的。所谓“去见具寿阿难”,意思是:他没有直接去佛陀那里,而是先去了他的亲教师——具寿阿难那里。巴利
Sāmagāmoti sāmākānaṃ ussannattā tassa gāmassa nāmaṃ. Yenāyasmā ānandoti ujumeva bhagavato santikaṃ agantvā yenassa upajjhāyo āyasmā ānando tenupasaṅkami.
据说在佛陀在世的时候,舍利弗长老和阿难长老彼此互相疼爱。舍利弗长老对阿难长老怀有爱念,心想:“他做着我该做的事——侍奉导师。”阿难长老对舍利弗长老怀有爱念,心想:“他是世尊弟子中最殊胜的一位。”阿难长老把良家子弟度化出家后,就带到舍利弗长老面前,请舍利弗长老担任他们的戒师;舍利弗长老也同样这么做。就这样,两人各自把自己的钵和衣交给对方,让对方为自己的弟子剃度并担任戒师,结果各自都有了五百位比丘弟子。具寿阿难得到上等的衣等物品后,也会送给舍利弗长老。巴利
Buddhakāle kira sāriputtatthero ca ānandatthero ca aññamaññaṃ mamāyiṃsu. Sāriputtatthero ‘‘mayā kātabbaṃ satthu upaṭṭhānaṃ karotī’’ti ānandattheraṃ mamāyi. Ānandatthero ‘‘bhagavato sāvakānaṃ aggo’’ti sāriputtattheraṃ mamāyi. Kuladārake ca pabbājetvā sāriputtattherassa santike upajjhaṃ gaṇhāpesi. Sāriputtattheropi tatheva akāsi. Evaṃ ekamekena attano pattacīvaraṃ datvā pabbājetvā upajjhaṃ gaṇhāpitāni pañca pañca bhikkhusatāni ahesuṃ. Āyasmā ānando paṇītāni cīvarādīnipi labhitvā therassa adāsi.
据说有一位婆罗门这样想:“对佛宝和僧宝的供养是显而易见的,但法宝怎样才能算是被供养了呢?”他来到世尊面前,问了这个事情。世尊说:“婆罗门,如果你想要供养法宝,就去供养一位多闻者吧。”婆罗门说:“尊者,请告诉我谁是那位多闻者。”世尊说:“你去问比丘僧团。”他就来到比丘僧团那里,说:“诸位尊者,请告诉我谁是那位多闻者。”大众说:“是阿难长老。”婆罗门就用一套价值千金的袈裟供养了那位长老。长老拿了那套袈裟,来到世尊面前。世尊问:“阿难,这是从哪里得来的?”阿难说:“尊者,是一位婆罗门给的。不过我想把它送给舍利弗尊者。”世尊说:“那就给他吧,阿难。”阿难说:“尊者,他已经外出游行了。”世尊说:“等他回来时再给吧。”阿难说:“尊者,那要不要制定一条学处?”世尊问:“舍利弗大概什么时候回来?”阿难说:“大概十天左右,尊者。”世尊便制定了这条学处:“阿难,我允许比丘把多余的袈裟存放最多十天。”巴利
Eko kira brāhmaṇo cintesi – ‘‘buddharatanassa ca saṅgharatanassa ca pūjā paññāyati, kathaṃ nu kho dhammaratanaṃ pūjitaṃ hotī’’ti? So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchi. Bhagavā āha – ‘‘sacepi brāhmaṇa dhammaratanaṃ pūjetukāmo, ekaṃ bahussutaṃ pūjehī’’ti. Bahussutaṃ, bhante, ācikkhathāti. Bhikkhusaṅghaṃ pucchāti. So bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā ‘‘bahussutaṃ, bhante, ācikkhathā’’ti āha. Ānandatthero brāhmaṇāti. Brāhmaṇo theraṃ sahassagghanikena ticīvarena pūjesi. Thero taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Bhagavā ‘‘kuto, ānanda, laddha’’nti āha? Ekena, bhante, brāhmaṇena dinnaṃ, idaṃ panāhaṃ āyasmato sāriputtassa dātukāmoti. Dehi, ānandāti. Cārikaṃ pakkanto bhanteti. Āgatakāle dehīti, sikkhāpadaṃ bhante, paññattanti. Kadā pana sāriputto āgamissatīti? Dasāhamattena bhanteti. ‘‘Anujānāmi, ānanda, dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ nikkhipitu’’nti sikkhāpadaṃ paññāpesi.
舍利弗长老也同样,不管得到什么合意的东西,都送给阿难长老。他〔舍利弗〕甚至把自己这个亲弟弟,也交给阿难长老,让他做长老〔阿难〕的共住弟子。因此才说:“他〔舍利弗的弟弟〕前往自己的戒师——具寿阿难那里。”据说他〔舍利弗的弟弟〕当时是这样想的:“我的戒师智慧广大,他〔阿难〕会把这件事禀告导师,然后导师就会宣说相应的法。”所谓“话题之由”,就是这次谈话的根源。因为“根本”也叫作“由”。正如所说——巴利
Sāriputtattheropi tatheva yaṃkiñci manāpaṃ labhati, taṃ ānandattherassa deti. So imampi attano kaniṭṭhabhātikaṃ therasseva saddhivihārikaṃ adāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘yenassa upajjhāyo āyasmā ānando tenupasaṅkamī’’ti. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘upajjhāyo me mahāpañño, so imaṃ kathaṃ satthu ārocessati, atha satthā tadanurūpaṃ dhammaṃ desessatī’’ti. Kathāpābhatanti kathāya mūlaṃ. Mūlañhi ‘‘pābhata’’nti vuccati. Yathāha –
“ 智者纵只凭微薄资财,明察之人亦能自立其身;
犹如吹燃微小火,星星之火得炽然。”巴利
‘‘Appakenāpi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo; Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);
“为了见世尊”就是为了去见世尊。难道这位尊者以前从没见过世尊吗?不是没见过。这位尊者白天去九次,夜里去九次,一天总共去十八次侍奉世尊。就算他一天想跑一百次、一千次,也不会无缘无故地去,每次去都一定带着一个问题。那天,他就是想以这个话题为缘由前去,才说了这句话。巴利
Bhagavantaṃ dassanāyāti bhagavantaṃ dassanatthāya. Kiṃ panānena bhagavā na diṭṭhapubboti? No na diṭṭhapubbo. Ayañhi āyasmā divā nava vāre, rattiṃ nava vāreti ekāhaṃ aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati. Divasassa pana satavāraṃ vā sahassavāraṃ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati, ekaṃ pañhuddhāraṃ gahetvāva gacchati. So taṃ divasaṃ tena kathāpābhatena gantukāmo evamāha.
由非正自觉者所宣说的法与律的注释巴利
Asammāsambuddhappaveditadhammavinayavaṇṇanā
166 春达,事情确实是这样。世尊虽然已经听阿难尊者报告过了,但阿难尊者并不是这段对话的当事人,春达长老才是。春达长老对这件事的开头、中间和结尾都清楚。所以世尊就跟他谈论,开头说:春达,事情确实是这样……这段话的意思是:春达,在那些被错误宣说的法和律当中,情况确实就是这样——弟子们分裂成两派,争吵不休等等,互相用唇枪舌剑刺伤对方,就这样过日子。巴利
166.Evañhetaṃ, cunda, hotīti bhagavā ānandattherena ārocitepi yasmā na ānandatthero imissā kathāya sāmiko, cundatthero pana sāmiko. Sova tassā ādimajjhapariyosānaṃ jānāti. Tasmā bhagavā tena saddhiṃ kathento ‘‘evañhetaṃ, cunda, hotī’’tiādimāha . Tassattho – cunda evañhetaṃ hoti durakkhātādisabhāve dhammavinaye sāvakā dvedhikajātā bhaṇḍanādīni katvā mukhasattīhi vitudantā viharanti.
现在,因为正是通过非导引性的教法,导引性的教法才变得清楚明了,所以世尊从一开始就说明非导引性的教法,在这里对春达说道“此处有导师,但不是正自觉者”等等。其中,“偏离了那法而行”的意思是:他并不是不间断地圆满它,而是偏离了又偏离,断断续续地修行。“贤友,那是你的利益”:那些法随法行等,就是你的利益。“善得”:你获得人身也是善得。“应当如此修行”:就应当这样修行。“如导师为你所说的法”:导师以那种方式为你宣说的法。“那劝导者”:那位劝导的师长。“那被劝导的”:他劝导的那个弟子。“那已被劝导者”:那个如此被劝导的弟子,依照师长的劝导去修行。“他们这一切”:那三者。这里,师长因为劝导而产生非福,接受劝导的弟子因为接受劝导,修行者因为修行。因此说“他们都产生大量非福”。以这种方法,在一切情况下都应理解其含义。巴利
Idāni yasmā aniyyānikasāsaneneva niyyānikasāsanaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā ādito aniyyānikasāsanameva dassento idha cunda satthā ca hoti asammāsambuddhotiādimāha. Tattha vokkamma ca tamhā dhammā vattatīti na nirantaraṃ pūreti, okkamitvā okkamitvā antarantaraṃ katvā vattatīti attho. Tassa te, āvuso, lābhāti tassa tuyhaṃ ete dhammānudhammappaṭipattiādayo lābhā. Suladdhanti manussattampi te suladdhaṃ. Tathā paṭipajjatūti evaṃ paṭipajjatu. Yathā te satthārā dhammo desitoti yena te ākārena satthārā dhammo kathito. Yo ca samādapetīti yo ca ācariyo samādapeti. Yañca samādapetīti yaṃ antevāsiṃ samādapeti. Yo ca samādapitoti yo ca evaṃ samādapito antevāsiko. Yathā ācariyena samādapitaṃ, tathatthāya paṭipajjati. Sabbe teti tayopi te. Ettha hi ācariyo samādapitattā apuññaṃ pasavati, samādinnantevāsiko samādinnattā, paṭipannako paṭipannattā. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbe te bahuṃ apuññaṃ pasavantī’’ti. Etenupāyena sabbavāresu attho veditabbo.
167 另外,这里“依理而行”是指依照原因、道理去实践。“他将成就理”是指他将使那个原因、道理得以完成。“发动精进”是指他做出会给自己带来苦的精进。因为世尊这样说过:“比丘们,在宣说错误的法与律中,凡是发起精进的人,就住在苦里;凡是懈怠的人,就住在乐里。”(《增支部》1.318)巴利
167. Apicettha ñāyappaṭipannoti kāraṇappaṭipanno. Ñāyamārādhessatīti kāraṇaṃ nipphādessati. Vīriyaṃ ārabhatīti attano dukkhanibbattakaṃ vīriyaṃ karoti. Vuttañhetaṃ ‘‘durakkhāte, bhikkhave, dhammavinaye yo āraddhavīriyo, so dukkhaṃ viharati. Yo kusīto, so sukhaṃ viharatī’’ti (a. ni. 1.318).
对正自觉者所宣说的法与律等的注释巴利
Sammāsambuddhappaveditadhammavinayādivaṇṇanā
168 168. 这样显示了不导向解脱的教法之后,现在为了显示导向解脱的教法,在这里接着说:“然而,春达,有导师,而且是正自觉者……”等等。其中,“导向解脱”是指为道之目的、为果之目的而导向。巴利
168. Evaṃ aniyyānikasāsanaṃ dassetvā idāni niyyānikasāsanaṃ dassento idha pana, cunda, satthā ca hoti sammāsambuddhotiādimāha. Tattha niyyānikoti maggatthāya phalatthāya ca niyyāti.
169 “发起精进”是指他为了自己获得安乐而发起精进。世尊确实这样说过:“比丘们,在善说的法与律中,懈怠的人活在苦里,已经发起精进的人活在乐里。”巴利
169.Vīriyaṃ ārabhatīti attano sukhanipphādakaṃ vīriyaṃ ārabhati. Vuttañhetaṃ ‘‘svākkhāte, bhikkhave, dhammavinaye yo kusīto, so dukkhaṃ viharati. Yo āraddhavīriyo, so sukhaṃ viharatī’’ti (a. ni. 1.319).
170 世尊这样对在导向解脱的教法中正确修行的善男子显示了称赞之后,又进一步展开教说,在这里说道:“春达,导师出现于世间……”等等。其中,“未令了知之义”是指尚未被了知之义。“为一切收摄句所作”是指由一切收摄句所作,意思是它没有成为能总摄一切的法。也有读作“入于一切收摄句”的,意思是它没有进入一切收摄句之中,不是从单一收摄产生的。“具有神变所作”是指导向解脱。“从天界一直到人界”是指从天界一直到人界都已被善巧宣说。“成为引生懊悔者”是指成为引生懊悔的。“导师却在我们世间”这一句,是为了显示对他们来说这是引生懊悔的。“不成为引生懊悔者”是指:因为依止导师,声闻弟子们证得了所应证得的,所以不引生懊悔。巴利
170. Iti bhagavā niyyānikasāsane sammāpaṭipannassa kulaputtassa pasaṃsaṃ dassetvā puna desanaṃ vaḍḍhento idha, cunda, satthā ca loke udapādītiādimāha. Tattha aviññāpitatthāti abodhitatthā. Sabbasaṅgāhapadakatanti sabbasaṅgahapadehi kataṃ, sabbasaṅgāhikaṃ kataṃ na hotīti attho. ‘‘Sabbasaṅgāhapadagata’’ntipi pāṭho, na sabbasaṅgāhapadesu gataṃ, na ekasaṅgahajātanti attho. Sappāṭihīrakatanti niyyānikaṃ. Yāvadevamanussehīti devalokato yāva manussalokā suppakāsitaṃ. Anutappo hotīti anutāpakaro hoti. Satthā ca no loketi idaṃ tesaṃ anutāpakāradassanatthaṃ vuttaṃ. Nānutappo hotīti satthāraṃ āgamma sāvakehi yaṃ pattabbaṃ, tassa pattattā anutāpakaro na hoti.
172 长老,就是坚固的,具备那些能成就长老的功德。“久知宿”等词的意思和前面所说的一样。如果具备这些,就是具备前面所说的那些功德。巴利
172.Theroti thiro therakārakehi dhammehi samannāgato. ‘‘Rattaññū’’tiādīni vuttatthāneva. Etehi ce pīti etehi heṭṭhā vuttehi.
173 到达轭安稳:因为从四种轭中得到安稳,所以在这里,阿拉汉果就叫作“轭安稳”,意思是已经到达了它。足以正确教导正法:因为他当面领受了正法,所以有能力正确地教导正法。巴利
173.Pattayogakkhemāti catūhi yogehi khemattā arahattaṃ idha yogakkhemaṃ nāma, taṃ pattāti attho. Alaṃ samakkhātuṃ saddhammassāti sammukhā gahitattā assa saddhammaṃ sammā ācikkhituṃ samatthā.
174 梵行者:指过着梵行生活的圣弟子。欲乐者:指在家人中已经证得入流果的人。“此为成就……”等句,在《大般涅槃经》中已经详细解释过了。到达利养之最与名声之最:就是达到了利养的极致和名声的极致。巴利
174.Brahmacārinoti brahmacariyavāsaṃ vasamānā ariyasāvakā. Kāmabhoginoti gihisotāpannā. ‘‘Iddhañcevā’’tiādīni mahāparinibbāne vitthāritāneva. Lābhaggayasaggapattanti lābhaggañceva yasaggañca pattaṃ.
175 春达,不过,我现在确实有长老比丘弟子,比如舍利弗、目犍连等长老。比丘尼,比如差摩长老尼、莲华色长老尼等。近事男弟子,是在家人、穿白衣的梵行者,比如质多居士、手长者等。欲乐者,比如小给孤独、大给孤独等。梵行女,比如难陀母等。欲乐女,比如库竹德拉等。巴利
175.Santi kho pana me, cunda, etarahi therā bhikkhū sāvakāti sāriputtamoggallānādayo therā. Bhikkhuniyoti khemātherīuppalavaṇṇatherīādayo. Upāsakā sāvakā gihī odātavatthavasanā brahmacārinoti cittagahapatihatthakaāḷavakādayo. Kāmabhoginoti cūḷaanāthapiṇḍikamahāanāthapiṇḍikādayo. Brahmacāriniyoti nandamātādayo. Kāmabhoginiyoti khujjuttarādayo.
176 “一切行相圆满”是指具足一切原因而圆满。“这就是”:如果有人以正确的原因和方法来宣说,他应当说:“唯此是梵行,唯此是法。”
“水确实”:水确实如此。“看却看不见”:正在看,却看不见。据说,他向大众提出了这个问题。大众对他说:“老师,我们不知道,请您为我们解说。”他便说:“这是个甚深的问题,在饮食适宜的时候稍微想一想,就能解说。”于是大众对他做了四个月的大供养。当他解说那个问题时,说道:“看什么却看不见?”等等。其中,“善磨利的”:指磨得非常锋利、锐利的。据说,磨得极锋利的剃刀,刀面看得见,刀锋却看不见——这就是这里的含义。巴利
176.Sabbākārasampannanti sabbakāraṇasampannaṃ. Idamevatanti idameva brahmacariyaṃ, imameva dhammaṃ sammā hetunā nayena vadamāno vadeyya. Udakāssudanti udako sudaṃ. Passaṃ na passatīti passanto na passati. So kira imaṃ pañhaṃ mahājanaṃ pucchi. Tehi ‘‘na jānāma, ācariya, kathehi no’’ti vutto so āha – ‘‘gambhīro ayaṃ pañho āhārasappāye sati thokaṃ cintetvā sakkā kathetu’’nti. Tato tehi cattāro māse mahāsakkāre kate taṃ pañhaṃ kathento kiñca passaṃ na passatītiādimāha. Tattha sādhunisitassāti suṭṭhunisitassa tikhiṇassa, sunisitakhurassa kira talaṃ paññāyati, dhārā na paññāyatīti ayamettha attho.
应合诵诸法等的注释巴利
Saṅgāyitabbadhammādivaṇṇanā
177 “集合、聚集”就是聚到一起、会合到一起。“以义对义,以文对文”的意思是:让义和义相合,也让文和文相合,使它们彼此一致。“应当合诵”就是应当诵读、应当反复温习。“为了使这梵行……”就是使这整个教法的梵行……巴利
177.Saṅgamma samāgammāti saṅgantvā samāgantvā. Atthena atthaṃ, byañjanena byañjananti atthena saha atthaṃ, byañjanenapi saha byañjanaṃ samānentehīti attho. Saṅgāyitabbanti vācetabbaṃ sajjhāyitabbaṃ. Yathayidaṃ brahmacariyanti yathā idaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ.
178 在这里,“于彼处”是指在僧团当中,或者在他说话的时候。如果对义理理解错了,对文句也安立错了:比如在“四念处”里,把“所缘”当成“念处”的意思来理解,又把“念处”这个文句安立上去。对于“贤友,这个义理到底是什么?”这个问题,回答是“念本身就是念处”。而对于“四念处”这个义理,这些文句到底是指什么?还是说就是指“四念处”这些文句?哪些文句更合适?对于这个义理,哪些文句更恰当、更贴切?对于这些文句,也就是“四念处”这些文句,到底是“念本身就是念处”这个意思,还是“所缘是念处”这个意思?贤友,对于这个义理,就是“所缘是念处”这个意思。这些,就是我所说的那些;这个,就是我所指出的那个。他不应该被抬高,也不应该被贬低。应当让他知道、让他明白。对于那个义理,也就是“念本身就是念处”这个义理,以及对于那些文句,也就是“念处”这些文句,要审察、要受持。按照这个方法,在每一个环节中都应当这样理解。巴利
178.Tatra ceti tatra saṅghamajjhe, tassa vā bhāsite. Atthañceva micchā gaṇhāti, byañjanāni ca micchā ropetīti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti ettha ārammaṇaṃ ‘‘satipaṭṭhāna’’nti atthaṃ gaṇhāti. ‘‘Satipaṭṭhānānī’’ti byañjanaṃ ropeti. Imassa nu kho, āvuso, atthassāti ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti. Atthassa ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti kiṃ nu kho imāni byañjanāni, udāhu cattāri satipaṭṭhānānī’’ti etāni vā byañjanāni. Katamāni opāyikatarānīti imassa atthassa katamāni byañjanāni upapannatarāni allīnatarāni. Imesañcabyañjanānanti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti byañjanānaṃ ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti kiṃ nu kho ayaṃ attho, udāhu ‘‘ārammaṇaṃ satipaṭṭhāna’’nti eso atthoti? Imassa kho, āvuso, atthassāti ‘‘ārammaṇaṃ satipaṭṭhāna’’nti imassa atthassa. Yā ceva etānīti yāni ceva etāni mayā vuttāni. Yā ceva esoti yo ceva esa mayā vutto. So neva ussādetabboti tumhehi tāva sammā atthe ca sammā byañjane ca ṭhātabbaṃ. So pana neva ussādetabbo, na apasādetabbo. Saññāpetabboti jānāpetabbo. Tassa ca atthassāti ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti atthassa ca. Tesañca byañjanānanti ‘‘satipaṭṭhānā’’ti byañjanānaṃ. Nisantiyāti nisāmanatthaṃ dhāraṇatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.
181 “像你这样的人”,就是和你们一样的人。“具备义”,就是具有义,是义的阐明者。“具备文句”,就是具有文句,是文句的阐明者。你们应当这样称赞这位比丘。因为这位比丘确实不是你们的弟子,他就是佛陀,春达。就这样,世尊把这位多闻的比丘放在了与自己同等的位置上。巴利
181.Tādisanti tumhādisaṃ. Atthupetanti atthena upetaṃ atthassa viññātāraṃ. Byañjanupetanti byañjanehi upetaṃ byañjanānaṃ viññātāraṃ. Evaṃ etaṃ bhikkhuṃ pasaṃsatha. Eso hi bhikkhu na tumhākaṃ sāvako nāma, buddho nāma esa cundāti. Iti bhagavā bahussutaṃ bhikkhuṃ attano ṭhāne ṭhapesi.
关于“由缘所允许的根据”等的注释巴利
Paccayānuññātakāraṇādivaṇṇanā
182 182. 现在,为了把说法从这一点再进一步展开,世尊说了“春达,并非我……”等话。其中,所谓“现世漏”,是指在此世间以种种缘为因生起的诸漏。所谓“来世漏”,是指在他世以争执为因生起的诸漏。“为了防护”,是为了把它们堵住,使它们进不来。“为了对治”,是通过断除根源来击破。所谓“那足以对治寒冷”,意思是:那足以让你们对治寒冷。这里要表达的是:我允许你们用衣,并不是让你们披着它而生起骄慢和自大而住;而是允许你们披着它之后,能对治寒冷等,安乐地如理作意沙门法。衣是这样,施食等也是这样。至于这里的逐句注释,应当依照《清净道论》中所说的方式来理解。巴利
182. Idāni tatopi uttaritaraṃ desanaṃ vaḍḍhento na vo ahaṃ, cundātiādimāha. Tattha diṭṭhadhammikā āsavā nāma idhaloke paccayahetu uppajjanakā āsavā. Samparāyikā āsavā nāma paraloke bhaṇḍanahetu uppajjanakā āsavā. Saṃvarāyāti yathā te na pavisanti, evaṃ pidahanāya. Paṭighātāyāti mūlaghātena paṭihananāya. Alaṃ vo taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāyāti taṃ tumhākaṃ sītassa paṭighātāya samatthaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti, yaṃ vo mayā cīvaraṃ anuññātaṃ, taṃ pārupitvā dappaṃ vā mānaṃ vā kurumānā viharissathāti na anuññātaṃ, taṃ pana pārupitvā sītappaṭighātādīni katvā sukhaṃ samaṇadhammaṃ yoniso manasikāraṃ karissathāti anuññātaṃ. Yathā ca cīvaraṃ, evaṃ piṇḍapātādayopi. Anupadasaṃvaṇṇanā panettha visuddhimagge vuttanayeneva veditabbā.
对“沉溺于享乐”等语的注释巴利
Sukhallikānuyogādivaṇṇanā
183 乐行的实践,就是指沉溺于享乐,意思是执着于追求快乐。使快乐,就是让人变得快乐。使喜悦,就是让人喜悦、变得丰满。巴利
183.Sukhallikānuyoganti sukhalliyanānuyogaṃ, sukhasevanādhimuttanti attho. Sukhetīti sukhitaṃ karoti. Pīṇetīti pīṇitaṃ thūlaṃ karoti.
186 “不立于法”是指没有稳固安住的自性。“舌不存在”意思是:他们想说什么就说什么,有时说道,有时说果,有时说涅槃,这就是要表达的意思。“以知”是指以一切知智了知。“以见”是指以五种眼看见。“甚深根基”是指已进入甚深之地。“善埋”是指埋得非常好。同样地,贤友,漏已尽者不可能违犯这九种事。他对这些事不违犯,不动摇,不震颤。其中,对于故意夺去众生的生命等事,即使是入流者等圣者也不可能做。“以蓄积受用诸欲”是指把事欲和烦恼欲蓄积起来受用。就像过去还是在家时那样——他不可能像过去在家时那样受用。巴利
186.Aṭṭhitadhammāti naṭṭhitasabhāvā. Jivhā no atthīti yaṃ yaṃ icchanti, taṃ taṃ kathenti, kadāci maggaṃ kathenti, kadāci phalaṃ kadāci nibbānanti adhippāyo. Jānatāti sabbaññutaññāṇena jānantena. Passatāti pañcahi cakkhūhi passantena. Gambhīranemoti gambhīrabhūmiṃ anupaviṭṭho. Sunikhātoti suṭṭhu nikhāto. Evameva kho, āvusoti evaṃ khīṇāsavo abhabbo nava ṭhānāni ajjhācarituṃ. Tasmiṃ anajjhācāro acalo asampavedhī. Tattha sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropanādīsu sotāpannādayopi abhabbā. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti vatthukāme ca kilesakāme ca sannidhiṃ katvā paribhuñjituṃ. Seyyathāpi pubbe agārikabhūtoti yathā pubbe gihibhūto paribhuñjati, evaṃ paribhuñjituṃ abhabbo.
关于问答解说的注释巴利
Pañhabyākaraṇavaṇṇanā
187 187. 因为住在在家生活里的入流者等人,终生都保持在家人的身份。可是漏已尽的人,一旦证得阿拉汉果,如果是人类,就会般涅槃或者出家。在四大王天等欲界天里,他们连片刻都待不住。为什么?因为那里没有远离的处所。但如果是以地居天的天人身证得阿拉汉果,那还是可以继续住下去。这个问题的提出,就是根据这种情况。又因为他的过失已经断除,应当知道他是比丘的身份。“无岸”就是没有边岸、没有界限、广大。“但并非对未来”是说:对未来时,他并不是这样宣说。他们可能认为:沙门乔达摩只知过去,不知未来。因为在他身上,能看到忆念过去五百五十则本生故事,却看不到对未来有那么多的忆念。他们怀着这样的想法,就会这样说:“这是什么原因呢?”对未来没有宣说,到底是什么原因?“怎么讲?”是说:到底是因为他不知道未来才不回忆,还是因为不想回忆才不回忆?“以转向他处的智见”:是指具有能像亲眼看见一样展示的、被称为“见”的智慧;这种智慧转向别处,也就是系着于其他对象而生起。他们认为,应当用这种转向他处的智见去了知和告知。因为他们以为:在行走、站立、睡着、醒来时,智见恒常不断地现前;但这样的智慧其实并不存在。所以要知道,他们这样想,就跟愚人、无知者一样。巴利
187. Agāramajjhe vasantā hi sotāpannādayo yāvajīvaṃ gihibyañjanena tiṭṭhanti. Khīṇāsavo pana arahattaṃ patvāva manussabhūto parinibbāti vā pabbajati vā. Cātumahārājikādīsu kāmāvacaradevesu muhuttampi na tiṭṭhati. Kasmā? Vivekaṭṭhānassa abhāvā. Bhummadevattabhāve pana ṭhito arahattaṃ patvāpi tiṭṭhati. Tassa vasena ayaṃ pañho āgato. Bhinnadosattā panassa bhikkhubhāvo veditabbo. Atīrakanti atīraṃ aparicchedaṃ mahantaṃ. No ca kho anāgatanti anāgataṃ pana addhānaṃ ārabbha evaṃ na paññapeti, atītameva maññe samaṇo gotamo jānāti, na anāgataṃ. Tathā hissa atīte aḍḍhachaṭṭhasatajātakānussaraṇaṃ paññāyati. Anāgate evaṃ bahuṃ anussaraṇaṃ na paññāyatīti imamatthaṃ maññamānā evaṃ vadeyyuṃ. Tayidaṃ kiṃ sūti anāgate apaññāpanaṃ kiṃ nu kho? Kathaṃsūti kena nu kho kāraṇena ajānantoyeva nu kho anāgataṃ nānussarati, ananussaritukāmatāya nānussaratīti. Aññavihitakena ñāṇadassanenāti paccakkhaṃ viya katvā dassanasamatthatāya dassanabhūtena ñāṇena aññatthavihitakena ñāṇena aññaṃ ārabbha pavattena, aññavihitakaṃ aññaṃ ārabbha pavattamānaṃ ñāṇadassanaṃ saṅgāhetabbaṃ paññāpetabbaṃ maññanti. Te hi carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ maññanti, tādisañca ñāṇaṃ nāma natthi. Tasmā yathariva bālā abyattā, evaṃ maññantīti veditabbo.
随念者:指与宿住随念相应的智慧。想要知道多少,他就发出这样的智慧:“我要知道那么多。”于是,智慧就像射进脆弱叶鞘的箭一样,毫无阻碍、不受阻挡地前进,因此他能随念自己想要知道的那么多。菩提生者:指在菩提树下生起的智慧。智生起:指四种道智的生起。此是最后生:因为以这种智慧断尽了生的根本,所以这就是最后一生。今则无有后有:接着又生起另一种智慧。与无义相应:指既不涉及此世利益,也不涉及他世利益。如来不记说彼:像婆罗多战争、劫夺西多这类不能导向解脱的言论,如来不会宣说。真实、如实而与无义相应:指王论等畜生论。如来是知时者:如来知道时机。他会考虑原因和理由,只在适当的时候才宣说。巴利
Satānusārīti pubbenivāsānussatisampayuttakaṃ. Yāvatakaṃ ākaṅkhatīti yattakaṃ ñātuṃ icchati, tattakaṃ jānissāmīti ñāṇaṃ pesesi. Athassa dubbalapattapuṭe pakkhandanārāco viya appaṭihataṃ anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati, tena yāvatakaṃ ākaṅkhati tāvatakaṃ anussarati. Bodhijanti bodhimūle jātaṃ. Ñāṇaṃ uppajjatīti catumaggañāṇaṃ uppajjati. Ayamantimā jātīti tena ñāṇena jātimūlassa pahīnattā puna ayamantimā jāti. Natthidāni punabbhavoti aparampi ñāṇaṃ uppajjati. Anatthasaṃhitanti na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃ vā nissitaṃ. Na taṃ tathāgato byākarotīti taṃ bhāratayuddhasītāharaṇasadisaṃ aniyyānikakathaṃ tathāgato na katheti. Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitanti rājakathāditiracchānakathaṃ. Kālaññū tathāgato hotīti kālaṃ jānāti. Sahetukaṃ sakāraṇaṃ katvā yuttapattakāleyeva katheti.
188 因此称为“如来”:应当宣说的内容是什么样子,他就完全按照那个样子宣说,由于如此宣说(gadana),把“gada”中的“d”音变成“t”音,就成了“如来”,这就是这个词的含义。“见”指色处。“闻”指声处。“觉”指通过接触、领受而能执取的香处、味处、触处。“识”指乐、苦等法处。“得”指经过寻求而得到的,或者没有经过寻求而得到的。“遍求”指已经寻求过的,不论得到还是没得到。“以心随行”指以心念跟随游走。“已被如来正觉”这句话表明:在无量世界中,包括天神的这个世间,青、黄等色所缘出现在眼门时,如来都如实正觉:“这个众生在这一刻见到了这个色所缘,随即生起悦意、不悦意或中舍的心”——所有这一切,如来都这样如实正觉。同样地,在无量世界中,包括天神的这个世间,鼓声、腰鼓声等声所缘出现在耳门时,如来也都如此如实正觉。树根香、树皮香等香所缘出现在鼻门时,如来也都如此如实正觉。根味、干味等味所缘出现在舌门时,如来也都如此如实正觉。坚硬、柔软等,即地界、火界、风界所摄的触所缘出现在身门时,如来都如实正觉:“这个众生在这一刻触到了这个触所缘,随即生起悦意、不悦意或中舍的心”——所有这一切,如来都这样如实正觉。同样地,在无量世界中,包括天神的这个世间,乐、苦等法所缘出现在意门时,如来都如实正觉:“这个众生在这一刻识知了这个法所缘,随即生起悦意、不悦意或中舍的心”——所有这一切,如来都这样如实正觉。巴利
188.Tasmā tathāgatoti vuccatīti yathā yathā gaditabbaṃ, tathā tatheva gadanato dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti vuccatīti attho. Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti mutvā patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. Viññātanti sukhadukkhādidhammāyatanaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. ‘‘Tathāgatena abhisambuddha’’nti iminā etaṃ dasseti, yañhi aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa nīlaṃ pītakantiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ . Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa bherisaddo mudiṅgasaddotiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthamāgacchati. Mūlagandho tacagandhotiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthamāgacchati. Mūlaraso khandharasotiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthamāgacchati. Kakkhaḷaṃ mudukantiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthamāgacchati. ‘‘Ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvārassa āpāthamāgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe idaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ.
春达,对于这些众生的所见、所闻、所觉、所知,如来没有任何一样是没有见过、没有听过、没有觉知过、没有识知过的。在这广大人群中,有寻求之后得到的,也有寻求之后没得到的;有不经寻求就得到的,也有不经寻求而没得到的。这一切,如来没有一样不曾得到,没有一样不曾以智慧亲证。所以被称为“如来”。又因为如来如实到达了世间所到达的境界,所以称为“如来”。不过经中说的是“已正觉”,这与“到达”一词含义相同。按照这个道理,在每一处段落中,以“如来”作结语的意义都应这样理解;它的合理性在《梵网经》对“如来”一词的详细解释中已经说过。巴利
Yañhi , cunda, imesaṃ sattānaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ tattha tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi. Imassa mahājanassa pariyesitvā pattampi atthi, pariyesitvā appattampi atthi. Apariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā appattampi atthi. Sabbampi taṃ tathāgatassa appattaṃ nāma natthi, ñāṇena asacchikataṃ nāma. ‘‘Tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti. Yaṃ yathā lokena gataṃ tassa tatheva gatattā ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Pāḷiyaṃ pana abhisambuddhanti vuttaṃ, taṃ gatasaddena ekatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu ‘‘tathāgato’’ti nigamanassa attho veditabbo, tassa yutti brahmajāle tathāgatasaddavitthāre vuttāyeva.
无记处的注释巴利
Abyākataṭṭhānavaṇṇanā
189 世尊这样讲了自己无与伦比、无上、一切知、身为法王的境界之后,接着发出狮子吼:“对于众多沙门婆罗门所执持的种种见解,没有什么是我所不知、所不见的,一切都在我的智慧范围之内转动。”于是说出“春达,然而确实有这样的情况……”等话。其中,“如来”指有情。“贤友,这并不具有义利”,是说它不带来今世或他世的利益。“也不具有法”,是说它不依止于九种出世间法。“不是梵行的开端”,是说它不是包含三学的整个教法梵行的起始部分。巴利
189. Evaṃ attano asamataṃ anuttarataṃ sabbaññutaṃ dhammarājabhāvaṃ kathetvā idāni ‘‘puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ laddhīsu mayā aññātaṃ adiṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ mama ñāṇassa antoyeva parivattatī’’ti sīhanādaṃ nadanto ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjatītiādimāha. Tattha tathāgatoti satto. Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitanti idhalokaparalokaatthasaṃhitaṃ na hoti. Na ca dhammasaṃhitanti navalokuttaradhammanissitaṃ na hoti. Naādibrahmacariyakanti sikkhattayasaṅgahitassa sakalasāsanabrahmacariyassa ādibhūtaṃ na hoti.
190 在“这是苦”等说法里,除了渴爱之外,其余属于三界的诸法,都被判定为“这是苦”。而作为那苦的发起者、产生者的渴爱,被判定为“苦集”。这两者不再生起,被判定为“苦灭”。遍知苦、舍断集、证得灭的圣道,被判定为“导至苦灭之道”。在“贤友,这确实有义利”等说法中,这个“这”是指依止今世与后世的利益、依止九种出世间法,并且是整个教法梵行的开端、首要、先行——这就是这里的含义。巴利
190.Idaṃ dukkhanti khotiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā avasesā tebhummakā dhammā idaṃ dukkhanti byākataṃ. Tasseva dukkhassa pabhāvikā janikā taṇhā dukkhasamudayoti byākataṃ. Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti byākataṃ. Dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhasacchikaraṇo ariyamaggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti byākataṃ. ‘‘Etañhi, āvuso, atthasaṃhita’’ntiādīsu etaṃ idhalokaparalokaatthanissitaṃ navalokuttaradhammanissitaṃ sakalasāsanabrahmacariyassa ādi padhānaṃ pubbaṅgamanti ayamattho.
与过去世相关的见的依处之注释巴利
Pubbantasahagatadiṭṭhinissayavaṇṇanā
191 现在,不要让人产生这样的想法:“那些我没有宣说的问题,是因为我不明白才没有宣说。”其实我是清清楚楚地知道,只是因为“宣说这些没有利益”,所以我才没有宣说。而凡是应当怎样宣说的,我都已经如实宣说了。发出这样的狮子吼之后,世尊又说了“春达,又有那些……”等等。在这里,见本身是见所依,依止于见、堕入见的人就是见趣向者。“唯此是真实”:就是只有这个见解才是真实的。“其余皆虚妄”:指其他人的说法都是虚妄的。“不自作”:指不是自己造作的。巴利
191. Idāni yaṃ taṃ mayā na byākataṃ, taṃ ajānantena na byākatanti mā evaṃ saññamakaṃsu. Jānantova ahaṃ evaṃ ‘‘etasmiṃ byākatepi attho natthī’’ti na byākariṃ. Yaṃ pana yathā byākātabbaṃ, taṃ mayā byākatamevāti sīhanādaṃ nadanto puna yepi te, cundātiādimāha. Tattha diṭṭhiyova diṭṭhinissayā, diṭṭhinissitakā diṭṭhigatikāti attho. Idameva saccanti idameva dassanaṃ saccaṃ. Moghamaññanti aññesaṃ vacanaṃ moghaṃ. Asayaṃkāroti asayaṃ kato.
192 这里,“其中”是指在那些沙门、婆罗门当中。“贤友,有这回事吗?”意思是:贤友,你们说“自我和世界是常的”,我问你们:这到底是有,还是没有?“而他们这样说”:他们主张“只有这个是真的,别的都是假的”,这个我不认可。“就施设而言”:是指就见解的施设而言。“相等与相等者”:是指以同等的智慧而相等。“所谓增上施设”:就是指这个增上施设。在这里,只有我最殊胜、最超越,没有谁和我相等。这里说的“就施设而言”和“增上施设”,两者在意义上是一回事。只是从分类上,才分成“施设”和“增上施设”两种。其中,“施设”是指见解的施设;“增上施设”是指蕴施设、界施设、处施设、根施设、谛施设、补特伽罗施设,这样说的六种施设。但在这里,“就施设而言”这句话里,其实同时包含了施设和增上施设;“增上施设”这句话里也一样。因为世尊在施设上无上,在增上施设上也无上。所以他说:“我在这里最为增上,也就是这个增上施设。”巴利
192.Tatrāti tesu samaṇabrāhmaṇesu. Atthi nu kho idaṃ āvuso vuccatīti, āvuso, yaṃ tumhehi sassato attā ca loko cāti vuccati, idamatthi nu kho udāhu natthīti evamahaṃ te pucchāmīti attho. Yañca kho te evamāhaṃsūti yaṃ pana te ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti vadanti, taṃ tesaṃ nānujānāmi. Paññattiyāti diṭṭhipaññattiyā. Samasamanti samena ñāṇena samaṃ. Yadidaṃ adhipaññattīti yā ayaṃ adhipaññatti nāma. Ettha ahameva bhiyyo uttaritaro na mayā samo atthi. Tattha yañca vuttaṃ ‘‘paññattiyāti yañca adhipaññattī’’ti ubhayametaṃ atthato ekaṃ. Bhedato hi paññatti adhipaññattīti dvayaṃ hoti. Tattha paññatti nāma diṭṭhipaññatti. Adhipaññatti nāma khandhapaññatti dhātupaññatti āyatanapaññatti indriyapaññatti saccapaññatti puggalapaññattīti evaṃ vuttā cha paññattiyo. Idha pana paññattiyāti etthāpi paññatti ceva adhipaññatti ca adhippetā, adhipaññattīti etthāpi. Bhagavā hi paññattiyāpi anuttaro, adhipaññattiyāpi anuttaro. Tenāha – ‘‘ahameva tattha bhiyyo yadidaṃ adhipaññattī’’ti.
196 “为了舍断”的意思是:为了断除。“为了超越”是同一个意思的另一种说法。“已宣说”就是已经讲了出来。“已施设”就是已经安立下来。因为修习念处的时候,把密集(的假象)拆解开来,如实照见一切法,就能确定:“这只是纯粹的行蕴聚集,在这里找不到任何有情。”由此就舍断了所有执见所依之处。所以这样说:“为了舍断执见的依处、为了超越,我如此宣说、安立了这四种念处。”其余各处都很容易理解。巴利
196.Pahānāyāti pajahanatthaṃ. Samatikkamāyāti tasseva vevacanaṃ. Desitāti kathitā. Paññattāti ṭhapitā. Satipaṭṭhānabhāvanāya hi ghanavinibbhogaṃ katvā sabbadhammesu yāthāvato diṭṭhesu ‘‘suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ nayidha sattūpalabbhatī’’ti sanniṭṭhānato sabbadiṭṭhinissayānaṃ pahānaṃ hotīti. Tena vuttaṃ. Diṭṭhinissayānaṃ pahānāya samatikkamāya evaṃ mayā ime cattāro satipaṭṭhānā desitā paññattā’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.