6. 《大典尊经》的注释巴利
6. Mahāgovindasuttavaṇṇanā
293 “如是我闻”这句,说的是《大典尊经》。这里有一段逐词解释——所谓“五髻”,就是有五束顶髻、戴五只耳环。据说他在人间做福德善事的时候,还是个年幼的五髻小孩,当时是牧牛童里的头儿,带着别的孩子一起,在村外的十字路口盖厅堂、挖池塘、修堤坝、把坑洼的路铺平,还把会撞到车轴的树移走——就这样做了种种福德善行,年纪轻轻就死了。他那一世的身体长得可爱、讨人喜欢、令人满意。他死后投生到四大王天,寿命有九百万年。他的身体大约三俱卢舍那么高,像金色的树干一样。他佩戴约一千车那么多的饰物,涂抹约九瓮那么多的香膏,穿着天界的红色衣服,戴上赤金耳环,五只耳环在背上转动,打扮得还像当年做五髻小孩时那样。因此,大家就认他是“五髻”。巴利
293.Evaṃme sutanti mahāgovindasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – pañcasikhoti pañcacūḷo pañcakuṇḍaliko. So kira manussapathe puññakammakaraṇakāle daharo pañcacūḷakadārakakāle vacchapālakajeṭṭhako hutvā aññepi dārake gahetvā bahigāme catumaggaṭṭhānesu sālaṃ karonto pokkharaṇiṃ khaṇanto setuṃ bandhanto visamaṃ maggaṃ samaṃ karonto yānānaṃ akkhapaṭighātanarukkhe harantoti evarūpāni puññāni karonto vicaritvā daharova kālamakāsi. Tassa so attabhāvo iṭṭho kanto manāpo ahosi. So kālaṃ katvā cātumahārājikadevaloke navutivassasatasahassappamāṇaṃ āyuṃ gahetvā nibbatti. Tassa tigāvutappamāṇo suvaṇṇakkhandhasadiso attabhāvo ahosi. So sakaṭasahassamattaṃ ābharaṇaṃ pasādhetvā navakumbhamatte gandhe vilimpitvā dibbarattavatthadharo rattasuvaṇṇakaṇṇikaṃ piḷandhitvā pañcahi kuṇḍalakehi piṭṭhiyaṃ vattamānehi pañcacūḷakadārakaparihāreneva vicarati. Tenetaṃ ‘‘pañcasikho’’ tveva sañjānanti.
夜晚已经过去,指的是夜已消逝、已经过去了一部分,意思是已经过了一段夜分。极妙之色,指的是极为可爱、悦意、可意的容貌。他本来就有可爱的容貌,但因为盛装而来,所以就成了极妙之色。遍满,意思是没有剩余、四面八方都覆盖。这里的“kevala”一词是无余的意思,就像“完全圆满”中那样;“kappa”一词是一切处的意思,就像“遍满祇园”等说法中那样。普照,就是放出光明遍满各处,像月天子、像太阳一样,化成一片光明、一片辉耀。巴利
Abhikkantāya rattiyāti abhikkantāya khīṇāya rattiyā, ekakoṭṭhāsaṃ atītāyāti attho. Abhikkantavaṇṇoti atiiṭṭhakantamanāpavaṇṇo. Pakatiyāpi hesa kantavaṇṇo, alaṅkaritvā āgatattā pana abhikkantavaṇṇo ahosi. Kevalakappanti anavasesaṃ samantato. Anavasesattho ettha kevalasaddo. Kevalaparipuṇṇanti ettha viya. Samantato attho kappasaddo, kevalakappaṃ jetavanantiādīsu viya. Obhāsetvāti ābhāya pharitvā, candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho.
天众集会处的注释巴利
Devasabhāvaṇṇanā
294 在善法堂的集会堂中——这座集会堂,是由一位名叫善法的女子,凭借宝石耳环树(的果报)而化生出来的。据说,那座殿堂的地面是水晶做的,钉子是宝珠做的,柱子是黄金做的,柱座和连接件是白银做的,珊瑚做的兽形装饰,椽子、翼墙和门楣是七宝做的,屋顶铺着蓝宝石瓦,屋顶平台是黄金做的,顶上的尖饰是白银做的。它长三百由旬,宽三百由旬,周围九百由旬,高五百由旬。这就是善法堂的集会堂。巴利
294.Sudhammāyaṃ sabhāyanti sudhammāya nāma itthiyā ratanamattakaṇṇikarukkhanissandena nibbattasabhāyaṃ . Tassā kira phalikamayā bhūmi, maṇimayā āṇiyo , suvaṇṇamayā thambhā, rajatamayā thambhaghaṭikā ca saṅghātā ca, pavāḷamayāni vāḷarūpāni, sattaratanamayā gopānasiyo ca pakkhapāsakā ca mukhavaṭṭi ca, indanīlaiṭṭhakāhi chadanaṃ, sovaṇṇamayaṃ chadanapīṭhaṃ, rajatamayā thūpikā, āyāmato ca vitthārato ca tīṇi yojanasatāni, parikkhepato navayojanasatāni, ubbedhato pañcayojanasatāni, evarūpāyaṃ sudhammāyaṃ sabhāyaṃ.
在“持国”等当中,持国是乾闼婆王。百千俱胝乾闼婆天神围绕着他,他让人取来百千俱胝块黄金板和百千俱胝黄金矛,在东方,面朝西方,把两个天界的天神们安置在面前,然后坐下。巴利
Dhataraṭṭhotiādīsu dhataraṭṭho gandhabbarājā gandhabbadevatānaṃ koṭisatasahassena parivuto koṭisatasahassasuvaṇṇamayāni phalakāni ca suvaṇṇasattiyo ca gāhāpetvā puratthimāya disāya pacchimābhimukho dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno.
增长天王是鸠槃荼王,被百千亿鸠槃荼天神簇拥着,他令(眷属)持取百千亿白银盾牌和金矛,自己面向北方,坐在南方,并让两个天界的天神们站在自己面前。巴利
Virūḷhako kumbhaṇḍarājā kumbhaṇḍadevatānaṃ koṭisatasahassena parivuto koṭisatasahassarajatamayāni phalakāni ca suvaṇṇasattiyo ca gāhāpetvā dakkhiṇāya disāya uttarābhimukho dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno.
广目龙王被一万亿龙众簇拥着,让他们手持一万亿宝石制成的巨扇和金矛,自己面向东方,坐在西方,并把两个天界的天神们安排在前面。巴利
Virūpakkho nāgarājā nāgānaṃ koṭisatasahassena parivuto koṭisatasahassamaṇimayāni mahāphalakāni ca suvaṇṇasattiyo ca gāhāpetvā pacchimāya disāya puratthimābhimukho dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno.
多闻天王是夜叉之王,被万亿夜叉簇拥着,让他们手持万亿珊瑚做成的大板和金矛,自己面朝南方,坐在北方,并让两个天界的众天神列在面前。应当这样理解。巴利
Vessavaṇo yakkharājā yakkhānaṃ koṭisatasahassena parivuto koṭisatasahassapavāḷamayāni mahāphalakāni ca suvaṇṇasattiyo ca gāhāpetvā uttarāya disāya dakkhiṇābhimukho dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinnoti veditabbo.
然后后来才轮到我们的座位,也就是说,要等他们之后我们才得到坐下的地方。再往后,我们就进不去也看不到了。这里集会的因缘,前面已经说过,一共只有四种。其中雨安居的集会已经详细讲过了。就像雨安居时一样,大自恣日的满月那天,天众也会聚在一起商量:今天该去哪里、在谁面前自恣?那时候,帝释天神大多数就在粟岛大精舍自恣。其余的天神则拿着昼度树等天界的花,还有天界的栴檀粉,各自去自己喜欢的地方自恣。他们就是这样为了完成自恣的集会而聚到一起。巴利
Atha pacchā amhākaṃ āsanaṃ hotīti tesaṃ pacchato amhākaṃ nisīdituṃ okāso pāpuṇāti. Tato paraṃ pavisituṃ vā passituṃ vā na labhāma. Sannipātakāraṇaṃ panettha pubbe vuttaṃ catubbidhameva. Tesu vassūpanāyikasaṅgaho vitthārito. Yathā pana vassūpanāyikāya, evaṃ mahāpavāraṇāyapi puṇṇamadivase sannipatitvā ‘‘ajja kattha gantvā kassa santike pavāressāmā’’ti mantenti. Tattha sakko devānamindo yebhuyyena piyaṅgudīpamahāvihārasmiṃyeva pavāreti. Sesā devatā pāricchattakādīni dibbapupphāni ceva dibbacandanacuṇṇāni ca gahetvā attano attano manāpaṭṭhānameva gantvā pavārenti. Evaṃ pavāraṇasaṅgahatthāya sannipatanti .
在天界,有一种名叫“āsāvatī”的藤蔓。天人们心想“这藤蔓要开花了”,就去侍奉一千年。而昼度树开花时,他们只侍奉一年。从那棵树开始出现黄叶等状态时起,他们就心生欢喜。正如经中所说——巴利
Devaloke pana āsāvatī nāma latā atthi. Sā pupphissatīti devā vassasahassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti. Pāricchattake pupphamāne ekavassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti. Te tassa paṇḍupalāsādibhāvato paṭṭhāya attamanā honti. Yathāha –
比丘们,当三十三天的昼度树叶子变黄的时候,三十三天的天人们在那时会感到欢喜:“昼度树的叶子现在已经变黄了,过不了多久就会落叶了。”比丘们,当三十三天的昼度树落叶、变得粗糙、长出网状纹理、现出花蕾、结成花苞的时候,三十三天的天人们在那时会感到欢喜:“昼度树现在已经结出花苞了,过不了多久就会满树盛开了。”巴利
‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti – ‘paṇḍupalāso kho dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva pannapalāso bhavissatī’ti. Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro pannapalāso hoti, khārakajāto hoti, jālakajāto hoti, kuṭumalakajāto hoti, korakajāto hoti. Attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti – ‘korakajāto dāni pāricchattako koviḷāro na cirasseva sabbapāliphullo bhavissatī’ti (a. ni. 7.69).
比丘们,当这棵巴利恰答咖刺桐树全面盛开的时候,它的光明向四周遍照五十由旬,香气则顺风飘到一百由旬远。这就是巴利恰答咖刺桐树的威力。巴利
Sabbapāliphullassa kho pana, bhikkhave, pāricchattakassa koviḷārassa samantā paññāsa yojanāni ābhāya phuṭaṃ hoti, anuvātaṃ yojanasataṃ gandho gacchati. Ayamānubhāvo pāricchattakassa koviḷārassā’’ti.
巴利恰答咖树开花时,不需要爬上去,不需要拿钩子把树枝拉弯,也不需要为了采花而用篮子。这时会生起一股切割风,把花朵从花梗上切下来;一股接取风把花接住;一股送入风把花送进善法堂;一股清扫风把旧花清走;一股铺展风一边像跳舞一样,一边把花瓣、花蕊和花丝铺开。中央有一个法座,即一由旬大的宝榻,上方由三由旬大的白伞盖撑覆着。紧接着那里,铺好了帝释天神的座位。然后是三十三位天子的座位,再接着是其他大威力天神的座位。而另一些天神,则只有花蕊作为座位。巴利
Pupphite pāricchattake ārohaṇakiccaṃ vā aṅkusakaṃ gahetvā namanakiccaṃ vā pupphāharaṇatthaṃ caṅkoṭakakiccaṃ vā natthi, kantanakavāto uṭṭhahitvā pupphāni vaṇṭato kantati, sampaṭicchanakavāto sampaṭicchati, pavesanakavāto sudhammaṃ devasabhaṃ paveseti, sammajjanakavāto purāṇapupphāni nīharati, santharaṇakavāto pattakaṇṇikakesarāni naccanto santharati, majjhaṭṭhāne dhammāsanaṃ hoti. Yojanappamāṇo ratanapallaṅko upari tiyojanena setacchattena dhārayamānena, tadanantaraṃ sakkassa devarañño āsanaṃ atthariyati. Tato tettiṃsāya devaputtānaṃ, tato aññāsaṃ mahesakkhadevatānaṃ. Aññataradevatānaṃ pana pupphakaṇṇikāva āsanaṃ hoti.
天人们进入天众集会厅后,就坐在那里。接着,花粉从花朵中扬起,向上碰到天众集会厅屋顶的尖顶饰钮后再落下来,把天神们那三伽乌达大的身体弄得像是用虫漆汁精心涂抹过一样。他们这种游戏要持续四个月才结束。他们就是为了这样享受巴利恰答咖树之乐而聚到一起的。巴利
Devā devasabhaṃ pavisitvā nisīdanti. Tato pupphehi reṇuvaṭṭi uggantvā upari kaṇṇikaṃ āhacca nipatamānā devatānaṃ tigāvutappamāṇaṃ attabhāvaṃ lākhārasaparikammasajjitaṃ viya karoti. Tesaṃ sā kīḷā catūhi māsehi pariyosānaṃ gacchati. Evaṃ pāricchattakakīḷānubhavanatthāya sannipatanti.
每月第八天,天界会宣告举行盛大的听法集会。那时,在善法天众集会堂里,或者由常童大梵天王,或者由帝释天神,或者由一位说法的比丘,或者由某位说法的天子来宣说正法。到了半月的第八天,四大天王的大臣们出巡;第十四天,王子们出巡;第十五天,四大天王亲自出巡,拿着金板和天然朱砂,走遍各个村庄、城镇和王都。他们把“某位女子或男子已经皈依佛、皈依法、皈依僧,守护五戒,每月在八个伍波萨他日行伍波萨他,尽心奉养母亲,尽心奉养父亲,在某处用一百束青莲花或花瓶作了供养,点了千盏灯,让人举办非时听法,建造了伞盖栏台、堆土栏台、腹形栏台、狮子座、狮子阶梯,圆满三种善行,受持并践行十善业道”这些事,用天然朱砂写在金板上,带回来交到五髻手里。五髻再交给玛德离,玛德离这位司乘者再呈给帝释天神。巴利
Māsassa pana aṭṭhadivase devaloke mahādhammasavanaṃ ghusati. Tattha sudhammāyaṃ devasabhāyaṃ sanaṅkumāro vā mahābrahmā, sakko vā devānamindo, dhammakathikabhikkhu vā, aññataro vā dhammakathiko devaputto dhammakathaṃ katheti. Aṭṭhamiyaṃ pakkhassa catunnaṃ mahārājānaṃ amaccā, cātuddasiyaṃ puttā, pannarase sayaṃ cattāro mahārājāno nikkhamitvā suvaṇṇapaṭṭañca jātihiṅgulakañca gaṇhitvā gāmanigamarājadhāniyo anuvicaranti. Te – ‘‘asukā nāma itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato, dhammaṃ saraṇaṃ gato. Saṅghaṃ saraṇaṃ gato. Pañcasīlāni rakkhati. Māsassa aṭṭha uposathe karoti. Mātuupaṭṭhānaṃ pūreti. Pituupaṭṭhānaṃ pūreti. Asukaṭṭhāne uppalahatthakasatena pupphakumbhena pūjā katā. Dīpasahassaṃ āropitaṃ. Akāladhammasavanaṃ kāritaṃ. Chattavedikā puṭavedikā kucchivedikā sīhāsanaṃ sīhasopānaṃ kāritaṃ. Tīṇi sucaritāni pūreti. Dasakusalakammapathe samādāya vattatī’’ti suvaṇṇapaṭṭe jātihiṅgulakena likhitvā āharitvā pañcasikhassa hatthe denti. Pañcasikho mātalissa hatthe deti. Mātali saṅgāhako sakkassa devarañño deti.
当行善积德的人不多时,那本记录功德的册子就很薄。天人们一看到这个,就很不高兴,说:“哎呀,世上的人真是放逸懈怠啊!这样一来,四种恶道会挤满,六层天界会空荡荡。”如果册子很厚,天人们一看到就满心欢喜,说:“哎呀,世上的人真是不放逸啊!四种恶道会空掉,六层天界会挤满。他们在佛陀的教法里修了福德,将来带着大福德来投生,我们就能以他们为先导,一起庆祝星宿节了。”帝释天王拿起那本册子宣读。他用平常的音量念时,声音能传到十二由旬远;用高昂的音量念时,声音能盖过整个一万由旬的天城,久久回荡。他们就是这样为了听法而聚集在一起。不过在这里,应当知道他们是为了自恣集会而聚在一起的。巴利
Yadā puññakammakārakā bahū na honti, potthako khuddako hoti, taṃ disvāva devā – ‘‘pamatto, vata bho mahājano viharati, cattāro apāyā paripūrissanti, cha devalokā tucchā bhavissantī’’ti anattamanā honti. Sace pana potthako mahā hoti, taṃ disvāva devā – ‘‘appamatto, vata bho, mahājano viharati, cattāro apāyā suññā bhavissanti , cha devalokā paripūrissanti, buddhasāsane puññāni karitvā āgate mahāpuññe purakkhatvā nakkhattaṃ kīḷituṃ labhissāmā’’ti attamanā honti. Taṃ potthakaṃ gahetvā sakko devarājā vāceti. Tassa pakatiniyāmena kathentassa saddo dvādasa yojanāni gaṇhāti. Uccena sarena kathentassa ca sakalaṃ dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ chādetvā tiṭṭhati. Evaṃ dhammasavanatthāya sannipatanti. Idha pana pavāraṇasaṅgahatthāya sannipatitāti veditabbā.
礼敬如来:就是以九种因由礼敬如来。以及“法的妙法性”:意思是,法具有善说等种种特质,这就是法的妙法性;以及“僧伽的善行道”:意思是,僧伽具有正直行道等种种特质,这就是僧伽的善行道。巴利
Tathāgataṃ namassantāti navahi kāraṇehi tathāgataṃ namassamānā . Dhammassa ca sudhammatanti svākkhātatādibhedaṃ dhammassa sudhammataṃ ujuppaṭipannatādibhedaṃ saṅghassa ca suppaṭipattinti attho.
八种如实注释巴利
Aṭṭhayathābhuccavaṇṇanā
296 “如实”是指按照真实、按照本来面目。“称赞”是指称赞功德。“宣说”是指讲述。“已为饶益众人而行”是怎样行的呢?在燃灯佛足下,把八种法融会于心,为成就佛果而发愿时,就可称为“为饶益众多众生而行”。巴利
296.Yathābhucceti yathābhūte yathāsabhāve. Vaṇṇeti guṇe. Payirudāhāsīti kathesi. Bahujanahitāyapaṭipannoti kathaṃ paṭipanno? Dīpaṅkarapādamūle aṭṭha dhamme samodhānetvā buddhatthāya abhinīharamānopi bahujanahitāya paṭipanno nāma hoti.
在圆满这十种巴拉密——布施巴拉密、持戒巴拉密、出离巴拉密、智慧巴拉密、精进巴拉密、忍耐巴拉密、真实巴拉密、决意巴拉密、慈爱巴拉密、舍巴拉密——历经十万劫又四个阿僧祇劫的漫长时期里,他同样是为了利益众多众生而修行。巴利
Dānapāramī, sīlapāramī, nekkhammapāramī, paññāpāramī, vīriyapāramī, khantipāramī, saccapāramī, adhiṭṭhānapāramī, mettāpāramī, upekkhāpāramīti kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni imā dasa pāramiyo pūrentopi bahujanahitāya paṭipanno.
当他做忍辱说法的仙人时,做秋喇丹玛巴拉时,做六牙象王时,做富利达多龙王、瞻披耶龙王、桑伽巴拉龙王时,以及做大猕猴时,即使行持这样种种极难行的事,也仍然是为了利益众多众生而修行。当他处在韦桑德拉的那一世,举行七百大布施,使大地在七个地方震动,达到巴拉密的顶峰时,同样是为了利益众多众生而修行。紧接着的那一世,他住在兜率天城,直到寿命享尽,也仍然是为了利益众多众生而修行。巴利
Khantivāditāpasakāle, cūḷadhammapālakumārakāle, chaddantanāgarājakāle, bhūridattacampeyyasaṅkhapālanāgarājakāle, mahākapikāle ca tādisāni dukkarāni karontopi bahujanahitāya paṭipanno. Vessantarattabhāve ṭhatvā sattasatakamahādānaṃ datvā sattasu ṭhānesu pathaviṃ kampetvā pāramīkūṭaṃ gaṇhantopi bahujanahitāya paṭipanno. Tato anantare attabhāve tusitapure yāvatāyukaṃ tiṭṭhantopi bahujanahitāya paṭipanno.
在那里,他见到五种前兆,受到一万个轮围世界的诸天神恳请,作了五种大观察,为了摄受诸天神而给出承诺,从兜率天去世,入母胎结生时,同样是为了利益众多众生而修行。巴利
Tattha pañca pubbanimittāni disvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi yācito pañca mahāvilokanāni viloketvā devānaṃ saṅgahatthāya paṭiññaṃ datvā tusitapurā cavitvā mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhantopi bahujanahitāya paṭipanno.
他无论是在母胎中住满十个月、从蓝毗尼园出母胎,还是在家住二十九年、继而离家出家到阿诺玛河边修行;无论是六年精进苦修、登上菩提座证得一切知智,还是在菩提道场度过七周;无论是来到仙人堕处转动无上法轮、示现双神变、从天上降下,还是成佛之后住世四十五年、舍弃寿行、在双沙罗树之间以无余涅槃界般涅槃——在这样每一个阶段,他都是在为众多众生的利益而行道。只要他的舍利哪怕只有芥子那么大还留在世间,就应当知道,他也是在为众多众生的利益而行道。后面那些词句,都是前面那些词句的同义表达。其中,每一个后面的词,都是在解释前一个词的意思。巴利
Dasa māse mātukucchiyaṃ vasitvā lumbinīvane mātukucchito nikkhamantopi, ekūnatiṃsavassāni agāraṃ ajjhāvasitvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anomanadītīre pabbajantopi, chabbassāni padhānena attānaṃ kilametvā bodhipallaṅkaṃ āruyha sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantopi, sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe yāpentopi, isipatanaṃ āgamma anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattentopi, yamakapāṭihāriyaṃ karontopi, devorohaṇaṃ orohantopi, buddho hutvā pañcacattālīsa vassāni tiṭṭhantopi, āyusaṅkhāraṃ ossajantopi, yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantopi bahujanahitāya paṭipanno. Yāvassa sāsapamattāpi dhātuyo dharanti, tāva bahujanahitāya paṭipannoti veditabbo. Sesapadāni etasseva vevacanāni. Tattha pacchimaṃ pacchimaṃ purimassa purimassa attho.
我们并不认为过去有除佛陀以外的其他人,也不认为现在有。也就是说,在过去,我们看不到有除佛陀以外的其他人;在未来,也看不到;而现在,正因为没有别的导师,所以我们看不到除了这位世尊以外的任何人。这就是这里的意思。义注里也确实这样说:先考虑“过去和未来的诸佛都和我们的导师一样,帝释天神为什么还要这么说呢?”然后说:“现在,为大众利益而修行的导师,除了我们的导师,再没有别人了,所以说看不到。”就像这里一样,后面的段落也应该这样理解。至于“善说”等以及“善”等,都是已经解释过的含义。巴利
Neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahīti atītepi buddhato aññaṃ na samanupassāma, anāgatepi na samanupassāma, etarahi pana aññassa satthuno abhāvatoyeva aññatra tena bhagavatā na samanupassāmāti ayamettha attho. Aṭṭhakathāyampi hi – ‘‘atītānāgatā buddhā amhākaṃ satthārā sadisāyeva, kiṃ sakko kathetī’’ti vicāretvā – ‘‘etarahi bahujanahitāya paṭipanno satthā amhākaṃ satthāraṃ muñcitvā añño koci natthi, tasmā na passāmāti kathetī’’ti vuttaṃ. Yathā ca ettha, evaṃ ito paresupi padesu ayamattho veditabbo. Svākkhātādīni ca kusalādīni ca vuttatthāneva.
恒河水和耶牟那河水相合,是指恒河与耶牟那河交汇处的水,在颜色、气味、味道上都互相融合、彼此一致,就像一块从中剖开的黄金,完全一模一样,不像与大海水混合时那样差别明显。清净的涅槃,其修行之道也同样是清净的。并不是年轻时行医等,游荡于不该去的地方,到了老年就能见到涅槃;趣向涅槃的修行之道必须清净,犹如虚空。正如虚空不粘着、清净无染,日月在虚空中想去哪里就去哪里;同样,趣向涅槃的比丘,其修行之道对于家族或团体也不粘着、不被系缚,犹如虚空。而这条道,正是世尊所安立、宣说、开示的。因此说:“涅槃与道相合。”巴利
Gaṅgodakaṃ yamunodakenāti gaṅgāyamunānaṃ samāgamaṭṭhāne udakaṃ vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi saṃsandati sameti, majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisameva hoti, na mahāsamuddaudakena saṃsaṭṭhakāle viya visadisaṃ. Parisuddhassa nibbānassa paṭipadāpi parisuddhāva. Na hi daharakāle vejjakammādīni katvā agocare caritvā mahallakakāle nibbānaṃ daṭṭhuṃ sakkā, nibbānagāminī pana paṭipadā parisuddhāva vaṭṭati ākāsūpamā. Yathā hi ākāsampi alaggaṃ parisuddhaṃ candimasūriyānaṃ ākāse icchiticchitaṭṭhānaṃ gacchantānaṃ viya nibbānaṃ gacchantassa bhikkhuno paṭipadāpi kule vā gaṇe vā alaggā abaddhā ākāsūpamā vaṭṭati. Sā panesā tādisāva bhagavatā paññattā kathitā desitā. Tena vuttaṃ – ‘‘saṃsandati nibbānañca paṭipadā cā’’ti.
“已行道者”是指安住在行道中的人。“已住者”是指已经住过、圆满梵行的人。“得伴侣者”是说他们在各处一起同行,所以是伴侣。“无第二、无伴侣、无可比”这句,是从无与伦比的意义上说的。“远离”:即使身处这些人中间,他安住于果定时,也是以心远离;真正地远离,一心专注于独处之乐而住。巴利
Paṭipannānanti paṭipadāya ṭhitānaṃ. Vusitavatanti vutthavāsānaṃ etesaṃ. Laddhasahāyoti etesaṃ tattha tattha saha ayanato sahāyo. ‘‘Adutiyo asahāyo appaṭisamo’’ti idaṃ pana asadisaṭṭhena vuttaṃ. Apanujjāti tesaṃ majjhepi phalasamāpattiyā viharanto cittena apanujja, apanujjeva ekārāmataṃ anuyutto viharatīti attho.
这位世尊确实得到了利养,也就是说,这位世尊获得了丰厚的利养。从什么时候开始有的呢?从他证得正等觉之后,过了七个七天,在仙人堕处转法轮,逐渐调伏天神与人类,度化三位结发外道出家,然后前往王舍城,从调伏频婆娑罗王开始,利养就出现了。关于这件事,经中这样说:“那时,世尊受到恭敬、尊重、敬奉、供养、礼敬,是衣服、饮食、卧具、病缘医药等资具的获得者。”这份利养与恭敬,是在十万劫再加四阿僧祇劫中积累的福德所自然流出的果报,像大洪水一样汹涌而来,铺天盖地。巴利
Abhinipphannokho pana tassa bhagavato lābhoti tassa bhagavato mahālābho uppanno. Kadā paṭṭhāya uppanno? Abhisambodhiṃ patvā sattasattāhaṃ atikkamitvā isipatane dhammacakkaṃ pavattetvā anukkamena devamanussānaṃ damanaṃ karontassa tayo jaṭile pabbājetvā rājagahaṃ gatassa bimbisāradamanato paṭṭhāya uppanno. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti (saṃ. ni. 2.70). Satasahassakappādhikesu catūsu asaṅkhyeyyesu ussannapuññanissandasamuppanno lābhasakkāro mahogho viya ajjhottharamāno āgacchati.
据说,有一次,在王舍城、舍卫城、娑鸡帝城、憍赏弥城、波罗奈等地,出现了对世尊的轮次供养。有人写了一张告示贴在寺院门口:“我要布施一百。”另一个人写:“我要布施二百。”另一个写:“我要布施五百。”另一个写:“我要布施一千。”另一个写:“我要布施两千。”另一个写:“我要布施五千。”另一个写:“一万。”另一个写:“两万。”另一个写:“五万。”另一个写:“我要布施十万。”另一个写:“我要布施二十万。”写好告示后,都贴在寺院门口。即使世尊在各地游行,大众一有机会,就装满车辆,心想“我要作供养”,紧紧跟随在后面。正如经文所说:“那时,各地的人们把大量的盐、油、米、嚼食装上车,紧紧跟在世尊后面,心想:‘哪里能得到轮次供养的机会,我们就在那里备办饭食。’”像这样,在《犍度》和《律》中还有许多类似的事例应当了知。巴利
Ekasmiṃ kira samaye rājagahe sāvatthiyaṃ sākete kosambiyaṃ bārāṇasiyaṃ bhagavato paṭipāṭibhattaṃ nāma uppannaṃ, tattheko – ‘‘ahaṃ sataṃ vissajjetvā dānaṃ dassāmī’’ti paṇṇaṃ likhitvā vihāradvāre bandhi. Añño – ahaṃ dve satāni. Añño – ahaṃ pañca satāni. Añño – ahaṃ sahassaṃ. Añño – ahaṃ dve sahassāni. Añño – ahaṃ pañca. Dasa. Vīsati. Paññāsaṃ; añño – ahaṃ satasahassaṃ. Añño – ahaṃ dve satasahassāni vissajjetvā dānaṃ dassāmī’’ti paṇṇaṃ likhitvā vihāradvāre bandhi. Janapadacārikaṃ carantampi okāsaṃ labhitvā – ‘‘dānaṃ dassāmī’’ti sakaṭāni pūretvā mahājano anubandhiyeva. Yathāha – ‘‘tena kho pana samayena jānapadā manussā bahuṃ loṇampi telampi taṇḍulampi khādanīyampi sakaṭesu āropetvā bhagavato piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti – ‘yattha paṭipāṭiṃ labhissāma, tattha bhattaṃ karissāmā’ti’’ (mahāva. 282). Evaṃ aññānipi khandhake ca vinaye ca bahūni vatthūni veditabbāni.
在无等布施中,他的所得达到了顶峰。据说有一次,世尊在各地游行后回到祇园,国王邀请世尊并作了布施。第二天,城里的人作了布施。接着,国王的布施又超过了他们的布施,城里人又超过了国王的布施。这样过了许多天,国王心想:“这些城里人一天比一天供养得更多。我是大地之主、一国之君,如果在布施上被城里人比下去,会招来非议。”于是玛离咖夫人给国王出了一个主意。国王让人在王宫庭院里用娑罗树枝搭起一座帐篷,用蓝莲花覆盖,铺设五百个座位,又在五百个座位后面安置五百头大象,让每头大象为一比丘举一把白伞。每两个座位之间,有一位盛装打扮、佩戴一切饰物的刹帝利少女在研磨四种香。磨好一份就放进中间的香钵里,另一位刹帝利少女手持蓝莲花把它搅动。这样,每位比丘身边都有三位刹帝利少女侍奉。另有盛装打扮的女子拿着扇子扇风,另一个拿着滤水器滤水,另一个从钵里取水。世尊有四件无价之物:脚踏板、支架、靠板和伞柄,这四件都是无价之宝。僧团末座比丘所得的供养物价值十万。在那次布施中,指鬘长老是僧团末座。被牵到他座位旁边的那头大象无法靠近他。于是人们禀告了国王。国王问:“没有别的大象了吗?”有人答:“有一头凶暴的大象,但牵不过来。”正自觉者问:“大王,僧团末座是谁?”
答:“是指鬘长老,世尊。”世尊说:“既然如此,大王,那就叫人把那头凶象牵来安置吧。”人们把大象装饰好牵了过来。那头大象在长老的威德之下,连鼻孔出气都做不到。就这样,无间断地布施了七天。第七天,国王礼敬十力世尊后说:“世尊,请为我说法。”巴利
Asadisadāne panesa lābho matthakaṃ patto. Ekasmiṃ kira samaye bhagavati janapadacārikaṃ caritvā jetavanaṃ sampatte rājā nimantetvā dānaṃ adāsi. Dutiyadivase nāgarā adaṃsu. Puna tesaṃ dānato atirekaṃ rājā, tassa dānato atirekaṃ nāgarāti evaṃ bahūsu divasesu gatesu rājā cintesi – ‘‘ime nāgarā divase divase atirekataraṃ karonti, pathavissaro pana rājā nāgarehi dāne parājitoti garahā bhavissatī’’ti. Athassa mallikā upāyaṃ ācikkhi. So rājaṅgaṇe sālakalyāṇipadarehi maṇḍapaṃ kāretvā taṃ nīluppalehi chādetvā pañca āsanasatāni paññāpetvā pañca hatthisatāni āsanānaṃ pacchābhāge ṭhapetvā ekekena hatthinā ekekassa bhikkhuno setacchattaṃ dhārāpesi. Dvinnaṃ dvinnaṃ āsanānaṃ antare sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā ekekā khattiyadhītā catujjātiyagandhaṃ pisati. Niṭṭhitaṃ niṭṭhitaṃ majjhaṭṭhāne gandhambaṇe pakkhipati, taṃ aparā khattiyadhītā nīluppalahatthakena samparivatteti. Evaṃ ekekassa bhikkhuno tisso tisso khattiyadhītaro parivārā, aparā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā itthī tālavaṇṭaṃ gahetvā bījati, aññā dhamakaraṇaṃ gahetvā udakaṃ parissāveti, aññā pattato udakaṃ harati. Bhagavato cattāri anagghāni ahesuṃ. Pādakathalikā ādhārako apassenaphalakaṃ chattapādamaṇīti imāni cattāri anagghāni ahesuṃ. Saṅghanavakassa deyyadhammo satasahassaṃ agghati. Tasmiñca dāne aṅgulimālatthero saṅghanavako ahosi. Tassa āsanasamīpe ānīto hatthī taṃ upagantuṃ nāsakkhi. Tato rañño ārocesuṃ. Rājā – ‘‘añño hatthī natthī’’ti? Duṭṭhahatthī pana atthi, ānetuṃ na sakkāti. Sammāsambuddho – saṅghanavako kataro mahārājāti? Aṅgulimālatthero bhagavāti. Tena hi taṃ duṭṭhahatthiṃ ānetvā ṭhapetu, mahārājāti. Hatthiṃ maṇḍayitvā ānayiṃsu. So therassa tejena nāsāvātasañcaraṇamattampi kātuṃ nāsakkhi. Evaṃ nirantaraṃ satta divasāni dānaṃ dīyittha. Sattame divase rājā dasabalaṃ vanditvā – ‘‘bhagavā mayhaṃ dhammaṃ desethā’’ti āha.
在那场集会中,有两位大臣,一个叫黑,一个叫白。黑心想:“王室的财产要败光了。这么多人能干什么?他们吃饱了就去精舍睡觉罢了。要是有一个国王的臣子得到这笔财富,还有什么做不出来的?唉,王室的财产要败光了。”白心想:“这王位实在了不起,还有谁能做到这样?什么才算国王呢?就算坐在王位上,却连这样的布施都拿不出来,那还算什么国王?”世尊观察大众的心意,知道了这两个人的心思,心想:“如果今天随顺白的心意说法,黑的头就会裂成七瓣。然而,我正是出于对众生的悲悯才圆满了诸巴拉密。改天我说法时,白也能证悟道果,但现在我先要顾及黑。”于是只为国王说了一首四句偈:巴利
Tassañca parisati kāḷo ca juṇho cāti dve amaccā honti. Kāḷo cintesi – ‘‘nassati rājakulassa santakaṃ, kiṃ nāmete ettakā janā karissanti, bhuñjitvā vihāraṃ gantvā niddāyissanteva, idaṃ pana eko rājapuriso labhitvā kiṃ nāma na kareyya, aho nassati rañño santaka’’nti. Juṇho cintesi – ‘‘mahantaṃ idaṃ rājattanaṃ nāma, ko añño idaṃ kātuṃ sakkhissati? Kiṃ rājā nāma so, yo rājattane ṭhitopi evarūpaṃ dānaṃ dātuṃ na sakkotī’’ti. Bhagavā parisāya ajjhāsayaṃ olokento tesaṃ dvinnaṃ ajjhāsayaṃ viditvā – ‘‘sace ajja juṇhassa ajjhāsayena dhammakathaṃ kathemi, kāḷassa sattadhā muddhā phalissati . Mayā kho pana sattānuddayatāya pāramiyo pūritā. Juṇho aññasmimpi divase mayi dhammaṃ kathayante maggaphalaṃ paṭivijjhissati, idāni pana kāḷaṃ olokessāmī’’ti rañño catuppadikameva gāthaṃ abhāsi –
“ 吝啬的人确实去不了天界,
愚者确实不称赞布施;
有智慧的人随喜布施,
正是因为这个缘故,那个人来世就享有安乐。”巴利
‘‘Na ve kadariyā devalokaṃ vajanti, Bālā have nappasaṃsanti dānaṃ; Dhīro ca dānaṃ anumodamāno, Teneva so hoti sukhī paratthā’’ti. (dha. pa. 177);
国王很不高兴,心想:我做了这么大的布施,导师却只给我简略地说了说法,看来我没能赢得十力者的心啊。他吃完早饭,去到精舍,礼敬世尊之后问道:尊者,我做了盛大的布施,可您为我做的随喜赞叹却并不盛大,尊者,这到底是我哪里做错了呢?世尊说:大王,你没有错。是在场的大众不清净,所以我才没有开示法义。为什么世尊说大众不清净呢?因为导师把那两位大臣心里的想法说了出来。国王问黑:黑,是这样吗?黑回答:是的,大王。国王说:我在布施我自己的东西时,你到底是哪里觉得不舒服?我容不下你,把他从我的国土里赶出去!然后国王又把白叫来,问道:白,听说你是这么想的?白回答:是的,大王。国王说:那就随你的心意去办吧!就在那座凉亭里,在已经铺好的座位上,他让五百位比丘坐下,又让那些刹帝利少女们围绕侍奉,然后从王宫里取出财物,吩咐白说:就像我布施那样,你也布施七天吧。白就照办了。布施完之后,到第七天,白请求道:请世尊开示法义。巴利
Rājā anattamano hutvā – ‘‘mayā mahādānaṃ dinnaṃ, satthā ca me mandameva dhammaṃ kathesi, nāsakkhiṃ maññe dasabalassa cittaṃ gahetu’’nti. So bhuttapātarāso vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ vanditvā pucchi – ‘‘mayā, bhante, mahantaṃ dānaṃ dinnaṃ, anumodanā ca me na mahatī katā, ko nu kho me, bhante, doso’’ti? Natthi, mahārāja, tava doso, parisā pana aparisuddhā, tasmā dhammaṃ na desesinti. Kasmā pana bhagavā parisā na suddhāti? Satthā dvinnaṃ amaccānaṃ parivitakkaṃ ārocesi. Rājā kāḷaṃ pucchi – ‘‘evaṃ, tāta, kāḷā’’ti? ‘‘Evaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Mayi mama santakaṃ dadamāne tava kataraṃ ṭhānaṃ rujjati, na taṃ sakkomi passituṃ, pabbājetha naṃ mama raṭṭhato’’ti āha. Tato juṇhaṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘evaṃ kira, tāta, cintesī’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Tava cittānurūpameva hotū’’ti tasmiṃyeva maṇḍape evaṃ paññattesuyeva āsanesu pañca bhikkhusatāni nisīdāpetvā tāyeva khattiyadhītaro parivārāpetvā rājagehato dhanaṃ gahetvā mayā dinnasadisameva satta divasāni dānaṃ dehīti. So tathā adāsi. Datvā sattame divase – ‘‘dhammaṃ bhagavā desethā’’ti āha.
导师把对这两次布施的随喜合在一起,就像把两条大河汇成一股满溢的洪流那样,作了一场盛大的法义开示。开示结束时,朱诺证得了入流果。国王生起净信,把一处名叫“外院”的地方供养给了十力者。应当知道,那位世尊的利养就是这样圆满成就的。巴利
Satthā dvinnampi dānānaṃ anumodanaṃ ekato katvā dve mahānadiyo ekoghapuṇṇā kurumāno viya mahādhammadesanaṃ desesi. Desanāpariyosāne juṇho sotāpanno ahosi. Rājā pasīditvā dasabalassa bāhiravatthuṃ nāma adāsi. Evaṃ abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābhoti veditabbo.
“已成就的称誉”就是指对德行与功德的宣扬称颂。世尊的这一称誉,从他转法轮开始就已经成就了。从那时起,刹帝利们就宣扬世尊的德行,婆罗门、居士、龙、金翅鸟、乾闼婆、天神乃至梵天神也都用“彼世尊即是如此……”这类话来传颂他的名声。外道们也曾给一个叫瓦拉罗阇的人一千钱,打发他去说:“你去讲沙门乔达摩的坏话吧。”他收下那一千钱,从十力者的脚掌一直观察到发梢,连一丝一毫的过失也没看到,于是心想:“世尊这般清净无过:具足三十二种分布各处的伟大人相,以八十种随形好为庄严,为一寻身光所环绕,如繁花盛开的巴利恰答咖树花簇那般光彩闪耀,又如装饰着种种奇妙鲜花、灿烂美丽的欢喜园。若有人想说他的坏话,那人的嘴都会翻转,头也会裂成七分;要挑他的坏话,根本无从下手,我只有称扬他的功德。”于是他从脚掌一直到发梢,用一千多句偈颂称扬世尊的功德。而在双神变时,这种称誉更是达到了顶点。这就是“已成就的称誉”的意思。巴利
Abhinipphannosilokoti vaṇṇaguṇakittanaṃ. Sopi bhagavato dhammacakkappavattanato paṭṭhāya abhinipphanno. Tato paṭṭhāya hi bhagavato khattiyāpi vaṇṇaṃ kathenti. Brāhmaṇāpi gahapatayopi nāgā supaṇṇā gandhabbā devatā brahmānopi kittiṃ vatvā – ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā. Aññatitthiyāpi vararojassa sahassaṃ datvā samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ kathehīti uyyojesuṃ. So sahassaṃ gahetvā dasabalaṃ pādatalato paṭṭhāya yāva kesantā apalokayamāno likkhāmattampi vajjaṃ adisvā – ‘‘vippakiṇṇadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇe asītianubyañjanavibhūsite byāmappabhāparikkhitte suphullitapāricchattakatārāgaṇasamujjalitaantalikkhavicittakusumasassirikanandanavanasadise anavajjaattabhāve avaṇṇaṃ vadantassa mukhampi viparivatteyya, muddhāpi sattadhā phaleyya, avaṇṇaṃ vattuṃ upāyo natthi, vaṇṇameva vadissāmī’’ti pādatalato paṭṭhāya yāva kesantā atirekapadasahassena vaṇṇameva kathesi. Yamakapāṭihāriye panesa vaṇṇo nāma matthakaṃ patto. Evaṃ abhinipphanno silokoti.
从“刹帝利等众”说起:刹帝利、婆罗门、吠舍、首陀罗、龙、金翅鸟、夜叉、阿修罗、天众、梵天神,所有这一切众生都怀着喜爱之情,欢喜快乐地生活着。然而“他已远离骄慢”这句话的意思是:他并非由于骄慢放逸而以嬉戏玩乐的方式进食;恰恰相反,那位世尊确实已远离骄慢,才如此进食。巴利
Yāva maññe khattiyāti khattiyā brāhmaṇā vessā suddā nāgā supaṇṇā yakkhā asurā devā brahmānoti sabbeva te sampiyāyamānarūpā haṭṭhatuṭṭhā viharanti. Vigatamado kho panāti ettakā maṃ janā sampiyāyamānarūpā viharantīti na madapamatto hutvā davādivasena āhāraṃ āhāreti, aññadatthu vigatamado kho pana so bhagavā āhāraṃ āhāreti.
所谓“如是说者”,就是他嘴上怎么说,身体的行为就跟着那样做;他身体做什么,嘴上说的话也就跟着那样。身体不会和言语脱节,言语也不会和身体脱节;言语和身体相合,身体也和言语相应。就像——巴利
Yathāvādīti yaṃ vācāya vadati, tadanvayamevassa kāyakammaṃ hoti. Yañca kāyena karoti, tadanvayamevassa vacīkammaṃ hoti. Kāyo vā vācaṃ, vācā vā kāyaṃ nātikkamati, vācā kāyena, kāyo ca vācāya sameti. Yathā ca –
“ 左边是猪,右边是山羊;
以声为公羊,以角为老牛。”巴利
‘‘Vāmena sūkaro hoti, dakkhiṇena ajāmigo; Sarena nelako hoti, visāṇena jaraggavo’’ti. –
这只猪夜叉看见猪,就现出和猪一样的左半边身子,把它们抓住吃掉;看见野羊,就现出和野羊一样的右半边身子,把它们抓住吃掉;看见小牛犊,就发出牛犊的叫声,把它们抓住吃掉;看见牛,就变出和牛角一模一样的角,那些牛远远看见,以为“看起来像牛”,等它们靠近了就抓住吃掉。又像在《法鸦本生》里,乌鸦被众鸟问到时说:“我是吃风的,因为吃风,所以张着嘴;又因为怕害死小虫,只用一只脚站着。所以你们也——”巴利
Ayaṃ sūkarayakkho sūkare disvā sūkarasadisaṃ vāmapassaṃ dassetvā te gahetvā khādati, ajāmige disvā taṃsadisaṃ dakkhiṇapassaṃ dassetvā te gahetvā khādati, nelakavacchake disvā vacchakaravaṃ ravanto te gahetvā khādati, goṇe disvā tesaṃ visāṇasadisāni visāṇāni māpetvā te dūratova – ‘‘goṇo viya dissatī’’ti evaṃ upagate gahetvā khādati. Yathā ca dhammikavāyasajātake sakuṇehi puṭṭho vāyaso – ‘‘ahaṃ vātabhakkho, vātabhakkhatāya mukhaṃ vivaritvā pāṇakānañca maraṇabhayena ekeneva pādena ṭhito, tasmā tumhepi –
“ 你们要行持正法,这对你们是好的;亲人们,你们要行持正法。
行持正法的人,在这一世和来世都能安乐地生活。”巴利
‘‘Dhammaṃ caratha bhaddaṃ vo, dhammaṃ caratha ñātayo; Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi cā’’ti.
他让鸟儿们生起了信任,从那以后——巴利
Sakuṇesu vissāsaṃ uppādesi, tato –
“ 这只鸟真殊胜,身为两生者,具足最上之法。
单脚站着,嘴里说着‘法、法’。”巴利
‘‘Bhaddako vatāyaṃ pakkhī, dijo paramadhammiko; Ekapādena tiṭṭhanto, dhammo dhammoti bhāsatī’’ti.
那些鸟因为信任而来,他就这样把它们吃掉了。所以,他们的言语和身体行为不一致,身体行为和言语也不一致,但世尊不是这样。这里要说明的是:世尊的言语和身体行为相符,身体行为和言语也确实相符。巴利
Evaṃ vissāsamāgate sakuṇe khādittha. Tena tesaṃ vācā kāyena, kāyo ca vācāya na sameti, na evaṃ bhagavato. Bhagavato pana vācā kāyena, kāyo ca vācāya sametiyevāti dasseti.
已渡越疑,已超越疑,所以称为“已渡疑”。那些“这是怎么回事?那是怎么回事?”之类的犹豫已经消失,所以称为“已离犹豫”。就像普通人会这样疑惑:“这棵树是什么树?这个村子是什么村?这个地区是什么地区?这个国家是什么国?为什么这棵树树干笔直,那棵弯曲?为什么有的刺是直的,有的弯的?有的花香,有的花臭;有的果甜,有的果不甜?”但导师不是这样。导师因为清楚“由于这些界各自增盛,所以它才变成这样”,所以已离犹豫。又像证得初禅等成就的人,对第二禅等还会有疑惑。即使是独觉佛,由于对一切知智没有如实的确定,从言说概念的角度来说,也还是会有疑惑。但佛陀不是这样。这就说明,世尊在一切处都已远离犹豫。巴利
Tiṇṇā taritā vicikicchā assāti tiṇṇavicikiccho. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti evarūpā vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Yathā hi mahājano – ‘‘ayaṃ rukkho, kiṃ rukkho nāma, ayaṃ gāmo, ayaṃ janapado, idaṃ raṭṭhaṃ, kiṃ raṭṭhaṃ nāma, kasmā nu kho ayaṃ rukkho ujukkhandho, ayaṃ vaṅkakkhandho, kasmā kaṇṭako koci ujuko hoti, koci vaṅko, pupphaṃ kiñci sugandhaṃ, kiñci duggandhaṃ, phalaṃ kiñci madhuraṃ, kiñci amadhura’’nti sakaṅkhova hoti, na evaṃ satthā. Satthā hi – ‘‘imesaṃ nāma dhātūnaṃ ussannussannattā idaṃ evaṃ hotī’’ti vigatakathaṃkathova . Yathā ca paṭhamajjhānādilābhīnaṃ dutiyajjhānādīsu kaṅkhā hoti. Paccekabuddhānampi hi sabbaññutaññāṇe yāthāvasanniṭṭhānābhāvato vohāravasena kaṅkhā nāma hotiyeva, na evaṃ buddhassa. So hi bhagavā sabbattha vigatakathaṃkathoti dasseti.
有些人仅仅通过持戒,就觉得自己的意图已经达成;有些人仅仅通过观智;有些人仅仅通过初禅……乃至有些人仅仅通过非想非非想处定;有些人仅仅通过入流者之境……乃至有些人仅仅通过阿拉汉果;有些人仅仅通过声闻巴拉密智;有些人仅仅通过独觉菩提智,就以为自己的意图已经达成、心愿已经实现。但我的导师不是这样。我的导师,是以一切知智而令意图达成——这才显示出他的意图已经圆满。巴利
Pariyositasaṅkappoti yathā keci sīlamattena, keci vipassanāmattena, keci paṭhamajjhānena…pe… keci nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā, keci sotāpannabhāvamattena…pe… keci arahattena, keci sāvakapāramīñāṇena, keci paccekabodhiñāṇena pariyositasaṅkappā paripuṇṇamanorathā honti, na evaṃ mama satthā. Mama pana satthā sabbaññutaññāṇena pariyositasaṅkappoti dasseti.
志趣与根本梵行:这里的业格用于具格之义,指的是以殊胜的志趣——也就是作为殊胜依止的根本梵行,以及作为古昔梵行的圣道——而成为已度越疑惑、已断除犹豫、意图已圆满的人。因为经中说:“对于先前未曾听闻的诸法,自己亲证诸谛,并在那里成就了一切知性,在诸力上获得自在。”所以,世尊的意图圆满也正是通过圣道而成就的。巴利
Ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyanti karaṇatthe paccattavacanaṃ, adhikāsayena uttamanissayabhūtena ādibrahmacariyena porāṇabrahmacariyabhūtena ca ariyamaggena tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho pariyositasaṅkappoti attho. ‘‘Pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto, balesu ca vasībhāva’’nti hi vacanato pariyositasaṅkappatāpi bhagavato ariyamaggeneva nipphannāti.
297 就像世尊那样:就像世尊,他们在同一个赡部洲上,四方游行时,怀着期待说:“啊,但愿有四位胜者一起宣说正法!”另一些人则希望三位正自觉者能在三区域中一起游行,就说:“三位正自觉者。”还有一些人这样想:“圆满十种巴拉密之后,四位或三位佛陀出现于世,实在太难得了。不过,如果一位佛陀安住一处宣说正法,另一位佛陀四处游行教化,这样赡部洲也能增添光彩,还能获得广大的利益与安乐。”于是他们说:“啊,诸位贤友!”巴利
297.Yathariva bhagavāti yathā bhagavā, evaṃ ekasmiṃ jambudīpatale catūsu disāsu cārikaṃ caramānā aho vata cattāro jinā dhammaṃ deseyyunti paccāsisamānā vadanti. Athāpare tīsu maṇḍalesu ekato vicaraṇabhāvaṃ ākaṅkhamānā tayo sammāsambuddhāti āhaṃsu. Apare – ‘‘dasa pāramiyo nāma pūretvā catunnaṃ tiṇṇaṃ vā uppatti dullabhā, sace pana eko nibaddhavāsaṃ vasanto dhammaṃ deseyya, eko cārikaṃ caranto, evampi jambudīpo sobheyya ceva, bahuñca hitasukhamadhigaccheyyā’’ti cintetvā aho vata, mārisāti āhaṃsu.
298 这是不可能的,没有这种机会:在这里,“处”和“机会”两者都只是“原因”的另一种说法。因为果报依于原因而住立、依靠它才能生起,所以叫“处”;又像空间一样,离开这个原因,果报在别处就不可能存在,所以叫“机会”。“此是……”中的“此”,是表示原因的具格。这段话的意思是:不存在能使同一个世界体系中两位佛陀同时出现的原因。巴利
298.Aṭṭhānametaṃ anavakāso yanti ettha ṭhānaṃ avakāsoti ubhayametaṃ kāraṇādhivacanameva. Kāraṇañhi tiṭṭhati ettha tadāyattavuttitāya phalanti ṭhānaṃ. Okāso viya cassa taṃ tena vinā aññattha abhāvatoti avakāso. Yanti karaṇatthe paccattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yena kāraṇena ekissā lokadhātuyā dve buddhā ekato uppajjeyyuṃ, taṃ kāraṇaṃ natthī’’ti.
“ 日月所行之处,光辉照耀,遍及诸方,明亮闪耀。
远至千倍世界,你的威势在此运作。”巴利
‘‘Yāvatā candimasūriyā, pariharanti disā bhanti virocanā; Tāva sahassadhā loko, ettha te vattate vaso’’ti. (ma. ni. 1.503) –
在这首偈颂里,一个轮围界就是一个世界界。在说到“千世界界震动”的地方,一千个轮围界算作一个世界界。在说到“阿难,如来若有意愿,能以声音让三千大千世界界知道,并以光明遍照”的地方,三千大千世界界算作一个世界界。在说到“而这是十千世界界”的地方,一万个轮围界算作一个世界界。就是针对这个,才说“一个世界界”。因为到这个范围,就叫作诞生田。在诞生田里,除了这个轮围界中赡部洲的中央地区以外,别的地方没有佛陀出现;而超出诞生田之外,根本找不到佛陀出现的地方。是为了什么意义呢?是为了自恣摄受的意义。巴利
Gāthāya ekacakkavāḷameva ekā lokadhātu. ‘‘Sahassī lokadhātu akampitthā’’ti (a. ni. 3.126) āgataṭṭhāne cakkavāḷasahassaṃ ekā lokadhātu. ‘‘Ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato tisahassimahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpeyya, obhāsena ca phareyyā’’ti (a. ni. 3.81) āgataṭṭhāne tisahassimahāsahassī ekā lokadhātu. ‘‘Ayañca dasasahassī lokadhātū’’ti (ma. ni. 3.201) āgataṭṭhāne dasacakkavāḷasahassāni ekā lokadhātu. Taṃ sandhāya ekissā lokadhātuyāti āha. Ettakañhi jātikhettaṃ nāma. Tatrāpi ṭhapetvā imasmiṃ cakkavāḷe jambudīpassa majjhimadesaṃ na aññatra buddhā uppajjanti jātikhettato pana paraṃ buddhānaṃ uppattiṭṭhānameva na paññāyati. Yenatthenāti yena pavāraṇasaṅgahatthena.
常童子梵天神谈话的注释巴利
Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā
300 以容貌和名声,也就是以庄严的随从和福德的祥瑞,这就是它的意思。巴利
300.Vaṇṇena ceva yasasā cāti alaṅkāraparivārena ca puññasiriyā cāti attho.
301 在“萨度,大梵天”这句话里,“萨度”一词表示净信。“了知之后,我们欢喜”意思是:明白之后,我们感到欢喜。巴利
301.Sādhu mahābrahmeti ettha sampasādane sādhusaddo. Saṅkhāya modāmāti jānitvā modāma.
戈文达婆罗门的故事注释巴利
Govindabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā
304 不能限定说“世尊长久以来就是大智者”就到此为止,而应该说:世尊长久以来、极其长久以来就是大智者。他问:你们怎么想?接着,他想自己来解答这个问题,说道:诸位,如今世尊圆满了诸巴拉密,在菩提座上摧破三魔之首,通达不共之智,因此是大智者,这并不稀奇。这有什么稀奇呢?然而,诸位,我要告诉你们:在觉悟尚未成熟、还停留在部分智的阶段时,即使在那仍有贪染等烦恼的时期,他就已经是大智者了。于是引出被轮回掩盖的因由,加以显示,说道“久远以前”等语。巴利
304.Yāva dīgharattaṃ mahāpaññova so bhagavāti ettakanti paricchinditvā na sakkā vattuṃ, atha kho yāva dīgharattaṃ aticirarattaṃ mahāpaññova so bhagavā. Noti kathaṃ tumhe maññathāti. Atha sayamevetaṃ pañhaṃ byākātukāmo – ‘‘anacchariyametaṃ, mārisā, yaṃ idāni pāramiyo pūretvā bodhipallaṅke tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ bhinditvā paṭividdhaasādhāraṇañāṇo so bhagavā mahāpañño bhaveyya, kimettha acchariyaṃ, aparipakkāya pana bodhiyā padesañāṇe ṭhitassa sarāgādikālepi mahāpaññabhāvameva vo, mārisā, kathessāmī’’ti bhavapaṭicchannakāraṇaṃ āharitvā dassento bhūtapubbaṃ bhotiādimāha.
“国师”是指负责一切事务、在旁教导的国师。“典尊”是因为受了典尊灌顶而得名;按他的本名其实另有一个名字,但从灌顶那时起,就被人称为“典尊”。“护明”是因为照耀和守护而得名。据说,他出生那天,所有武器都放光。国王在清晨时分看见自己的吉祥武器燃烧发光,吓得站在那里。典尊一早去觐见国王,问国王睡得是否安稳,国王说:“老师,我哪里睡得安稳?”然后把事情告诉了他。典尊说:“大王,别怕,我的儿子出生了,因为他的威力,全城的武器都放光了。”国王心想:“这个孩子会不会成为我的敌人?”于是更加害怕。典尊问:“大王,您在想什么?”国王就把这个想法说了出来。于是典尊安慰他说:“大王,别怕,这个孩子不会背叛您。整个赡部洲里,没有人在智慧上比得上他。我儿子的话能断除大众的疑惑,也会教导您一切应办的事务。”国王听了很高兴,赐给他一千金作为孩子的乳资,并说:“等孩子长大以后,带来让我看看。”孩子渐渐长大了。因为他有光明的本性,又有守护的能力,所以大家就给他取名叫护明。因此说:“因为照耀和守护,所以叫护明。”巴利
Purohitoti sabbakiccāni anusāsanapurohito. Govindoti govindiyābhisekena abhisitto , pakatiyā panassa aññadeva nāmaṃ, abhisittakālato paṭṭhāya ‘‘govindo’’ti saṅkhyaṃ gato. Jotipāloti jotanato ca pālanato ca jotipālo. Tassa kira jātadivase sabbāvudhāni ujjotiṃsu. Rājāpi paccūsasamaye attano maṅgalāvudhaṃ pajjalitaṃ disvā bhīto aṭṭhāsi. Govindo pātova rājūpaṭṭhānaṃ gantvā sukhaseyyaṃ pucchi rājā – ‘‘kuto me ācariya, sukhaseyyā’’ti vatvā taṃ kāraṇaṃ ārocesi. Mā bhāyi, mahārāja, mayhaṃ putto jāto, tassānubhāvena sakalanagare āvudhāni pajjaliṃsūti. Rājā – ‘‘kiṃ nu kho me kumāro paccatthiko bhaveyyā’’ti cintetvā suṭṭhutaraṃ bhāyi. ‘‘Kiṃ vitakkesi mahārājā’’ti ca puṭṭho tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ govindo ‘‘mā bhāyi mahārāja, neso kumāro tumhākaṃ dubbhissati, sakalajambudīpe pana tena samo paññāya na bhavissati, mama puttassa vacanena mahājanassa kaṅkhā chijjissati, tumhākañca sabbakiccāni anusāsissatī’’ti samassāseti. Rājā tuṭṭho – ‘‘kumārassa khīramūlaṃ hotū’’ti sahassaṃ datvā ‘‘kumāraṃ mahallakakāle mama dassethā’’ti āha. Kumāro anupubbena vuḍḍhimanuppatto. Jotitattā panassa pālanasamatthatāya ca jotipālotveva nāmaṃ akaṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘jotanato ca pālanato ca jotipālo’’ti.
“正确地放下”,就是正确地放下。或者,这才是正确的读法。“更胜见义者”:有能力、有本事、能见义的人,就是见义者;他超越了那位见义者,所以叫更胜见义者。“仅对周帝巴拉童子的教诫”:这也表明,他也是只向周帝巴拉请教之后才给予教诫。巴利
Sammā vossajjitvāti sammā vossajjitvā. Ayameva vā pāṭho. Alamatthadasataroti samattho paṭibalo atthadaso alamatthadaso, taṃ alamatthadasaṃ tiretīti alamatthadasataro. Jotipālasseva māṇavassa anusāsaniyāti sopi jotipālaṃyeva pucchitvā anusāsatīti dasseti.
305 愿尊贵的护明获得成就:意思是,愿尊贵的护明获得增长、殊胜的成就,以及一切善美和吉祥。所谓“令彼此欢喜的谈话”,是指以“够了,大王,请不要忧虑,这是一切众生的必然法则”这样的方式,把与死亡相关、用来消除忧愁的慰问谈话说完。“愿尊贵的护明不要拒绝教诫”——即不要回绝;也就是当被请求“请教诫吧”时,他不要答“我不教诫”,不要推辞教诫,这就是其含义。“完全承担”:指安排妥当后便开始推行。人们这样说:他们看到儿子比父亲更有大智慧,指导一切事务,完全承担一切工作,心生欢喜,于是说道:“贤者们,这位婆罗门真是典尊啊!贤者们,这位婆罗门真是大典尊啊!”这里要表达的是:“贤者们,这位婆罗门的父亲曾是典尊;而这一位,贤者们,真是大典尊婆罗门啊。”巴利
305.Bhavamatthubhavantaṃ jotipālanti bhoto jotipālassa bhavo vuddhi visesādhigamo sabbakalyāṇañceva maṅgalañca hotūti attho. Sammodanīyaṃ kathanti? ‘‘Alaṃ, mahārāja, mā cintayi, dhuvadhammo esa sabbasattāna’’ntiādinā nayena maraṇappaṭisaṃyuttaṃ sokavinodanapaṭisanthārakathaṃ pariyosāpetvā. Mā no bhavaṃ jotipālo anusāsaniyāpaccabyāhāsīti mā paṭibyākāsi, ‘‘anusāsā’’ti vutto – ‘‘nāhaṃ anusāsāmī’’ti no mā anusāsaniyā paccakkhāsīti attho. Abhisambhosīti saṃvidahitvā paṭṭhapesi. Manussā evamāhaṃsūti taṃ pitarā mahāpaññataraṃ sabbakiccāni anusāsantaṃ sabbakamme abhisambhavantaṃ disvā tuṭṭhacittā govindo vata, bho, brāhmaṇo, mahāgovindo vata, bho, brāhmaṇoti evamāhaṃsu. Idaṃ vuttaṃ hoti, ‘‘govindo vata, bho, brāhmaṇo ahosi etassa pitā; ayaṃ pana mahāgovindo vata, bho, brāhmaṇo’’ti.
分国注释巴利
Rajjasaṃvibhajanavaṇṇanā
306 “向那六位刹帝利”:前面说的那六位被称为“朋友”的刹帝利,据说都是雷奴同父的弟弟。所以大典尊心里盘算:“这位灌了顶的国王,到底会不会分一部分国土给他们呢?我不如先让他们到雷奴那里去,让他们先拿到一个承诺。”这样想好后,他就去了那六位刹帝利那里。“行王事者”:就是替国王办事的大臣们。巴利
306.Yenate cha khattiyāti ye te ‘‘sahāyā’’ti vuttā cha khattiyā, te kira reṇussa ekapitikā kaniṭṭhabhātaro, tasmā mahāgovindo ‘‘ayaṃ abhisitto etesaṃ rajjasaṃvibhāgaṃ kareyya vā na vā, yaṃnūnāhaṃ te paṭikacceva reṇussa santikaṃ pesetvā paṭiññaṃ gaṇhāpeyya’’nti cintento yena te cha khattiyā tenupasaṅkami. Rājakattāroti rājakārakā amaccā.
307 令人迷醉的欲乐,就是那些让人陶醉、让人放逸的欲乐。随着时间一天天过去,他甚至连回忆都回忆不起来了,所以说“来吧,诸位尊者,请来吧”,就是这个意思。巴利
307.Madanīyā kāmāti madakarā pamādakarā kāmā. Gacchante gacchante kāle esa anussaritumpi na sakkuṇeyya, tasmā āyantu bhonto āgacchantūti attho.
308 我记得,先生:据说那时候的人们都说实话,所以他没有说“这是什么时候我说的、谁看见的、谁听见的”这类不实的话,而是说“我记得,朋友。”
慰藉的谈话:意思是——“大王,不要为已经升天的国王忧虑,这是一切众生必然的法则,诸行就是这样”——这类亲切问候的交谈。
他把所有车口都安排好了:他把六个王国全都安排得像车口一样整齐排列。每一位国王的领土有三百由旬,雷奴国王的通路地带是十伽乌塔,而雷奴的国土在中间,像华盖一样展开。
为什么要这样安排呢?因为国王们按时来觐见时,就不会侵扰别人的国土,只从自己的领土来,也从自己的领土回去。如果踏入别人的国土,喊着“给饭,给牛”,人们就会抱怨:“这些国王不走自己统治的地方,却来压迫我们。”如果走在自己统治的地方,人们就会想“他从我们这里得到这个那个是应当的”,不会觉得受压迫。大典尊考虑到这一点,就做了这样的安排,心想:“愿国王们和睦相处,长久治理各自的王国。”巴利
308.Sarāmahaṃ bhoti tadā kira manussānaṃ saccavādikālo hoti, tasmā ‘‘kadā mayā vuttaṃ, kena diṭṭhaṃ, kena suta’’nti abhūtaṃ avatvā ‘‘sarāmahaṃ bho’’ti āha. Sammodanīyaṃ kathanti kiṃ mahārāja devattaṃ gate raññe mā cintayittha, dhuvadhammo esa sabbasattānaṃ, evaṃbhāvino saṅkhārāti evarūpaṃ paṭisanthārakathaṃ. Sabbāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesīti sabbāni cha rajjāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesi. Ekekassa rañño rajjaṃ tiyojanasataṃ hoti, reṇussa rañño rajjosaraṇapadeso dasagāvutaṃ, majjhe pana reṇussa rajjaṃ vitānasadisaṃ ahosi. Kasmā evaṃ paṭṭhapesīti? Kālena kālaṃ rājānaṃ passituṃ āgacchantā aññassa rajjaṃ apīḷetvā attano attano rajjapadeseneva āgamissanti ceva gamissanti ca. Pararajjaṃ otiṇṇassa hi – ‘‘bhattaṃ detha, goṇaṃ dethā’’ti vadato manussā ujjhāyanti – ‘‘ime rājāno attano attano vijitena na gacchanti, amhākaṃ pīḷaṃ karontī’’ti. Attano vijitena gacchantassa ‘‘amhākaṃ santikā iminā idañcidañca laddhabbamevā’’ti manussā pīḷaṃ na maññanti. Imamatthaṃ cintayitvā mahāgovindo ‘‘sammodamānā rājāno ciraṃ rajjamanusāsantū’’ti evaṃ paṭṭhapesi.
“ 羯陵伽的都城是齿城,阿萨卡人的都城是波多那。
摩希沙底是阿槃提的都城,罗杜迦是苏维罗人的都城。
弥提罗乃毗提诃人之城,瞻波建于鸯伽人境;
波罗奈为迦尸人之都,此诸城邑皆典尊所造。”巴利
‘‘Dantapuraṃ kaliṅgānaṃ, assakānañca potanaṃ; Māhissati avantīnaṃ, sovīrānañca rodukaṃ. Mithilā ca videhānaṃ, campā aṅgesu māpitā; Bārāṇasī ca kāsīnaṃ, ete govindamāpitā’’ti. –
这七座城,都是大典尊为了那些国王的利益而建造的。巴利
Etāni satta nagarāni mahāgovindeneva tesaṃ rājūnaṃ atthāya māpitāni.
“ 萨塔普与梵授,韦萨布与跋拉达在一起;
雷奴,还有两位持国,那时这七位都是肩负重担的大王。”巴利
‘‘Sattabhū brahmadatto ca, vessabhū bharato saha; Reṇu dve ca dhataraṭṭhā, tadāsuṃ satta bhāradhā’’ti. –
这就是他们七位的名字。其中一位名叫七有,一位名叫梵授,一位名叫韦萨布,一位与彼一起名叫跋拉达,一位名叫雷奴,另外两位名叫持国。这七位就是赡部洲大地上肩负重担的大王。巴利
Imāni tesaṃ sattannampi nāmāni. Tesu hi eko sattabhū nāma ahosi, eko brahmadatto nāma, eko vessabhū nāma, eko teneva saha bharato nāma, eko reṇu nāma, dve pana dhataraṭṭhāti ime satta jambudīpatale bhāradhā mahārājāno ahesunti.
声名远扬的注释巴利
Kittisaddaabbhuggamanavaṇṇanā
311 311. 他们走上前去。他们心里想:“我们这份自在成就,不是靠别人的威力,而是靠大典尊的威力才实现的。大典尊让我们七位国王和合一致,在赡部洲大地上站稳了脚跟。对曾经帮助过我们的人,要回报他并不容易。不如让我们七个人都听他一人的教导,推举他一人做将军和国师,这样我们就会兴旺。”这样想过之后,他们就上前去了。大典尊也想:“这些人是我促成和合的。如果他们另外有了将军和国师,就会各自听从自己将军和国师的话,彼此又会分裂。我接受他们的将军和国师之位吧。”这样想过之后,他回答说:“好的,贤友们。”巴利
311.Upasaṅkamiṃsūti ‘‘amhākaṃ ayaṃ issariyasampatti na aññassānubhāvena, mahāgovindassānubhāvena nipphannā. Mahāgovindo amhe satta rājāno samagge katvā jambudīpatale patiṭṭhāpesi, pubbūpakārissa pana na sukarā paṭikiriyā kātuṃ. Amhe sattapi jane esoyeva anusāsatu, etaṃyeva senāpatiñca purohitañca karoma, evaṃ no vuddhi bhavissatī’’ti cintetvā upasaṅkamiṃsu. Mahāgovindopi – ‘‘mayā ete samaggā katā, sace etesaṃ añño senāpati purohito ca bhavissati, tato attano attano senāpatipurohitānaṃ vacanaṃ gahetvā aññamaññaṃ bhindissanti, adhivāsemi nesaṃ senāpatiṭṭhānañca purohitaṭṭhānañcā’’ti cintetvā ‘‘evaṃ bho’’ti paccassosi.
他安排了七位副国师,心想:“我是不是每个场合都能亲自到场,这且不论;凡是我不能亲自到场的场合,就让他们在那里替我处理该办的事。”针对他们,说了这句话——“七位婆罗门大富者”。所谓“已沐浴者”,是指一天洗两次澡,或者傍晚和清晨都洗澡的人。另一种说法是,他们在誓愿修行结束时沐浴,从那时起就不再和婆罗门一起吃饭喝水,所以叫“已沐浴者”。巴利
Satta ca brāhmaṇamahāsāleti ‘‘ahaṃ sabbaṭṭhānesu sammukho bhaveyyaṃ vā na vā, yatthāhaṃ sammukho na bhavissāmi, tattheva te kattabbaṃ karissantī’’ti satta anupurohite ṭhapesi. Te sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘satta ca brāhmaṇamahāsāle’’ti. Divasassa dvikkhattuṃ vā sāyaṃ pāto vā nahāyantīti nahātakā. Vatacariyapariyosāne vā nahātā, tato paṭṭhāya brāhmaṇehi saddhiṃ na khādanti na pivantīti nahātakā.
312 “他上升”就是向上、往高处去。据说当时人们无论坐在哪里,都在谈论:“不跟梵天神商量,根本不可能这样统治整个赡部洲。”然而这位大士心想:“这种不实的名声在我身上生起了。名声生起倒不难,难的是保住已经生起的名声。而且我这名声,是在我没有仔细考虑、没有跟人商量就去做的时候自然生起的;如果我仔细考虑、跟人商量之后再去做,名声一定会传得更广。”于是他寻找面见梵天神的办法。见到之后,他便在心里思量“我所听闻的”等这一段的意思。巴利
312.Abbhuggacchīti abhiuggacchi. Tadā kira manussānaṃ ‘‘na brahmunā saddhiṃ amantetvā sakkā evaṃ sakalajambudīpaṃ anusāsitu’’nti nisinnanisinnaṭṭhāne ayameva kathā pavattittha. Na kho panāhanti mahāpuriso kira – ‘‘ayaṃ mayhaṃ abhūto vaṇṇo uppanno, vaṇṇuppatti kho pana na bhāriyā, uppannassa vaṇṇassa rakkhanameva bhāriyaṃ, ayañca me acintetvā amantetvā karontasseva vaṇṇo uppannova, cintetvā mantetvā karontassa pana vitthārikataro bhavissatī’’ti brahmadassane upāyaṃ pariyesanto taṃ disvā sutaṃ kho pana metantiādiatthaṃ parivitakkesi.
313 前往勒努王那里的意思是:这样一来,途中就不会有想见我或想与我交谈者了;因为断了这些牵挂,我就能安乐地安住。他是为了断除牵挂才前去的。其余各处也都应当这样理解。巴利
313.Yenareṇu rājā tenupasaṅkamīti evaṃ me antarā daṭṭhukāmo vā sallapitukāmo vā na bhavissati, yato chinnapalibodho sukhaṃ viharissāmīti palibodhupacchedanatthaṃ upasaṅkami, esa nayo sabbattha.
316 “同类的”是指相貌相同、种类相同。巴利
316.Sādisiyoti samavaṇṇā samajātikā.
317 建好一座新的集会堂——也就是造了一处具备夜间住处、白天住处和经行道,适合雨季四个月居住,外面围着竹篱、装饰得漂漂亮亮的住所;建好之后,他修习悲禅那,意思是:他以悲心修习三禅和四禅。不过在这里,是以悲为入口,其实也把其余三种梵住都包含进去了。没有厌离和怖畏,意思是:对于安住在禅那境界中的人,既没有不欢喜、厌倦,也没有恐惧和怖畏;但他心里有对梵天神到来的期盼,也就是渴望梵天神前来,这就是这句话的意思。巴利
317.Navaṃ sandhāgāraṃ kāretvāti rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanasampannaṃ vassike cattāro māse vasanakkhamaṃ bahi naḷaparikkhittaṃ vicittaṃ āvasathaṃ kāretvā. Karuṇaṃ jhānaṃ jhāyīti karuṇāya tikacatukkajjhānaṃ jhāyi, karuṇāmukhena panettha avasesāpi tayo brahmavihārā gahitāva. Ukkaṇṭhanā paritassanāti jhānabhūmiyaṃ ṭhitassa anabhiratiukkaṇṭhanā vā bhayaparitassanā vā natthi, brahmuno pana āgamanapatthanā āgamanataṇhā ahūti attho.
与梵天对话的注释巴利
Brahmunāsākacchāvaṇṇanā
318 “怖畏”就是指心里惊慌害怕。“不知者”就是不了知的人。经文里说“我们怎么能知道您呢”,意思是:我们该怎么认识您?您住在哪里?叫什么名字?属于什么家族?也就是要通过哪些相貌、哪些特征来认出您、记住您,这就是这句话的意思。巴利
318.Bhayanti cittutrāsabhayameva. Ajānantāti ajānamānā. Kathaṃ jānemu taṃ mayanti (dī. ni. 2.179) mayaṃ kinti taṃ jānāma, ayaṃ katthavāsiko, kinnāmo, kiṃ gottotiādīnaṃ ākārānaṃ kena ākārena taṃ dhārayāmāti attho.
他们认出我是童子,意思是他们知道我是“童子”、是“年轻人”。“梵天界”指最殊胜的世界。“久远的”指长久、古老的。我,就是那位古老的童子——名为“常童”的梵天神,这是在表明自己的身份。“典尊,你应如此知晓”:典尊智者,你应当如此了知、如此铭记我。巴利
Maṃ ve kumāraṃ jānantīti maṃ ‘‘kumāro’’ti ‘‘daharo’’ti jānanti. Brahmaloketi seṭṭhaloke. Sanantananti ciratanaṃ porāṇakaṃ . Ahaṃ so porāṇakumāro sanaṅkumāro nāma brahmāti dasseti. Evaṃ govinda jānāhīti govinda paṇḍita, tvaṃ evaṃ jānāhi, evaṃ maṃ dhārehi.
“ 敷座、奉水、濯足水,以及蜜与菜蔬,敬献梵行者;
我等请问尊者,愿尊者为我等纳此供养。”巴利
‘‘Āsanaṃ udakaṃ pajjaṃ, madhusākañca brahmuno; Agghe bhavantaṃ pucchāma, agghaṃ kurutu no bhava’’nti. –
在这里,“值得款待的东西”是指应该呈献给客人的物品。因此才说:这个座位已经铺好了,请坐在这里;这水很清净,请从这里取水喝,请洗脚;这是专门为了双脚的利益而准备的精油,请从这里取油涂脚;这是蜜叶菜。菩萨的梵行和其他人的梵行不一样,他不会想“这个明天用,这个后天用”而储存东西。所谓蜜叶菜,就是不加盐、不熏、不加酪,只用水煮熟的菜叶。他针对这个说“请享用这个”时,说了“agghaṃ bhavantaṃ pucchāma”(我们向您请问款待之物)等话。所有这些款待之物,梵天神本来就有。他们就是针对这些款待之物向尊者请问。这样请问时说“请为我们作款待,请尊者为我们接受,这就是款待之物”,这就是所说的意思。那么,他难道不知道“梵天神连其中一样也不会吃”吗?并不是不知道。他虽然知道,但还是按照“凡是来到自己面前的客人都应该请问”这条仪轨的首要准则来问。巴利
Ettha agghanti atithino upanāmetabbaṃ vuccati. Teneva idamāsanaṃ paññattaṃ, ettha nisīdatha, idaṃ udakaṃ parisuddhaṃ, ito pānīyaṃ pivatha, pāde dhovatha, idaṃ pajjaṃ pādānaṃ hitatthāya abhisaṅkhataṃ telaṃ, ito pāde makkhetha, idaṃ madhusākanti. Bodhisattassa brahmacariyaṃ na aññesaṃ brahmacariyasadisaṃ hoti, na so ‘‘idaṃ sve, idaṃ tatiyadivase bhavissatī’’ti sannidhiṃ nāma karoti. Madhusākaṃ pana aloṇaṃ adhūpanaṃ atakkaṃ udakena seditasākaṃ, taṃ sandhāyesa – ‘‘idaṃ paribhuñjathā’’ti vadanto ‘‘agghe bhavantaṃ pucchāmā’’tiādimāha. Ime sabbepi agghā brahmuno atthi. Te agghe bhavantaṃ pucchāma. Evaṃ pucchantānañca agghaṃ kurutu no bhavaṃ, paṭiggaṇhātu no bhavaṃ idamagghanti vuttaṃ hoti. Kiṃ panesa – ‘‘ito ekampi brahmā na bhuñjatī’’ti idaṃ na jānātīti. No na jānāti, jānantopi attano santike āgato atithi pucchitabboti vattasīsena pucchati.
这时,梵天神心里盘算:“这位智者到底是知道了我不受用这些东西才问的,还是出于虚伪才问的?”他弄明白“他是站在仪轨首要准则上问的”之后,心想:“现在我应该接受了。”于是说道:“典尊,你所宣说的供养,我们接受。”
意思是:典尊啊,你所说的——“这座位已经铺好,请坐在这里”等等——对你这些话,我们就等于已经坐在座位上了,就等于已经喝过水了,就等于我的脚已经洗过了,就等于已经涂过油了,就等于已经吃过水生蔬菜了。从你赠予而被我接受之时起,你所说的每一样东西,都已经被我接受了。所以经文说:“典尊,你所宣说的供养,我们接受。”
这样接受了供养之后,为了给对方提问的机会,他说了“为现法利益……”等话。巴利
Atha kho brahmā – ‘‘kiṃ nu kho paṇḍito mama paribhogakaraṇābhāvaṃ ñatvā pucchati, udāhu kohaññe ṭhatvā pucchatī’’ti samannāharanto ‘‘vattasīse ṭhito pucchatī’’ti ñatvā paṭiggaṇhituṃ dāni me vaṭṭatīti paṭiggaṇhāma te agghaṃ, yaṃ tvaṃ govinda bhāsasīti āha. Yaṃ tvaṃ govinda bhāsasi – ‘‘idamāsanaṃ paññattaṃ, ettha nisīdathā’’tiādi, tatra te mayaṃ āsane nisinnā nāma homa, pānīyaṃ pītā nāma homa, pādāpi me dhotā nāma hontu, telenapi makkhitā nāma hontu, udakasākampi paribhuttaṃ nāma hotu, tayā dinnaṃ adhivāsitakālato paṭṭhāya yaṃ yaṃ tvaṃ bhāsasi, taṃ taṃ mayā paṭiggahitameva hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘paṭiggaṇhāma te agghaṃ, yaṃ tvaṃ govinda bhāsasī’’ti. Evaṃ pana agghaṃ paṭiggaṇhitvā pañhassa okāsaṃ karonto diṭṭhadhammahitatthāyātiādimāha.
我仍有疑惑,对于因他人亲自编造之故、他人所了知且明显的问题,我向毫无疑惑的尊者请问。巴利
Kaṅkhīakaṅkhiṃ paravediyesūti ahaṃ savicikiccho bhavantaṃ parena sayaṃ abhisaṅkhatattā parassa pākaṭesu paravediyesu pañhesu nibbicikicchaṃ.
舍弃“我所有”的念头,就是抛弃“这是我的、这是我的东西”这种对资具的渴爱。“在众人中”,是指在众生之中;意思是众人当中,无论哪个人,舍弃了“我所有”的执念。“成为一境者”,就是成为独一的状态,独自站立、独自安坐。这里的词义是:单独生起、持续运作,称为“一境”;处于这种状态,就叫“成为一境者”。“心向悲者”,就是心专注于悲禅那,意思是已经生起了那种禅那。“远离腥秽”,就是远离了臭秽之气。“安住于此”,就是安住于这些法之中。“于此修学”,就是在这些法里修学。这里只是简略解释,详细的解释在后文大典尊和梵天神所说的内容里。巴利
Hitvā mamattanti idaṃ mama, idaṃ mamāti upakaraṇataṇhaṃ cajitvā. Manujesūti sattesu, manujesu yo koci manujo mamattaṃ hitvāti attho. Ekodibhūtoti ekībhūto, eko tiṭṭhanto eko nisīdantoti. Vacanattho panettha eko udeti pavattatīti ekodi, tādiso bhūtoti ekodibhūto . Karuṇedhimuttoti karuṇājhāne adhimutto, taṃ jhānaṃ nibbattetvāti attho. Nirāmagandhoti vissagandhavirahito. Ettha ṭhitoti etesu dhammesu ṭhito. Ettha ca sikkhamānoti etesu dhammesu sikkhamāno. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana upari mahāgovindena ca brahmunā ca vuttoyeva.
320 这里,所谓“我不知晓这些”,意思是:我不知晓这些腥秽,我不知道。所谓“贤者,请在这里宣说”,意思是:贤者,你这位智者,请在这里为我宣说、讲出。所谓“被什么遮蔽”,是在问:众生被哪一种烦恼的遮盖所遮蔽,才散发出腐臭?所谓“堕恶趣者”,是指投生到恶趣的众生。所谓“梵天界被遮蔽”,是指梵天界被覆盖、被关闭了。这是在问:究竟是被哪一种烦恼,把众生通往梵天界的道路覆盖、关闭、遮挡住了?巴利
320. Tattha ete avidvāti ete āmagandhe ahaṃ avidvā, na jānāmīti attho. Idha brūhi dhīrāti te me tvaṃ idha dhīra paṇḍita, brūhi, vada. Kenāvaṭā vāti pajā kurutūti katamena kilesāvaraṇena āvaritā pajā pūtikā vāyati. Āpāyikāti apāyūpagā. Nivutabrahmalokāti nivuto pihito brahmaloko assāti nivutabrahmaloko. Katamena kilesena pajāya brahmalokūpago maggo nivuto pihito paṭicchannoti pucchati.
愤怒、妄语、欺诈、背叛:愤怒的特相是发怒,妄语的特相是欺骗他人,欺诈的特相是假装与对方一样来行骗,背叛的特相是伤害朋友。悭吝、过慢、嫉妒:悭吝的特相是顽固吝啬,过慢的特相是把自己看得过高,嫉妒的特相是见不得别人有所得而加以贬损。欲求、贪求、害他:欲求的特相是渴爱,贪求的特相是悭吝,害他的特相是伤害。贪、嗔、骄醉、痴:贪的特相是对任何事物都贪著,嗔的特相是恼怒,骄醉的特相是自我陶醉,痴的特相是迷惑不明。系着于这些的人,就不是离生臭的人:意思是,系着于这十四种烦恼的众生,不可能没有生臭;他们本身就是生臭、像鸟粪一样臭、彻底腐烂发臭。他们是堕恶趣的人,梵天界被遮蔽:意思是,这类人既会堕入恶趣,通往梵天界的路也被遮挡、封闭了。不过,讲说这部经时,应当用《生臭经》来阐明,而《生臭经》也应当用这部经来阐明。巴利
Kodho mosavajjaṃ nikati ca dubbhoti kujjhanalakkhaṇo kodho ca, paravisaṃvādanalakkhaṇo musāvādo ca, sadisaṃ dassetvā vañcanalakkhaṇā nikati ca, mittadubbhanalakkhaṇo dubbho ca. Kadariyatā atimāno usūyāti thaddhamacchariyalakkhaṇā kadariyatā ca, atikkamitvā maññanalakkhaṇo atimāno ca, parasampattikhīyanalakkhaṇā usūyā ca. Icchā vivicchā paraheṭhanā cāti taṇhālakkhaṇā icchā ca, macchariyalakkhaṇā vivicchā ca, vihiṃsālakkhaṇā paraheṭhanā ca. Lobho ca doso ca mado ca mohoti yattha katthaci lubbhanalakkhaṇo lobho ca, dussanalakkhaṇo doso ca, majjanalakkhaṇo mado ca, muyhanalakkhaṇo moho ca. Etesu yuttā anirāmagandhāti etesu cuddasasu kilesesu yuttā pajā nirāmagandhā na hoti, āmagandhā sakuṇapagandhā pūtigandhāyevāti vadati. Āpāyikā nivutabrahmalokāti esā pana āpāyikā ceva hoti, paṭicchannabrahmalokamaggā cāti. Idaṃ pana suttaṃ kathentena āmagandhasuttena dīpetvā kathetabbaṃ, āmagandhasuttampi iminā dīpetvā kathetabbaṃ.
这些生臭烦恼不是轻易就能清除的,不是轻易就能清除、就能断除的,而是极难断除、极难舍弃的,这就是这段话的意思。如今典尊若认为出家的时机已到,意思是:既然典尊认为出家的时机已到,那就这样吧。这样一来,我这次来到你面前,就是一次善来;我所说的法义,也成了善说。亲爱的孩子,你是整个赡部洲最杰出的人,年纪轻轻,正值青春初期,却能舍弃如此巨大的成就、荣华与显赫而出家,就像香象挣断铁索、挣脱束缚而去一样,实在极其崇高伟大,这正是所谓的佛幢。常童子梵天神这样坚定了那位大人的决心之后,便回到了梵天界。巴利
Te na sunimmadayāti te āmagandhā sunimmadayā sukhena nimmadetabbā pahātabbā na honti, duppajahā dujjayāti attho. Yassa dāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatīti ‘‘yassā pabbajjāya bhavaṃ govindo kālaṃ maññati, ayameva hotu, evaṃ sati mayhampi tava santike āgamanaṃ svāgamanaṃ bhavissati, kathitadhammakathā sukathitā bhavissati, tvaṃ tāta sakalajambudīpe aggapuriso daharo paṭhamavaye ṭhito, evaṃ mahantaṃ nāma sampattisirivilāsaṃ pahāya tava pabbajanaṃ nāma gandhahatthino ayabandhanaṃ chinditvā gamanaṃ viya atiuḷāraṃ, buddhatanti nāmesā’’ti mahāpurisassa daḷhīkammaṃ katvā brahmā sanaṅkumāro brahmalokameva gato.
雷奴王劝请的注释巴利
Reṇurājaāmantanāvaṇṇanā
321 那位大士心想:“我就这样从家里出去出家,是不合适的。我负有辅佐王室的责任,所以我应该先禀告国王。如果国王也出家,那当然很好;如果不出家,我就把国师的位置交还给他,然后自己出家。”这样想完以后,他就去拜见国王。因此经文说:“那时,贤者大典尊……我不喜欢国师之位。”巴利
321. Mahāpurisopi ‘‘mama itova nikkhamitvā pabbajanaṃ nāma na yuttaṃ, ahaṃ rājakulassa atthaṃ anusāsāmi, tasmā rañño ārocessāmi. Sace sopi pabbajissati, sundarameva. No ce pabbajissati, purohitaṭṭhānaṃ niyyātetvā ahaṃ pabbajissāmī’’ti cintetvā rājānaṃ upasaṅkami, tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bho mahāgovindo,…pe… nāhaṃ porohacce rame’’ti.
在这里,你要明白:王国由你自己掌管,也就是说,你的事你自己清楚。我不喜欢国师这个位置——我不乐于做国师,已经厌烦了,你另找一位辅佐者吧,我不喜欢国师这个位置。巴利
Tattha tvaṃ pajānassu rajjenāti tava rajjena tvameva jānāhi. Nāhaṃ porohicce rameti ahaṃ purohitabhāve na ramāmi, ukkaṇṭhitosmi, aññaṃ anusāsakaṃ jānāhi, nāhaṃ porohicce rameti.
这时,国王心想:“这位婆罗门独自静坐了四个月,家里的财富受用想必变少了。”于是以财物邀请他,说道:“如果你在感官欲乐方面有所欠缺,我来替你补足。”说完又转念:“他一个人独住,会不会被谁欺负伤害了呢?”巴利
Atha rājā – ‘‘dhuvaṃ cattāro māse paṭisallīnassa brāhmaṇassa gehe bhogā mandā jātā’’ti cintetvā dhanena nimantento – ‘‘sace te ūnaṃ kāmehi. Ahaṃ paripūrayāmi te’’ti vatvā puna – ‘‘kinnu kho esa ekako viharanto kenaci vihiṃsito bhaveyyā’’ti cintetvā,
“ 谁要是伤害你,我就来拦住他,我是大地的统帅。
你是父亲,我是儿子,典尊啊,请不要抛弃我们。”巴利
‘‘Yo taṃ hiṃsati vāremi, bhūmisenāpati ahaṃ; Tuvaṃ pitā ahaṃ putto, mā no govinda pājahī’’ti. –
他说:这段话的意思是——谁伤害你,我就拦住他;你们只要说出“某某人”,这里该怎么做我自己会知道。所谓“我是大地将军”,或者说“我是大地之主”,我就把这王位交还给你们。你是父亲,我是儿子,所以你站在父亲的位置上,我站在儿子的位置。因此,典尊,你把我的心带走吧,随你自己的心意引导我,想怎么走就怎么走。而我呢,会顺着你的心意,吃你给的食物,手里拿着刀和盾侍奉你,或者为你驾车。另有一种读法是“典尊,请不要抛弃我们”。它的意思是:你站在父亲的位置上,我站在儿子的位置。贤者典尊,请不要抛弃我们,不要舍弃我们。接着,大士为了表明国王所想的那些东西在自己身上并不存在,说道:巴利
Āha . Tassattho – yo taṃ hiṃsati, taṃ vāremi, kevalaṃ tumhe ‘‘asuko’’ti ācikkhatha, ahamettha kattabbaṃ jānissāmīti. Bhūmisenāpati ahanti atha vā ahaṃ pathaviyā sāmī, svāhaṃ imaṃ rajjaṃ tumheyeva paṭicchāpessāmi. Tuvaṃ pitā ahaṃ puttoti tvaṃ pitiṭṭhāne ṭhassasi, ahaṃ puttaṭṭhāne. So tvaṃ mama manaṃ haritvā attanoyeva manaṃ govinda, pājehi; yathā icchasi tathā pavattassu. Ahaṃ pana tava manaṃyeva anuvattanto tayā dinnapiṇḍaṃ paribhuñjanto taṃ asicammahattho vā upaṭṭhahissāmi, rathaṃ vā te pājessāmi. ‘‘Mā no govinda, pajahī’’ti vā pāṭho . Tassattho – tvaṃ pitiṭṭhāne tiṭṭha, ahaṃ puttaṭṭhāne ṭhassāmi. Mā no tvaṃ bho govinda, pajahi, mā pariccajīti. Atha mahāpuriso yaṃ rājā cintesi, tassa attani abhāvaṃ dassento –
“ 我对诸欲无有匮乏,亦无人侵害于我;”
听了非人的话,所以我不喜欢待在家里。巴利
‘‘Na matthi ūnaṃ kāmehi, hiṃsitā me na vijjati; Amanussavaco sutvā, tasmāhaṃ na gahe rame’’ti. –
他说。这里,“我并无”(na matthi)就是“我没有”。“家中”(gahe)就是“在家里”。于是国王问他:巴利
Āha. Tattha na matthīti na me atthi. Gaheti gehe. Atha naṃ rājā pucchi –
“ 一个非人是什么样貌?他对你说了什么道理?
你听了什么,就把我们和家完全舍弃了?”巴利
‘‘Amanusso kathaṃ vaṇṇo, kiṃ te atthaṃ abhāsatha; Yañca sutvā jahāsi no, gehe amhe ca kevalī’’ti.
在这里,他以摄受把那个婆罗门充满财富的家当作自己的家,听到之后就说:你舍弃了我们的家、我们,以及所有赡部洲的居民,一个都不剩——这就是“你舍弃了我们、家与我们,完全地”这句话的意思。巴利
Tattha jahāsi no, gehe amhe ca kevalīti brāhmaṇassa sampattibharite gehe saṅgahavasena attano gehe karonto yaṃ sutvā amhākaṃ gehe ca amhe ca kevalī sabbe aparisese jambudīpavāsino jahāsīti vadati.
于是,大士为了向他说明,就说了“我先前曾住伍波萨他……”等开头的偈颂。其中,“住伍波萨他”是指独处、独居,经过了四个月。“当我想要祭祀时”,意思是当我正想举行祭祀的时候。火已经燃起来,用吉祥草叶铺好,把熟酥、酪、蜜等放进去后,火就开始烧了。像这样把火点起来后,心里想着“我要对大众行布施”,就那样站着的我——这就是这里的含义。巴利
Athassa ācikkhanto mahāpuriso upavutthassa me pubbetiādimāha. Tattha upavutthassāti cattāro māse ekībhāvaṃ upagantvā vutthassa. Yiṭṭhakāmassa me satoti yajitukāmassa me samānassa. Aggi pajjalito āsi, kusapattaparitthatoti kusapattehi paritthato sappidadhimadhuādīni pakkhipitvā aggi jalayitumāraddho āsi, evaṃ aggiṃ jāletvā ‘‘mahājanassa dānaṃ dassāmī’’ti evaṃ cintetvā ṭhitassa mamāti ayamettha attho.
“常童”指的是常童子梵天神。于是国王自己也动了出家的念头,就说了“我深信……”等话。其中,“你们怎么会另说不同”意思是:你们怎么会说不同的话呢?“我们会跟随您”意思是:我们也会跟随您,跟随您出家。另有一种读法是“我们会随行”,意思是我们会追随。“无刺”就是没有刺、不粗糙。“在典尊的教诫中”意思是在您的典尊的教法里。他说:我们要把您典尊当作导师来修行。巴利
Sanantanoti sanaṅkumāro brahmā. Tato rājā sayampi pabbajitukāmo hutvā saddahāmītiādimāha. Tattha kathaṃ vattetha aññathāti kathaṃ tumhe aññathā vattissatha. Te taṃ anuvattissāmāti te mayampi tumheyeva anuvattissāma, anupabbajissāmāti attho. ‘‘Anuvajissāmā’’tipi pāṭho, tassa anugacchissāmāti attho. Akācoti nikkāco akakkaso. Govindassānusāsaneti tava govindassa sāsane. Bhavantaṃ govindameva satthāraṃ karitvā carissāmāti vadati.
六位刹帝利召请的注释巴利
Cha khattiyaāmantanāvaṇṇanā
322 他前往那六位刹帝利那里,先称赞雷奴国王,说:“萨度,大王!所谓王位,就是那些杀害母亲、父亲、兄弟、姊妹等亲人之后还要夺取的人所贪求的东西。大王却能舍弃这么广大的王位荣华,想要出家,这是大王做的一件崇高的事。”这样让他生起更坚定的热忱之后,才前去拜访。他们这样一起思量:他们想,婆罗门的财富说不定什么时候就会像国王所盘算的那样减少。我们用钱财来拉拢他们吧,用钱财来摄受他们吧。请拿那么多:意思是请拿那么多、请接受那么多;也就是说,你们想要多少,就拿多少。凭借尊者们的力量:意思是把尊者们当作条件,正是因为你们给了,才有了这么多财富。巴利
322.Yenate cha khattiyā tenupasaṅkamīti reṇuṃ rājānaṃ ‘‘sādhu mahārāja rajjaṃ nāma mātaraṃ pitaraṃ bhātibhaginīādayopi māretvā gaṇhantesu sattesu evaṃ mahantaṃ rajjasiriṃ pahāya pabbajitukāmena uḷāraṃ mahārājena kata’’nti upatthambhetvā daḷhataramassa ussāhaṃ katvā upasaṅkami . Evaṃ samacintesunti rañño cintitanayeneva kadāci brāhmaṇassa bhogā parihīnā bhaveyyunti maññamānā samacintesuṃ. Dhanena sikkheyyāmāti upalāpeyyāma saṅgaṇheyyāma. Tāvatakaṃ āharīyatanti tāvatakaṃ āharāpiyatu gaṇhiyatu, yattakaṃ icchatha, tattakaṃ gaṇhathāti vuttaṃ hoti. Bhavantānaṃyeva vāhasāti bhavante paccayaṃ katvā, tumhehi dinnattāyeva pahūtaṃ sāpateyyaṃ jātaṃ.
323 如果你们舍弃诸欲,意思是:如果你们舍弃事欲和烦恼之欲。凡夫在那些欲中执著,意思是:凡夫在那些欲中执著、黏着、系缚。应当奋发精进,成为坚固者,意思是:既然如此,你们要发起精进,决意以不懈的努力而成为坚固者。具足忍辱之力,意思是:你们要具备忍辱之力。这是为了激发诸王的精进。巴利
323.Sace jahatha kāmānīti sace vatthukāme ca kilesakāme ca pariccajatha. Yattha satto puthujjanoti yesu kāmesu puthujjano satto laggo laggito. Ārambhavho daḷhā hothāti evaṃ sante vīriyaṃ ārabhatha, asithilaparakkamataṃ adhiṭṭhāya daḷhā bhavatha. Khantībalasamāhitāti khantibalena samannāgatā bhavathāti rājūnaṃ ussāhaṃ janeti.
这就是直道:这条悲悯禅那之道,就叫作直道。这就是无上道:这条通往梵天界、无可比拟的殊胜之道,就叫作无上道。这是诸善士所守护的正法:这条正法正是被佛陀、独觉佛和声闻弟子等诸善士所守护的。这样,通过赞叹悲悯禅那,就是为了让他们不退转,而使他们更加坚定。巴利
Esa maggo ujumaggoti esa karuṇājhānamaggo ujumaggo nāma. Esa maggo anuttaroti eseva brahmalokūpapattiyā asadisamaggo uttamamaggo nāma. Saddhammo sabbhi rakkhitoti eso eva ca buddhapaccekabuddhasāvakehi sabbhirakkhitadhammo nāma. Iti karuṇājhānassa vaṇṇabhaṇanenāpi tesaṃ anivattanatthāya daḷhīkammameva karoti.
贤者们,又有谁能知道生命呢?贤者们,所谓的生命,就像水泡,又像草尖上的露珠,它的本性就是刹那坏灭。谁能知道它去向哪里?它会在哪一刹那坏灭呢?来世是必定要去的,对此有智慧的善男子应当以慧来觉悟。所谓“慧”,就是智慧,应当以慧来思量、来觉悟,也应当观察和了知。或者按处格来解释,“于慧中应觉悟”就是以慧觉悟,也就是应当以智来了知。应当了知什么呢?应当了知生命难以了知,来世必定要去;了知之后,还要断除一切障碍,应当行善,应当修梵行。为什么呢?因为生者没有不死的。巴利
Ko nu kho pana bho jānāti jīvitānanti bho jīvitaṃ nāma udakapupphuḷūpamaṃ tiṇagge ussāvabindūpamaṃ taṅkhaṇaviddhaṃsanadhammaṃ, tassa ko gatiṃ jānāti, kismiṃ khaṇe bhijjissati? Gamanīyo samparāyoti paraloko pana avassaṃ gantabbova, tattha paṇḍitena kulaputtena mantāyaṃ boddhabbaṃ. Mantā vuccati paññā, tāya mantetabbaṃ bujjhitabbaṃ, upaparikkhitabbañca jānitabbañcāti attho. Karaṇatthe vā bhummaṃ. Mantāyaṃ boddhabbanti mantāya bujjhitabbaṃ, ñāṇena jānitabbanti attho. Kiṃ bujjhitabbaṃ? Jīvitassa dujjānatā, samparāyassa ca avassaṃ gamanīyatā, bujjhitvā ca pana sabbapalibodhe chinditvā kattabbaṃ kusalaṃ caritabbaṃ brahmacariyaṃ. Kasmā? Yasmā natthi jātassa amaraṇaṃ.
对婆罗门大富豪等人的召唤的注释巴利
Brāhmaṇamahāsālādīnaṃ āmantanāvaṇṇanā
324 “没威势、没利得”:贤者们,所谓出家,就是名声也小;因为从出家那一刻起,人们就一再欺负那个舍弃王位而出家的人,把他弄得低贱又无依无靠,所以才这么说。而且利得也少,就算走遍整个村子,能入口的东西也极难得到。但这个婆罗门法却是“有大威势”,因为“有大名声”,而且“有大利得”,因为具足利养和恭敬。贤者,如今在整个赡部洲中,您是首席国师,处处都得到最上的座位、最上的水、最上的食物、最上的香、最上的花鬘。巴利
324.Appesakkhā ca appalābhā cāti bho pabbajjā nāma appayasā ceva, pabbajitakālato paṭṭhāya hi rajjaṃ pahāya pabbajitaṃ viheṭhetvā viheṭhetvā lāmakaṃ anāthaṃ katvāva kathenti. Appalābhā ca, sakalagāmaṃ caritvāpi ajjhoharaṇīyaṃ dullabhameva. Idaṃ pana brahmaññaṃmahesakkhañca mahāyasattā, mahālābhañca lābhasakkārasampannattā. Bhavañhi etarahi sakalajambudīpe aggapurohito sabbattha aggāsanaṃ aggodakaṃ aggabhattaṃ aggagandhaṃ aggamālaṃ labhatīti.
就像国王在众国王之中,如今我在寻常国王们中间,就像转轮王一样。就像梵天神在众梵天神之中,我在寻常梵天神们中间,就像大梵天王一样。就像天神在众居士之中,我在其余居士们中间,就像帝释天王一样。巴利
Rājāva raññanti ahañhi bho etarahi pakatiraññaṃ majjhe cakkavattirājā viya. Brahmāva brahmānanti pakatibrahmānaṃ majjhe mahābrahmasadiso. Devatāva gahapatikānanti avasesagahapatikānaṃ panamhi sakkadevarājasadiso.
对妻子们的呼唤的注释巴利
Bhariyānaṃ āmantanāvaṇṇanā
325 他有四十个同类的妻子,也就是说,与他相配的妻子正好有四十个;此外,他在人生的三个阶段中还有非常多的舞女。巴利
325.Cattārīsā bhariyā sādisiyoti sādisiyova cattārīsā bhariyā, aññā panassa tīsu vayesu nāṭakitthiyo bahukāyeva.
大典尊出家的注释巴利
Mahāgovindapabbajjāvaṇṇanā
326 “游行”是指:他按顺序一个村、一个镇地游行,所到之处就像佛陀出现时那样引起轰动。人们听说“大典尊智者据说要来了”,就提前搭好凉亭、装饰道路,出城迎接,簇拥着他回来;广大的利养和恭敬像洪流一样铺天盖地地涌来。“七位国师”是指七位国王的国师。就像现在人们在遇到某种痛苦时会说“礼敬佛陀”,那时人们也说“礼敬大典尊婆罗门,礼敬七位国师”。巴利
326.Cārikaṃ caratīti gāmanigamapaṭipāṭiyā cārikaṃ carati, gatagataṭṭhāne buddhakolāhalaṃ viya hoti. Manussā ‘‘mahāgovindapaṇḍito kira āgacchatī’’ti sutvā puretarameva maṇḍapaṃ kāretvā maggaṃ alaṅkaritvā paccuggantvā gaṇhitvā enti, mahālābhasakkāro mahogho viya ajjhottharanto uppajji. Sattapurohitassāti sattannaṃ rājūnaṃ purohitassa. Iti yathā etarahi evarūpesu vā ṭhānesu kismiñcideva dukkhe uppanne ‘‘namo buddhassā’’ti vadanti, evaṃ tadā ‘‘namatthu mahāgovindassa brāhmaṇassa, namatthu sattapurohitassā’’ti vadanti.
327 经文里只按“与慈俱行”这类方式提到了梵住,但这位大士却修成了全部八种等至和五种神通。他还为弟子们开示了通往梵天界的道路,也就是为了与梵天共住、投生梵天界而说的法门。巴利
327.Mettāsahagatenātiādinā nayena pāḷiyaṃ brahmavihārāva āgatā, mahāpuriso pana sabbāpi aṭṭha samāpattiyo ca pañca ca abhiññāyo nibbattesi. Sāvakānañca brahmalokasahabyatāya maggaṃ desesīti brahmaloke brahmunā sahabhāvāya maggaṃ kathesi.
328 “以一切中的一切”:指那些成就了八种等至和五种神通的人。“他们并未以一切中的一切了知教法”:指那些在八种等至中连一种等至都不了解、也无法成就的人。“不空”:就是有果报。“不虚”:就是不落空。“产生一切低劣”:就是投生为乾闼婆之身。“有果”:就是因往生其余天界而有益。“有增长”:就是因往生梵天界而有所增长。巴利
328.Sabbenasabbanti ye aṭṭha ca samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattesuṃ. Ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājāniṃsūti ye aṭṭhasu samāpattīsu ekasamāpattimpi na jāniṃsu, na sakkhiṃsu nibbattetuṃ. Amoghāti savipākā. Avañjhāti na vañjhā. Sabbanihīnaṃ pasavanti gandhabbakāyaṃ pasavi. Saphalāti avasesadevalokūpapattīhi sātthā. Saudrayāti brahmalokūpapattiyā savuḍḍhi.
329 我忆念:五髻,我忆念。据说正是由于这句话,这部经才被称为佛陀所说。不是为了厌离:不是为了对轮回生起厌离。不是为了离贪:不是为了对轮回离染。不是为了灭:不是为了轮回的灭尽。不是为了寂静:不是为了轮回的止息。不是为了证知:不是为了彻知轮回。不是为了正觉:不是为了通过烦恼睡眠的消逝而从轮回中觉悟。不是为了涅槃:不是为了不死的涅槃。巴利
329.Sarāmahanti sarāmi ahaṃ pañcasikha, iminā kira padena ayaṃ suttanto buddhabhāsito nāma jāto. Na nibbidāyāti na vaṭṭe nibbindanatthāya. Na virāgāyāti na vaṭṭe virāgatthāya. Na nirodhāyāti na vaṭṭassa nirodhatthāya. Na upasamāyāti na vaṭṭassa upasamanatthāya. Na abhiññāyāti na vaṭṭaṃ abhijānanatthāya. Na sambodhāyāti na kilesaniddāvigamena vaṭṭato pabujjhanatthāya. Na nibbānāyāti na amatanibbānatthāya.
“一向厌离”是指纯粹为了对轮回生起厌离。不过在这里,“厌离”指的是观,“离贪”指的是道,“灭”和“寂止”指的是涅槃,“自证”和“正觉”指的是道,“涅槃”指的就是涅槃本身。这样一来就应当知道:在一处说的是观,在三处说的是道,在三处说的是涅槃——这就是这样的判定说明。不过从引申义来说,所有这些词既可以是道的同义词,也可以是涅槃的同义词。关于正见等应当说明的内容,在《清净道论·谛释》中已经讲过了。巴利
Ekantanibbidāyāti ekantameva vaṭṭe nibbindanatthāya. Ettha pana nibbidāyāti vipassanā. Virāgāyāti maggo. Nirodhāya upasamāyāti nibbānaṃ. Abhiññāya sambodhāyāti maggo. Nibbānāyāti nibbānameva. Evaṃ ekasmiṃ ṭhāne vipassanā, tīsu maggo, tīsu nibbānaṃ vuttanti evaṃ vavatthānakathā veditabbā. Pariyāyena pana sabbānipetāni maggavevacanānipi nibbānavevacanānipi hontiyeva. Sammādiṭṭhiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge saccavaṇṇanāyaṃ vuttameva.
330 “并非全然”:是指有些人还不能圆满修完四种圣道,只成就三道、两道或一道。“所有那些善男子”:是指已经修习梵行的善男子。“不空……中略……有果、有增长”:这是以阿拉汉果为顶点来结束说法。巴利
330.Ye na sabbenasabbanti ye cattāropi ariyamagge paripūretuṃ na jānanti, tīṇi vā dve vā ekaṃ vā nibbattenti. Sabbesaṃyeva imesaṃ kulaputtānanti brahmacariyaciṇṇakulaputtānaṃ. Amoghā…pe… saphalā saudrayāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.
向世尊顶礼、右绕之后:他以心欣然接受世尊的说法,欢喜随喜,又用言语称赞,把大合掌举到头顶,就像整个人浸在澄净的紫胶汁里一样,进入十力者六色光网之中,在四个地方礼拜,右绕三圈,不停地赞叹世尊,随后从导师面前消失,回到自己的天界去了。巴利
Bhagavantaṃabhivādetvā padakkhiṇaṃ katvāti (dī. ni. 2.188) bhagavato dhammadesanaṃ cittena sampaṭicchanto abhinanditvā vācāya pasaṃsamāno anumoditvā mahantaṃ añjaliṃ sirasmiṃ patiṭṭhapetvā pasannalākhārase nimujjamāno viya dasabalassa chabbaṇṇarasmijālantaraṃ pavisitvā catūsu ṭhānesu vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā bhagavantaṃ abhitthavanto abhitthavanto satthu purato antaradhāyitvā attano devalokameva agamāsīti.