《大典尊经》的注释。显示巴利原文
6. Mahāgovindasuttavaṇṇanā
293 “五髻”(Pañcakuṇḍaliko)指散开的五缕发辫。“四条道路的交会处”(Catumaggaṭṭhānesu)是指四条道路交汇之处。因为在此类地点建造的殿堂等设施,适合来自四方的人们使用。而“像这样的”一语,包含了清扫树下等处以及随力施食等功德。经文说:“犹如金块般的身体,是可爱、可喜、可意的。”所谓“千车量”(sakaṭasahassamattaṃ),意为大约一千辆车的载重量。一辆车可载二十筐(khārī),一筐为十六斗(doṇa),一斗应知为十六升(nāḷī),一罐(kumbha)为十安跋那(ambana)。也有人解释为“千升”。“红色金耳饰”(rattasuvaṇṇakaṇṇikā)是指以红色金子制成的耳饰(vaṭaṃsakaṃ)。显示巴利原文
293.Pañcakuṇḍalikoti vissaṭṭhapañcaveṇiko. Catumaggaṭṭhānesūti catunnaṃ maggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhānesu. Tattha hi katā sālādayo catūhi disāhi āgatamanussānaṃ upabhogakkhamā honti. ‘‘Evarūpānī’’ti iminā rukkhamūlasodhanādīni ceva yathāsatti annadānādīni ca puññāni saṅgaṇhāti. ‘‘Suvaṇṇakkhandhasadiso attabhāvo iṭṭho kanto manāpo ahosī’’ti pāṭho. Sakaṭasahassamattanti vāhasahassamattaṃ, vāho pana vīsati khārī, khārī soḷasadoṇamattā, doṇaṃ soḷasa nāḷiyo veditabbā. Kumbhaṃ dasambaṇāni. ‘‘Sahassanāḷiyo’’ti keci. Rattasuvaṇṇakaṇṇikanti rattasuvaṇṇamayaṃ vaṭaṃsakaṃ.
因为诸天只有在夜中时分才有机会亲近导师,所以经中说“过三分之一夜后”。“超胜的容色”指极为可爱的容貌;而“唯缺少许”(kevalakappa)是说心尚有欠缺,未全圆满。除了世尊的近处之外,整个灵鹫峰住处都被他的身光照亮,所以经中说“犹如月天子”等语。显示巴利原文
Yasmā majjhimayāme eva devatā satthāraṃ upasaṅkamituṃ avasaraṃ labhanti, tasmā ‘‘ekakoṭṭhāsaṃ atītāyā’’ti vuttaṃ. Atikkantavaṇṇoti ativiya kamanīyarūpo, kevalakappanti vā manaṃ ūnaṃ avasesaṃ, īsakaṃ asamattanti attho bhagavato hi samīpaṭṭhānaṃ muñcitvā sabbo gijjhakūṭavihāro tena obhāsito. Tenāha ‘‘candimā viyā’’tiādi.
天众集会处的注释。显示巴利原文
Devasabhāvaṇṇanā
294 “由宝量木顶树的果报流注”(ratanamattakaṇṇikarukkhanissandena):意指以宝石大小的木制尖顶作布施所感得的功德流注,亦即此功德的果报。“由是所生的会堂”(sabhāya):指由此果报所生起的集会厅,也就是建起的侍奉堂。“宝所成”(maṇimayā):即由红宝石等诸宝所构成。“楔子”(āṇiyo):指在柱、梁、榫接等处,用来固定猛兽形等装饰的楔子。显示巴利原文
294.Ratanamattakaṇṇikarukkhanissandenāti ratanappamāṇarukkhamayakūṭadānapuññanissandena, tassa vā puññassa nissandaphalabhāvena. Nibbattasabhāyanti samuṭṭhitaupaṭṭhānasālāyaṃ. Maṇimayāti padumarāgādimaṇimayā. Āṇiyoti thambhatulāsaṅghāṭakādīsu vāḷarūpādisaṅghāṭanakaāṇiyo.
“乾闼婆王”(gandhabbarājā)即乾闼婆身天众之王。他将那些住在三十三天附近的四大王天天神安排在前,所以被描述为“让两界天神居前,随后而坐”。其余三处也是同样的道理。显示巴利原文
Gandhabbarājāti gandhabbakāyikānaṃ devatānaṃ rājā. Ye tāvatiṃsānaṃ āsannavāsino cātumahārājikā devā, te purato karonto ‘‘dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno’’ti vutto. Sesesupi tīsu ṭhānesu eseva nayo.
“龙王”(nāgarājā)意为诸龙之主,但他自身并非龙种所生。显示巴利原文
Nāgarājāti nāgānaṃ adhipati, na pana sayaṃ nāgajātiko.
“坐”(āsati):指在此坐下,故为座位,也就是坐处,因此注释说“坐下的空间”。句中“在此处”(etthā)一词只是小品词,或意为“在这段文中”。若以提取义理的方式来说,应如前所说那四种。三十三天及一部分四大王天众,为使已得的成就得以稳固、趣向未来的清净,而守护五戒。他们为令这些戒清净而举行自恣集会,因此经中说“在大自恣时”等。显示巴利原文
Āsati nisīdati etthāti āsanaṃ, nisajjaṭṭhānanti āha ‘‘nisīdituṃ okāso’’ti. ‘‘Etthā’’ti padaṃ nipātamattaṃ, etthāti vā etasmiṃ pāṭhe. Atthuddhāranayena vattabbaṃ pubbe vuttaṃ catubbidhameva. Tāvatiṃsā, ekacce ca cātumahārājikā yathāladdhāya sampattiyā thāvarabhāvāya, āyatiṃ sodhanāya ca pañca sīlāni rakkhanti, te tassa visodhanatthaṃ pavāraṇāsaṅgahaṃ karonti. Tena vuttaṃ ‘‘mahāpavāraṇāyā’’tiādi.
“千年”(vassasahassa):指以人间计算的一千年。显示巴利原文
Vassasahassanti manussagaṇanāya vassasahassaṃ.
“叶落”(Pannapalāsa)指叶子已经掉落。“生芽期”(Khārakajāta)指长出了极小的芽苞,那些极其微细的青色叶芽便称为“芽”(khārakā)。“成网状期”(Jālakajāta)指由那些小芽苞生出的网状模样,整棵树看上去就如同一张网;也有人说“成网状期”的意思就是如同一张网一般。据说,波利质多树抽芽时,全树遍生嫩叶,嫩叶闪耀着明亮的珊瑚色,因此整棵树光辉灿烂。“生蕾期”(Kuṭumalakajāta)指长出了大花蕾。“将开期”(Korakajāta)指花蕾的尖端已经裂开,正处于即将绽放的状态。“全然盛开”(Sabbapāliphulla)指完全地绽放盛开了。显示巴利原文
Pannapalāsoti patitapatto. Khārakajātoti jātakhuddakamakuḷo. Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā, te ‘‘khārakā’’ti vuccanti. Jālakajātoti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto. Keci pana ‘‘jālakajātoti ekajālo viya jāto’’ti atthaṃ vadanti. Pārichattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti, te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti, tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati. Kuṭumalakajātoti sañjātamahāmakuḷo. Korakajātoti sañjātasūcibhedo sampati vikasamānāvattho. Sabbapāliphulloti sabbaso phullitavikasito.
“切割之风”(Kantanakavāto)是由于天神的福业为缘而能切割花朵的风。“切割”(Kantati)即切断。“接取之风”(Sampaṭicchanakavāto)是接取那些被切割下来的花朵的风。“跳舞者”(Naccanto)即依种种供奉的排列方式而跳舞的人。“某位天神”(Aññataradevatānaṃ)即依名字与姓氏而不为人所知的天神。显示巴利原文
Kantanakavātoti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto. Kantatīti chindati. Sampaṭicchanakavātoti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhanakavāto . Naccantoti nānāvidhabhattiṃ sannivesavasena naccanaṃ karonto. Aññataradevatānanti nāmagottavasena appaññātadevatānaṃ.
“花粉聚集”(Reṇuvaṭṭī)就是花粉的聚合体。“触及椽端”(Kaṇṇikaṃ āhacca)即碰到了善法堂的屋顶。显示巴利原文
Reṇuvaṭṭīti reṇusaṅghāto. Kaṇṇikaṃ āhaccāti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā.
“八日”(aṭṭha divase)是指连同第五日在内的半月中的四个日子而说。在所说的这八日里,通常有定期听法,因此,对于在其他时间举行的,便说为“举行了非时听法”。塔庙中,应在伞盖下方建造的护栏,称为伞护栏;围绕塔庙、将右绕处包容于内而应建造的护栏,称为堆护栏;围绕塔庙腹部、与塔腹相连而应建造的护栏,称为腹护栏。以狮子像为座基的座位,称为狮子座;两侧装饰狮子像的阶梯,称为狮子阶梯。显示巴利原文
Aṭṭha divaseti pañcamiyā saddhiṃ pakkhe cattāro divase sandhāya vuttaṃ. Yathāvuttesu aṭṭhasu divasesu dhammassavanaṃ nibaddhaṃ tadā pavattatīti tato aññadā kāritaṃ sandhāyāha ‘‘akāladhammassavanaṃ kārita’’nti. Cetiye chattassa heṭṭhā kātabbavedikā chattavedikā. Cetiyaṃ parikkhipitvā padakkhiṇakaraṇaṭṭhānaṃ antokatvā kātabbavedikā puṭavedikā. Cetiyassa kucchiṃ parikkhipitvā taṃ sambandhameva katvā kātabbavedikā kucchivedikā. Sīharūpapādakaṃ āsanaṃ sīhāsanaṃ. Ubhosu passesu sīharūpayuttaṃ sopānaṃ sīhasopānaṃ.
“欢喜”(attamanā),是由于其自性无决定故。因此他说“以大福德为先导……”等。应知,他们是为了举行自恣而聚集,此乃依《长部》2.294所说:“在那个布萨日,十五日,自恣的满月之夜”等语句。显示巴利原文
Attamanāhonti aniyāmanakabhāvato. Tenevāha ‘‘mahāpuññe purakkhatvā’’tiādi. Pavāraṇāsaṅgahatthāya sannipatitāti veditabbā ‘‘tadahuposathe pannarase pavāraṇāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā’’ti (dī. ni. 2.294) vacanato.
295 “以九种理由”(navahi kāraṇehi):指如《长部》1.157、255等处所说“如此,彼世尊是阿拉汉……”等,以阿拉汉等九种显示佛陀威德的理由。“法以及”(dhammassa ca)中的“以及”(ca)字,有未说内容之汇集义,因而,为显示所汇集之义,他说:“僧伽的善行道,也有正直行道等差别。”显示巴利原文
295.Navahi kāraṇehīti ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā (dī. ni. 1.157, 255) vuttehi arahattādīhi navahi buddhānubhāvadīpanehi kāraṇehi. Dhammassa cāti ettha ca-saddo avuttasamuccayatthoti tena sampiṇḍitamatthaṃ dassento ‘‘ujuppaṭipannatādibhedaṃ saṅghassa ca suppaṭipatti’’nti āha.
第八:如实语的解释显示巴利原文
Aṭṭhayathābhuccavaṇṇanā
296 如同虚空即是无边,药即是疗疾,同理,如实即是如实者,这正是经中所说,故云“yathābhucca(如实)即是yathābhūta(如实者)”。功德(vaṇṇā)是指可被描述、可被称扬的素质,也就是美德。“如何行道?”这是在征问,于因位、果位及利益有情这三个阶段中,世尊为饶益多人而行道的状况,它出于想要讲述的意愿。正是如此,为简要开示他从始至终的历程,便说“在燃灯佛足下……”等。其中,abhinīharamāno(正在发愿)即正在作大誓愿。至于此处关于大誓愿与波罗蜜所应说的内容,在《梵网经》的注释书(长部疏1.7)中已经述及,应依彼处所说而来理解。显示巴利原文
296. Yathā anantameva ānañcaṃ, bhisakkameva bhesajjaṃ , evaṃ yathābhūtā eva yathābhuccāti pāḷiyaṃ vuttanti āha ‘‘yathābhucceti yathābhūte’’ti. Vaṇṇetabbato kittetabbato vaṇṇā, guṇā. Kathaṃ paṭipannoti hetuavatthāyaṃ, phalaavatthāyaṃ, sattānaṃ upakārā vatthāyanti tīsupi avatthāsu lokanāthassa bahujanahitāya paṭipattiyā kathetukamyatāpucchā. Tathā hi naṃ ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā saṅkhepeneva dassento ‘‘dīpaṅkarapādamūle’’tiādimāha. Tattha abhinīharamānoti abhinīhāraṃ karonto. Yaṃ panettha mahābhinīhāre, pāramīsu ca vattabbaṃ, taṃ brahmajālaṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.7) vuttaṃ evāti tattha vuttanayeneva veditabbaṃ.
“当忍辱说者苦行者时”等(《本生经·忍辱说者本生》),正是为了阐明在因位阶段那种独一无二、极其难行、为饶益多人的行道。为了显示:若没有那样的行为,所冀望的利益与安乐便不能成就,而那样的行为也正是为此目的,所以才有“即使住于兜率天城尽其全部寿命……”等的说法。显示巴利原文
‘‘Khantivāditāpasakāle’’tiādi (jā. 1.khantīvādījātaka) hetuavatthāyameva anaññasādhāraṇāya sudukkarāya bahujanahitāya paṭipattiyā vibhāvanaṃ. Yathādhippetaṃ hitasukhaṃ yāya kiriyāya vinā na ijjhati, sāpi tadatthā evāti dassetuṃ ‘‘tusitapure yāvatāyukaṃ tiṭṭhantopī’’tiādi vuttaṃ.
而转法轮等(相应部5.1081;大品13;无碍解道3.30),则是既已出世而为饶益多人的行道。舍弃寿行,也因“我将住世如是时长”的持续,而成为饶益多人的行道。以无余涅槃界入般涅槃的方式,同样是饶益多人的行道。因此他说“乃至……”等。“其余的”词指的是“为多人的安乐……”等词。“最后的”是指“为义、为利、为乐”这三个词。“之前的”是指那之前的三个词。“义”是对“义”的解说。显示巴利原文
Dhammacakkappavattanādi (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 3.30) pana nibbattitā bahujanahitāya paṭipatti. Āyusaṅkhārossajjanampi ‘‘ettakaṃ kālaṃ tiṭṭhāmī’’ti pavattiyā bahujanahitāya paṭipatti. Anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānavasena bahujanahitāya paṭipatti. Tenāha ‘‘yāvassā’’tiādi. Sesapadānīti ‘‘bahujanasukhāyā’’tiādīni padāni. Pacchimanti ‘‘atthāya hitāya sukhāyā’’ti padattayaṃ. Purimassāti tato purimassa padattayassa. Atthoti atthaniddeso.
即使过去曾有具足那些支分的导师,他们也都是佛陀。因此,从义理上说,我们的导师并非异于佛陀,所以他说道:“过去,我们亦不见佛之外的任何存在。”过去如此,未来亦然,此义可依理类推,故说:“未来亦不见。”然而,天帝释天王却将此义视为已成立,只说了“现在则不然”。为探究“天帝释在说什么”,便生起这样的思惟:“说‘不见过去分’的天帝释,其意为何?”由于过去有佛,未来亦有佛,此理天帝释天王并未完全了知;他将那些佛因具有佛陀的共通性,与我们的世尊合而观之,而现在则完全没有任何其他者,所以才那样说。为阐明此义,乃有“现在……”等语。“善说等”指“善说”等词。“善等”指“这是善”等词。显示巴利原文
Yadipi atītenaṅgena samannāgatā satthāro ahesuṃ, tepi pana buddhā evāti atthato amhākaṃ satthā anaññoti āha ‘‘atītepi buddhato aññaṃ na samanupassāmā’’ti. Yathā ca atīte, evaṃ anāgate cāti ayamattho nayato labbhatīti katvā vuttaṃ ‘‘anāgatepi na samanupassāmā’’ti. Sakko pana devarājā tamatthaṃ atthāpannameva katvā ‘‘na panetarahi’’ iccevāha. Kiṃ sakko kathetīti vicāretvāti ‘‘neva atītaṃse samanupassamā’ti vadanto sakko kiṃ kathetī’’ti vicāraṇaṃ samuṭṭhapetvā. Yasmā atīte buddhā ahesuṃ, anāgate bhavissantīti nāyamattho sakkena devarājena pariññāto, te pana buddhasāmaññena amhākaṃ bhagavatā saddhiṃ gahetvā etarahi aññassa sabbena sabbaṃ abhāvato tathā vuttanti dassetuṃ ‘‘etarahī’’tiādi vuttaṃ. Svākkhātādīnīti svākkhātapadādīni. Kusalādīnīti ‘‘idaṃ kusala’’ntiādīni padāni.
恒河与耶牟那河未汇合之处,水色各异;于汇合处则颜色无异,故说“颜色亦相融相合”。据说,耶牟那河水实际上与恒河水完全一样。正如涅槃因不被任何烦恼所染污而清净,同样,趣向涅槃的道也因不被任何烦恼所染污,纯然清净。因此说“并非……”等。由于涅槃与趣向涅槃的道在清净这一意义上如同虚空——即不被任何事物沾染、无有杂染,故说“虚空也无附着、清净”。今为以此比喻彰显其义,乃说“日月……”等。相融是指相合、适合,因为所应行的道与行道者彼此相称。显示巴利原文
Gaṅgāyamunānaṃ asamāgamaṭṭhāne udakaṃ bhinnavaṇṇaṃ hontampi samāgamaṭṭhāne abhinnavaṇṇaṃ evāti āha ‘‘vaṇṇenapi saṃsandati sametī’’ti. Tattha kira gaṅgodakasadisameva yamunodakaṃ. Yathā nibbānaṃ kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhaṃ, evaṃ nibbānagāminipaṭipadāpi kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhāva icchitabbā. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Yena parisuddhatthena nibbānassa, nibbānagāminiyā paṭipadāya ca ākāsūpamatā, so kenaci anupalepo, anupakkileso cāti āha ‘‘ākāsampi alaggaṃ parisuddha’’nti. Idāni tamatthaṃ nidassanena vibhūtaṃ katvā dassetuṃ ‘‘candimasūriyāna’’ntiādi vuttaṃ. Saṃsandati yujjati paṭipajjitabbatāpaṭipajjanehi aññamaññānucchavikatāya.
“住于道者”(paṭipadāya ṭhitānaṃ),指那些正在行道、修习道的人。“已住梵行者”(vusitavantaṃ),指已圆满梵行生活的人。“得助伴者”(laddhasahāyo),指借助这些道而获得了助伴。于各场合中,那是弟子们对导师所应尽的责任。然而,此处说“无与伦比”等,是依与他者不相似之义而说,并非因为前述那种助伴不存在。“除去”(apanujja),即排除、舍弃。而且,“除去”一词含有决定义,因为这种排除是必定无疑的,所以解释为“必定除去”。显示巴利原文
Paṭipadāya ṭhitānanti paṭipadaṃ maggapaṭipattiṃ paṭipajjamānānaṃ. Vusitavatanti brahmacariyavāsaṃ vusitavantānaṃ etesaṃ. Laddhasahāyoti etāsaṃ paṭipadānaṃ vasena laddhasahāyo. Tattha tattha sāvakehi satthu kātabbakicce. Idaṃ pana ‘‘adutiyo’’tiādi suttantare āgatavacanaṃ aññehi asadisaṭṭhena vuttaṃ, na yathāvuttasahāyābhāvato. Apanujjāti apanīya vivajjetvā. ‘‘Apanujjā’’ti ca antogadhāvadhāraṇaṃ idaṃ vacanaṃ ekantikattā tassa apanodassāti vuttaṃ ‘‘apanujjevā’’ti.
“得到”即是利养。此利养因最胜的去向与智慧而远超寻常,这里正是指极其广大的利养,故说“大利益出现了”。它由累积的深厚福德之果报所生,即由在上述时间内所积集的极为广大、极为殊胜的福德流所产生。利养恭敬辗转增上,犹如生起一种“这些已生,此后我再无机会”的奋发心。仿佛在所有方向,双重大雨云升起、普降大雨那样,一切波罗蜜汇集起来说“让我们在一生中显现果报吧”,于是为世尊生起了这些利养、恭敬和名声。于是,刹帝利、婆罗门等手捧食物、饮品、衣物、车乘、花鬘、香、涂香等前来,问道:“佛陀在哪里?世尊在哪里?天中天在哪里?人牛王在哪里?人中狮子在哪里?”他们四处寻找世尊,用数百辆车运来资具,却得不到靠近的机会,便在周围约一由旬的范围内,车辕相接停在那里,并跟随其后,如同安陀迦频陀的婆罗门等人。这一切应按照《犍度》及各处经典所述来理解。因此才有“利养恭敬如同大瀑流……”等语。显示巴利原文
Labbhatīti lābho, so pana ukkaṃsagativijānanena sātisayo, vipulo eva ca idhādhippetoti āha ‘‘mahālābho uppanno’’ti. Ussannapuññanissandasamuppannoti yathāvuttakālaṃ sambhatasuvipulauḷāratarapuññābhisandato nibbatto.‘‘Ime nibbattā, ito paraṃ mayhaṃ okāso natthī’’ti ussāhajāto viya uparūpari vaḍḍhamāno udapādi. Sabbadisāsu hi yamakamahāmegho uṭṭhahitvā mahāmeghaṃ viya sabbapāramiyo ‘‘ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā’’ti sampiṇḍitā viya bhagavato idaṃ lābhasakkārasilokaṃ nibbattayiṃsu, tato annapānavatthayānamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo upagantvā ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho, kahaṃ purisasīho’’ti bhagavantaṃ pariyesanti, sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anubandhanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṃ khandhake, tesu tesu ca suttesu āgatanayena veditabbaṃ. Tenāha ‘‘lābhasakkāro mahogho viyā’’tiādi.
“轮番食”:当众多施主宣称“我们要供养”并依次轮流奉上时,随其次第而应供的食物。显示巴利原文
Paṭipāṭibhattanti bahūsu ‘‘dānaṃ dassāmā’’ti āhaṭapaṭipāṭikāya uṭṭhitesu anupaṭipāṭiyā dātabba bhattaṃ.
“达到顶点”:指此布施无人能及,故称为达到顶点。他教示方法,让城民以他们本不能做的方式行布施。娑罗美树属于王室所有,他人不得共享,因此以它的木板搭建帐幕;象也是王家财物,城民无法得到,便让他们持擎伞盖;同时令刹帝利女子前来服务。“五百座位”是指设于娑罗美树帐幕内的座位,外面还铺设了众多座位。研磨四种香,既用以供养以佛陀为首的僧团,也用于涂钵;水是洗钵之水。这一切都因无价宝珠所制而成为无价。显示巴利原文
Matthakaṃ patto anaññasādhāraṇattā tassa dānassa. Upāyaṃ ācikkhi nāgarānaṃ asakkuṇeyyarūpena dānaṃ dāpetuṃ. Sālakalyāṇirukkhā rājapariggahā aññehi asādhāraṇā, tasmā tesaṃ padarehi maṇḍapo kārito, hatthino ca rājabhaṇḍabhūtā nāgarehi na sakkā laddhunti tehi chattaṃ dhārāpitaṃ, tathā khattiyadhītāhi veyyāvaccaṃ kāritaṃ. ‘‘Pañca āsanasatānī’’ti idaṃ sālakalyāṇimaṇḍape paññatte sandhāya vuttaṃ, tato bahi pana bahūni paññattāni ahesuṃ . Catujjātiyagandhaṃ pisati buddhappamukhassa saṅghassa pūjanatthañceva pattassa ubbaṭanatthañca. Udakanti pattadhovanaudakaṃ. Anagghāni ahesuṃ anaggharatanābhisaṅkhatattā.
“头将裂为七分”,是指由于不恭敬等原因。“我将观察时机”:我将如是观察时机,意思是回避可能产生的不利之事。显示巴利原文
Sattadhā muddhā phalissati anādarakāraṇādinā. Kāḷaṃ olokessāmīti kāḷaṃ evaṃ anupekkhissāmi, tassa uppajjanakaṃ anatthaṃ pariharissāmīti attho.
“悭吝者”指固执悭吝、回避造福业之人。他们不能往生天界,因为没有造福,又因悭吝而专行恶事。“愚者”指具有邪思维等愚者特征之人。“不赞叹”:他们连赞叹布施都不敢。“智者”指具足智慧、广大智慧之人,即使仅是随喜他人所作的布施,也因这随喜布施而“于来世得乐”,即在他世拥有身乐与心乐。显示巴利原文
Kadariyāti thaddhamaccharino puññakammavimukhā. Devalokaṃ na vajanti puññassa akatattā, maccharibhāvena ca pāpassa pasutattā. Bālāti duccintitacintanādinā bālalakkhaṇayuttā. Nappasaṃsanti dānaṃ pasaṃsitumpi na visahanti. Dhīroti dhītisampanno uḷārapañño parehi kataṃ dānaṃanumodamānopi, teneva dānānumodaneneva. Sukhī paratthāti paraloke kāyikacetasikasukhasamaṅgī hoti.
那时有一位名为瓦拉罗阇的刹帝利。对于那位瓦拉罗阇……“无过失”……应说“果报”,意指并非说妄语者。他以一千多颂、二百五十颂半甚至更多的偈颂,仅是赞叹他的容貌,因为对其色相生起了净信。显示巴利原文
Vararojo nāma tasmiṃ kāle eko khattiyo, tassa vararojassa. Anavajja…pe… phaleyya abhūtavādibhāvatoti adhippāyo. Atirekapadasahassena tiṃsādhikena aḍḍhateyyagāthāsatena vaṇṇameva kathesi rūpappasannatāya ca.
“乃至刹帝利”:此处“乃至”是表示界限之词,“我思”仅为一个虚词,其意为以刹帝利为界限,涵盖一切天与人。因此说“刹帝利、婆罗门”等。“沉醉于傲慢者”:即因利养、恭敬与称誉之骄而放逸,并随此而来之放逸所转,成为放逸之人。显示巴利原文
Yāva maññe khattiyāti ettha yāvāti avadhiparicchedavacanaṃ, aññeti nipātamattaṃ, yāva khattiyā khattiye avadhiṃ katvā sabbe devamanussāti adhippāyo. Tenāha ‘‘khattiyā brāhmaṇā’’tiādi. Madapamattoti lābhasakkārasilokamadena pamatto ceva tadanvayena pamādena pamatto ca hutvā.
“即随彼而转”:便是随顺于彼。“语业……相合”:指语业与身业彼此无违,唯是互相契合。山羊鹿即是山羊,它们即指那些山羊鹿。显示巴利原文
Tadanvayamevāti tadanugatameva. Vācā…pe… sametīti vacīkammakāyakammāni aññamaññaṃ aviruddhāni, aññadatthu saṃsandanti. Ajā eva migāti ajāmigā, te ajāmige.
“已度疑者”:指已完全超越疑之荒野。难道不是一切入流者皆已度疑、离疑惑吗?诚然如是。但此处并非指那种已度疑的状态,而是指关于一切所知法,以一切行相觉悟为究竟决断,从而完全断除疑惑而言。为表明此义,故有“正如……”等语。所谓“增胜增胜性”,乃就高低差别而言,此义亦依世尊的种种界智而得以成立。于一切处离疑惑者,因见一切法故。由于通过现观诸谛而通达一切究竟义之法,因此说“依假名”,或依名称、族姓等而说,这便是其义理。显示巴利原文
Tiṇṇavicikiccho sabbaso atikkantavicikicchākantāro . Nanu ca sabbepi sotāpannā tiṇṇavicikicchā, vigatakathaṃkathā ca? Saccametaṃ, idaṃ pana na tādisaṃ tiṇṇavicikicchataṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho sabbasmiṃ ñeyyadhamme sabbākārāvabodhasaṅkhātasanniṭṭhānavasena sabbaso nirākataṃ sandhāyāti dassento ‘‘yathā hī’’ti ādimāha. Ussannussannattāti paroparabhāvato, ayañca attho bhagavato anekadhātunānādhātuñāṇabalenapi ijjhati. Sabbattha vigatakathaṃkatho sabbadassāvibhāvato. Sabbesaṃ paramatthadhammānaṃ saccābhisamayavasena paṭividdhattā vuttaṃ ‘‘vohāravasenā’’ti vā nāmagottādivasenāti attho.
“已圆满意图”,即一切心愿皆已达成。然而,难道依圣道而达到圆满意图,不是由于十六种作用的成就而证得所作已办,而非由于了知一切所知法吗?为回应此问难,故说“于先前未听闻”等语。如同声闻的声闻波罗蜜智、独觉佛的辟支菩提智与正自觉者的一切知智,皆以四谛现等觉为先。“于未闻”指未曾听闻;“亲自”即自身。此二词亦显示不依赖于从他而来的音声。“于此”是依格,以相为处,意为以所说之证谛为相。应知,现等觉谛是依最高之道而成就的。于力自在,即十力智随心所欲而转起。“由生故为生”是对正自觉者而言的。显示巴利原文
Pariyositasaṅkappoti sabbaso niṭṭhitamanoratho. Nanu ca ariyamaggena pariyositasaṅkappatā nāma soḷasakiccasiddhiyā katakaraṇīyabhāvena, na sabbañeyyadhammāvabodhenāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘pubbeananussutesū’’tiādi. Sāvakānaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ viya, hi paccekabuddhānaṃ paccekabodhiñāṇaṃ viya ca sammāsambuddhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ catusaccābhisambodhapubbakamevāti. Ananussutesūti na anussutesu. Sāmanti sayameva. Padadvayenāpi parato ghosena vināti dasseti. Tatthāti nimittatthe bhummaṃ, saccābhisambodhanimittanti attho. Saccābhisambodho ca aggamaggavasenāti daṭṭhabbaṃ. Balesu ca vasībhāvanti dasannaṃ balañāṇānaṃ yathāruci pavatti. Jātattā jātāti sammāsambuddhe vadati.
297 常居于各处王都等,依时节于三区游化。显示巴利原文
297. Tattha tattha rājadhāniādike nibaddhavāsaṃ vasanto. Tīsu maṇḍalesu yathākālaṃ cārikaṃ caranto.
298 “assā”指果;“tanti”指因。二者同时生起尚且无可能,何况三者、四者。“而在此……”等语句,是为了说明所谓“一个世界”的范围界限而开始的。显示巴利原文
298.Assāti phalassa. Tanti kāraṇaṃ. Dvinnampi ekato uppattiyā kāraṇaṃ natthi, pageva tiṇṇaṃ, catunnaṃ vāti. ‘‘Ettha cā’’tiādi ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti vuttalokadhātuyā pamāṇaparicchedadassanatthaṃ āraddhaṃ.
“yāvatā”:指那样的范围。“pariharanti”:指环绕须弥山而旋转。“disā”:指在诸方,此处是主格形式用作方位格意义。“bhanti”:闪耀。“virocanā”:照耀;或者,也可说是璀璨的日月在闪耀,正因如此,诸方也被照亮。“tāva sahassadhā”:指那样的一千个世界。显示巴利原文
Yāvatāti yattakena ṭhānena. Pariharantīti sineruṃ parikkhipantā parivattanti. Disāti disāsu, bhummatthe etaṃ paccattavacanaṃ. Bhanti dibbanti. Virocanāti obhāsantā, virocanā vā sobhamānā candimasūriyā bhanti, tato eva disā ca bhanti.Tāva sahassadhāti tattako sahassaloko.
“ettaka”:指以此轮围山为中心,连同此轮围山,共有一万个轮围山。至于此处应说明的内容,在《大本经注》中已说。“na paññāyati”:指因三藏中未出现,故不显示。显示巴利原文
Ettakanti imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā imināva saddhiṃ cakkavāḷaṃ dasasahassaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ mahāpadānavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Na paññāyatīti tīsu piṭakesu anāgatattā.
常童子梵天事注解显示巴利原文
Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā
300 “vaṇṇena”:指凭借色身的殊胜。因为它容易了解,故不取此义,而只解释“名声”(yasasadda)一词的含义。“alaṅkāraparivārena”:指凭借庄严与随从。“puññasiriyā”:指凭借福德之威力。显示巴利原文
300.Vaṇṇenāti rūpasampattiyā. Suviññeyyattā taṃ anāmasitvā yasasaddasseva atthamāha. Alaṅkāraparivārenāti alaṅkārena ca parivārena ca. Puññasiriyāti puññiddhiyā.
301 「Sampasādane」意为能生净信。带有前缀 saṃ- 的“khā”词根是“知道”的意思,正如“了知后受用此”(saṅkhāyetaṃ paṭisevatī)等语句中的用法,因此说“知已,我等喜悦”(jānitvā modāma)。显示巴利原文
301.Sampasādaneti sampasādajanane. Saṃpubbo khā-saddo jānanattho ‘‘saṅkhāyetaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) viyāti āha ‘‘jānitvā modāmā’’ti.
牛护婆罗门事注解显示巴利原文
Govindabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā
304 「Yāvadīgharattaṃ」(如此长久的时间):这是以数限来显示无量时间的说法,故释为“ettakaṃ(若干)……乃至aticirarattaṃ(极长时间)”。那位梵天为显示世尊是大智慧者,以征询的方式对诸天说道:“世尊确是大智慧者。不是吗?你们认为如何?”他自己想要解答此问题,便以“bhūtapubbaṃ bho(从前,贤者)”等语作为开头,这便是前后的关联。然而,当这样解答时,从义理上其实已道出了这层含义,所以为了让义理更明确,才又用“anacchariyametaṃ(此事并不稀奇)”作为开头。所说的三种魔,即烦恼魔、行作魔和天子魔。既已将“此事并不稀奇”的意思说过一遍,为了归结,才又反问“这有什么稀奇呢?”显示巴利原文
304.Yāvadīgharattanti yāva parimāṇato, aparimitakālaparidīpanametanti āha ‘‘ettakanti…pe… aticiraratta’’nti. Mahāpaññova so bhagavāti tena brahmunā anumatipucchāvasena devānaṃ vuttanti dassento ‘‘mahāpaññova so bhagavā. Noti kathaṃ tumhe maññathā’’ti āha. Sayamevetaṃ pañhaṃ byākātukāmo ‘‘bhūtapubbaṃ bho’’ti ādiṃ āhāti sambandho. Evaṃ pana byākarontena atthato ayampi attho vutto nāma hotīti dassento ‘‘anacchariyameta’’nti ādimāha. Tiṇṇaṃ mārānanti kilesābhisaṅkhāradevaputtamārānaṃ. ‘‘Anacchariyameta’’nti vuttamevatthaṃ nigamanavasena ‘‘kimettha acchariya’’nti punapi vuttaṃ.
因为这位婆罗门恒常先为国王的利益着想,兼顾现法利益与来世利益,凡事都预先为国王妥善安排,故称为「purohita」(国师),即经文中所说的“一切事务教诫国师”。所谓的“以牛护灌顶”(govindiyābhisekena),即通过灌顶令其就任牛护之位。据说,那是此婆罗门家族世代相承的官位。称「乔帝巴喇」(Jotipāla)者,因“令闪耀故”(jotitattā),即能令武器闪耀光芒。称「帕喇那」(Pālana)者,因“能保护故”(pālanasamatthatāya),即因其有能力保护国王与无量的众生,令其免于无义之害。显示巴利原文
Rañño diṭṭhadhammikasamparāyikaatthānaṃ puro dhānato pure pure saṃvidhānato purohitoti āha ‘‘sabbakiccānianusāsanapurohito’’ti. Govindiyābhisekenāti govindassa ṭhāne ṭhapanābhisekena. Taṃ kira tassa brāhmaṇassa kulaparamparāgataṃ ṭhānantaraṃ. Jotitattāti āvudhānaṃ jotitattā. Pālanasamatthatāyāti rañño, aparimitassa ca sattakāyassa anatthato paripālanasamatthatāya.
「正确地舍弃」:即妥善地以居家之身分,将家业完全放下、交付出去。他能明见种种事务与利益,故称「见义者」。显示巴利原文
Sammā vossajjitvāti suṭṭhu tassevāgāravabhāvena vissajjitvā niyyātetvā. Taṃ tamatthaṃ kiccaṃ passatīti atthadaso.
305 增长、发展称为「有」,或因依此而存在而称为「有」,即增长的原因。在连音规则下,插入ma音,并将o音转为a音,故说为「愿有」。至于「贤者乔帝巴喇」一词,本应表达「贤者」的属格义,却用了业格形式,因此说为「贤者的」。「不要反驳」:意为「不要拒绝」。拒绝即是反驳,因此说「不反驳」。「他具足安排」:意思是于事务安排中极为能干,故说「安排之后」。他通达「有与无有」的生起方式,并获得了智慧,故称「牛护」;因为是伟大的牛护,故称「大典尊」。此处「牛」是智慧的异名,意为能见义而觉悟。显示巴利原文
305. Bhavanaṃ vaḍḍhanaṃ bhavo, bhavati etenāti vā bhavo, vaḍḍhikāraṇaṃ sandhivasena ma-kārāgamo, o-kārassa ca a-kārādesaṃ katvā ‘‘bhavamatthū’’ti vuttaṃ. Bhavantaṃ jotipālanti pana sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘bhoto’’ti. Mā paccabyāhāsīti mā paṭikkhipīti attho. So pana paṭikkhepo paṭivacanaṃ hotīti āha ‘‘mā paṭibyāhāsī’’ti. Abhisambhosīti kammantānaṃ saṃvidhāne samattho hotīti āha ‘‘saṃvidahitvā’’ti. Bhavābhavaṃ, paññañca vindi paṭilabhīti govindo, mahanto govindo mahāgovindo. ‘‘Go’’ti hi paññāyetaṃ adhivacanaṃ gacchati atthe bujjhatīti.
这里是关于「分封王国」的解说。显示巴利原文
Rajjasaṃvibhajanavaṇṇanā
306 这些同父异母的弟弟们。「此被灌顶者」:即这位瑞努王子,在父王去世后,被灌顶而登王位。「王纲扶持者」:指那些扶持王子,使其安立王位之人。显示巴利原文
306.Ekapitikā vemātukā kaniṭṭhabhātaro. Ayaṃ abhisittoti ayaṃ reṇu rājakumāro pitu accayena rajje abhisitto. Rājakārakāti rājaputtaṃ rajje patiṭṭhāpetāro.
307 「能迷醉」(madentī),即具有迷醉性质的(madanīyā);为表明其为动作主体,故说「能作迷醉」(madakarā)。而迷醉的作用乃是导致放逸的特别原因,因此又说「能作放逸」(pamādakarā)。显示巴利原文
307. Madentīti madanīyāti kattusādhanataṃ dassento ‘‘madakarā’’ti āha. Madakaraṇaṃ pana pamādassa visesakāraṇanti vuttaṃ ‘‘pamādakarā’’ti.
308 在瑞努王国近处,这些领土起初宽仅十俱卢舍,后来扩展到三百由旬之广,由此六个王国皆排列如车头;因其形状四方,故说如帐幕。显示巴利原文
308. Reṇussa rajjasamīpe dasagāvutamattavitthatāni hutvā aparabhāge tiyojanasataṃ vitthatattā sabbāni cha rajjāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesi. Vitānasadisaṃ caturassabhāvato.
310 「Sahā(一起)」在此是为令偈颂文句完整而说。为说明其含义,故言「因此一起」。又或「sahā」是表不相离义的不变词,应解读为「他们七位负重任者一起」。以此显示:他们虽住于不同地方,却以种种方式彼此相伴、不相分离。「负重任者(bhāradhā)」,意指他们肩负、承受、担负着王国的重担。显示巴利原文
310.Sahāti gāthāya padaparipūraṇatthaṃ vuttaṃ. Tassa atthaṃ dassento ‘‘teneva sahā’’ti āha. Sahāti vā avinābhāvatthe nipāto, so saha āsuṃ satta bhāradhāti yojetabbo, tena te desantare vasantā vicittena sahabhāvino avinābhāvinoti dīpeti. Rajjabhāraṃ dhārenti attani āropenti vahantīti bhāradhā.
称誉之声远扬的解释显示巴利原文
Kittisaddaabbhuggamanavaṇṇanā
311 「于副国师处安置(Anupurohite ṭhapesi)」的意思是:让他担任副国师后加以安置,或安置于副国师之位。对于在三个时段听闻者,故说「一日三次(divasassa tikkhattuṃ)」。对于在两个时段听闻者,故说「傍晚与清晨(sāyaṃ, pāto)」。 「从那时起(tato paṭṭhāyā)」是指:誓愿修行达到顶点,即从沐浴之时开始。显示巴利原文
311.Anupurohite ṭhapesīti anupurohite katvā ṭhapesi, anupurohite vā ṭhāne ṭhapesi. Tisavanaṃ karonte sandhāya ‘‘divasassa tikkhattu’’nti vuttaṃ. Dvīsu sandhīsu savanaṃ karonte sandhāya ‘‘sāyaṃ, pāto vā’’ti vuttaṃ. Tato paṭṭhāyāti vatacariyaṃ matthakaṃ pāpetvā nhātakālato pabhuti.
312 「现起(Abhiuggacchi)」意思是:生起、出现。「未加思惟(acintetvā)」意思是:连「我如何与梵天交谈呢」这样的心念都不曾生起。由于根本没有会见的机会,因此没有交谈。「见彼(taṃ disvā)」意思是:以智慧眼看见,那悲梵住的修习正是得见梵天的方便。显示巴利原文
312.Abhiuggacchīti uṭṭhahi udapādi. Acintetvāti ‘‘kathaṃ kho ahaṃ brahmunā saddhiṃ manteyya’’nti acintetvā evaṃ cittampi anuppādetvā. Tena samāgamanasseva abhāvato amantetvā. Taṃ disvāti taṃ karuṇābrahmavihārabhāvanaṃ brahmadassanūpāyaṃ disvā ñāṇacakkhunā.
313 「如是(Evaṃ)」指:这样禀告国王之后,世尊便进入独处静修。「于一切处(sabbattha)」指:在向六位刹帝利青年、七位婆罗门大富豪、七百位舞者以及四十位妻子一一告辞之时。显示巴利原文
313.Evanti evaṃ rañño ārocetvā paṭisallānaṃ upagate. Sabbatthāti sabbesu channaṃ khattiyānaṃ, sattannaṃ brāhmaṇamahāsālānaṃ , sattannaṃ nāṭakasatānaṃ, cattārīsāya ca bhariyānaṃ āpucchanavāresu.
316 “相似者(sādisiyo)”:指出身相似,故说“同种姓、同阶级者(samavaṇṇā samajātikā)”。显示巴利原文
316.Sādisiyoti jātiyā sādisiyoti āha ‘‘samavaṇṇā samajātikā’’ti.
317 “集会堂(santhāgāra)”:即禅那之堂,因以禅那作意、止息向外散乱的寻,而使心获得坚固支撑,故称集会堂,意为禅那堂舍。“已执取者(gahitāvā)”:指大士通过修习,在自心相续中令其生起并执取。“没有(natthi)”:由于禅那已镇伏了它们。尤其因修习悲故,他没有厌离与不耐烦;修习慈故,没有怖畏与恐惧。其中,“不耐烦(ukkaṇṭhanā)”即急于见梵天,“恐惧(paritassanā)”即对此的渴求,故解释说“然而梵天的……”云云。显示巴利原文
317.Santhāgāranti jhānamanasikārena bahi visaṭavitakkavūpasamanena cittassa santhambhanaṃ agāraṃ, jhānasālanti attho. Gahitāvāti bhāvanānuyogena mahāsattena attano cittasantāne uppādanavasena gahitā eva. Natthi jhāneneva vikkhambhitattā. Visesato hissa karuṇāya bhāvitattā anabhirati ukkaṇṭhanā natthi, mettāya bhāvitattā bhayaparitassanā natthi. Ukkaṇṭhanāti pana brahmadassane ussukkaṃ, paritassanāti tadabhipatthanāti āha ‘‘brahmuno panā’’tiādi.
与梵天交谈的解释显示巴利原文
Brahmunāsākacchāvaṇṇanā
318 “心颤栗(cittutrāso)”:指心仅仅受到惊吓。“如何(kathaṃ)”:指依众生的类别、住处、名字、种姓等,以何种方式。因此他说“什么(ki)”等。显示巴利原文
318.Cittutrāsoti cittassa utrāsanamattaṃ. Kathanti sattanikāyanivāsaṭṭhānanāmagottādīnaṃ vasena kena pakārena. Tenāha ‘‘ki’’ntiādi.
“彼”(so),是指那些在世间享有盛名、被世人认知为梵天者,如Panaka、Sanantabandha、Sata、Na、常童子(Sanaṅkumāra)、Kāla等;其中,名为常童子(Sanaṅkumāra)者,即示现为那位梵天。显示巴利原文
Soti ye te panakanasanantabandhasatanasanaṅkumārakālanāmakā loke pākaṭā paññātā brahmāno, tesu sanaṅkumāro nāmāhanti dasseti.
“供品”(agghaṃ),是指应布施给可敬者的食物。“蜜食”(madhusākaṃ),是指甜美的食物;凡是应供给客人的食物,皆依随顺之称而如此说。因此他说“而蜜食……”等。“我等请问”(pucchāma),是以邀请之意而请问。显示巴利原文
Agghanti garuṭṭhāniyānaṃ dātabbaṃāhāraṃ. Madhusākanti madhurāhāraṃ, yaṃ kiñci atithino dātabbaṃ āhāraṃ upacāravasena evaṃ vadati. Tenāha ‘‘madhusākaṃ panā’’tiādi. Pucchāmāti nimantanavasena pucchāma.
319 摩诃萨埵虽修习四梵住而安住,却对“此即通往梵天界之道”未生确信,故被称为“疑者”。然而,有些人说:“由于苦行令身体极度衰竭,又因与梵天相会而生起恐惧等,他只获得了少分梵住便退失,因此,由于未镇伏的疑惑,故被称为疑者。”“他所了知”者,即由他人已知、由自己所实证者。然而,对他而言这些是明了的、清晰的,因此说“在他明了、他所了知的事物中”。其中说明原因:“因为是他人自己所造作。”所谓“我的”,是指业,即“我所执”;所谓“我所有”,即“这是我的……乃至……渴爱”。由于执此以为“我的”,故称“我所执”,渴爱即由此转起。“在人们中”是表简别的处格,而非对象格,故说“人们中的任何一个”。“成为专一者”一词,先显其状态之义:说是“成为专一”,再展开说“独自站立,独自坐下”。所谓“那样的”,即成为专一并如此转起者。“已生”即已出生。禅那中的胜解,是指在生起那样的禅那之后;若未生起,胜解从何而来?故说“意思是生起禅那后”。所谓腐臭,是指嗔等烦恼的熏染,由镇伏他们而远离腐臭。在这些法上,即指出家者。显示巴利原文
319. Mahāsatto cattāro brahmavihāre bhāvetvā ṭhitopi tesu ‘‘brahmasahabyatāya maggo’’ti anibbematikatāya ‘‘kaṅkhī’’ti avoca. Keci pana ‘‘tapokammena parikkhīṇasarīratāya, brahmasamāgamena bhayādisamuppattiyā ca paṭiladdhamattehi brahmavihārehi parihīno ahosi, tasmā avikkhambhitavicikicchatāya ‘kaṅkhī’ti avocā’’ti vadanti. Parassa vediyā viditā paravediyā, te pana tassa pākaṭā vibhūtāti āha ‘‘parassapākaṭesu paravediyesū’’ti. Tattha kāraṇamāha ‘‘parena sayaṃ abhisaṅkhatattā’’ti. Mamāti kammaṃ mamaṃkāro, mamattanti āha ‘‘idaṃ mama…pe… taṇha’’nti. ‘‘Mama’’nti karoti etenāti hi mamaṃkāro, tathāpavattā taṇhā. Manujesūti niddhāraṇe bhummaṃ, na visayeti āha ‘‘manujesu yo kocī’’ti. ‘‘Ekodibhūto’’ti padassa bhāvatthaṃ tāva dassento ‘‘ekībhūto’’ti vatvā puna taṃ vivaranto ‘‘eko tiṭṭhanto eko nisīdanto’’ti āha. Tādisoti eko hutvā pavattanako. Bhūtoti jāto. Jhāne adhimutti nāma tasmiṃ nibbattite, anibbattite kuto adhimuttīti āha ‘‘jhānaṃ nibbattetvāti attho’’ti. Vissagandho nāma kodhādikilesaparibhāvanāti tesaṃ vikkhambhanena vissagandhavirahito. Etesu dhammesūti pabbajjānaṃ vivekavāsakaruṇābrahmavihārādidhammesu.
320 “无明者”:即未了知。“覆蔽”:因障碍善法与上人法的生起而被覆蔽。“腐臭”:因嗔恚心等而成为腐臭,由烦恼而散发恶臭、腐臭味。由于生于地狱等恶趣的习性,称为“堕恶趣者”,故说“趣恶趣者”。正如被贼等所逼迫、想要进城的人,却被城墙、门扇、壕沟等所防护的城市挡在外面,同样,由于嗔等,梵天界被覆蔽、封闭,为他所有,因此成为“被覆蔽的梵天界”。发问者说:“被什么覆蔽呢?”显示巴利原文
320.Avidvāti na viditavā. Āvaritāti kusalānaṃ uttarimanussadhammānaṃ uppattinivāraṇena āvaritā. Pūtikāti byāpannacittatādinā pūtibhūtā. Kilesavasena duggandhaṃ vissagandhaṃ vāyati. Nirayādiapāyesu nibbattanasīlatāya āpāyikāti āha ‘‘apāyūpagā’’ti. Corādīhi upaddutassa pavisitukāmassa pākārakavāṭaparikhādīhi viya nagaraṃ kodhādīhi nivuto pihito brahmaloko assāti nivutabrahmaloko. Pucchati ‘‘kenāvaṭā’’ti vadanto.
“妄语”即是虚诳语,犹如“良医”即是药。愤懑是怒害。于所见等中,以未见等而说,欺诳他人,即是诳惑他人。示以相似、相称之物而诱惑,便是示现相似而欺诳。伤害朋友即破坏友谊,是背叛朋友。坚固的悭吝是强硬的悭吝。超越自身的下劣或同等而生慢。对他人成就的不能容忍是嫉。由于隐藏自己的成就,以及不能忍受与他人共享,而有种种欲求、种种喜好,故称“种种贪”。吝啬者的柔软悭吝。无论在何处,于自己的所有物、他人的所有物、低劣的亲戚等之中,无论何种所缘。贪求是执取所缘,极度的贪。沉醉于床座等而陶醉,是高举。迷惑是对所缘的不了解。在这些法当中,即于所说的嗔等之中,由于污染、恼害、烧灼众生的相续,故称为烦恼恶法。相应、系属、相伴、不离。显示巴利原文
Musāvādova mosavajjaṃ yathā bhisakkameva bhesajjaṃ. Kujjhanaṃ dussanaṃ. Diṭṭhādīsu adiṭṭhādivāditāvasena paresaṃ visaṃvādanaṃ paravisaṃvādanaṃ. Sadisaṃ patirūpaṃ dassetvā palobhanaṃ sadisaṃ dassetvā vañcanaṃ. Mittānaṃ vihiṃsanaṃ mettibhedo mittadubbhanaṃ. Daḷhamaccharitā thaddhamacchariyaṃ. Attani vijjamānaṃ nihīnataṃ, sadisataṃ vā atikkamitvā maññanaṃ. Paresaṃ sampattiyā asahanaṃ khīyanaṃ. Attasampattiyā nigūhanavasena, parehi sādhāraṇabhāvāsahanavasena ca vividhā icchā ruci etassāti vivicchā. Kadariyatāya mudukaṃ macchariyaṃ. Yattha katthacīti sakasantake, parasantake, hīnātike cāti yattha katthaci ārammaṇe. Lubbhanaṃ ārammaṇassa gahaṇaṃ abhigijjhanaṃ. Majjanaṃ seyyādivasena madanaṃ sampaggaho. Muyhanaṃ ārammaṇassa anavabodho. Etesūti etesu yathāvuttesu kodhādīsu sattasantānassa kilissanato vibādhanato, upatāpanato ca kilesasaññitesu pāpadhammesu. Yuttā payuttā sampayuttā avirahitā.
此处,这位梵天被大士善巧地问及腐败之事,便以十四个词句分别解说了自己现前所知的恶法。然而,那些法虽依某种转起的差别而说,有些又被重说,而且在《腐败经》(《小部·经集》第242偈)中有所宣说,但有些此处却完全没有提及。即便如此,依相摄的方法,或以它们同属一类的道理,应知它们在此处被收集含摄。因此说“然而此经……”等。其中,由于《腐败经》阐明了此处未以本质形态说出的腐败,而这些腐败又与所说的法具有相同特征等,所以应以《腐败经》来展开解说,因为那里对这些法有本质形态的说明。《腐败经》也应当由此经来阐明,因为此处所说的某些腐败,在那里未说。由于《腐败经》中所说的腐败,在意义上已摄入此处的范畴,因此,在显示此处所说腐败的防护方式时,解说者认为:此处某些法,即使依阿毗达摩的理趣并非烦恼的自性,但以恼害众生相续的意义,也应当称为“烦恼”,因此说“于十四种烦恼中”。显示巴利原文
Ettha cāyaṃ brahmā mahāsattena āmagandhe supuṭṭho attano yathāupaṭṭhite pāpadhamme cuddasahi padehi vibhajitvā kathesi, te pana tādisaṃ pavattivisesaṃ upādāya vuttāpi keci puna vuttā, āmagandhasutte (su. ni. 242) pana vuttāpi keci idha sabbaso na vuttā, evaṃ santepi lakkhaṇahāranayena, tadekaṭṭhatāya vā tesaṃ pettha saṅgaho daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘idaṃ pana sutta’’ntiādi. Tattha āmagandhasuttena dīpetvāti idha sarūpato avutte āmagandhepi vuttehi ekalakkhaṇatādinā āmagandhasuttena pakāsetvā kathetabbaṃ tattha nesaṃ sarūpato kathitattā. Āmagandhasuttampi iminā dīpetabbaṃ idha vuttānampi kesañci āmagandhānaṃ tattha avuttabhāvato. Yasmā āmagandhasutte vuttāpi āmagandhā atthato idha saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchanti, tasmā idha vutte pariharaṇavasena dassentena yasmā cettha keci abhidhammanayena akilesasabhāvāpi sattasantānassa vibādhanaṭṭhena ‘‘kilesā’’ti vattabbataṃ arahanti, tasmā ‘‘cuddasasu kilesesū’’ti vuttaṃ.
“破坏、萎谢、丢弃”即是“应被破坏、应被舍弃”之义。“佛陀传承”:指诸成佛者的传统;而即将成佛者也可称为“佛陀”,如“佛陀来到王舍城”之说。“作大人坚固业”:即令那位大人所生起的“我将出家”之心念变得坚定稳固。显示巴利原文
Nimmādaṃ milāpanaṃ khepananti āha ‘‘nimmādetabbā pahātabbā’’ti. Buddhatantīti buddhabhāvīnaṃ paveṇī, buddhabhāvinopi ‘‘buddhā’’ti vuccanti yathā ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti. Mahāpurisassa daḷhīkammaṃ katvāti mahāpurisassa ‘‘pabbajissāmaha’’nti pavattacittuppādassa daḷhīkammaṃ katvā.
「雷努王呼唤」的注释显示巴利原文
Reṇurājaāmantanāvaṇṇanā
321 “夺我心”:即夺走我的心,不再随己意而转。显示巴利原文
321.Mama manaṃ haritvāti mama cittaṃ apanetvā tassa vasena avattitvā.
“已达专一而住者”:即由修习身远离而达至专一,依苦行而住之人。“以吉祥草叶敷设”:是用吉祥草席围绕祭坛,铺于四周。“无粗糙”:指无伤口,亦无似伤口的缺损,故说“不粗糙”。显示巴利原文
Ekībhāvaṃ upagantvā vutthassāti kāyavivekaparibrūhanena ekībhāvaṃ upagantvā tapokammavasena vutthassa. Kusapattehi paritthatoti barihisehi vediyā samantato santharito. Akācoti vaṇo vaṇasadisakhaṇḍiccavirahito. Tenāha ‘‘akakkaso’’ti.
对六位刹帝利的呼唤的注释显示巴利原文
Chakhattiyaāmantanāvaṇṇanā
322 「我们当学」:意为‘我们应当教导他们,令其学习’。而此处的‘教导’即是指令其具备、成就,故说「我们当劝导(他们)」。显示巴利原文
322.Sikkheyyāmāti sikkhāpeyyāma, sikkhāpanañcettha atthibhāvāpādananti āha ‘‘upalāpeyyāmā’’ti.
323 出家者若缺乏精进的策励与忍耐之力,其沙门法便不圆满、不清净。正是为了策励这些在精进策励与忍耐力上不足的人,才宣说了「应发奋吧」等话语。显示巴利原文
323. Yassa vīriyārambhassa, khantibalassa ca abhāvena pabbajitānaṃ samaṇadhammo paripuṇṇo, parisuddho ca na hoti, tesu vīriyārambhakhantibalesu te te niyojetuṃ ‘‘ārambhavho’’tiādi vuttaṃ.
「悲禅那道」:即名为悲禅那之道。「正直道」:指通往梵天界的正直之道。「无上」:就梵住的自性而言最为殊胜,故称「无上道」。「为善士所守护」:由诸善士守护,如同使其不致退失,依远离对立法而予以守护、保护。另有些文本读作「正法为善士所宣说」,意为为了自他之利,由佛陀等善士所宣说、开示。显示巴利原文
Karuṇājhānamaggoti karuṇājhānasaṅkhāto maggo. Ujumaggoti brahmalokagamane ujubhūto maggo. Anuttaroti seṭṭho brahmavihārasabhāvato. Tenāha ‘‘uttamamaggo nāmā’’ti. Sabbhi rakkhito sādhūhi yathā parihāni na hoti, evaṃ paṭipakkhadūrīkaraṇena rakkhito gopito. ‘‘Saddhammo sabbhi vakkhito’’ti keci paṭhanti, tesaṃ saparahitasādhanena sādhūhi buddhādīhi kathito paveditoti attho.
「刹那即毁灭之法」:指彼此相违的诸法于某刹那交会时,即于彼刹那具有坏灭之本性。又,犹如那些乐于行走奔驰的天子,上下迎面奔跑时,头上和脚下皆绑着刀刃,其刀刃交会极其迅速,转起之刹那极为短暂,正因如此速疾,故具有坏灭之本性。此是就生命而言。「已去」指到达终点。「以慧」意为应被思惟,故说应被思惟;又此处的「以慧」是以处格作具格用,应理解为具格,如「以智」的用法。「于一切障碍」指对善行的一切系缚与障碍。显示巴利原文
Taṅkhaṇaviddhaṃsanadhammanti yasmiṃ khaṇe virodhidhammasamāyogo, tasmiṃyeva khaṇe vinassanasabhāvaṃ, yo vā so gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi, pāde ca baddhakhuradhārāsamāgamanatopi sīghataratāya atiittaro pavattikkhaṇo, teneva vinassanasabhāvaṃ. Tassa jīvitassa. Gatinti niṭṭhaṃ. Mantāyanti manteyyanti vuttaṃ hotīti āha ‘‘mantetabba’’nti. Karaṇatthe vā bhummanti ‘‘mantāya’’nti idaṃ bhummaṃ karaṇatthe daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘ñātāya’’nti. Sabbapalibodheti sabbepi kusalakiriyāya vibandhe uparodhe.
对婆罗门大家主等人的呼唤语进行解释。显示巴利原文
Brāhmaṇamahāsālādīnaṃ āmantanāvaṇṇanā
324 「少威德者」指威势微劣之人,故说「从出家的那一刻起」等等。显示巴利原文
324.Appesakkhāti appānubhāvāti āha ‘‘pabbajitakālato paṭṭhāyā’’tiādi.
如同转轮王般受到崇敬。显示巴利原文
Cakkavatti rājā viya sambhāvito.
关于摩诃高毗昙出家的注释。显示巴利原文
Mahāgovindapabbajjāvaṇṇanā
328 所谓对等至的“了知”,即是亲自现证、作证,故说“他们未能使其生起”。显示巴利原文
328. Samāpattīnaṃ ājānanaṃ nāma attapaccakkhatā, sacchikiriyāti āha ‘‘na sakkhiṃsu nibbattetu’’nti.
329 “以此”,是指“萨拉玛哈”一词。当大梵天对世尊说“萨拉玛哈”时,世尊认可道“正是如此”,此事便已成立。由于并未为令于轮回生厌而开示四谛业处之说,而若于轮回无厌,则离贪等便无由生起,故说“非为离贪”等。此完全是为了令于轮回生厌,通过阐明具种种形态、种种过患的轮回之过患。显示巴利原文
329.Imināti ‘‘sarāmaha’’nti iminā padena. ‘‘Sarāmaha’’nti hi vadantena bhagavato mahābrahmunā kathitaṃ ‘‘tatheva ta’’nti bhagavatā paṭiññātameva jātanti. Na vaṭṭe nibbindanatthāya catusaccakammaṭṭhānakathāya abhāvato. Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgānaṃ asambhavo evāti āha ‘‘na virāgāyā’’tiādi. Ekantameva vaṭṭe nibbindanatthāya anekākāravokāravaṭṭe ādīnavavibhāvanato.
“为厌离”一词,是指观。对其余诸词,同理亦然。“决择说”,即通过各个词句决择观、道与涅槃而作之说。此中即是无余之说,故说“然以譬喻”等。显示巴利原文
‘‘Nibbidāyā’’ti iminā padena vipassanā vuttā. Esa nayo sesesupi. Vavatthānakathāti vipassanāmagganibbānānaṃ taṃtaṃpadehi vavatthapetvā kathā. Ayamettha nippariyāyakathāti āha ‘‘pariyāyena panā’’tiādi.
330 “令圆满”:即依修习圆满而令其圆满,意为令其生起。“已行梵行的善男子”:指已践行道梵行的善男子。以如此殊胜之说,世尊以阿罗汉果为顶峰,结束了这次教示。显示巴利原文
330.Paripūretunti bhāvanāpāripūrivasena paripuṇṇe kātuṃ, nibbattetunti attho. Brahmacariyaciṇṇakulaputtānanti ciṇṇamaggabrahmacariyānaṃ kulaputtānanti ukkaṭṭhaniddesena arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi.
“欢喜”(abhinandanaṃ)一词即接受之意,正如在“欢喜地到来”等用法中一样。而在此处,于意义上则指内心的喜悦,因此说:“以心接受,而心生欢喜”。而“善哉,善哉”是以语言赞扬、随喜,因此说:“以言语称赞,而随喜”。显示巴利原文
Abhinandanaṃ nāma sampaṭicchanaṃ ‘‘abhinandanti āgata’’ntiādīsu viya, tañcettha atthato cittassa attamanatāti āha ‘‘cittena sampaṭicchanto abhinanditvā’’ti. ‘‘Sādhu sādhū’’ti vācāya sampahaṃsanā anumodanāti āha ‘‘vācāya sampahaṃsamāno anumoditvā’’ti.