礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
《长部》·《巴提卡品注》
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Dīghanikāye · Pāthikavaggaṭṭhakathā
1. 波梨经义注
59 段
《波梨经》的注释
1. Pāthikasuttavaṇṇanā
善星事释义
Sunakkhattavatthuvaṇṇanā
1如是我闻……住在末罗人当中:这是《巴提卡经》。下面是对其中新出现词语的解释。“住在末罗人当中”:末罗指的是当地王族出身的子弟,他们居住的地方也依照习惯被称为“末罗”,所以“住在末罗人当中”就是住在那个末罗人的地区。“名叫阿奴比耶的末罗人聚落”:阿奴比耶是末罗人地区里一个这样命名的聚落。世尊以它为托钵行化的村庄,住在一处有树荫、有清水的树林里。也有读作“阿诺比耶”的写法。“已进入”:就是已经进去了。不过世尊当时其实还没有进去,只是因为他已经出发,心里想着“我要进去”,所以说他“已进入”。这就像什么呢?就像一个人想着“我要去村里”就出发了,虽然还没到那个村,但别人问“某某人在哪里”时,也会说“他去村里了”,就是这个道理。“他心中生起这个念头”:他站在村子附近看着太阳时,心里生起了这个念头。“现在时候还太早”:现在时候实在太早,各家各户的粥和饭都还没做好。那么,世尊是不知时间就出发了吗?并不是不知道。因为天刚亮时,世尊就展开智网观察世间,在智网中见到一位名叫婆伽种的阐那游方者,知道:“今天我要把这位游方者过去与我有关的因缘汇集起来,为他说法;这场说法将因他对我生起净信而有所成果。”他知道了这一点,就想进入游方者的住处,所以才出发得特别早。因此,正是因为想进去那里,他才生起了这样的心念。
1.Evaṃme sutaṃ…pe… mallesu viharatīti pāthikasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Mallesu viharatīti mallā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘mallā’’ti vuccati, tasmiṃ mallesu janapade. ‘‘Anupiyaṃ nāma mallānaṃ nigamo’’ti anupiyanti evaṃnāmako mallānaṃ janapadassa eko nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvā ekasmiṃ chāyūdakasampanne vanasaṇḍe viharatīti attho. Anopiyantipi pāṭho. Pāvisīti paviṭṭho. Bhagavā pana na tāva paviṭṭho, pavisissāmīti nikkhantattā pana pāvisīti vutto. Yathā kiṃ, yathā ‘‘gāmaṃ gamissāmī’’ti nikkhanto puriso taṃ gāmaṃ apattopi ‘‘kuhiṃ itthannāmo’’ti vutte ‘‘gāmaṃ gato’’ti vuccati, evaṃ. Etadahosīti gāmasamīpe ṭhatvā sūriyaṃ olokentassa etadahosi. Atippago khoti ativiya pago kho, na tāva kulesu yāgubhattaṃ niṭṭhitanti. Kiṃ pana bhagavā kālaṃ ajānitvā nikkhantoti? Na ajānitvā. Paccūsakāleyeva hi bhagavā ñāṇajālaṃ pattharitvā lokaṃ volokento ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ bhaggavagottaṃ channaparibbājakaṃ disvā ‘‘ajjāhaṃ imassa paribbājakassa mayā pubbe katakāraṇaṃ samāharitvā dhammaṃ kathessāmi, sā dhammakathā assa mayi pasādappaṭilābhavasena saphalā bhavissatī’’ti ñatvāva paribbājakārāmaṃ pavisitukāmo atippagova nikkhami. Tasmā tattha pavisitukāmatāya evaṃ cittaṃ uppādesi.
2他说了这些话:他见到世尊后,没有因为傲慢而端着架子,而是起身迎接导师,说出“请进来,尊者”这一类的话。这次机会:指这一次,也就是今天这一次到来的机会。那么,世尊以前也去过那里吗?没有去过。他只是顺着世间人的说话习惯才这样讲。因为世间人见到一个合意可亲的人到来时,哪怕对方是隔了很久才来,或者以前从没来过,也会说:“您从哪儿来的?您好久才来啊!您怎么认得来这里的路?是不是迷路了?”等等。所以应当知道,他也是顺着世间通行的说法才这样说的。这是座位:他一边抖干净、整理好自己坐过的座位,一边递过去,这样说着。离车族王子善星:就是名叫善星的离车族王子。据说,他是世尊在家时的朋友,时常到世尊那里去。已公开舍弃:就是“尊者,我现在公开舍弃世尊!尊者,我从今以后不再以世尊为依止而住!”他这样公开舍弃、脱离、抛弃了世尊。
2.Etadavocāti bhagavantaṃ disvā mānathaddhataṃ akatvā satthāraṃ paccuggantvā etaṃ etu kho, bhantetiādikaṃ vacanaṃ avoca. Imaṃ pariyāyanti imaṃ vāraṃ, ajja imaṃ āgamanavāranti attho. Kiṃ pana bhagavā pubbepi tattha gatapubboti? Na gatapubbo, lokasamudācāravasena pana evamāha. Lokiyā hi cirassaṃ āgatampi anāgatapubbampi manāpajātikaṃ āgataṃ disvā ‘‘kuto bhavaṃ āgato, cirassaṃ bhavaṃ āgato, kathaṃ te idhāgamanamaggo ñāto, kiṃ maggamūḷhosī’’tiādīni vadanti. Tasmā ayampi lokasamudācāravasena evamāhāti veditabbo. Idamāsananti attano nisinnāsanaṃ papphoṭetvā sampādetvā dadamāno evamāha. Sunakkhatto licchaviputtoti sunakkhatto nāma licchavirājaputto. So kira tassa gihisahāyo hoti, kālena kālaṃ tassa santikaṃ gacchati. Paccakkhātoti ‘‘paccakkhāmi dānāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ na dānāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ uddissa viharissāmī’’ti evaṃ paṭiakkhāto nissaṭṭho pariccatto.
3他宣称“我依止世尊”,意思是:世尊是我的导师,我遵照世尊的教诫去做。接着用“你是什么人,竟然拒绝谁”来质问:就像乞求者拒绝所乞求之物,或者被乞求者拒绝乞求者。可你既不是乞求者,也不是被乞求者。既然如此,你这愚人,你是什么人,竟然拒绝谁?他就是这样指出来的。“你看,你这愚人”,就是“你看,你这空虚的人”。“你在这件事上犯了多大的错”,意思是:你在这件事上犯了多大的错,你的过失有多大,婆伽族者,我就这样指出他的过失有多大。
3.Bhagavantaṃ uddissāti bhagavā me satthā ‘‘bhagavato ahaṃ ovādaṃ paṭikaromī’’ti evaṃ apadisitvā. Ko santo kaṃ paccācikkhasīti yācako vā yācitakaṃ paccācikkheyya, yācitako vā yācakaṃ. Tvaṃ pana neva yācako na yācitako, evaṃ sante, moghapurisa, ko santo ko samāno kaṃ paccācikkhasīti dasseti. Passa moghapurisāti passa tucchapurisa. Yāvañca te idaṃ aparaddhanti yattakaṃ idaṃ tava aparaddhaṃ, yattako te aparādho tattako dosoti evāhaṃ bhaggava tassa dosaṃ āropesinti dasseti.
4上人法:就是超出五戒、十戒这些一般人能做到的层面之上的法。神变:就是神通变化。“已做或未做”:就是已经做了或还没做。“为了什么目的”:为了灭尽苦这个目的。“它能令修行者……”:他问的是,我所教导的法,对于照着修、正确实践的人,是否能导向一切轮回之苦的彻底灭尽、证得不死的涅槃?“善星,对此”:既然我教导的法确实能让修行者正确灭苦,那么上人法的神变做还是没做,又能怎样?做了又有什么意义?因为不管做还是没做,对我的教法都没有损害。我是为了让天和人证得不死涅槃才圆满种种波罗蜜,不是为了展示神通。这样指出神通毫无意义之后,他第二次指责对方的过失说:“你看,你这无用之人。”
4.Uttarimanussadhammāti pañcasīladasasīlasaṅkhātā manussadhammāuttari. Iddhipāṭihāriyanti iddhibhūtaṃ pāṭihāriyaṃ. Kate vāti katamhi vā. Yassatthāyāti yassa dukkhakkhayassa atthāya. Soniyyāti takkarassāti so dhammo takkarassa yathā mayā dhammo desito, tathā kārakassa sammā paṭipannassa puggalassa sabbavaṭṭadukkhakkhayāya amatanibbānasacchikiriyāya gacchati, na gacchati, saṃvattati, na saṃvattatīti pucchati. Tatra sunakkhattāti tasmiṃ sunakkhatta mayā desite dhamme takkarassa sammā dukkhakkhayāya saṃvattamāne kiṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ kataṃ karissati, ko tena katena attho. Tasmiñhi katepi akatepi mama sāsanassa parihāni natthi, devamanussānañhi amatanibbānasampāpanatthāya ahaṃ pāramiyo pūresiṃ, na pāṭihāriyakaraṇatthāyāti pāṭihāriyassa niratthakataṃ dassetvā ‘‘passa, moghapurisā’’ti dutiyaṃ dosaṃ āropesi.
5“最高”:这是世间的施设。虽然可以这样知道“这是世间最高的”,但他并不是在施设那个应当被认作最高界限的东西。这里剩下的部分,顺着前面那段论说的思路来理解就可以了。
5.Aggaññanti lokapaññattiṃ. ‘‘Idaṃ nāma lokassa agga’’nti evaṃ jānitabbampi aggaṃ mariyādaṃ na taṃ paññapetīti vadati. Sesamettha anantaravādānusāreneva veditabbaṃ.
6“以多种方式”这句话,是为了什么而说的呢?据说,善星心想:“我要抹黑世尊的功德,指出他的过失。”他这样胡言乱语了一番,可是在听世尊说法时,却站不住脚,哑口无言了。
6.Anekapariyāyena khoti idaṃ kasmā āraddhaṃ. Sunakkhatto kira ‘‘bhagavato guṇaṃ makkhessāmi, ‘‘dosaṃ paññapessāmī’’ti ettakaṃ vippalapitvā bhagavato kathaṃ suṇanto appatiṭṭho niravo aṭṭhāsi.
这时,世尊为了显示心怀覆藏的过患,说了“善星,你如此安住在覆藏之中,只会自己招来呵责”等一大段话,用种种方式加以说明。其中,“用种种方式”就是用种种理由。“跋耆村”就是跋耆王的村庄,也就是毗舍离城,“不能”就是做不到。“他不能”是说,那位善星先前赞叹三宝功德时连嘴都张不开,如今却用同一张嘴来说诽谤的话,确实是无力修持梵行,因为自己的愚痴,说了恶语之后便退堕了。然而,佛陀确实是善觉者,法确实是善说,僧确实是善行。众人这样称扬三宝时,就会把你的过失指出来。就这样,“对于你”,善星,自然会有议论的人。因此,当这种过失出现时,导师对过去未来具有无碍的智慧,虽然早已知道“我会有这样的过失现前”,但为了使你无法说出“世尊事先没有说过”,所以预先讲了出来。这里说“确实已离去”,是指他确实已经离开,或者说已经死去。“如同应堕恶道者那样”,意思是就像应生于恶道的众生那样离去,他正是这样离去的。
Atha bhagavā – ‘‘sunakkhatta, evaṃ tvaṃ makkhibhāve ṭhito sayameva garahaṃ pāpuṇissasī’’ti makkhibhāve ādīnavadassanatthaṃ anekapariyāyenātiādimāha. Tattha anekapariyāyenāti anekakāraṇena. Vajjigāmeti vajjirājānaṃ gāme, vesālīnagare no visahīti nāsakkhi. So avisahantoti so sunakkhatto yassa pubbe tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ kathentassa mukhaṃ nappahoti, so dāni teneva mukhena avaṇṇaṃ katheti, addhā avisahanto asakkonto brahmacariyaṃ carituṃ attano bālatāya avaṇṇaṃ kathetvā hīnāyāvatto. Buddho pana subuddhova, dhammo svākkhātova, saṅgho suppaṭipannova. Evaṃ tīṇi ratanāni thomentā manussā tuyheva dosaṃ dassessantīti. Iti kho teti evaṃ kho te, sunakkhatta, vattāro bhavissanti. Tato evaṃ dose uppanne satthā atītānāgate appaṭihatañāṇo, mayhaṃ evaṃ doso uppajjissatīti jānantopi puretaraṃ na kathesīti vattuṃ na lacchasīti dasseti. Apakkamevāti apakkamiyeva, apakkanto vā cutoti attho. Yathātaṃ āpāyikoti yathā apāye nibbattanāraho satto apakkameyya, evameva apakkamīti attho.
拘罗刹帝利事注释
Korakkhattiyavatthuvaṇṇanā
7“一时,我”这句话要说明什么?这部经是由两句话串起来的:一是“他不显神通变化”,二是“他不施设最胜”。其中,“他不施设最胜”这句会在经的结尾说明;而这次开示之所以开始,就是为了显示“他不显神通变化”这句话的关联。
7.Ekamidāhanti iminā kiṃ dasseti? Idaṃ suttaṃ dvīhi padehi ābaddhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ na karotīti ca aggaññaṃ na paññapetīti ca. Tattha ‘‘aggaññaṃ na paññapetī’’ti idaṃ padaṃ suttapariyosāne dassessati. ‘‘Pāṭihāriyaṃ na karotī’’ti imassa pana padassa anusandhidassanavasena ayaṃ desanā āraddhā.
这里,“一时,我”就是指“在某个时候,我”。“时”就是某个时间,意思是在某一个时候。“郁楼”是一个叫郁楼的地方,我就住在那里。“名叫北”是按阴性词形变化来的,这是一个叫“北”的聚落,属于郁楼这个地方;意思是以那个聚落作为乞食的村庄。“裸形者”就是赤身裸体的人。“拘罗刹帝利”是腿向内弯曲的刹帝利。“狗行者”是受持狗行的人,他像狗一样先闻一闻才吃,躺在灶坑中间,还做其他各种狗的行为。“四肢着地”是用四肢着地,把两个膝盖和两个肘部放在地上行走。“地上散落”是散落、投弃、放置在地上的。“食物”是任何可嚼食或可啖食的东西。“只用口”是不用手去接取,可嚼食的只用嘴咀嚼,可啖食的也只用嘴进食。“相貌端正”是容貌庄严。“这位沙门”是说这位沙门是诸阿罗汉中的一位。那里“确实”一词是表愿望的虚词。据说他的愿望是这样的:“没有其他沙门能像这位沙门一样,这位因为少欲而不穿衣,认为‘这是虚饰’而不携带钵,只吃地上散落的食物,这才叫沙门。我们算什么沙门呢?”他这样跟在一切知佛陀后面行走,却生起了这个恶念。
Tattha ekamidāhanti ekasmiṃ ahaṃ. Samayanti samaye, ekasmiṃ kāle ahanti attho. Thūlūsūti thūlū nāma janapado, tattha viharāmi. Uttarakā nāmāti itthiliṅgavasena uttarakāti evaṃnāmako thūlūnaṃ janapadassa nigamo, taṃ nigamaṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. Aceloti naggo. Korakkhattiyoti antovaṅkapādo khattiyo. Kukkuravatikoti samādinnakukkuravato sunakho viya ghāyitvā khādati, uddhanantare nipajjati, aññampi sunakhakiriyameva karoti. Catukkuṇḍikoti catusaṅghaṭṭito dve jāṇūni dve ca kappare bhūmiyaṃ ṭhapetvā vicarati. Chamānikiṇṇanti bhūmiyaṃ nikiṇṇaṃ pakkhittaṃ ṭhapitaṃ. Bhakkhasanti bhakkhaṃ yaṃkiñci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ. Mukhenevāti hatthena aparāmasitvā khādanīyaṃ mukheneva khādati, bhojanīyampi mukheneva bhuñjati. Sādhurūpoti sundararūpo. Ayaṃ samaṇoti ayaṃ arahataṃ samaṇo ekoti. Tattha vatāti patthanatthe nipāto. Evaṃ kirassa patthanā ahosi ‘‘iminā samaṇena sadiso añño samaṇo nāma natthi, ayañhi appicchatāya vatthaṃ na nivāseti, ‘esa papañco’ti maññamāno bhikkhābhājanampi na pariharati, chamānikiṇṇameva khādati, ayaṃ samaṇo nāma. Mayaṃ pana kiṃ samaṇā’’ti? Evaṃ sabbaññubuddhassa pacchato carantova imaṃ pāpakaṃ vitakkaṃ vitakkesi.
“说了这个”是指:据说世尊这样想:“这个善星心怀恶欲,他到底见到了什么才这么想?”接着他这样想时,了解了善星的意向,心想:“这个愚人跟在我这个一切知者后面,竟把裸形者当成阿拉汉。这个愚人现在就该在这里受到呵责。”于是世尊没有停下,直接说了“你也叫……”等话。其中,“你也叫”里的“pi”是呵责的语气。世尊呵责他时说:“你也叫……”,这里的意思是:“你的志向这么低劣,竟然还自称‘我是沙门,释迦子’?”那么,“我怎么了,尊者?”是指他问:“尊者,您见到了我有什么可呵责的,才说‘你也叫……’?”于是世尊告诉他,说“难道你没有……”等话。“嫉妒”是指他问:“难道世尊嫉妒别人证得阿拉汉果,才说‘不要让别人证得阿拉汉果’吗?”“我确实不”是指:“愚人,我并不希求在有天、魔、梵的世间证得阿拉汉果;正是为了这个目的,我修集了许多难行的巴拉密。愚人,我并不嫉妒阿拉汉果。”“恶见”是指:他把不是阿拉汉的认作阿拉汉,把阿拉汉认作不是阿拉汉,他生起了这样的见解。针对这一点,世尊说“恶见”。“然而,那”是指:你如此认为的那个裸形者。“第七天”是指在第七日。“以消化不良”是指以消化不良之病。“将死去”是指腹部膨胀而死。
Etadavocāti bhagavā kira cintesi ‘‘ayaṃ sunakkhatto pāpajjhāsayo, kiṃ nu imaṃ disvā cintesī’’ti? Athevaṃ cintento tassa ajjhāsayaṃ viditvā ‘‘ayaṃ moghapuriso mādisassa sabbaññuno pacchato āgacchanto acelaṃ arahāti maññati, idheva dānāyaṃ bālo niggahaṃ arahatī’’ti anivattitvāva etaṃ tvampi nāmātiādivacanamavoca. Tattha tvampi nāmāti garahatthe pikāro. Garahanto hi naṃ bhagavā ‘‘tvampi nāmā’’ti āha. ‘‘Tvampi nāma evaṃ hīnajjhāsayo, ahaṃ samaṇo sakyaputtiyoti evaṃ paṭijānissasī’’ti ayañhettha adhippāyo. Kiṃ pana maṃ, bhanteti mayhaṃ, bhante, kiṃ gārayhaṃ disvā bhagavā ‘‘evamāhā’’ti pucchati. Athassa bhagavā ācikkhanto ‘‘nanu te’’tiādimāha. Maccharāyatīti ‘‘mā aññassa arahattaṃ hotū’’ti kiṃ bhagavā evaṃ arahattassa maccharāyatīti pucchati. Na kho ahanti ahaṃ, moghapurisa, sadevakassa lokassa arahattappaṭilābhameva paccāsīsāmi, etadatthameva me bahūni dukkarāni karontena pāramiyo pūritā, na kho ahaṃ, moghapurisa, arahattassa maccharāyāmi. Pāpakaṃ diṭṭhigatanti na arahantaṃ arahāti, arahante ca anarahantoti evaṃ tassa diṭṭhi uppannā. Taṃ sandhāya ‘‘pāpakaṃ diṭṭhigata’’nti āha. Yaṃ kho panāti yaṃ etaṃ acelaṃ evaṃ maññasi. Sattamaṃ divasanti sattame divase. Alasakenāti alasakabyādhinā. Kālaṅkarissatīti uddhumātaudaro marissati.
“卡拉坎吉卡”是那些阿修罗的名字。据说,他们的身体有三俱卢舍高,血肉很少,像枯叶一样;眼睛像螃蟹那样凸出来,长在头顶上;嘴像针尖一样,也在头顶上,所以他们低下头才能吃东西。“在苇草丛中”:那片坟地里有丛苇草,因此那里就叫“苇草丛”。
Kālakañcikāti tesaṃ asurānaṃ nāmaṃ. Tesaṃ kira tigāvuto attabhāvo appamaṃsalohito purāṇapaṇṇasadiso kakkaṭakānaṃ viya akkhīni nikkhamitvā matthake tiṭṭhanti, mukhaṃ sūcipāsakasadisaṃ matthakasmiṃyeva hoti, tena oṇamitvā gocaraṃ gaṇhanti. Bīraṇatthambaketi bīraṇatiṇatthambo tasmiṃ susāne atthi, tasmā taṃ bīraṇatthambakanti vuccati.
他前往:世尊说了这些之后,在那个村里托钵乞食,回到精舍后,善星从精舍出来,前往裸形者拘罗刹帝利那里。“由于那个原因”:由于什么原因,你……。意思是:既然世尊已经授记了,所以……。“适当的分量”:合宜的分量、合宜的分量。也读作“反复思量”,意思是用智慧反复审察。“如同对乔达摩沙门一样”:他说,你应该使乔达摩沙门的话成为虚妄。这样说的时候,裸形者就像狗卧在灶间,抬起头,睁开眼,望着说道:“名叫乔达摩的沙门是我们的怨敌、不共住者,自从乔达摩沙门出现以来,我们就变得像太阳升起时的萤火虫一样。乔达摩沙门可以这样说我,也可以那样说。但怨敌的话不可能是真实的。你去吧,我知道该怎么做。”说完后,又躺下了。
Tenupasaṅkamīti bhagavati ettakaṃ vatvā tasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā vihāraṃ gate vihārā nikkhamitvā upasaṅkami. Yena tvanti yena kāraṇena tvaṃ. Yasmāpi bhagavatā byākato, tasmāti attho. Mattaṃmattanti pamāṇayuttaṃ pamāṇayuttaṃ. ‘‘Mantā mantā’’tipi pāṭho, paññāya upaparikkhitvā upaparikkhitvāti attho. Yathā samaṇassa gotamassāti yathā samaṇassa gotamassa micchā vacanaṃ assa, tathā kareyyāsīti āha. Evaṃ vutte acelo sunakho viya uddhanaṭṭhāne nipanno sīsaṃ ukkhipitvā akkhīni ummīletvā olokento kiṃ kathesi ‘‘samaṇo nāma gotamo amhākaṃ verī visabhāgo, samaṇassa gotamassa uppannakālato paṭṭhāya mayaṃ sūriye uggate khajjopanakā viya jātā. Samaṇo gotamo amhe, evaṃ vācaṃ vadeyya aññathā vā. Verino pana kathā nāma tacchā na hoti, gaccha tvaṃ ahamettha kattabbaṃ jānissāmī’’ti vatvā punadeva nipajji.
8“一天、两天”这样说着,他就数了起来。他像某个不相信的人那样去数,就那样数了。他一天去三次,报告说:“已经过了一天”“已经过了两天”。到了第七天,据说他听了善星的话后,整整七天没吃东西。到了第七天,有一个护持者心想:“我们亲近的沙门今天已经是第七天没来家里了,是不是身体不舒服?”于是让人煮了猪肉,带上饭食过去,放在他面前的地上。裸形者看见后心想:“乔达摩沙门的话是真是假先不管,我吃了食物,吃饱了死也算死得好。”就把双手和双膝撑在地上,吃到肚子撑满。夜里消化不了,因为消化不良就死了。就算他当时心想“我不该吃”,既然那天已经吃了,照样会因为消化不良而死。因为如来的话是不会有偏差的。
8.Ekadvīhikāyāti ekaṃ dveti vatvā gaṇesi. Yathā tanti yathā asaddahamāno koci gaṇeyya, evaṃ gaṇesi. Ekadivasañca tikkhattuṃ upasaṅkamitvā eko divaso atīto, dve divasā atītāti ārocesi. Sattamaṃ divasanti so kira sunakkhattassa vacanaṃ sutvā sattāhaṃ nirāhārova ahosi. Athassa sattame divase eko upaṭṭhāko ‘‘amhākaṃ kulūpakasamaṇassa ajja sattamo divaso gehaṃ anāgacchantassa aphāsu nu kho jāta’’nti sūkaramaṃsaṃ pacāpetvā bhattamādāya gantvā purato bhūmiyaṃ nikkhipi. Acelo disvā cintesi ‘‘samaṇassa gotamassa kathā tacchā vā atacchā vā hotu, āhāraṃ pana khāditvā suhitassa me maraṇampi sumaraṇa’’nti dve hatthe jaṇṇukāni ca bhūmiyaṃ ṭhapetvā kucchipūraṃ bhuñji. So rattibhāge jīrāpetuṃ asakkonto alasakena kālamakāsi. Sacepi hi so ‘‘na bhuñjeyya’’nti cinteyya, tathāpi taṃ divasaṃ bhuñjitvā alasakena kālaṃ kareyya. Advejjhavacanā hi tathāgatāti.
在须芒草丛那里:据说外道们听说“拘罗刹帝利已经死了”,就数着日子,觉得这件事暂时算是真的了。现在他们要把他扔到别处去,用“妄语”来责难沙门乔达摩。于是他们过去,用藤蔓绑住他的尸体拖着走,一边走一边说:“扔在这里,扔在那里。”可是他们每走到一个地方,那地方就变成空地。他们拖着拖着,来到了须芒草丛的坟场,知道这里是坟场后,又说:“扔到别处去吧。”就继续拖。这时藤蔓断了,他们再也挪不动尸体,只好从那里离开。因此说:“他们把他扔在须芒草丛的坟场里。”
Bīraṇatthambaketi titthiyā kira ‘‘kālaṅkato korakkhattiyo’’ti sutvā divasāni gaṇetvā idaṃ tāva saccaṃ jātaṃ, idāni naṃ aññattha chaḍḍetvā ‘‘musāvādena samaṇaṃ gotamaṃ niggaṇhissāmā’’ti gantvā tassa sarīraṃ valliyā bandhitvā ākaḍḍhantā ‘‘ettha chaḍḍessāma, ettha chaḍḍessāmā’’ti gacchanti. Gatagataṭṭhānaṃ aṅgaṇameva hoti. Te kaḍḍhamānā bīraṇatthambakasusānaṃyeva gantvā susānabhāvaṃ ñatvā ‘‘aññattha chaḍḍessāmā’’ti ākaḍḍhiṃsu. Atha nesaṃ valli chijjittha, pacchā cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Te tatova pakkantā. Tena vuttaṃ – ‘‘bīraṇatthambake susāne chaḍḍesu’’nti.
99. “他前去”这句话,他为什么前去呢?据说他这样想:“沙门乔达摩之前说的话都还说得通,可是死人站起来跟别人说话,这种事根本不存在。我干脆去问他。如果他能开口说话,那很好;如果不能开口说话,我就用妄语来驳倒沙门乔达摩。”就是因为这个原因,他前去了。“他敲击”就是说他打了。“我晓得,朋友”这句话是说,死尸站起来能说话,这是根本不可能的,你怎么能说话呢?这是靠佛陀的神力。据说,世尊把拘罗刹帝利从阿修罗道带来,让神识进入尸体中,使他能说话;或者就是让那具尸体本身说话。因为佛陀的境界是不可思议的。
9.Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? So kira cintesi ‘‘avasesaṃ tāva samaṇassa gotamassa vacanaṃ sameti, matassa pana uṭṭhāya aññena saddhiṃ kathanaṃ nāma natthi, handāhaṃ gantvā pucchāmi. Sace katheti, sundaraṃ. No ce katheti, samaṇaṃ gotamaṃ musāvādena niggaṇhissāmī’’ti iminā kāraṇena upasaṅkami. Ākoṭesīti pahari. Jānāmi āvusoti matasarīraṃ uṭṭhahitvā kathetuṃ samatthaṃ nāma natthi, idaṃ kathaṃ kathesīti? Buddhānubhāvena. Bhagavā kira korakkhattiyaṃ asurayonito ānetvā sarīre adhimocetvā kathāpesi. Tameva vā sarīraṃ kathāpesi, acinteyyo hi buddhavisayo.
10“它的果报正是如此”:这句话的意思是,他所说的果报正是如此,还是并非如此?这里是把词性作了转换,实际意思是“他的果报正是如此”。不过也有人读作“vipakkaṃ”(已成熟),意思是已产生、已生出。
10.Tatheva taṃ vipākanti tassa vacanassa vipākaṃ tatheva, udāhu noti liṅgavipallāso kato, tatheva so vipākoti attho. Keci pana ‘‘vipakka’’ntipi paṭhanti, nibbattanti attho.
在这里停下来,把这些神变一一对应起来。这五种全都是神变。预言“他将在第七天死去”,他确实就在那天死了,这是第一种神变。预言“因为消化不良而死”,他确实因消化不良而死,这是第二种。预言“将投生到黑耳地狱”,他确实就投生在那里,这是第三种。预言“将被丢弃在须芒草丛的坟场”,他确实就被丢弃在那里,这是第四种。预言“将从投生之处回来,与善星交谈”,他确实回来交谈了,这是第五种神变。
Ettha ṭhatvā pāṭihāriyāni samānetabbāni. Sabbāneva hetāni pañca pāṭihāriyāni honti. ‘‘Sattame divase marissatī’’ti vuttaṃ, so tatheva mato, idaṃ paṭhamaṃ pāṭihāriyaṃ. ‘‘Alasakenā’’ti vuttaṃ, alasakeneva mato, idaṃ dutiyaṃ. ‘‘Kālakañcikesu nibbattissatī’’ti vuttaṃ, tattheva nibbatto, idaṃ tatiyaṃ. ‘‘Bīraṇatthambake susāne chaḍḍessantī’’ti vuttaṃ, tattheva chaḍḍito , idaṃ catutthaṃ. ‘‘Nibbattaṭṭhānato āgantvā sunakkhattena saddhiṃ kathessatī’’ti vutto, so kathesiyeva, idaṃ pañcamaṃ pāṭihāriyaṃ.
裸形者伽喇罗末罗迦故事的注释
Acelakaḷāramaṭṭakavatthuvaṇṇanā
11伽喇罗末罗迦:意思是只露出像木槌那么大的牙齿,或者这只是他的名字。达到利养之顶点:意思是达到了利养的最高处,也就是说获得了最高的利养。达到名声之顶点:意思是达到了名声的最高处,也就是获得了最高等的眷属围绕。戒条:就是指戒本身,或者指戒的各个部分。已受持:意思是已经领受持守。已受持是前者的同义词。在毗舍离城东面:意思是在离毗舍离城不远的东方。塔庙:指夜叉的塔庙所在地。其余各处也应当这样理解。
11.Kaḷāramaṭṭakoti nikkhantadantamattako. Nāmameva vā tassetaṃ. Lābhaggappattoti lābhaggaṃ patto, aggalābhaṃ pattoti vuttaṃ hoti. Yasaggappattoti yasaggaṃ aggaparivāraṃ patto. Vatapadānīti vatāniyeva, vatakoṭṭhāsā vā. Samattānīti gahitāni. Samādinnānīti tasseva vevacanaṃ. Puratthimena vesālinti vesālito avidūre puratthimāya disāya. Cetiyanti yakkhacetiyaṭṭhānaṃ. Esa nayo sabbattha.
12善星侍奉完世尊之后,就前往裸体者伽喇罗末罗迦那里。他问了一个问题,问的是涉及三法印的甚深问题。他没能通达,就是说没能以正确的智慧之道推进,像盲人在崎岖不平的地方一样,处处都踩空。他既看不到开头,也看不到结尾。或者,“没能通达”就是没能成功,没办法圆满地讲说出来。他没能成功,就转动眼珠四处张望,说:“你是在没学问的人跟前出家的,又不合时宜地到处向出家人问问题。走开!别站在这个地方!”他显露出了忿怒、嗔恨和不满:显出愤怒的样子是忿怒,显出嗔怒的样子是嗔恨,以不悦为本质、称为忧恼的是不满,他把这些显露了出来。“我们冒犯了”就是触犯、冲撞了。“但愿这事不要发生在我们身上”就是唉!但愿这事不要发生在我身上。也有“但愿这事不要发生在我身上”这样的文本。其中“我”是表达所有格的宾格用法,意思是“唉!但愿这事发生在我身上”。他这样想了之后,就蹲跪坐着,说:“尊者,请原谅我。”他请求那人原谅。那人也说:“从今以后,你什么别的问题都不要问了。”他说:“是的,我不问了。”那人说:“既然如此,走吧,我原谅你。”就把他打发走了。
12.Yena acelakoti bhagavato vattaṃ katvā yena acelo kaḷāramaṭṭako tenupasaṅkami. Pañhaṃ apucchīti gambhīraṃ tilakkhaṇāhataṃ pañhaṃ pucchi. Na sampāyāsīti na sammā ñāṇagatiyā pāyāsi, andho viya visamaṭṭhāne tattha tattheva pakkhali. Neva ādiṃ, na pariyosānamaddasa. Atha vā ‘‘na sampāyāsī’’ti na sampādesi, sampādetvā kathetuṃ nāsakkhi. Asampāyantoti kabarakkhīni parivattetvā olokento ‘‘asikkhitakassa santike vuṭṭhosi, anokāsepi pabbajito pañhaṃ pucchanto vicarasi, apehi mā etasmiṃ ṭhāne aṭṭhāsī’’ti vadanto. Kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsīti kuppanākāraṃ kopaṃ, dussanākāraṃ dosaṃ, atuṭṭhākārabhūtaṃ domanassasaṅkhātaṃ appaccayañca pākaṭamakāsi. Āsādimhaseti āsādiyimha ghaṭṭayimha. Mā vata no ahosīti aho vata me na bhaveyya. Maṃ vata no ahosītipi pāṭho. Tattha manti sāmivacanatthe upayogavacanaṃ, ahosi vata nu mamāti attho. Evañca pana cintetvā ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘khamatha me, bhante’’ti taṃ khamāpesi. Sopi ito paṭṭhāya aññaṃ kiñci pañhaṃ nāma na pucchissasīti. Āma na pucchissāmīti. Yadi evaṃ gaccha, khamāmi teti taṃ uyyojesi.
14“穿着”是指已经穿好衣服、系好下衣。“带着女随从”中,“女随从”称为妻子,带着女随从就是带着妻子,意思是舍弃了那种梵行,过着有妻室的生活。“米饭和凝乳食品”是指除了酒和肉之外,他还吃着大量的米饭和凝乳食品。“从名声中衰败”是指他从曾经达到的利养和名声的顶点衰败下来。关于“造作了超越人法的神变”,这里应当知道,由于违犯了七条戒行,有七种神变。
14.Parihitoti paridahito nivatthavattho. Sānucārikoti anucārikā vuccati bhariyā, saha anucārikāya sānucāriko, taṃ taṃ brahmacariyaṃ pahāya sabhariyoti attho. Odanakummāsanti surāmaṃsato atirekaṃ odanampi kummāsampi bhuñjamāno. Yasā nihīnoti yaṃ lābhaggayasaggaṃ patto, tato parihīno hutvā. ‘‘Kataṃ hoti uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriya’’nti idha sattavatapadātikkamavasena satta pāṭihāriyāni veditabbāni.
裸形者波提迦之子的故事注释
Acelapāthikaputtavatthuvaṇṇanā
15波提迦子,就是波提迦的儿子。以智辩,就是带着智慧之论一起。半路,如果是一由旬的距离,中间不该有间隔,那么乔达摩走半由旬,我也走半由旬。半由旬等距离,道理也一样。只要能多走一步,就算赢;要是不敢来,就算输。我们在那里,就是我们聚集相遇的地方。加倍加倍地,就是我要从那里再做出加倍、加倍的神变。他明知自己没能力跟世尊比神通,却还是想:跟最尊贵的人较量,就算输了也值得称赞。他明白这一点,所以才这样说。城里居民听了以后,心想:没本事的人不会这样夸口,他一定也是阿拉汉。于是给了他极大的礼遇。
15.Pāthikaputtoti pāthikassa putto. Ñāṇavādenāti ñāṇavādena saddhiṃ. Upaḍḍhapathanti yojanaṃ ce, no antare bhaveyya, gotamo aḍḍhayojanaṃ, ahaṃ aḍḍhayojanaṃ. Esa nayo aḍḍhayojanādīsu. Ekapadavārampi atikkamma gacchato jayo bhavissati, anāgacchato parājayoti. Te tatthāti te mayaṃ tattha samāgataṭṭhāne. Taddiguṇaṃ taddiguṇāhanti tato tato diguṇaṃ diguṇaṃ ahaṃ karissāmi, bhagavatā saddhiṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ asamatthabhāvaṃ jānantopi ‘‘uttamapurisena saddhiṃ paṭṭhapetvā asakkuṇantassāpi pāsaṃso hotī’’ti ñatvā evamāha. Nagaravāsinopi taṃ sutvā ‘‘asamattho nāma evaṃ na gajjati, addhā ayampi arahā bhavissatī’’ti tassa mahantaṃ sakkāramakaṃsu.
16他听说“据说善星这样说,波提迦之子这样说”,于是就去了那里。因为他的心性低劣,所以生起了想去看那副下劣模样的心。
16.Yenāhaṃ tenupasaṅkamīti ‘‘sunakkhatto kira pāthikaputto evaṃ vadatī’’ti assosi. Athassa hīnajjhāsayattā hīnadassanāya cittaṃ udapādi.
他履行了对世尊的侍奉义务,等世尊进入香室后,就去找波提迦子,问他:“听说你说了这样的话,是真的吗?”对方回答:“是的,我说了。”他就安慰波提迦子说:“既然这样,你们不用害怕,放心大胆地一次又一次这样说。我是沙门乔达摩的侍者,我了解他的底细,他没办法和你们比试神通。我会去跟沙门乔达摩说,让他产生恐惧,然后把他带到别处去,你们不用害怕。”安抚好波提迦子之后,他回到世尊那里。因此经文说“我到那里去”。关于“那种言论”等句:如果他说“我明明没有成佛,却自称是佛到处行走,我说的是假话,我不是佛”,这样说的时候,就叫作舍弃那种言论。如果他独自静坐思惟:“我这么长时间以来,明明没有成佛,却自称是佛到处行走,从今以后我不再是佛了”,这样思惟的时候,就叫作舍弃那种心。如果他想着:“我这么长时间以来,抱着‘没有成佛却自称是佛’的恶见到处行走,从今以后我要舍弃这个见解”,在舍弃这个见解时,就叫作彻底断除那种见。如果不这样做,就是不舍弃那语、不舍弃那心、不舍弃那见。所谓“会爆裂”,是指会像熟透脱落的多罗果一样从脖子上掉下来,或者裂成七瓣。
So bhagavato vattaṃ katvā bhagavati gandhakuṭiṃ paviṭṭhe pāthikaputtassa santikaṃ gantvā pucchi ‘‘tumhe kira evarūpiṃ kathaṃ kathethā’’ti? ‘‘Āma, kathemā’’ti. Yadi evaṃ ‘‘mā bhāyittha vissatthā punappunaṃ evaṃ vadatha, ahaṃ samaṇassa gotamassa upaṭṭhāko, tassa visayaṃ vijānāmi, tumhehi saddhiṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ na sakkhissati, ahaṃ samaṇassa gotamassa kathetvā bhayaṃ uppādetvā taṃ aññato gahetvā gamissāmi, tumhe mā bhāyitthā’’ti taṃ assāsetvā bhagavato santikaṃ gato. Tena vuttaṃ ‘‘yenāhaṃ tenupasaṅkamī’’ti. Taṃ vācantiādīsu ‘‘ahaṃ abuddhova samāno buddhomhīti vicariṃ, abhūtaṃ me kathitaṃ nāhaṃ buddho’’ti vadanto taṃ vācaṃ pajahati nāma. Raho nisīditvā cintayamāno ‘‘ahaṃ ‘ettakaṃ kālaṃ abuddhova samāno buddhomhī’ti vicariṃ, ito dāni paṭṭhāya nāhaṃ buddho’’ti cintayanto taṃ cittaṃ pajahati nāma. ‘‘Ahaṃ ‘ettakaṃ kālaṃ abuddhova samāno buddhomhī’ti pāpakaṃ diṭṭhiṃ gahetvā vicariṃ, ito dāni paṭṭhāya imaṃ diṭṭhiṃ pajahāmī’’ti pajahanto taṃ diṭṭhiṃ paṭinissajjati nāma. Evaṃ akaronto pana taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvāti vuccati. Vipateyyāti bandhanā muttatālapakkaṃ viya gīvato pateyya, sattadhā vā pana phaleyya.
17“让他保护这个”意思是让他守护这个。“决然”意思是毫无保留、确定无疑。“已被宣告”意思是已经说出来了。所以,“尊者,裸形外道波提迦子”这句话,是世尊以决然宣告的语气说出来的。如果那个裸形外道波提迦子用“另一种形貌”——也就是舍弃自己的本形,以消失不见的身体,或者变成狮子、老虎等各种不同的形态,出现在世尊面前。那么,若真出现这种情况,世尊那句话就成了虚妄不实。他就用这种妄语来指责世尊。据说,除了这件事之外,世尊还从来没有被别人用妄语指责过。
17.Rakkhatetanti rakkhatu etaṃ. Ekaṃsenāti nippariyāyena. Odhāritāti bhāsitā. Aceloca, bhante, pāthikaputtoti evaṃ ekaṃsena bhagavato vācāya odhāritāya sace acelo pāthikaputto. Virūparūpenāti vigatarūpena vigacchitasabhāvena rūpena attano rūpaṃ pahāya adissamānena kāyena. Sīhabyagghādivasena vā vividharūpena sammukhībhāvaṃ āgaccheyya. Tadassa bhagavato musāti evaṃ sante bhagavato taṃ vacanaṃ musā bhaveyyāti musāvādena niggaṇhāti. Ṭhapetvā kira etaṃ na aññena bhagavā musāvādena niggahitapubboti.
18“导向两种”的意思是:从自性上说存在,从意义上说不存在,这样就叫导向两种。这是对虚妄、空洞、没有实际利益的言说的另一种叫法。
18.Dvayagāminīti sarūpena atthibhāvaṃ, atthena natthibhāvanti evaṃ dvayagāminī. Alikatucchanipphalavācāya etaṃ adhivacanaṃ.
19阿耆多本是离车族的将军。据说他曾经是世尊的侍者,后来死了。人们为他办完丧事后,就去问波提迦子:“将军投生到哪里去了?”波提迦子回答说:“投生到大地狱里去了。”说完这话,他又接着说:“你们的将军跑到我这儿来,说:‘我没听你们的话,反而去跟沙门乔达摩争论,结果自己也掉进了地狱。’”他一边说一边哭。世尊就是为了这个缘故才去日间休息的。这里为什么不说“为了施展神变”呢?因为根本没有那回事。他连跟世尊面对面都做不到,哪还谈得上施展神变?所以世尊没有那样说,只说“为日间休息而前往”。
19.Ajitopi nāma licchavīnaṃ senāpatīti so kira bhagavato upaṭṭhāko ahosi, so kālamakāsi. Athassa sarīrakiccaṃ katvā manussā pāthikaputtaṃ pucchiṃsu ‘‘kuhiṃ nibbatto senāpatī’’ti? So āha – ‘‘mahāniraye nibbatto’’ti. Idañca pana vatvā puna āha ‘‘tumhākaṃ senāpati mama santikaṃ āgamma ahaṃ tumhākaṃ vacanamakatvā samaṇassa gotamassa vādaṃ patiṭṭhapetvā niraye nibbattomhī’’ti paroditthāti. Tenupasaṅkami divāvihārāyāti ettha ‘‘pāṭihāriyakaraṇatthāyā’’ti kasmā na vadati? Abhāvā. Sammukhībhāvopi hissa tena saddhiṃ natthi, kuto pāṭihāriyakaraṇaṃ, tasmā tathā avatvā ‘‘divāvihārāyā’’ti āha.
神变论注释
Iddhipāṭihāriyakathāvaṇṇanā
20“居士广积财者”指的是那些大富长者。因为他们积攒了大量的财富和粮食,所以被称为“广积财者”。“若干千众”:即使用“千”来算也算不完,数目多到无法计量。据说,能召集起这么庞大的人群,除了善星之外,没有第二个人做得到。正因为这样,世尊才把善星带在身边,在那段时间里四处游行。
20.Gahapatinecayikāti gahapati mahāsālā. Tesañhi mahādhanadhaññanicayo, tasmā ‘‘necayikā’’ti vuccanti. Anekasahassāti sahassehipi aparimāṇagaṇanā. Evaṃ mahatiṃ kira parisaṃ ṭhapetvā sunakkhattaṃ añño sannipātetuṃ samattho natthi. Teneva bhagavā ettakaṃ kālaṃ sunakkhattaṃ gahetvā vicari.
21所谓“怖畏”,就是内心恐惧。“惊悚”,就是整个身体发抖。“身毛竖立”,就是汗毛直竖起来。据说他当时这样想:“我夸下那么大的海口,跟这连同天界在内的世间第一人作对。可我自身里面,既没有证得阿拉汉果,也没有施展神变的能耐。而沙门乔达摩一定会显现神变,到时候众人看见他的神变,就会说:‘你现在没法显现神变,为什么不自量力,跟世间第一人作对,还这么嚣张?’然后他们就会拿石块、土块、棍棒之类来折磨我。”因此,当他听说大众聚集起来、世尊也来了之后,就生起了怖畏、惊悚和身毛竖立。他想从这种苦迫中脱身,就去了黑乌木桩外道园。为了说明这件事,世尊才说“那时,世尊……”等话。这里说的“前往”,不只是去了而已,而是去了之后,还进入了那个远在半由旬外的外道园。在那里他也得不到内心的安乐,便来回转悠,最后在园子边上找到一处隐蔽的地方,坐在一块石板上。这时世尊心想:“如果这个愚人听从了某个人的话,来到这里,那就别让这愚人毁了自己。”于是世尊决意:“让他坐着的那块石板紧贴在他身上。”决意的心念刚一发出,那石板就贴在了他身上。他就像被大水牛绳捆住一样,又像被砍断了脚一样,动弹不得。
21.Bhayanti cittutrāsabhayaṃ. Chambhitattanti sakalasarīracalanaṃ. Lomahaṃsoti lomānaṃ uddhaggabhāvo. So kira cintesi – ‘‘ahaṃ atimahantaṃ kathaṃ kathetvā sadevake loke aggapuggalena saddhiṃ paṭiviruddho, mayhaṃ kho panabbhantare arahattaṃ vā pāṭihāriyakaraṇahetu vā natthi, samaṇo pana gotamo pāṭihāriyaṃ karissati, athassa pāṭihāriyaṃ disvā mahājano ‘tvaṃ dāni pāṭihāriyaṃ kātuṃ asakkonto kasmā attano pamāṇamajānitvā loke aggapuggalena saddhiṃ paṭimallo hutvā gajjasī’ti kaṭṭhaleḍḍudaṇḍādīhi viheṭhessatī’’ti. Tenassa mahājanasannipātañceva tena bhagavato ca āgamanaṃ sutvā bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā udapādi. So tato dukkhā muccitukāmo tindukakhāṇukaparibbājakārāmaṃ agamāsi. Tamatthaṃ dassetuṃ atha kho bhagavātiādimāha . Tattha upasaṅkamīti na kevalaṃ upasaṅkami, upasaṅkamitvā pana dūraṃ aḍḍhayojanantaraṃ paribbājakārāmaṃ paviṭṭho. Tatthapi cittassādaṃ alabhamāno antantena āvijjhitvā ārāmapaccante ekaṃ gahanaṭṭhānaṃ upadhāretvā pāsāṇaphalake nisīdi. Atha bhagavā cintesi – ‘‘sace ayaṃ bālo kassacideva kathaṃ gahetvā idhāgaccheyya, mā nassatu bālo’’ti ‘‘nisinnapāsāṇaphalakaṃ tassa sarīre allīnaṃ hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Saha adhiṭṭhānacittena taṃ tassa sarīre allīyi. So mahāaddubandhanabaddho viya chinnapādo viya ca ahosi.
听说:那些到处寻找波提迦子的众人,沿着他的足迹跟去,知道他坐的地方后,有个人回来,别人问他你们在找谁,他说找波提迦子。那人又告诉他们:他正坐在黑乌木桩外道园里。波提迦子就这样听说了。
Assosīti ito cito ca pāthikaputtaṃ pariyesamānā parisā tassa anupadaṃ gantvā nisinnaṭṭhānaṃ ñatvā āgatena aññatarena purisena ‘‘tumhe kaṃ pariyesathā’’ti vutte pāthikaputtanti. So ‘‘tindukakhāṇukaparibbājakārāme nisinno’’ti vuttavacanena assosi.
22到处爬动,就是往下陷,就地来回转。所谓“珊瑚”,指的是坐骨。
22.Saṃsappatīti osīdati. Tattheva sañcarati. Pāvaḷā vuccati ānisadaṭṭhikā.
23被打败的样子,就是被击垮的样子,或者毁灭的样子。
23.Parābhūtarūpoti parājitarūpo, vinaṭṭharūpo vā.
25用牛轭来拉:就是用牛轭,或者用上百头牛、上千头牛套上轭来拉。我们拉拽:就是我们用力拉扯。会断裂:就是会被拉断。或者是波提迦子会在被绑住的地方被扯裂。
25.Goyugehīti goyuttehi satamattehi vā sahassamattehi vā yugehi. Āviñcheyyāmāti ākaḍḍheyyāma. Chijjeyyunti chindeyyuṃ. Pāthikaputto vā bandhaṭṭhāne chijjeyya.
26木钵者的弟子,就是木钵者的内弟子。据说他当时这样想:“神通的事先放一边,沙门乔达摩说过‘裸体者波提迦子连从座位上站起来都做不到’。我这就去,用不管什么办法让他从座位上起来。只要做到这一步,沙门乔达摩就算输了。”所以他才会说出这番话。
26.Dārupattikantevāsīti dārupattikassa antevāsī. Tassa kira etadahosi ‘‘tiṭṭhatu tāva pāṭihāriyaṃ, samaṇo gotamo ‘acelo pāthikaputto āsanāpi na vuṭṭhahissatī’ti āha. Handāhaṃ gantvā yena kenaci upāyena taṃ āsanā vuṭṭhāpemi. Ettāvatā ca samaṇassa gotamassa parājayo bhavissatī’’ti. Tasmā evamāha.
27关于“狮子”:狮子有四种——草狮、黑狮、黄狮和鬃狮。在这四种狮子中,鬃狮最为殊胜,这里指的就是鬃狮。“兽王”指一切四足兽的王。“住所”指居住的地方。“狮子吼”指无所畏惧的吼叫。“为了觅食而出发”指为了食物而出去。“最上等的最上等”即一等再一等,意思是粗大的、粗大的。“柔软的肉”即柔软的肉;也有写成“madhumaṃsa”的读法,意思是甘甜的肉。“会取用”指会去接近、享用。“发出狮子吼之后”指这样吼叫:“让那些虚弱的众生逃走吧”——这是依靠自身英勇本性、出于悲悯而发出的吼叫。
27.Sīhassāti cattāro sīhā tiṇasīho ca kāḷasīho ca paṇḍusīho ca kesarasīho ca. Tesaṃ catunnaṃ sīhānaṃ kesarasīho aggataṃ gato, so idhādhippeto. Migaraññoti sabbacatuppadānaṃ rañño. Āsayanti nivāsaṃ. Sīhanādanti abhītanādaṃ. Gocarāyapakkameyyanti āhāratthāya pakkameyyaṃ. Varaṃ varanti uttamuttamaṃ, thūlaṃ thūlanti attho. Mudumaṃsānīti mudūni maṃsāni . ‘‘Madhumaṃsānī’’tipi pāṭho, madhuramaṃsānīti attho. Ajjhupeyyanti upagaccheyyaṃ. Sīhanādaṃ naditvāti ye dubbalā pāṇā, te palāyantūti attano sūrabhāvasannissitena kāruññena naditvā.
28“靠残食养大”是指靠吃剩的残食长大——吃了那些被丢弃的剩肉之后长起来的。“Ditto”是指傲慢、身体粗壮。“Balavā”是指具足力量。“他为什么会这样想?”为什么会这样呢?是因为我慢的过失。
28.Vighāsasaṃvaḍḍhoti vighāsena saṃvaḍḍho, vighāsaṃ bhakkhitā tirittamaṃsaṃ khāditvā vaḍḍhito. Dittoti dappito thūlasarīro. Balavāti balasampanno. Etadahosīti kasmā ahosi? Asmimānadosena.
这里有一段循序渐进的讲述:据说有一天,那头狮子觅食回来,看见那只豺因为害怕而逃跑,生起了怜悯心,就对它说:“朋友,别怕,站住,你是谁?”豺回答说:“主人,我是豺。”狮子说:“朋友豺啊,从今以后,你能来侍奉我吗?”豺说:“我会侍奉的。”从那时起,它就开始侍奉狮子。狮子觅食回来时,会带回一大块一大块的肉。它吃完那些肉,就住在不远处的石板上。没过几天,它就变得身躯粗壮、块头很大。于是狮子对它说:“朋友豺啊,我伸展身体的时候,你能站在旁边说‘主人,真威武’吗?”豺说:“主人,我能。”于是狮子伸展身体时,它就那样做。因此,狮子产生了过度的我慢。
Tatrāyaṃ anupubbikathā – ekadivasaṃ kira so sīho gocarato nivattamāno taṃ siṅgālaṃ bhayena palāyamānaṃ disvā kāruññajāto hutvā ‘‘vayasa, mā bhāyi, tiṭṭha ko nāma tva’’nti āha. Jambuko nāmāhaṃ sāmīti. Vayasa, jambuka, ito paṭṭhāya maṃ upaṭṭhātuṃ sakkhissasīti. Upaṭṭhahissāmīti. So tato paṭṭhāya upaṭṭhāti. Sīho gocarato āgacchanto mahantaṃ mahantaṃ maṃsakhaṇḍaṃ āharati. So taṃ khāditvā avidūre pāsāṇapiṭṭhe vasati. So katipāhaccayeneva thūlasarīro mahākhandho jāto. Atha naṃ sīho avoca – ‘‘vayasa, jambuka, mama vijambhanakāle avidūre ṭhatvā ‘viroca sāmī’ti vattuṃ sakkhissasī’’ti. Sakkomi sāmīti. So tassa vijambhanakāle tathā karoti . Tena sīhassa atireko asmimāno hoti.
有一天,这只老豺在蓄水池边喝水,看着自己的影子,看见自己身体粗壮、块头很大。它看见之后,没有意识到“我是一只老豺”,反而觉得自己“我也变成狮子了”。于是它自己对自己这样说:“喂,豺啊,以你这样的身体,吃别人吃剩的肉倒也合适,你难道不是个堂堂男子吗?狮子有四只脚、两颗獠牙、两只耳朵、一条尾巴,你也一样都不缺,唯独没有那一大把鬃毛而已。”它这样想的时候,我慢越来越膨胀。由于这个我慢的毛病,它生起了“我是谁”等等念头。其中,“我是谁”的意思是:我是谁?那位狮子、兽王又是谁?它既不是我的亲戚,也不是我的主人,我为什么要对它毕恭毕敬?“不过是豺叫”就是指豺的叫声而已。“不过是难听叫声”就是指不悦耳、不中听的声音而已。“什么是下劣的豺”就是说,什么是低贱的豺?“什么是狮子吼”就是说,什么是狮子吼?豺叫和狮子吼之间又有什么关系?“在善逝的特质中”是指在善逝的特征中,也就是在善逝教法所产生的三种学处中。那么它在那里又是怎么活着的呢?人们把四种资具布施给具足戒等功德的诸佛时,心里想的是“我们布施给诸佛”,而这只没有智慧的家伙,享用着本应献给诸佛的资具,这就叫“活在善逝的特质中”。“善逝所余”是指:据说人们布施食物时,先献给诸佛和佛弟子,之后在傍晚时分把剩下的再给它。这样,它就是在吃“善逝所余”。“如来”是指应当冒犯、应当触恼的如来、阿罗汉、正等正觉者。或者,“在如来”等词本身就是业格复数。应当冒犯,这个词虽然也是复数,却像单数一样说出来。冒犯的意思是:我要和佛较量神通,这就是触恼。
Athekadivasaṃ jarasiṅgālo udakasoṇḍiyaṃ pānīyaṃ pivanto attano chāyaṃ olokento addasa attano thūlasarīratañceva mahākhandhatañca. Disvā ‘jarasiṅgālosmī’ti manaṃ akatvā ‘‘ahampi sīho jāto’’ti maññi. Tato attanāva attānaṃ etadavoca – ‘‘vayasa, jambuka, yuttaṃ nāma tava iminā attabhāvena parassa ucchiṭṭhamaṃsaṃ khādituṃ, kiṃ tvaṃ puriso na hosi, sīhassāpi cattāro pādā dve dāṭhā dve kaṇṇā ekaṃ naṅguṭṭhaṃ, tavapi sabbaṃ tatheva, kevalaṃ tava kesarabhāramattameva natthī’’ti. Tassevaṃ cintayato asmimāno vaḍḍhi. Athassa tena asmimānadosena etaṃ ‘‘ko cāha’’ntiādi maññitamahosi. Tattha ko cāhanti ahaṃ ko, sīho migarājā ko, na me ñāti, na sāmiko, kimahaṃ tassa nipaccakāraṃ karomīti adhippāyo. Siṅgālakaṃyevāti siṅgālaravameva. Bheraṇḍakaṃyevāti appiyaamanāpasaddameva. Ke ca chave siṅgāleti ko ca lāmako siṅgālo. Ke pana sīhanādeti ko pana sīhanādo siṅgālassa ca sīhanādassa ca ko sambandhoti adhippāyo. Sugatāpadānesūti sugatalakkhaṇesu. Sugatassa sāsanasambhūtāsu tīsu sikkhāsu. Kathaṃ panesa tattha jīvati? Etassa hi cattāro paccaye dadamānā sīlādiguṇasampannānaṃ sambuddhānaṃ demāti denti, tena esa abuddho samāno buddhānaṃ niyāmitapaccaye paribhuñjanto sugatāpadānesu jīvati nāma. Sugatātirittānīti tesaṃ kira bhojanāni dadamānā buddhānañca buddhasāvakānañca datvā pacchā avasesaṃ sāyanhasamaye denti. Evamesa sugatātirittāni bhuñjati nāma. Tathāgateti tathāgataṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ āsādetabbaṃ ghaṭṭayitabbaṃ. Atha vā ‘‘tathāgate’’tiādīni upayogabahuvacanāneva. Āsādetabbanti idampi bahuvacanameva ekavacanaṃ viya vuttaṃ. Āsādanāti ahaṃ buddhena saddhiṃ pāṭihāriyaṃ karissāmīti ghaṭṭanā.
29Samekkhiyānāti 就是“看过之后”的意思,也就是“认为”。Amaññīti 则是说,它又误认了,这里指的是那只豺。
29.Samekkhiyānāti samekkhitvā, maññitvāti attho. Amaññīti puna amaññittha kotthūti siṅgālo.
30他在水坑的剩水里看见自己肥壮的身形。只要他还没看清自己——"我是靠狮子吃剩的残食养大的老豺"——他就不能如实看清自己。他以为自己是老虎:他以为"我是狮子",或者以为"我是和狮子力气相当的老虎"。
30.Attānaṃ vighāse samekkhiyāti soṇḍiyaṃ ucchiṭṭhodake thūlaṃ attabhāvaṃ disvā. Yāva attānaṃ na passatīti yāva ahaṃ sīhavighāsasaṃvaḍḍhitako jarasiṅgāloti evaṃ yathābhūtaṃ attānaṃ na passati. Byagghoti maññatīti sīhohamasmīti maññati, sīhena vā samānabalo byagghoyeva ahanti maññati.
31吃了洞里的青蛙,也吃了打谷场上的老鼠,还吃了扔在坟场里的尸体。在大森林里,在空旷的林中,它长大了。它虽然这样长大了,却仍像从前那只瘦弱的豺一样,心里想着“我是兽王”,结果还是只能发出豺的叫声。这首偈颂也是在敲打帕提卡子:就像那只靠吃青蛙等东西长大的豺一样,你不过是个贪图利养和恭敬的人。
31.Bhutvāna bheketi āvāṭamaṇḍūke khāditvā. Khalamūsikāyoti khalesu mūsikāyo ca khāditvā. Kaṭasīsu khittāni ca koṇapānīti susānesu chaḍḍitakuṇapāni ca khāditvā. Mahāvaneti mahante vanasmiṃ. Suññavaneti tucchavane. Vivaḍḍhoti vaḍḍhito. Tatheva so siṅgālakaṃ anadīti evaṃ saṃvaḍḍhopi migarājāhamasmīti maññitvāpi yathā pubbe dubbalasiṅgālakāle, tatheva so siṅgālaravaṃyeva aravīti . Imāyapi gāthāya bhekādīni bhutvā vaḍḍhitasiṅgālo viya lābhasakkāragiddho tvanti pāthikaputtameva ghaṭṭesi.
“以诸象”就是指大象。“从大结缚中”是指从深重的烦恼结缚中解脱出来。“大险难处”就是所谓的四大瀑流。从那里救拔出来,安立在涅槃的平地上。
Nāgehīti hatthīhi. Mahābandhanāti mahatā kilesabandhanā mocetvā. Mahāviduggāti mahāviduggaṃ nāma cattāro oghā. Tato uddharitvā nibbānathale patiṭṭhapetvā.
最胜施设论的解说
Aggaññapaññattikathāvaṇṇanā
36就这样,先说明了“世尊并没有用这种说法方式示现神通”这句话的衔接关系,接着为了说明“不施设最胜”这句话的衔接关系,便开始讲“且说最胜”这段开示。其中,“且说最胜”的意思是:跋伽婆,我了知最胜,也了知世界的起源、演变和世系。我不只是了知最胜而已——我既了知那最胜,也了知从那之上,从戒和定开始,直到一切知智。虽然了知那些,却不执取:即使了知那些,我也不会以渴爱、邪见和慢的方式执取“我了知这个”。这是在表明如来没有执取。自己证知涅槃为已知:就是在自己身上,自己了知了烦恼的涅槃。如来以自证知:了知那烦恼涅槃的就是如来。不陷入灾祸:不像那些不了知涅槃的外道那样,不会遭受灾祸、痛苦和不幸。
36. Iti ‘‘bhagavā ettakena kathāmaggena pāṭihāriyaṃ na karotī’’ti padassa anusandhiṃ dassetvā idāni ‘‘na aggaññaṃ paññāpetī’’ti imassa anusandhiṃ dassento aggaññañcāhanti desanaṃ ārabhi. Tattha aggaññañcāhanti ahaṃ, bhaggava, aggaññañca pajānāmi lokuppatticariyavaṃsañca. Tañca pajānāmīti na kevalaṃ aggaññameva, tañca aggaññaṃ pajānāmi. Tato ca uttaritaraṃ sīlasamādhito paṭṭhāya yāva sabbaññutaññāṇā pajānāmi. Tañca pajānaṃ na parāmasāmīti tañca pajānantopi ahaṃ idaṃ nāma pajānāmīti taṇhādiṭṭhimānavasena na parāmasāmi. Natthi tathāgatassa parāmāsoti dīpeti. Paccattaññevanibbuti viditāti attanāyeva attani kilesanibbānaṃ viditaṃ. Yadabhijānaṃ tathāgatoti yaṃ kilesanibbānaṃ jānanto tathāgato. No anayaṃ āpajjatīti aviditanibbānā titthiyā viya anayaṃ dukkhaṃ byasanaṃ nāpajjati.
3737. 现在,为了说明外道们所安立的“最胜”,而说“有一些,婆伽族的人……”等。其中,“主宰者所作、梵天所作”就是主宰者所做、梵天所做,意思是主宰者所化现、梵天所化现。在这里,梵天因为具有统治地位,应当被理解为就是主宰者。“师说”指老师的地位、老师的教说。在这里,老师的教说就是最胜。然而,因为这里所开示的就是最胜,所以他也就被称为“最胜”。“如何被造”指由谁所造、如何被造。其余的内容,应当依照《梵网经》中所详述的方式来理解。
37. Idāni yaṃ taṃ titthiyā aggaññaṃ paññapenti, taṃ dassento santi bhaggavātiādimāha. Tattha issarakuttaṃ brahmakuttanti issarakataṃ brahmakataṃ, issaranimmitaṃ brahmanimmitanti attho. Brahmā eva hi ettha ādhipaccabhāvena issaroti veditabbo. Ācariyakanti ācariyabhāvaṃ ācariyavādaṃ. Tattha ācariyavādo aggaññaṃ. Aggaññaṃ pana ettha desitanti katvā so aggaññaṃ tveva vutto. Kathaṃ vihitakanti kena vihitaṃ kinti vihitaṃ. Sesaṃ brahmajāle vitthāritanayeneva veditabbaṃ.
41戏乐腐化天,就是指戏乐腐化天的根源。
41.Khiḍḍāpadosikanti khiḍḍāpadosikamūlaṃ.
47“以不实”是指以不存在的东西,也就是以无法现起之义。“以空虚”是指以空洞、没有内在实质的东西。“以妄语”是指以说妄语。“以非实”是指以远离真实之事的东西。“诽谤”就是非难、中伤。“颠倒”是指有颠倒想、颠倒心。“而且诸比库”是说:不只是沙门乔达摩一个人,那些遵行他教导的人,也就是那些比库们,同样是颠倒的。接着,为了说明他们所说的“颠倒”到底指什么,才说了“沙门乔达摩……”等话。“净色解脱”是指色遍。“唯不净”是指把净和不净一切都了知为不净。“于彼时唯是净”是指在彼时了知为净,而不是不净。第二处“以及诸比库”是指:那些这样说的人,他们的比库以及弟子沙门们是颠倒的。“堪任”是指有能力、可以胜任。
47.Asatāti avijjamānena, asaṃvijjamānaṭṭhenāti attho. Tucchāti tucchena antosāravirahitena. Musāti musāvādena. Abhūtenāti bhūtatthavirahitena. Abbhācikkhantīti abhiācikkhanti. Viparītoti viparītasañño viparītacitto. Bhikkhavo cāti na kevalaṃ samaṇo gotamoyeva, ye ca assa anusiṭṭhiṃ karonti, te bhikkhū ca viparītā. Atha yaṃ sandhāya viparītoti vadanti, taṃ dassetuṃ samaṇo gotamotiādi vuttaṃ. Subhaṃ vimokkhanti vaṇṇakasiṇaṃ. Asubhantvevāti subhañca asubhañca sabbaṃ asubhanti evaṃ pajānāti. Subhantveva tasmiṃ samayeti subhanti eva ca tasmiṃ samaye pajānāti, na asubhaṃ. Bhikkhavo cāti ye te evaṃ vadanti, tesaṃ bhikkhavo ca antevāsikasamaṇā viparītā. Pahotīti samattho paṭibalo.
48“这确实是难事”——这位游方者说“尊者,我如此净信……”等等,是出于伪诈和欺骗才说的。据说他心里这样想:“沙门乔达摩为我说了这么多法义,我听了之后还是不能出家,那我至少应该装出好像已经遵循他的教法的样子。”于是他就用伪诈和欺骗这样说了。因此,世尊像是直戳他的痛处一样,对他说:“跋伽婆,你持守着其他见解,这确实很难办到……”等等。这里的意思和《布吒婆楼经》里所说的一样。“善护”:就是好好地守护。
48.Dukkaraṃ khoti ayaṃ paribbājako yadidaṃ ‘‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante’’tiādimāha, taṃ sāṭheyyena kohaññena āha. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃ ettakaṃ dhammakathaṃ kathesi, tamahaṃ sutvāpi pabbajituṃ na sakkomi, mayā etassa sāsanaṃ paṭipannasadisena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti. Tato so sāṭheyyena kohaññena evamāha. Tenassa bhagavā mammaṃ ghaṭṭento viya ‘‘dukkaraṃ kho etaṃ, bhaggava tayā aññadiṭṭhikenā’’tiādimāha. Taṃ poṭṭhapādasutte vuttatthameva. Sādhukamanurakkhāti suṭṭhu anurakkha.
就这样,世尊引导那位游方者只满足于守护自己的净信。而那位游方者虽然听了这么一部大经,还是没能断尽烦恼。不过,这次开示成了他将来修行熏习的因缘。其余各处,意思都很清楚。
Iti bhagavā pasādamattānurakkhaṇe paribbājakaṃ niyojesi. Sopi evaṃ mahantaṃ suttantaṃ sutvāpi nāsakkhi kilesakkhayaṃ kātuṃ. Desanā panassa āyatiṃ vāsanāya paccayo ahosi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.