2. 《大缘经》的注释巴利
2. Mahānidānasuttavaṇṇanā
95 “如是我闻……(中略)……在俱卢国”,这就是《大缘经》。这里对其中不明显词句的解释是:“住在俱卢国”——“俱卢”是一个地方的王族子弟的称呼,他们居住的那个地区,也依照习惯叫法被称为“俱卢”。也就是住在那个俱卢国。不过,注释师们说:在顶生王时代,三个洲的人听说“赡部洲是佛陀、独觉佛、大声闻、转轮王等最上等人出现的地方,是最殊胜的洲,极其可爱”,就跟着以轮宝为前导、巡游四大洲的顶生转轮王一起来到这里。之后,国王问向导宝:“有没有比人间更可爱的地方?”向导宝回答:“大王,您为什么这样说?您难道没看见日月的威神之力吗?它们所在的地方,难道不比这里更可爱吗?”国王便以轮宝为前导,去了那里。四大天王一听说“顶生大王来了”,就想:“这位国王有大神通、大威力,没法用武力抵挡。”于是各自献出了自己的国土。国王接受了那些国土后,又问:“还有比这里更可爱的地方吗?”巴利
95.Evaṃme sutaṃ…pe… kurūsūti mahānidānasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Kurūsu viharatīti kurū nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘kurū’’ti vuccati. Tasmiṃ kurūsu janapade. Aṭṭhakathācariyā panāhu – mandhātukāle tīsu dīpesu manussā ‘‘jambudīpo nāma buddhapaccekabuddhamahāsāvakacakkavattippabhutīnaṃ uttamamanussānaṃ uppattibhūmi uttamadīpo atiramaṇīyo’’ti sutvā raññā mandhātucakkavattinā cakkaratanaṃ purakkhatvā cattāro dīpe anusaṃyāyantena saddhiṃ āgamaṃsu. Tato rājā pariṇāyakaratanaṃ pucchi – ‘‘atthi nu kho manussalokato ramaṇīyataraṃ ṭhāna’’nti. Kasmā deva evaṃ bhaṇasi? Kiṃ na passasi candimasūriyānaṃ ānubhāvaṃ, nanu etesaṃ ṭhānaṃ ito ramaṇīyataranti? Rājā cakkaratanaṃ purakkhatvā tattha agamāsi. Cattāro mahārājāno – ‘‘mandhātumahārājā āgato’’ti sutvāva ‘‘mahiddhiko mahānubhāvo rājā, na sakkā yuddhena paṭibāhitu’’nti sakaṃ rajjaṃ niyyātesuṃ. So taṃ gahetvā puna pucchi – ‘‘atthi nu kho ito ramaṇīyataraṃ ṭhāna’’nti?
于是他们对他说起三十三天界:“大王,三十三天界比这里更可爱。在那里,帝释天王有四大天王站在守门的地方侍候。帝释天王有大神通、大威力,他受用的这些地方有:高达一千由旬的最胜殿,高五百由旬的善法堂天众集会处,长一百五十由旬的胜利车,还有埃拉瓦纳象;有成千天树庄严的欢喜园、悦意园、果树园、杂林园;有高一百由旬的波利质多树,在它下面有一块长六十由旬、宽五十由旬、厚十五由旬、颜色像莲华上一样的黄色毛毯石座,因为它柔软,帝释天神一坐下去,半个身体就陷进去了。”巴利
Athassa tāvatiṃsabhavanaṃ kathayiṃsu. ‘‘Tāvatiṃsabhavanaṃ, deva, ito ramaṇīyataraṃ. Tattha sakkassa devarañño ime cattāro mahārājāno paricārakā dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti, sakko devarājā mahiddhiko mahānubhāvo, tassimāni upabhogaṭṭhānāni – yojanasahassubbedho vejayanto pāsādo, pañcayojanasatubbedhā sudhammā devasabhā, diyaḍḍhayojanasatiko vejayantaratho tathā erāvaṇo hatthī , dibbarukkhasahassappaṭimaṇḍitaṃ nandanavanaṃ, cittalatāvanaṃ, phārusakavanaṃ, missakavanaṃ, yojanasatubbedho pāricchattako koviḷāro, tassa heṭṭhā saṭṭhiyojanāyāmā paññāsayojanavitthatā pañcadasayojanubbedhā jayakusumapupphavaṇṇā paṇḍukambalasilā, yassā mudutāya sakkassa nisīdato upaḍḍhakāyo anupavisatī’’ti.
国王听了之后,想去那里,便向轮宝洒水(发愿)。轮宝便和四支军队一起停在空中。然后,轮宝从两个天界之间降下,和以向导宝为首的四支军队一起落回大地。国王独自一人去了三十三天。帝释天神听说“顶生王来了”,就出来迎接,说:“欢迎您,大王,这是您的王国,大王,请您治理吧。”然后他和乐师们一起把王国分成两份,把其中一份给了国王。国王刚在三十三天安住下来,人身就消失了,天身显现出来。据说,他和帝释天神一起坐在红毯石上时,两人的差别只在于眨不眨眼。那些不留意的天众分不清帝释天神和他。他在那里享受天界的福报,直到三十六位帝释天神相继生灭,他一直治理着天国,却对欲乐从不满足。后来他从那里坠落,落在自己的花园里,身体被风吹日晒,就死了。巴利
Taṃ sutvā rājā tattha gantukāmo cakkaratanaṃ abbhukkiri. Taṃ ākāse patiṭṭhāsi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Atha dvinnaṃ devalokānaṃ vemajjhato cakkaratanaṃ otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi saddhiṃ pariṇāyakaratanapamukhāya caturaṅginiyā senāya. Rājā ekakova tāvatiṃsabhavanaṃ agamāsi. Sakko – ‘‘mandhātā āgato’’ti sutvāva tassa paccuggamanaṃ katvā – ‘‘svāgataṃ, te mahārāja, sakaṃ te mahārāja, anusāsa mahārājā’’ti vatvā saddhiṃ nāṭakehi rajjaṃ dve bhāge katvā ekaṃ bhāgamadāsi. Rañño tāvatiṃsabhavane patiṭṭhitamattasseva manussabhāvo vigacchi, devabhāvo pāturahosi. Tassa kira sakkena saddhiṃ paṇḍukambalasilāyaṃ nisinnassa akkhinimisamattena nānattaṃ paññāyati. Taṃ asallakkhentā devā sakkassa ca tassa ca nānatte muyhanti. So tattha dibbasampattiṃ anubhavamāno yāva chattiṃsa sakkā uppajjitvā cutā, tāva rajjaṃ kāretvā atittova kāmehi tato cavitvā attano uyyāne patiṭṭhito vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi.
轮宝再次落地之后,向导宝让人在金板上画出顶生王的鞋,说“这是顶生王的王国”,以此来治理国家。那些从另外三洲来的人再也回不去了,就走到向导宝面前请求说:“大王,我们是靠着国王的威神力才来到这里的,现在回不去了,请给我们一个住的地方。”他就给每个人分了一块地方。其中,从东毗提诃洲来的人住的地方,沿用了他们原来的叫法,得名“毗提诃国”;从西牛货洲来的人住的地方,得名“西边地方”;从北俱卢洲来的人住的地方,得名“俱卢国”。又因为那里有很多村落、城镇等,就用复数来称呼。因此说“住在俱卢人那里”。巴利
Cakkaratane pana puna pathaviyaṃ patiṭṭhite pariṇāyakaratanaṃ suvaṇṇapaṭṭe mandhātu upāhanaṃ likhāpetvā idaṃ mandhātu rajjanti rajjamanusāsi. Tepi tīhi dīpehi āgatamanussā puna gantuṃ asakkontā pariṇāyakaratanaṃ upasaṅkamitvā – ‘‘deva, mayaṃ rañño ānubhāvena āgatā, idāni gantuṃ na sakkoma, vasanaṭṭhānaṃ no dehī’’ti yāciṃsu. So tesaṃ ekamekaṃ janapadamadāsi. Tattha pubbavidehato āgatamanussehi āvasitapadeso tāyeva purimasaññāya – ‘‘videharaṭṭha’’nti nāmaṃ labhi, aparagoyānato āgatamanussehi āvasitapadeso ‘‘aparantajanapado’’ti nāmaṃ labhi, uttarakuruto āgatamanussehi āvasitapadeso ‘‘kururaṭṭha’’nti nāmaṃ labhi, bahuke pana gāmanigamādayo upādāya bahuvacanena vohariyati. Tena vuttaṃ – ‘‘kurūsu viharatī’’ti.
名叫“剑磨瑟昙”的,是俱卢人的一个小镇。关于“剑磨瑟昙”这个词,这里有些人把 dha 解释成 da 的意思。“斑色”在此被降伏,所以叫“剑磨瑟达摩”。“斑色”是指食人者“斑足”。据说他的脚被树桩刺伤的地方,伤口愈合后肤色像彩绘的木头一样,因此就得名“斑足”。他正是在那个地方被降伏,被制止了食人的行为。是谁降伏了他?是大士(菩萨)。这事出自哪一部本生?有人说是《大苏德索玛本生》,但这些长老们说是在《迦亚迪萨本生》中。当时,确实是大士降伏了斑足。正如所说——巴利
Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamoti kammāsadhammanti ettha keci dha-kārassa da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti. Kammāso ettha damitoti kammāsadammo.Kammāsoti kammāsapādo porisādo vuccati. Tassa kira pāde khāṇukena viddhaṭṭhāne vaṇo ruhanto cittadārusadiso hutvā ruhi. Tasmā kammāsapādoti paññāyittha. So ca tasmiṃ okāse damito porisādabhāvato paṭisedhito . Kena? Mahāsattena. Katarasmiṃ jātaketi? Mahāsutasomajātaketi eke. Ime pana therā jayaddisajātaketi vadanti. Tadā hi mahāsattena kammāsapādo damito. Yathāha –
“ 当我还是迦亚迪萨的儿子时,
是般遮罗国国王的亲生儿子。
我舍弃了生命,把父亲救了出来。
我也让斑足生起了净信。”巴利
‘‘Putto yadā homi jayaddisassa; Pañcālaraṭṭhadhipatissa atrajo. Cajitvāna pāṇaṃ pitaraṃ pamocayiṃ; Kammāsapādampi cahaṃ pasādayi’’nti.
有些注释师只按“dha”这个音节来解释词义。据说,住在俱卢国的人有一种叫“俱卢人的仪法”的传统,后来这俱卢法在那里出现了污点,由于“法在此变得斑驳”,那个地方被称为“剑磨瑟昙”。坐落在那里的市镇也用了同一个名字。为什么不用处格来说呢?因为没有住处。据说,世尊在那个市镇里并没有叫做精舍的住处。他离开市镇,在另一处水源充足、令人愉悦的地方有一大片树林,世尊就住在那里,把那市镇作为托钵的村庄。所以这里的含义应该这样理解:世尊住在俱卢国,以名为剑磨瑟昙的俱卢人市镇作为托钵的村庄。巴利
Keci pana dha-kāreneva atthaṃ vaṇṇayanti. Kurūraṭṭhavāsīnaṃ kira kuruvattadhammo, tasmiṃ kammāso jāto, tasmā taṃ ṭhānaṃ kammāso ettha dhammo jātoti kammāsadhammanti vuccati. Tattha niviṭṭhanigamassāpi etadeva nāmaṃ. Bhummavacanena kasmā na vuttanti. Avasanokāsato. Bhagavato kira tasmiṃ nigame vasanokāso koci vihāro nāma nāhosi. Nigamato pana apakkamma aññatarasmiṃ udakasampanne ramaṇīye bhūmibhāge mahāvanasaṇḍo ahosi tattha bhagavā vihāsi, taṃ nigamaṃ gocaragāmaṃ katvā. Tasmā evamettha attho veditabbo – ‘‘kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvā’’ti.
“具寿”是亲昵的称呼,也是恭敬的称呼。“阿难”是那位长老的名字。“一边”是中性抽象用法的说明,就像“日月运行不平衡”等说法那样。因此,应当这样理解这里的含义:他坐下时,就是以那样的方式坐在一边。或者,这里的“一边”是受格当作处格用,“坐”的意思是“走近后坐下”。因为智者走近值得恭敬的人之后,善于选择座位,就坐在一边。阿难尊者也是这些智者中的一位,所以他坐在一边。巴利
Āyasmāti piyavacanametaṃ, gāravavacanametaṃ. Ānandoti tassa therassa nāmaṃ. Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso – ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti, tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ nisīdīti upāvisi. Paṇḍitā hi garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti. Ayañca tesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi.
怎样才算“坐在一边”呢?就是避开六种坐姿的过失。哪六种呢?太远、太近、坐在上风处、坐在高处、坐得太正对、坐得太靠后。如果坐得太远,想说话就得大声说;如果坐得太近,就会碰到对方;如果坐在上风处,身上的气味会熏到对方;如果坐在高处,就显得不恭敬;如果坐得太正对,想看他时就得眼睛直直对着眼睛看;如果坐得太靠后,想看他时就得扭着脖子看。所以,这位法藏库的具寿阿难,先绕世尊三圈,恭敬顶礼之后,避开这六种坐姿的过失,在正对世尊右膝的位置,进入六色佛光之中——就像沉浸在澄净的红漆液里,就像披上金色布帛,就像走进红莲花鬘的帐幕中一样——坐了下来。因此经文说“坐在一边”。巴利
Kathaṃ nisinno kho pana ekamantaṃ nisinno hotīti? Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ – atidūraṃ, accāsannaṃ, uparivātaṃ, unnatappadesaṃ, atisammukhaṃ, atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ parivattetvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi tikkhattuṃ bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ katvā sakkaccaṃ vanditvā ete cha nisajjadose vajjetvā dakkhiṇajāṇumaṇḍalassa abhimukhaṭṭhāne chabbaṇṇānaṃ buddharasmīnaṃ anto pavisitvā pasannalākhārasaṃ vigāhanto viya suvaṇṇapaṭaṃ pārupanto viya rattuppalamālāvitānamajjhaṃ pavisanto viya ca dhammabhaṇḍāgāriko āyasmā ānando nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti.
这位尊者是在什么时间、因为什么原因去拜访世尊的呢?是在傍晚时分,为了请问缘起的道理。据说那天,这位尊者为了摄受在家众,挨家挨户地乞食,就像在每家门前放下一包千金重的东西一样,在剑磨瑟昙村次第乞食。乞食回来、吃过饭之后,他先对导师尽了自己的本分。等导师进入香室后,他顶礼导师,回到自己白天休息的地方。对弟子们尽完本分,等弟子们离开后,他打扫了白天休息的地方,铺好一张兽皮,从水罐里取水,用水把手脚弄凉,然后盘腿坐下,进入了入流果定。到了预定的时间从定中出来,他把智慧转向缘起。他从“无明缘行”开始,从头推到尾,从尾推到头,从两头推到中间,从中间推到两头,这样反复三遍,观察十二支缘起。当他这样观察时,缘起就清清楚楚地显现出来,就像被摊平展开了一样。巴利
Kāya pana velāya, kena kāraṇena ayamāyasmā bhagavantaṃ upasaṅkamantoti? Sāyanhavelāyaṃ paccayākārapañhapucchanakāraṇena. Taṃ divasaṃ kirāyamāyasmā kulasaṅgahatthāya gharadvāre gharadvāre sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya kammāsadhammagāmaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto satthu vattaṃ dassetvā satthari gandhakuṭiṃ paviṭṭhe satthāraṃ vanditvā attano divāṭṭhānaṃ gantvā antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ paṭisammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā udakatumbato udakaṃ gahetvā udakena hatthapāde sītale katvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno sotāpattiphalasamāpattiṃ samāpajji. Atha paricchinnakālavasena samāpattito uṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāresi. So – ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādito paṭṭhāya antaṃ, antato paṭṭhāya ādiṃ, ubhayantato paṭṭhāya majjhaṃ, majjhato paṭṭhāya ubho ante pāpento tikkhattuṃ dvādasapadaṃ paccayākāraṃ sammasi. Tassevaṃ sammasantassa paccayākāro vibhūto hutvā uttānakuttānako viya upaṭṭhāsi.
这时他心想:这个缘起的运作方式,一切诸佛都称之为“甚深,而且显现为甚深”。可是对我这个还站在部分智阶段的声闻弟子来说,它却清清楚楚、明明白白地呈现出来。那么,是只对我一个人显得这么清楚,还是对别人也一样呢?接着他又想:不如我把这个问题带去问世尊。世尊一定会借这个因缘,像把须弥山连同其台基一起举起一样,为我开示一部经。因为诸佛在制戒、地界差别、缘起、他宗教义差别这四件事上,法音极为宏大,智慧深入其中,佛智的广大由此显现,开示极为深奥,贯穿着三相,与空相应。巴利
Tato cintesi – ‘‘ayaṃ paccayākāro sabbabuddhehi – ‘gambhīro ceva gambhīrāvabhāso cā’ti kathito, mayhaṃ kho pana padesañāṇe ṭhitassa sāvakassa sato uttāno vibhūto pākaṭo hutvā upaṭṭhāti, mayhaṃyeva nu kho esa uttānako hutvā upaṭṭhāti, udāhu aññesampī’’ti? Athassa etadahosi – ‘‘handāhaṃ imaṃ pañhaṃ gahetvā bhagavantaṃ pucchāmi, addhā me bhagavā imaṃ atthuppattiṃ katvā sālindaṃ sineruṃ ukkhipanto viya ekaṃ suttantakathaṃ kathetvā dassessati. Buddhānañhi vinayapaññattiṃ, bhummantaraṃ, paccayākāraṃ, samayantaranti imāni cattāri ṭhānāni patvā gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyati, desanā gambhīrā hoti tilakkhaṇabbhāhatā suññatapaṭisaṃyuttā’’ti.
他虽然平时一天之中哪怕去亲近世尊上百次、上千次,也绝不是无缘无故就去的,但那天他却是特意带着这个问题,心里想:“我要到这位佛陀香象跟前,听一听智慧的鸣声;我要到这位佛陀雄狮跟前,听一听智慧的狮子吼;我要到这位佛陀骏马跟前,看一看智慧的步伐。”这样想完之后,他从白天休息的地方起身,把皮垫抖开或收好,拿上坐具,在傍晚时分前去拜见世尊。所以才有这样的说法:傍晚时分,以请问缘起的问题为因缘,前来亲近。巴利
So kiñcāpi pakatiyāva ekadivase satavārampi sahassavārampi bhagavantaṃ upasaṅkamanto na ahetuakāraṇena upasaṅkamati, taṃ divasaṃ pana imaṃ pañhaṃ gahetvā – ‘‘imaṃ buddhagandhahatthiṃ āpajja ñāṇakoñcanādaṃ sossāmi, buddhasīhaṃ āpajja ñāṇasīhanādaṃ sossāmi, buddhasindhavaṃ āpajja ñāṇapadavikkamaṃ passissāmī’’ti cintetvā divāṭṭhānā uṭṭhāya cammakkhaṇḍaṃ papphoṭetvā ādāya sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkami. Tena vuttaṃ – ‘‘sāyanhavelāyaṃ paccayākārapañhapucchanakāraṇena upasaṅkamanto’’ti.
“极其深奥”这句话里,“yāva”这个词表示超出限度,意思是深得超出了限度,也就是极深。“显得深奥”的意思是,本身深,而显现出来、能被看见。因为,有的东西本身浅,却显得深,比如因为烂叶子等而颜色发黑的陈水。那种水即使只有膝盖那么深,看起来也像有百人那么深。有的东西本身深,却显得浅,比如宝河里的清水。那种水即使有百人那么深,看起来也像只有膝盖那么深。有的东西本身浅,看起来也浅,比如缸罐等容器里的水。有的东西本身深,看起来也深,比如须弥山脚下大海里的水。同样只是水,却能获得这四种不同的名称。但在缘起这里,情况不是这样。因为缘起只获得一个名称,那就是“既深奥又显得深奥”。它虽然是这样,可对我来说却显得极其浅显。这真是奇妙啊,尊者!真是稀有啊,尊者!他这样表达着自己的惊叹,问完问题后,就沉默地坐下了。巴利
Yāva gambhīroti ettha yāvasaddo pamāṇātikkame, atikkamma pamāṇaṃ gambhīro, atigambhīroti attho. Gambhīrāvabhāsoti gambhīrova hutvā avabhāsati, dissatīti attho. Ekañhi uttānameva gambhīrāvabhāsaṃ hoti pūtipaṇṇādivasena kāḷavaṇṇapurāṇaudakaṃ viya. Tañhi jāṇuppamāṇampi sataporisaṃ viya dissati. Ekaṃ gambhīraṃ uttānāvabhāsaṃ hoti maṇigaṅgāya vippasannaudakaṃ viya. Tañhi sataporisampi jāṇuppamāṇaṃ viya khāyati. Ekaṃ uttānaṃ uttānāvabhāsaṃ hoti cāṭiādīsu udakaṃ viya. Ekaṃ gambhīraṃ gambhīrāvabhāsaṃ hoti sinerupādakamahāsamudde udakaṃ viya. Evaṃ udakameva cattāri nāmāni labhati. Paṭiccasamuppāde panetaṃ natthi. Ayañhi gambhīro ceva gambhīrāvabhāso cāti ekameva nāmaṃ labhati. Evarūpo samānopi atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyati, yadidaṃ acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ bhanteti. Evaṃ attano vimhayaṃ pakāsento pañhaṃ pucchitvā tuṇhībhūto nisīdi.
世尊听了阿难的话,心想:“阿难把只有佛陀才能了知的境界问题,说成对自己是浅显易懂的。这就好比伸手想抓住有顶,又像使劲想劈开须弥山取出它的髓,又像不乘船就想渡过大海,又像翻转大地想挖出大地的精华一样。来吧,我要让他明白这个问题到底有多深。”这样想过之后,便说:“千万不要这样说……”等等。巴利
Bhagavā tassa vacanaṃ sutvā – ‘‘ānando bhavaggaggahaṇāya hatthaṃ pasārento viya, sineruṃ chinditvā miñjaṃ nīharituṃ vāyamamāno viya, vinā nāvāya mahāsamuddaṃ taritukāmo viya, pathaviṃ parivattetvā pathavojaṃ gahetuṃ vāyamamāno viya buddhavisayapañhaṃ attano uttānaṃ vadati. Handassa gambhīrabhāvaṃ ācikkhissāmī’’ti cintetvā mā hevantiādimāha.
在这里,“莫作是说”里的“ha”只是一个语气助词,意思是“不要这样说”。而世尊说“莫作是说”这句话,既是在鼓励阿难尊者,也是在稍微压一压他。巴利
Tattha mā hevanti ha-kāro nipātamattaṃ. Evaṃ mā bhaṇīti attho. Mā hevanti ca idaṃ vacanaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādentopi bhaṇati apasādentopi.
在这里,为了鼓励他,世尊说:“阿难,你智慧广大,见解明澈,所以对你来说,甚深的缘起也显得浅显。但对其他人,可不能认为它浅显——它确实是甚深的,也显现为甚深。”关于这一点,他们讲了四个譬喻。据说,有一位大力士,六个月来享用美食的滋味,训练有素,在节庆场合已经熟悉了角力石。当他前往竞技场时,途中有人指给他看一块角力石。他问:“这是什么?”那人说:“是角力石。”他说:“拿来。”那人说:“我们举不起来。”他便自己走过去,说:“这东西哪里重了?”然后双手举起两块石头,像抛球一样抛着玩,边走边抛。在这里,角力石对那位力士来说轻,但不能说对别人也轻。正如那位享用六个月美食的力士,阿难尊者也是圆满十万劫发愿修行的人;就像那位力士因为力气大而觉得角力石轻,这位长老因为智慧大而觉得缘起浅显。但不能说对别人也浅显。巴利
Tattha ussādento – ānanda, tvaṃ mahāpañño visadañāṇo, tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati. Aññesaṃ panesa uttānakoti na sallakkhetabbo, gambhīroyeva ca gambhīrāvabhāso ca. Tattha catasso upamā vadanti. Chamāse subhojanarasapuṭṭhassa kira katayogassa mahāmallassa samajjasamaye katamallapāsāṇaparicayassa yuddhabhūmiṃ gacchantassa antarā mallapāsāṇaṃ dassesuṃ, so – kiṃ etanti āha. Mallapāsāṇoti. Āharatha nanti. Ukkhipituṃ na sakkomāti vutte sayaṃ gantvā kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānanti vatvā dvīhi hatthehi dve pāsāṇe ukkhipitvā kīḷāguḷe viya khipitvā agamāsi. Tattha mallassa mallapāsāṇo lahukopi na aññesaṃ lahukoti vattabbo. Chamāse subhojanarasapuṭṭho mallo viya hi kappasatasahassaṃ abhinīhārasampanno āyasmā ānando, yathā mallassa mahābalatāya mallapāsāṇo lahuko, evaṃ therassa mahāpaññatāya paṭiccasamuppādo uttāno, so aññesaṃ uttānoti na vattabbo.
在大海之中,有一种名叫提米的鱼,身长二百由旬;提明伽罗鱼,身长三百由旬;提米宾伽罗鱼,身长四百由旬;提弥拉宾伽罗鱼,身长五百由旬。还有阿难、提米难陀、阿阇罗诃、大提米这四种鱼,身长都有一千由旬。这里只拿提弥拉宾伽罗来举例说明。据说,它摆动右耳的时候,方圆五百由旬的水域都会晃动;摆动左耳、尾巴、头部时,也是一样。如果它两只耳朵一起摇动,用尾巴拍打水面,把头来回摆动嬉戏,那么方圆七八百由旬之内的海水,就像被放进锅里架在火上烧一样沸腾起来;而在它周围三百由旬的地方,水甚至盖不住它的背。它可能会这样说:“大家都说这大海很深很深,到底哪里深了?我连能盖住背的水都找不到。”对于身体这么大的提弥拉宾伽罗来说,大海是浅的;但对其他小鱼,就不能说大海是浅的。同样,对于智慧如此广大的长老,缘起是浅显的;但对其他人,也不能说缘起是浅显的。巴利
Mahāsamudde ca timināma maccho dviyojanasatiko timiṅgalo tiyojanasatiko, timipiṅgalo catuyojanasatiko timirapiṅgalo pañcayojanasatiko, ānando timinando ajjhāroho mahātimīti ime cattāro yojanasahassikā. Tattha timirapiṅgaleneva dīpenti. Tassa kira dakkhiṇakaṇṇaṃ cālentassa pañcayojanasate padese udakaṃ calati. Tathā vāmakaṇṇaṃ. Tathā naṅguṭṭhaṃ, tathā sīsaṃ. Dve pana kaṇṇe cāletvā naṅguṭṭhena udakaṃ paharitvā sīsaṃ aparāparaṃ katvā kīḷituṃ āraddhassa sattaṭṭhayojanasate padese bhājane pakkhipitvā uddhane āropitaṃ viya udakaṃ pakkuthati, tiyojanasatamatte padese udakaṃ piṭṭhiṃ chādetuṃ na sakkoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīro gambhīroti vadanti kutassa gambhīratā, mayaṃ piṭṭhipaṭicchādanamattampi udakaṃ na labhāmā’’ti. Tattha kāyupapannassa timirapiṅgalassa mahāsamuddo uttānoti, aññesaṃ khuddakamacchānaṃ uttānoti na vattabbo, evameva ñāṇupapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti, aññesampi uttānoti na vattabbo.
金翅鸟王身长一百五十由旬,它的右翅长五十由旬,左翅也一样,尾羽的翎管长六十由旬,脖子长三十由旬,嘴长九由旬,脚长十二由旬。当它要展示金翅鸟的风力时,七八百由旬的地方都不够用。它可能会这样说:“人们都说这虚空无边无际,到底哪里无边了?我连展开翅膀扇风的地方都找不到。”对这样投生为金翅鸟王的身体来说,虚空是狭小的;但对其他小鸟,就不能说虚空狭小。同样,对智慧已经成熟的长老来说,缘起是浅显的;但对其他人,也不能说缘起浅显。巴利
Supaṇṇarājā ca diyaḍḍhayojanasatiko, tassa dakkhiṇapakkho paññāsayojaniko hoti tathā vāmapakkho, piñchavaṭṭi saṭṭhiyojanikā, gīvā tiṃsayojanikā, mukhaṃ navayojanaṃ, pādā dvādasayojanikā. Tasmiṃ supaṇṇavātaṃ dassetuṃ āraddhe sattaṭṭhayojanasataṃ ṭhānaṃ nappahoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ ākāso ananto anantoti vadanti, kutassa anantatā, mayaṃ pakkhavātappasāraṇokāsampi na labhāmā’’ti. Tattha kāyupapannassa supaṇṇarañño ākāso parittoti, aññesaṃ khuddakapakkhīnaṃ parittoti na vattabbo, evameva ñāṇupapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti, aññesampi uttānoti na vattabbo.
罗睺阿修罗王从脚底到头顶有四千八百由旬高。他两臂之间的距离是一千二百由旬。身体厚度是六百由旬。手掌和脚掌各有三百由旬,脸也是三百由旬。每一节手指是五十由旬,两眉之间也是五十由旬。额头是三百由旬。头是九百由旬。他进入大海时,深水只到他的膝盖。他可能会这样说:“人们都说这大海很深很深,到底哪里深了?我连没过膝盖的水都碰不到。”对投生为这样庞大身体的罗睺来说,大海是浅的;但对其他人,就不能说浅。同样,对智慧达到这种程度的长老来说,缘起是浅显的;但对其他人,也不能说浅显。世尊正是针对这个意思说:“阿难,千万不要这样说!阿难,千万不要这样说!”巴利
Rāhu asurindo pana pādantato yāva kesantā yojanānaṃ cattāri sahassāni aṭṭha ca satāni hoti. Tassa dvinnaṃ bāhānaṃ antaraṃ dvādasayojanasatikaṃ. Bahalattena chayojanasatikaṃ . Hatthapādatalāni tiyojanasatikāni, tathā mukhaṃ. Ekekaṃ aṅgulipabbaṃ paññāsayojanaṃ, tathā bhamukantaraṃ. Nalāṭaṃ tiyojanasatikaṃ. Sīsaṃ navayojanasatikaṃ. Tassa mahāsamuddaṃ otiṇṇassa gambhīraṃ udakaṃ jāṇuppamāṇaṃ hoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīro gambhīroti vadanti, kutassa gambhīratā, mayaṃ jāṇuppaṭicchādanamattampi udakaṃ na labhāmā’’ti. Tattha kāyupapannassa rāhuno mahāsamuddo uttānoti, aññesaṃ uttānoti na vattabbo, evameva ñāṇupapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti, aññesampi uttānoti na vattabbo. Etamatthaṃ sandhāya bhagavā – ‘‘mā hevaṃ, ānanda, avaca; mā hevaṃ, ānanda avacā’’ti āha.
长老因为四种原因,即使缘起很深奥,也会显得浅显易懂。是哪四种呢?过去世积累的助缘圆满、师门久住(长期在师长跟前受学)、已证得入流果、博学多闻。巴利
Therassa hi catūhi kāraṇehi gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānoti upaṭṭhāti. Katamehi catūhi? Pubbūpanissayasampattiyā, titthavāsena, sotāpannatāya, bahussutabhāvenāti.
过去世助缘成就的说明巴利
Pubbūpanissayasampattikathā
据说,距今十万劫以前,有一位名叫莲华上的导师出现在世间。那时有一座城叫天鹅城,父亲是阿难王,母亲是善慧王后,当时的菩萨就是北方王子。儿子出生那天,他毅然出家,行了大出家之举;出家之后精勤修行,逐渐证得一切智,发出“历经多生轮回……”的感叹;在菩提座上度过七天之后,心想“我要把脚放到地上”,于是伸出了脚。这时大地裂开,涌出一朵巨大的莲花。这朵莲花的花瓣有九十肘,花丝有三十肘,花房有十二肘,花粉有九钵那么多。巴利
Ito kira satasahassime kappe padumuttaro nāma satthā loke uppajji. Tassa haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi, ānando nāma rājā pitā , sumedhā nāma devī mātā, bodhisatto uttarakumāro nāma ahosi. So puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ nikkhamma pabbajitvā padhānamanuyuñjanto anukkamena sabbaññutaṃ patvā – ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti udānaṃ udānetvā sattāhaṃ bodhipallaṅke vītināmetvā pathaviyaṃ ṭhapessāmīti pādaṃ abhinīhari. Atha pathaviṃ bhinditvā mahantaṃ padumaṃ uṭṭhāsi. Tassa dhurapattāni navutihatthāni, kesaraṃ tiṃsahatthaṃ, kaṇṇikā dvādasahatthā, navaghaṭappamāṇo reṇu ahosi.
这位导师的身高有五十八肘,两臂展开有十八肘,额头五肘宽,手脚各有十一肘长。当他用十一肘长的脚踩上那朵十二肘宽的花房时,扬起了九钵之量的花粉,一直升到五十八肘高的地方,然后像朱红色的矿物粉末一样纷纷洒落下来。从此以后,世尊就以“莲华上”这个名号为人所知。他有两位上首弟子:迭瓦拉和善生;两位上首女弟子:无量和无等。侍者名叫苏玛那。莲华上世尊为了摄受父亲,由十万比丘围绕,住在天鹅城。巴利
Satthā pana ubbedhato aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedho ahosi. Tassa ubhinnaṃ bāhānamantaraṃ aṭṭhārasahatthaṃ, nalāṭaṃ pañcahatthaṃ, hatthapādā ekādasahatthā. Tassa ekādasahatthena pādena dvādasahatthāya kaṇṇikāya akkantamattāya navaghaṭappamāṇo reṇu uṭṭhāya aṭṭhapaṇṇāsahatthaṃ padesaṃ uggantvā okiṇṇamanosilācuṇṇaṃ viya paccokiṇṇo. Tadupādāya bhagavā padumuttarotveva paññāyittha. Tassa devilo ca sujāto ca dve aggasāvakā ahesuṃ. Amitā ca asamā ca dve aggasāvikā. Sumano nāma upaṭṭhāko. Padumuttaro bhagavā pitusaṅgahaṃ kurumāno bhikkhusatasahassaparivāro haṃsavatiyā rājadhāniyā vasati.
他有个同父异母的弟弟,名叫善意王子。国王把离天鹅城一百二十由旬远的一个富庶村落赐给了他。他有时会回来拜见父王和导师。有一天,边境发生了叛乱。善意派人给国王传话:“边境叛乱了。”国王回话说:“我派你去那里是干什么的?”于是善意就出发,平定了那些贼寇,然后派人回报国王:“大王,地方已经安宁了。”国王很高兴,说:“让我儿子快点回来!”善意身边有一千名大臣。他在回程路上跟这些人商量:“我父王很高兴,如果他给我一个恩赏,我该要什么?”这时有些人说:“要大象,要马,要车,要领地,要七宝。”另一些人说:“您是大地之主的儿子,钱财对您来说不难得到,就算得到了,这一切到头来也都得丢下走人,只有功德是能带走的。所以,国王赐您恩赏的时候,您应该求在三个月里供养莲华上世尊,求这个恩赏。”他说:“你们是我的善友,我自己本来没这个念头,是你们让我生起来的,我就这么办。”于是他回去顶礼父王,父王也拥抱了他,亲吻他的头顶,说:“儿子,我给你恩赏,你说吧。”他说:“太好了,大王。我想在三个月里用四种资具供养世尊,让这一生不白白过去,请就赐我这个恩赏。”国王说:“孩子,不行,你换别的求吧。”他说:“大王,刹帝利说话没有不算数的,就请给这个,我不要别的。”国王说:“孩子,诸佛的心意很难揣测,就算我答应了,如果世尊不愿意,那又能怎样?”他说:“萨度,大王,我去探探世尊的心意。”说完就去了寺院。巴利
Kaniṭṭhabhātā panassa sumanakumāro nāma. Tassa rājā haṃsavatito vīsatiyojanasate ṭhāne bhogagāmaṃ adāsi. So kadāci āgantvā pitarañca satthārañca passati. Athekadivasaṃ paccanto kupito. Sumano rañño pesesi – ‘‘paccanto kupito’’ti. Rājā ‘‘mayā tvaṃ tattha kasmā ṭhapito’’ti paṭipesesi. So nikkhamma core vūpasametvā – ‘‘upasanto, deva, janapado’’ti rañño pesesi. Rājā tuṭṭho – ‘‘sīghaṃ mama putto āgacchatū’’ti āha. Tassa sahassamattā amaccā honti. So tehi saddhiṃ antarāmagge mantesi – ‘‘mayhaṃ pitā tuṭṭho, sace me varaṃ deti, kiṃ gaṇhāmī’’ti. Atha naṃ ekacce ‘‘hatthiṃ gaṇhatha, assaṃ gaṇhatha, rathaṃ gaṇhatha, janapadaṃ gaṇhatha, sattaratanāni gaṇhathā’’ti āhaṃsu. Apare – ‘‘tumhe pathavissarassa puttā, tumhākaṃ dhanaṃ na dullabhaṃ, laddhampi cetaṃ sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, puññameva ekaṃ ādāya gamanīyaṃ; tasmā te deve varaṃ dadamāne temāsaṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ upaṭṭhātuṃ varaṃ gaṇhathā’’ti. So – ‘‘tumhe mayhaṃ kalyāṇamittā, na mametaṃ cittaṃ atthi, tumhehi pana uppāditaṃ, evaṃ karissāmī’’ti gantvā pitaraṃ vanditvā pitarāpi āliṅgetvā tassa matthake cumbitvā – ‘‘varaṃ te putta, demī’’ti vutte ‘‘sādhu mahārāja, icchāmahaṃ mahārāja bhagavantaṃ temāsaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahanto jīvitaṃ avañjhaṃ kātuṃ, imameva varaṃ dehī’’ti āha. ‘‘Na sakkā tāta, aññaṃ varehī’’ti vutte ‘‘deva, khattiyānaṃ nāma dve kathā natthi, etameva dehi, na me aññenattho’’ti. Tāta buddhānaṃ nāma cittaṃ dujjānaṃ, sace bhagavā na icchissati, mayā dinnepi kiṃ bhavissatīti? So – ‘‘sādhu, deva, ahaṃ bhagavato cittaṃ jānissāmī’’ti vihāraṃ gato.
那时,世尊吃完饭,已经进入香室。王子来到聚集在圆亭里的比丘们跟前。比丘们问他〔王子〕:“王子,你为什么来?”他〔王子〕说:“我来见世尊,请让我见见世尊。”比丘们说:“王子,我们没法在想见的时候随时见到导师。”他〔王子〕问:“尊者,那谁能见到呢?”他们〔比丘们〕说:“王子,有位叫苏玛那的长老。”他〔王子〕又问:“尊者,那位长老在哪里?”他〔王子〕问清长老坐的地方,就过去顶礼,说:“尊者,我想见世尊,请让我见一见。”长老说:“来吧,王子。”就拉着他〔王子〕的手,让他〔王子〕在香室旁的住处等着,自己上了香室。这时世尊问他〔善意长老〕:“苏玛那,你为什么来?”他〔善意长老〕说:“世尊,王子来见您。”世尊说:“那就铺个座位吧,比丘。”长老铺好座位,世尊在铺好的座位上坐下。王子顶礼世尊,上前问候。世尊问:“王子,你什么时候来的?”他〔王子〕说:“世尊,在您进香室的时候。可比丘们说‘我们没法在想见的时候随时见到世尊’,就把我打发到长老这里,长老一句话就让我见到了。世尊,这位长老在您的教法里一定很受宠爱吧。”世尊说:“是的,王子,这位比丘在我的教法里确实很受宠爱。”王子问:“世尊,在诸佛的教法里,要怎么做才能受宠爱呢?”世尊说:“王子,要布施、持戒、做伍波萨他。”王子说:“世尊,我也想在这佛陀的教法里像长老一样受宠爱,请您答应我去那里住三个月的雨安居。”世尊看了看,心想“他〔王子〕去那里有没有意义呢”,看到有意义,就说:“王子,如来喜欢住在空寂之处。”王子说:“世尊,我明白了,善逝,我明白了。世尊,我先回去把精舍建好,您等我派人去请,再带着十万比丘一起来。”他〔王子〕得到世尊的答应后,就去父王那里,顶礼父王,说:“大王,世尊已经答应我了,等我派人去请,您就送世尊来吧。”说完就离开了。他〔王子〕每隔一由旬就建一座精舍,走了一百二十由旬的路,回到自己的城里,寻找建精舍的地方,看见一个叫须婆那的家长的花园,就用十万钱买下来,又花十万钱建了一座精舍。在那里,他为世尊建了香室,又为其他比丘建了草舍、洞穴和亭阁,作为他们夜间和白天休息的地方,还围了围墙,建了门楼,然后派人去父王那里,说:“我的事已经办好了,请把导师送来吧。”巴利
Tena ca samayena bhattakiccaṃ niṭṭhapetvā bhagavā gandhakuṭiṃ paviṭṭho hoti. So maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ agamāsi. Te taṃ āhaṃsu – ‘‘rājaputta, kasmā āgatosī’’ti? Bhagavantaṃ dassanāya, dassetha me bhagavantanti. Na mayaṃ, rājaputta, icchiticchitakkhaṇe satthāraṃ daṭṭhuṃ labhāmāti. Ko pana, bhante, labhatīti? Sumanatthero nāma rājaputtāti. ‘‘So kuhiṃ, bhante, thero’’ti. Therassa nisinnaṭṭhānaṃ pucchitvā gantvā vanditvā – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ passituṃ, dassetha me’’ti āha. Thero – ‘‘ehi rājaputtā’’ti taṃ gahetvā taṃ gandhakuṭipariveṇe ṭhapetvā gandhakuṭiṃ abhiruhi. Atha naṃ bhagavā – ‘‘sumana, kasmā āgatosī’’ti āha. Rājaputto, bhante, bhagavantaṃ dassanāya āgatoti. Tena hi bhikkhu āsanaṃ paññāpehīti. Thero āsanaṃ paññāpesi, nisīdi bhagavā paññatte āsane. Rājaputto bhagavantaṃ vanditvā paṭisanthāraṃ akāsi. Kadā āgatosi rājaputtāti? Bhante, tumhesu gandhakuṭiṃ paviṭṭhesu. Bhikkhū pana – ‘‘na mayaṃ icchiticchitakkhaṇe bhagavantaṃ daṭṭhuṃ labhāmā’’ti maṃ therassa santikaṃ pāhesuṃ. Thero pana ekavacaneneva dassesi. Thero, bhante, tumhākaṃ sāsane vallabho maññeti. Āma rājakumāra, vallabho esa bhikkhu mayhaṃ sāsaneti. Bhante, buddhānaṃ sāsane kiṃ katvā vallabho hotīti? Dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā kumārāti. Bhagavā, ahaṃ thero viya buddhasāsane vallabho hotukāmo, temāsaṃ me vassāvāsaṃ adhivāsethāti. Bhagavā – ‘‘atthi nu kho tattha gatena attho’’ti oloketvā atthīti disvā ‘‘suññāgāre, kho rājakumāra tathāgatā abhiramantī’’ti āha. Kumāro ‘‘aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti vatvā ‘‘ahaṃ, bhante, purimataraṃ gantvā vihāraṃ kāremi, mayā pesite bhikkhusatasahassena saddhiṃ āgacchathā’’ti paṭiññaṃ gahetvā pitusantikaṃ gantvā ‘‘dinnā me, deva, bhagavatā paṭiññā, mayā pahite bhagavantaṃ peseyyāthā’’ti pitaraṃ vanditvā nikkhamitvā yojane yojane vihāraṃ kāretvā vīsayojanasataṃ addhānaṃ gantvā attano nagare vihāraṭṭhānaṃ vicinanto sobhanaṃ nāma kuṭumbikassa uyyānaṃ disvā satasahassena kiṇitvā satasahassaṃ vissajjetvā vihāraṃ kāresi. Tattha bhagavato gandhakuṭiṃ sesabhikkhūnañca rattiṭṭhānadivāṭṭhānatthāya kuṭileṇamaṇḍape kārāpetvā pākāraparikkhepe katvā dvārakoṭṭhakañca niṭṭhapetvā pitusantikaṃ pesesi – ‘‘niṭṭhitaṃ mayhaṃ kiccaṃ, satthāraṃ pahiṇathā’’ti.
国王供养世尊之后,说道:“世尊,苏玛那的事已经办好了,他正盼着您去。”世尊由十万比丘围绕,每走一由旬就在沿途的精舍里住下,一路前行。王子听说“导师来了”,就向前迎出一由旬,用花鬘等物供养,把世尊迎进精舍,然后——巴利
Rājā bhagavantaṃ bhojetvā – ‘‘bhagavā, sumanassa kiccaṃ niṭṭhitaṃ, tumhākaṃ gamanaṃ paccāsīsatī’’ti āha. Bhagavā satasahassabhikkhuparivāro yojane yojane vihāresu vasamāno agamāsi. Kumāro ‘‘satthā āgato’’ti sutvā yojanaṃ paccuggantvā mālādīhi pūjayamāno vihāraṃ pavesetvā –
“ 我花十万买下它,又花十万把它建起来;
这座名叫‘美丽’的园林,请大牟尼接受。”巴利
‘‘Satasahassena me kītaṃ, satasahassena māpitaṃ; Sobhanaṃ nāma uyyānaṃ, paṭiggaṇha mahāmunī’’ti.
他把精舍献了出去。在入雨安居那天,他先做了布施,然后把自己的妻儿和大臣们都叫来,说道:“这位导师从很远的地方来到我们这里。佛陀们向来重视法,不重视物质供养。所以我这三个月只穿两件衣服,受持十戒,就住在这里;你们也要用这样的方式,为十万位漏尽者做三个月的布施。”巴利
Vihāraṃ niyyātesi. So vassūpanāyikadivase dānaṃ datvā attano puttadāre ca amacce ca pakkosāpetvā āha – ‘‘ayaṃ satthā amhākaṃ santikaṃ dūrato āgato, buddhā ca nāma dhammagaruno na āmisagarukā. Tasmā ahaṃ temāsaṃ dve sāṭake nivāsetvā dasa sīlāni samādiyitvā idheva vasissāmi, tumhe khīṇāsavasatasahassassa imināva nīhārena temāsaṃ dānaṃ dadeyyāthā’’ti.
他住在苏玛那长老住处附近的地方,亲眼看到长老为世尊做的一切侍奉,心里想:“在这个地方,这位长老无疑是最受宠信的,我应该发愿求取他那个侍者的位置。”临近自恣时,他进村做了七天大布施。到第七天,他把三衣放在十万比丘脚下,顶礼世尊后说:“尊者,我从沿路每隔一由旬建造精舍以来所修的福德,不是为了求帝释天神的成就、魔罗的成就或梵天的成就,而是为了求成为佛陀的侍者。所以,世尊,愿我未来也能像苏玛那长老一样,成为佛陀的侍者。”说完便五体投地礼拜。巴利
So sumanattherassa vasanaṭṭhānasabhāgeyeva ṭhāne vasanto yaṃ thero bhagavato vattaṃ karoti, taṃ sabbaṃ disvā ‘‘imasmiṃ ṭhāne ekantavallabho esa thero, etasseva me ṭhānantaraṃ patthetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā upakaṭṭhāya pavāraṇāya gāmaṃ pavisitvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sattame divase bhikkhusatasahassassa pādamūle ticīvaraṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ vanditvā – ‘‘bhante, yadetaṃ mayā magge yojanantarikaṃ yojanantarikaṃ vihāraṃ kārāpanato paṭṭhāya puññaṃ kataṃ, taṃ neva sakkasampattiṃ, na mārasampattiṃ, na brahmasampattiṃ patthayantena, buddhassa pana upaṭṭhākabhāvaṃ patthayantena kataṃ. Tasmā ahampi, bhagavā, anāgate sumanatthero viya buddhassa upaṭṭhāko bhaveyya’’nti pañcapatiṭṭhitena nipatitvā vandi.
世尊观察着,心想:“这位善男子的心志如此宏大,他的心愿到底能不能实现呢?”他如实了知:“在未来,从此刻算起十万劫之后,将会有一位名叫乔达摩的佛陀出世,他将成为那位佛陀的侍者。”巴利
Bhagavā – ‘‘mahantaṃ kulaputtassa cittaṃ, samijjhissati nu kho no’’ti olokento – ‘‘anāgate ito satasahassime kappe gotamo nāma buddho uppajjissati, tasseva upaṭṭhāko bhavissatī’’ti ñatvā –
“ 愿你心里想要的和盼望的,全都能实现;
愿你所有的意图都能圆满实现,就像十五的满月一样。”巴利
‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, sabbameva samijjhatu; Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā’’ti.
他说完这话,王子听后心想:“佛陀说话是从来不会含糊的。”第二天,他就拿着那位世尊的钵和袈裟,像是一直紧跟在后面一样。他在那尊佛出世的时代,做了十万年的布施,死后转生到天界。到了迦叶佛的时代,他又看见一位长老在托钵行乞,为了帮他接钵,就布施了自己的上衣,做了恭敬供养。他再次转生天界,从那里死后,成了波罗奈的国王,为八位独觉佛建造了茅草屋,安置了宝石柱,用四种资具供养了一万年。这些都是众所周知的事迹。巴利
Āha. Kumāro taṃ sutvā – ‘‘buddhā nāma advejjhakathā hontī’’ti dutiyadivaseyeva tassa bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito piṭṭhito gacchanto viya ahosi. So tasmiṃ buddhuppāde vassasatasahassaṃ dānaṃ datvā sagge nibbattitvā kassapabuddhakālepi piṇḍāya carato therassa pattaggahaṇatthaṃ uttarisāṭakaṃ datvā pūjamakāsi. Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasirājā hutvā aṭṭhannaṃ paccekabuddhānaṃ paṇṇasālāyo kāretvā maṇiādhārake upaṭṭhapetvā catūhi paccayehi dasavassasahassāni upaṭṭhānaṃ akāsi. Etāni pākaṭaṭṭhānāni.
他在十万劫里一直做布施,和我们的菩萨一起投生到兜率天;从那里死后,投生到甘露饭王释迦的家中。后来世尊依次出家,证得正等正觉,第一次游化时来到迦毗罗卫。当世尊要从那里离开时,诸王子为了成为世尊的眷属而出家,他便和跋迪亚等人一起离开,在世尊身边出家。不久之后,他听尊者布纳·弥多尼子说法,便安住在入流果上。就这样,这位具寿具足前世的亲依止力,正是由于这一亲依止的成就,甚深的缘起在他面前也显得像浅显易懂一样。巴利
Kappasatasahassaṃ pana dānaṃ dadamānova amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena katābhinikkhamano sammāsambodhiṃ patvā paṭhamagamanena kapilavatthuṃ āgantvā tato nikkhamante bhagavati bhagavato parivāratthaṃ rājakumāresu pabbajitesu bhaddiyādīhi saddhiṃ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa santike dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi (saṃ. ni. 3.83). Evamesa āyasmā pubbūpanissayasampanno tassimāya pubbūpanissayasampattiyā gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya upaṭṭhāsi.
师门久住等的注释巴利
Titthavāsādivaṇṇanā
所谓“师门久住”,就是一再地在师长跟前学习、听闻、请教、记持。这位长老在这方面极其清净,因此对他来说,即使甚深的缘起也显得浅显易懂。巴利
Titthavāsoti punappunaṃ garūnaṃ santike uggahaṇasavanaparipucchanadhāraṇāni vuccanti. So therassa ativiya parisuddho, tenāpissāyaṃ gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya upaṭṭhāsi.
对于入流者来说,缘起的运作方式本来就会清清楚楚地显现出来,而这位尊者正是入流者。对于多闻的人来说,就像在四肘宽的房间里点着灯时,床和椅子看得一清二楚那样,名色的区分也明明白白,而这位尊者正是多闻第一。凭借多闻的力量,即使是很深的缘起运作方式,在他面前也像是浅显易懂的一样显现出来。巴利
Sotāpannānañca nāma paccayākāro uttānakova hutvā upaṭṭhāti, ayañca āyasmā sotāpanno. Bahussutānañca catuhatthe ovarake padīpe jalamāne mañcapīṭhaṃ viya nāmarūpaparicchedo pākaṭo hoti, ayañca āyasmā bahussutānaṃ aggo hoti, bāhusaccānubhāvenapissa gambhīropi paccayākāro uttānako viya upaṭṭhāsi.
缘起的甚深性巴利
Paṭiccasamuppādagambhīratā
在这里,缘起因为义甚深、法甚深、教说甚深、证悟甚深这四种方式,所以被称为甚深。巴利
Tattha atthagambhīratāya, dhammagambhīratāya, desanāgambhīratāya, paṭivedhagambhīratāyāti catūhi ākārehi paṭiccasamuppādo gambhīro nāma.
在这里,老死以生为缘而生起、集起的意义甚深……中略……诸行以无明为缘而生起、集起的意义甚深,这就是义甚深。巴利
Tattha jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro…pe… saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīroti ayaṃ atthagambhīratā.
无明作为诸行的缘,这个意义很深……中间省略……生作为老死的缘,这个意义很深,这就是法甚深。巴利
Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho gambhīro…pe… jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho gambhīroti ayaṃ dhammagambhīratā.
有些经里,缘起是按顺的顺序来讲的;有些经里,是按逆的顺序来讲的;有些经里,顺和逆都讲;有些经则是从中间开始,然后或者顺讲、或者逆讲、或者顺逆都讲;有些经有三个连接、四个概括;有些经有两个连接、三个概括;有些经有一个连接、两个概括。这就是教说甚深。巴利
Katthaci sutte paṭiccasamuppādo anulomato desiyati, katthaci paṭilomato, katthaci anulomapaṭilomato, katthaci majjhato paṭṭhāya anulomato vā paṭilomato vā anulomapaṭilomato vā, katthaci tisandhi catusaṅkhepo, katthaci dvisandhi tisaṅkhepo, katthaci ekasandhi dvisaṅkhepoti ayaṃ desanāgambhīratā.
无明的甚深,在于它无知、不见、不能通达真实;行的甚深,在于它造作、积聚,有贪与离贪;识的甚深,在于它空、无造作、不转移、结生、显现;名色的甚深,在于它俱生、可分离、不可分离、(名之)倾向、(色之)变坏;六处的甚深,在于它是增上、世间门、田、境;触的甚深,在于它是接触、碰击、相遇、聚集;受的甚深,在于它领受所缘的味、体验乐苦舍、非命者感受;渴爱的甚深,在于它是欢喜、执著、流、蔓、渴爱河、渴爱海、难以满足;取的甚深,在于它是执取、把捉、坚执、紧握、难以超越;有的甚深,在于它积聚、造作、投生于生趣与住处;生的甚深,在于它是出生、再生、入胎、诞生、显现;老死的甚深,在于它是衰、老、坏、变异。如此,无明等的自性,通过这种通达而于自相得以透彻了知;这种通达甚深,即证悟甚深,应当知道。而这一切证悟甚深,在长老看来却如浅显一般显现出来。因此,世尊策励阿难尊者说道:“不要这样说……”这里的意思是:阿难,你大智慧,智识清净,因此甚深的缘起在你看来也显得浅显,所以不要这样说:“这缘起在我这里显得浅显,在别人那里是否也如此呢?”巴利
Avijjāya pana aññāṇaadassanasaccāpaṭivedhaṭṭho gambhīro, saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇāyūhanasarāgavirāgaṭṭho, viññāṇassa suññataabyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭho, nāmarūpassa ekuppādavinibbhogāvinibbhoganamanaruppanaṭṭho, saḷāyatanassa adhipatilokadvārakkhettavisayibhāvaṭṭho , phassassa phusanasaṅghaṭṭanasaṅgatisannipātaṭṭho, vedanāya ārammaṇarasānubhavanasukhadukkhamajjhattabhāvanijjīvavedayitaṭṭho, taṇhāya abhinanditaajjhosānasaritālatātaṇhānadītaṇhāsamuddaduppūraṇaṭṭho, upādānassa ādānaggahaṇābhinivesaparāmāsaduratikkamaṭṭho, bhavassa āyūhanābhisaṅkharaṇayonigatiṭhitinivāsesu khipanaṭṭho, jātiyā jātisañjātiokkantinibbattipātubhāvaṭṭho, jarāmaraṇassa khayavayabhedavipariṇāmaṭṭho gambhīroti. Evaṃ yo avijjādīnaṃ sabhāvo, yena paṭivedhena avijjādayo sarasalakkhaṇato paṭividdhā honti; so gambhīroti ayaṃ paṭivedhagambhīratāti veditabbā. Sā sabbāpi therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi. Tena bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādento – ‘‘mā heva’’ntiādimāha. Ayañcettha adhippāyo – ānanda, tvaṃ mahāpañño visadañāṇo, tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati, tasmā – ‘‘mayhameva nu kho esa uttānako hutvā upaṭṭhāti, udāhu aññesampī’’ti mā evaṃ avacāti.
关于那句“令不满”,这里的意思是:阿难,你不要这样说——“可是对我来说,这看起来浅显明了。”如果它对你真的显得浅显明了,那你为什么没有靠自己的法性成为入流者,而是依靠我给的教法才证悟入流道呢?阿难,涅槃本身才是甚深的,而缘起对你来说却变得浅显了。那你为什么没有断除粗重的欲贪结、嗔结,以及粗重的欲贪随眠、嗔随眠这四种烦恼,证得一来果呢?为什么没有断除那微细的四种烦恼,证得不来果呢?为什么没有断除色贪等五结,以及有贪随眠、慢随眠、无明随眠这八种烦恼,证得阿拉汉果呢?巴利
Yaṃ pana vuttaṃ – ‘‘apasādento’’ti, tattha ayaṃ adhippāyo – ānanda, ‘‘atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī’’ti mā hevaṃ avaca. Yadi hi te esa uttānakuttānako viya khāyati, kasmā tvaṃ attano dhammatāya sotāpanno nāhosi, mayā dinnanayeva ṭhatvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhasi. Ānanda, idaṃ nibbānameva gambhīraṃ, paccayākāro pana tava uttānako jāto, atha kasmā oḷārikaṃ kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ, oḷārikaṃ kāmarāgānusayaṃ paṭighānusayanti ime cattāro kilese samugghāṭetvā sakadāgāmiphalaṃ na sacchikarosi? Teyeva aṇusahagate cattāro kilese samugghāṭetvā anāgāmiphalaṃ na sacchikarosi? Rūparāgādīni pañca saṃyojanāni, bhavarāgānusayaṃ, mānānusayaṃ, avijjānusayanti ime aṭṭha kilese samugghāṭetvā arahattaṃ na sacchikarosi?
为什么你不像舍利弗和目犍连那样——他们在十万劫又一大阿僧祇劫中圆满巴拉密——证得声闻巴拉密智?为什么你不像独觉佛那样——他们在十万劫又二大阿僧祇劫中圆满巴拉密——证得独觉菩提智?又或者,如果这缘起对你确实处处都显得浅显易懂,那为什么你不像诸佛那样——他们在十万劫又四、八或十六阿僧祇劫中圆满巴拉密——证得一切知智?难道你对这些殊胜的成就不感兴趣吗?看看你错到什么程度了:你身为声闻,只安住在部分之智上,竟然对极其深奥的缘起说“对我来说显得浅显”。你这句话,和诸佛的言教相违背。像你这样的比丘,不应该说出与佛语相违的话,这样才合理。巴利
Kasmā ca satasahassakappādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ pūritapāramino sāriputtamoggallānā viya sāvakapāramiñāṇaṃ nappaṭivijjhasi? Satasahassakappādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramino paccekabuddhā viya ca paccekabodhiñāṇaṃ nappaṭivijjhasi? Yadi vā te sabbathāva esa uttānako hutvā upaṭṭhāti, atha kasmā satasahassakappādhikāni cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni pūritapāramino buddhā viya sabbaññutaññāṇaṃ na sacchikarosi? Kiṃ anatthikosi etehi visesādhigamehi, passa yāvañca te aparaddhaṃ, tvaṃ nāma sāvako padesañāṇe ṭhito atigambhīraṃ paccayākāraṃ – ‘‘uttānako me upaṭṭhātī’’ti vadasi, tassa te idaṃ vacanaṃ buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ hoti, na tādisena nāma bhikkhunā buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ kathetabbanti yuttametaṃ.
阿难,难道不正是我为了证悟这缘起,在努力精进之中,已经超越了十万劫再加四阿僧祇劫吗?而且,为了证悟缘起,对我来说,没有什么布施是未曾施舍的,没有什么巴拉密是未曾圆满的。然而,当我将证悟缘起时,仿佛毫不费力地摧破魔军之际,这大地连两指宽的震动都没有;同样,在初夜成就宿命通、中夜成就天眼通时,也是如此。可是到了后夜,在黎明强有力的时分,当我刚刚洞见“无明以九种方式成为诸行的缘”时,一万个世界界就如同被铁棒猛击的铜锣,发出百声千声的响动,又像风吹动的莲叶上的水珠一样震动起来。阿难,这缘起确实如此甚深,显现也如此甚深。阿难,正因为对这些法不觉悟……乃至……不能超越。巴利
Nanu mayhaṃ, ānanda, idaṃ paccayākāraṃ paṭivijjhituṃ vāyamantasseva satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkantāni? Paccayākāraṃ paṭivijjhanatthāya ca pana me adinnaṃ dānaṃ nāma natthi, apūritapāramī nāma natthi. Paccayākāraṃ paṭivijjhassāmīti pana me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassa ayaṃ mahāpathavī dvaṅgulamattampi na kampi tathā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ, majjhimayāme dibbacakkhuṃ sampādentassa. Pacchimayāme pana me balavapaccūsasamaye – ‘‘avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayo hotī’’ti diṭṭhamatteva dasasahassilokadhātu ayadaṇḍakena ākoṭitakaṃsatālaṃ viya viravasataṃ viravasahassaṃ muñcamānā vātāhate paduminipaṇṇe udakabindu viya kampittha. Evaṃ gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo, gambhīrāvabhāso ca. Etassa ānanda, dhammassa ananubodhā…pe… nātivattatīti.
对于这个法,也就是对于这个缘起法。由于不觉悟,是指没有以知遍知来了悟它。由于不证悟,是指没有以审察智和断智来了悟它。变成像线一样缠结,是指像织线一样缠结杂乱。就像织工的线放得不好、被老鼠咬断,到处都缠结混乱,想用“这是头、这是尾”来把头尾对齐,非常困难;同样,众生在这个缘起中失足,变得缠结混乱,无法把那个缘起理顺。在这里,织线如果靠个人的努力,也许还能理顺,然而除了两位菩萨之外,其他众生绝不可能靠自己的本性把缘起理顺。又像缠结的线,浇上米浆、用筘击打之后,到处结成团、打成结;同样,这些众生在诸缘上失足,无法把诸缘理顺,就依六十二种邪见变得缠结杂乱,打成结。凡是执持邪见的人,全都是无法把缘起理顺的。巴利
Etassa dhammassāti etassa paccayadhammassa. Ananubodhāti ñātapariññāvasena ananubujjhanā. Appaṭivedhāti tīraṇappahānapariññāvasena appaṭivijjhanā. Tantākulakajātāti tantaṃ viya ākulakajātā. Yathā nāma dunnikkhittaṃ mūsikacchinnaṃ pesakārānaṃ tantaṃ tahiṃ tahiṃ ākulaṃ hoti, idaṃ aggaṃ idaṃ mūlanti aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ hoti; evameva sattā imasmiṃ paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti, na sakkonti taṃpaccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ. Tattha tantaṃ paccattapurisakāre ṭhatvā sakkāpi bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte aññe sattā attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samatthā nāma natthi. Yathā pana ākulaṃ tantaṃ kañjiyaṃ datvā kocchena pahataṃ tattha tattha guḷakajātaṃ hoti gaṇṭhibaddhaṃ, evamime sattā paccayesu pakkhalitvā paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena ākulakajātā honti, gaṇṭhibaddhā. Ye hi keci diṭṭhigatanissitā, sabbe paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ asakkontāyeva.
“成巢结”是指织工用的浆线,称为“巢结”。“巢”是一种小鸟,也有人说那是它的窝。因为这两样东西都乱成一团,很难把顶端和顶端、根部对根部地理齐,所以应当依照前面所说的方法来理解。巴利
Kulāgaṇṭhikajātāti kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttaṃ. Kulā nāma sakuṇikā, tassā kulāvakotipi eke. Yathā hi tadubhayampi ākulaṃ aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṃ.
像文阇草和波婆阇草一样——意思是像文阇草、像波婆阇草那样。就像把那些草捣碎后搓成绳子,等到它老旧了,随手捡起散落的一段,想按“这是头、这是根”来把头对头、根对根理清楚,那是很难做到的。如果有人靠自己努力,或许还能把它理直;可是除了两位菩萨以外,其他众生凭自己的法性,根本没有能力把缘起的运作方式理直。同样,这些众生无法把缘起的运作方式理直,就因恶见而缠成一团团死结,无法超越恶道、恶趣、堕落处和轮回。巴利
Muñjapabbajabhūtāti muñjatiṇaṃ viya pabbajatiṇaṃ viya ca bhūtā. Yathā tāni tiṇāni koṭṭetvā katarajju jiṇṇakāle katthaci patitaṃ gahetvā tesaṃ tiṇānaṃ idaṃ aggaṃ, idaṃ mūlanti aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti. Tampi paccattapurisakāre ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte aññe sattā attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samatthā nāma natthi. Evamayaṃ pajā paccayākāre ujuṃ kātuṃ asakkontī diṭṭhigatavasena gaṇṭhikajātā hutvā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati.
在这里,“恶道”指的是地狱、畜生道、饿鬼界和阿修罗身。因为这一切都完全没有被称为“增长”的利益,所以被称为“恶道”。同样,因为它是痛苦的去处,所以叫“恶趣”;因为是从安乐的积聚中堕落的,所以叫“堕落处”。而另一个——巴利
Tattha apāyoti nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā. Sabbepi hi te vaḍḍhisaṅkhātassa ayassa abhāvato – ‘‘apāyo’’ti vuccanti. Tathā dukkhassa gatibhāvato duggati. Sukhasamussayato vinipatitattā vinipāto. Itaro pana –
“ 诸蕴的次第,以及界与处,
不断延续地运转着,这就叫作轮回。”巴利
‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti.
这一切全都无法越过、无法超出。于是,从死到结生,从结生到死,就这样一次又一次地抓取死与结生,在三有、四生、五趣、七识住、九有情居中,就像大海里被风吹得漂来漂去的船,又像被套在轭上的牛,不停地轮转。世尊就是为了呵责阿难尊者,才说出这一切的。巴利
Taṃ sabbampi nātivattati nātikkamati. Atha kho cutito paṭisandhiṃ, paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhantā tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātukkhittanāvā viya yantesu yuttagoṇo viya ca paribbhamatiyeva . Iti sabbaṃ petaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ apasādento āhāti veditabbaṃ.
缘起的注释巴利
Paṭiccasamuppādavaṇṇanā
96 96. 现在,这部经是由“阿难,这缘起甚深”和“如乱丝缠结而生起”这两个语句所贯穿的。因此,为了借“阿难,这缘起甚深”这个上下文来显示缘起支的甚深性,世尊开始说法,说出了“有以此为缘而有老死”等语句。这里的意思是:这个老死的缘就是“以此为缘”,所以说“以此为缘而有老死”。也就是说,如果有人这样问:“老死有缘吗?老死从什么缘生起?”阿难,有智慧的贤者面对这样的问题,不应该像被问到“命就是身”时那样——那时因为该问题应当搁置,所以保持沉默,或者只说“如来对此没有记说”;他应该像被问到“眼是常还是无常”时必须确定地说“无常”那样,在这里也必须确定地说“有”。如果再被问:“老死以什么为缘?使老死生起的那个缘叫什么?”就应该回答:“以生为缘而有老死。”这就是应当回答的方式,这就是其含义。这个道理在一切语句中也同样适用。巴利
96. Idāni yasmā idaṃ suttaṃ – ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo’’ti ca ‘‘tantākulakajātā’’ti ca dvīhiyeva padehi ābaddhaṃ, tasmā – ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo’’ti iminā tāva anusandhinā paccayākārassa gambhīrabhāvadassanatthaṃ desanaṃ ārabhanto atthi idappaccayā jarāmaraṇantiādimāha. Tatrāyamattho – imassa jarāmaraṇassa paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā atthi jarāmaraṇaṃ, atthi nu kho jarāmaraṇassa paccayo, yamhā paccayā jarāmaraṇaṃ bhaveyyāti evaṃ puṭṭhena satā, ānanda, paṇḍitena puggalena yathā – ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vutte ṭhapanīyattā pañhassa tuṇhī bhavitabbaṃ hoti, ‘‘abyākatametaṃ tathāgatenā’’ti vā vattabbaṃ hoti, evaṃ appaṭipajjitvā, yathā – ‘‘cakkhu sassataṃ asassata’’nti vutte asassatanti ekaṃseneva vattabbaṃ hoti, evaṃ ekaṃseneva atthītissa vacanīyaṃ. Puna kiṃ paccayā jarāmaraṇaṃ, ko nāma so paccayo, yato jarāmaraṇaṃ hotīti vutte jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīyaṃ, evaṃ vattabbaṃ bhaveyyāti attho. Esa nayo sabbapadesu.
“名色为缘而有触”这一句,是因为在说到“六处为缘而有触”时,所取的只是眼触等六种异熟触;而在这里,世尊想指出被“六处为缘”这句话所包含与未包含的缘所生起的特殊情况,并且还想说明触除了六处之外还有其他特别的缘,所以才这样说。应当这样理解。
那么,世尊通过这一部分到底说了什么?他说了诸缘的根本。因为这部经把诸缘讲得清清楚楚、毫不杂乱、毫不纠结,所以被称为《大缘经》。巴利
Nāmarūpapaccayā phassoti idaṃ pana yasmā saḷāyatanapaccayāti vutte cakkhusamphassādīnaṃ channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti, idha ca ‘‘saḷāyatanapaccayā’’ti iminā padena gahitampi agahitampi paccayuppannavisesaṃ phassassa ca saḷāyatanato atirittaṃ aññampi visesapaccayaṃ dassetukāmo, tasmā vuttanti veditabbaṃ. Iminā pana vārena bhagavatā kiṃ kathitanti? Paccayānaṃ nidānaṃ kathitaṃ. Idañhi suttaṃ paccaye nijjaṭe niggumbe katvā kathitattā mahānidānanti vuccati.
98 98. 现在,为了说明那些缘的真实、不虚、不异的缘性,他说了“以生为缘而有老死”等话,即“这就是所说的”。其中,“以某种方式”是指以某种原因。“一切的一切、以一切方式的一切”是两个不变词。它的意思是:“如果以一切方面、一切自性来说,所谓生完全不存在的话。”对于“有”等各支,也应当用同样的方法来理解其义。“任何人”是不确定的说法,指诸天神等当中的任何一个。“任何处”也是不确定的说法,指欲有等九有当中的任何一处。“即所谓”是一个不变词,用于分析前面不确定说法的含义,它的意思是:“对于所说的‘任何人、任何处’,我要来分析它的含义。”接着分析时,他说了“即所谓诸天神成就天界状态”等话。其中,“诸天神成就天界状态”是指使诸天神成为天的那蕴之生,由于那种蕴的生起,诸天神被称为“天”。如果生以一切方式完全不存在的话,也应当用这个方法在一切词句中理解其义。这里,“诸天神”是指化生天。“乾闼婆”是指住在树根等处的天神。“夜叉”是指非人。“众生”是指任何已投生的有情。“鸟”是指任何有骨翼、皮翼或毛翼的。“爬行类”是指任何在地上爬行的。 “那些的”是指那些诸天神、乾闼婆等的。“为此状态”是指为了成为诸天神、乾闼婆等的状态。“从生的灭”是指从生的消失,意思是生的不存在。巴利
98. Idāni tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ paccayabhāvaṃ dassetuṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṃ vuttantiādimāha. Tattha pariyāyenāti kāraṇena. Sabbenasabbaṃ sabbathāsabbanti nipātadvayametaṃ. Tassattho – ‘‘sabbākārena sabbā sabbena sabhāvena sabbā jāti nāma yadi na bhaveyyā’’ti. Bhavādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Kassacīti aniyamavacanametaṃ, devādīsu yassa kassaci. Kimhicīti idampi aniyamavacanameva, kāmabhavādīsu navasu bhavesu yattha katthaci. Seyyathidanti aniyamitanikkhittaatthavibhajanatthe nipāto, tassattho – ‘‘yaṃ vuttaṃ ‘kassaci kimhicī’ti, tassa te atthaṃ vibhajissāmī’’ti. Atha naṃ vibhajanto – ‘‘devānaṃ vā devattāyā’’tiādimāha. Tattha devānaṃ vā devattāyāti yā ayaṃ devānaṃ devabhāvāya khandhajāti, yāya khandhajātiyā devā ‘‘devā’’ti vuccanti. Sace hi jāti sabbena sabbaṃ nābhavissāti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Ettha ca devāti upapattidevā. Gandhabbāti mūlakhandhādīsu adhivatthadevatāva. Yakkhāti amanussā. Bhūtāti ye keci nibbattasattā. Pakkhinoti ye keci aṭṭhipakkhā vā cammapakkhā vā lomapakkhā vā. Sarīsapāti ye keci bhūmiyaṃ sarantā gacchanti. Tesaṃ tesanti tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīnaṃ. Tadatthāyāti devagandhabbādibhāvāya. Jātinirodhāti jātivigamā, jātiabhāvāti attho.
“因”等所有这些词,都是原因的称呼。因为原因为了自己的果而趋向、运作,所以称为“因”。因为它引导出果,就像说“来吧,把它拿去吧”一样地把果交付出去,所以称为“起因”。因为果从它那里集起、生起,又依它而来、运作,所以称为“集”和“缘”。这个道理在一切处都一样。另外,在“此即是生”这句话里,“此即是”是虚词。在一切语句中,应当根据语法性别来理解它的意思。在这里,它的意思是“那被称为生的”。因为对于老死来说,生是以亲依止的程度作为缘的。巴利
Hetūtiādīni sabbānipi kāraṇavevacanāni eva. Kāraṇañhi yasmā attano phalatthāya hinoti pavattati, tasmā ‘‘hetū’’ti vuccati. Yasmā taṃ phalaṃ nideti – ‘‘handa, naṃ gaṇhathā’’ti appeti viya tasmā nidānaṃ. Yasmā phalaṃ tato samudeti uppajjati, tañca paṭicca eti pavattati, tasmā samudayoti ca paccayoti ca vuccati. Esa nayo sabbattha. Api ca yadidaṃ jātīti ettha yadidanti nipāto. Tassa sabbapadesu liṅgānurūpato attho veditabbo. Idha pana – ‘‘yā esā jātī’’ti ayamassa attho. Jarāmaraṇassa hi jāti upanissayakoṭiyā paccayo hoti.
99 99. 在“有”这一句里,用“任何处”这句话划定了范围。其中,向下以无间地狱为尽头,向上把他化自在天包括在内,这样来理解欲有。这个规则适用于生有。但在这里,它适用于业有。因为业有正是以亲依止的程度作为生的缘。在“取”等句子里也一样,应当理解成:用“任何处”这句话只是划定了范围。巴利
99. Bhavapade – ‘‘kimhicī’’ti iminā okāsapariggaho kato. Tattha heṭṭhā avīcipariyantaṃ katvā upari paranimmitavasavattideve antokaritvā kāmabhavo veditabbo. Ayaṃ nayo upapattibhave. Idha pana kammabhave yujjati. So hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo hoti. Upādānapadādīsupi – ‘‘kimhicī’’ti iminā okāsapariggahova katoti veditabbo.
100 100. “以取为缘而有有”:在这里,欲取是三种业有和三种生有的缘,其余几种取也一样。因此应当知道,以取为缘,共有二十四种有。在这里,按不加区分的方式,可以得到十二种业有。对于这些业有,诸取既是俱生缘,也是亲依止缘。巴利
100.Upādānapaccayābhavoti ettha kāmupādānaṃ tiṇṇampi kammabhavānaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayo, tathā sesānipīti upādānapaccayā catuvīsatibhavā veditabbā. Nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhanti. Tesaṃ upādānāni sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo.
101 “色渴爱”就是以色为所缘的渴爱。声渴爱等也是同样的道理。而这份渴爱对取来说,既是俱生缘,也是亲依止缘。巴利
101.Rūpataṇhāti rūpārammaṇe taṇhā. Esa nayo saddataṇhādīsu. Sā panesā taṇhā upādānassa sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo hoti.
102 在这里,受是渴爱的缘,具体来说,异熟受以亲依止缘的方式成为渴爱的缘,而其他种类的受则以另外的方式成为渴爱的缘。巴利
102.Esa paccayo taṇhāya, yadidaṃvedanāti ettha vipākavedanā taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti, aññā aññathāpīti.
103 到这时,世尊已经开示了作为轮回根本的先前渴爱,现在为了开示现行渴爱,就像从背后打他、揪住头发,把正在哭喊的人从路上拽下来一样,用九个句子来说明,因此说:“阿难,就是这样,以受为缘而有渴爱”等等。其中,“渴爱”有两种:寻求的渴爱和已寻求的渴爱。为了财富而走上山羊道、木桩道等去寻求、搜寻,这种渴爱叫寻求的渴爱。对于已经寻求、搜寻、得到的东西生起渴爱,这叫已寻求的渴爱。这两者都只是现行渴爱的同义词。所以,这种以受为缘的渴爱有两种。所谓“遍求”,就是对色等所缘的遍求,因为有渴爱才有遍求。所谓“获得”,就是得到色等所缘,因为有遍求才有获得。而“裁决”则依智、渴爱、见、寻思分为四种。其中,“应了知乐的裁决,了知乐的裁决后,应于内随顺乐”,这是智的裁决。“裁决有两种:渴爱的裁决和见的裁决”,这样来的百八渴爱行,是渴爱的裁决;六十二见,是见的裁决。但在“帝释天神,欲以寻思为因”这段经文中,这里所说的裁决其实就是寻思。因为得到利益之后,对合意与不合意、美好与不美好,正是通过寻思来裁决:“这么多将作为我色所缘之用,这么多将用于声等所缘,这么多将归我所有,这么多归他人所有,这么多我要受用,这么多我要储藏。”因此说:“缘获得而有裁决。”巴利
103. Ettāvatā pana bhagavā vaṭṭamūlabhūtaṃ purimataṇhaṃ dassetvā idāni desanaṃ, piṭṭhiyaṃ paharitvā kesesu vā gahetvā viravantaṃ viravantaṃ maggato okkamento viya navahi padehi samudācārataṇhaṃ dassento – ‘‘iti kho panetaṃ, ānanda, vedanaṃ paṭicca taṇhā’’tiādimāha. Tattha taṇhāti dve taṇhā esanataṇhā ca, esitataṇhā ca. Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati, ayaṃ esanataṇhā nāma. Yā tesu esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā, ayaṃ esitataṇhā nāma. Tadubhayampi samudācārataṇhāya eva adhivacanaṃ. Tasmā duvidhāpesā vedanaṃ paṭicca taṇhā nāma. Pariyesanā nāma rūpādiārammaṇapariyesanā, sā hi taṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho, so hi pariyesanāya sati hoti. Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha – ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo. ‘‘Vinicchayoti dve vinicchayā – taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102). Evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchināti – ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ – ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti.
欲贪:对于被不善寻思所构画的事物,会生起微弱的贪和强烈的贪,这里说的就是渴爱。欲是微弱贪的别名。执取:是强烈地认定这是我、这是我的。摄受:是以渴爱和见解的方式执持。悭吝:是不能忍受与他人共有。因此古师们这样解释这个词的含义:愿这稀罕之物只归我所有,不要成为别人的稀罕之物,因为它是这样生起的,所以称为悭吝。守护:是通过关门、锁好箱柜等方式好好保护。所因(adhikaraṇa):因为它起主导作用,所以称为所因,这是原因的名称。“因守护”是一个中性复合词,意思是守护为因。执杖等:为了阻止他人而拿起杖,叫执杖。拿起单刃或双刃的刀等武器,叫执刀。争吵:有身体上的争吵,也有言语上的争吵。前面的对立叫纷争,后面的对立叫争论。你呀你呀:是不恭敬的说法。巴利
Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkitavatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati, idañhi idha taṇhā. Chandoti dubbalarāgassādhivacanaṃ. Ajjhosānanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhavasena pariggahaṇakaraṇaṃ. Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti – ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññesaṃ acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjūsagopanādivasena suṭṭhu rakkhaṇaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ, kāraṇassetaṃ nāmaṃ. Ārakkhādhikaraṇanti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhahetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Ekato dhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ. Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo purimo virodho viggaho. Pacchimo pacchimo vivādo. Tuvaṃtuvanti agāravavacanaṃ tuvaṃtuvaṃ.
112 112. 现在,为了也从逆序的角度说明那种现行渴爱,又以“因守护而有诤执”为开头,把教说转回来。其中,欲渴爱是指依五种欲乐方面的贪而生起的对色等之渴爱。有渴爱是与常见相应的贪。非有爱是与断见相应的贪。这两种法,就是轮回根本渴爱和现行渴爱这两种法。以两种方式,是说虽然从渴爱的特征来说它们是一体的,但依轮回根本和现行而分成两部分,它们在受中会合为一,也就是以受为缘而成为同一缘。因为会合有三种:流入会合、俱生会合、缘会合。其中,“那时这一切都成为欲的会合”,这叫作流入会合。“贤友,这些法以欲为根,以触为集起,在受中会合”,这是俱生会合。“以两种方式,在受中会合为一”,这应当知道是缘会合。巴利
112. Idāni paṭilomanayenāpi taṃsamudācārataṇhaṃ dassetuṃ puna – ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’nti ārabhanto desanaṃ nivattesi. Tattha kāmataṇhāti pañcakāmaguṇikarāgavasena uppannā rūpāditaṇhā. Bhavataṇhāti sassatadiṭṭhisahagato rāgo. Vibhavataṇhāti ucchedadiṭṭhisahagato rāgo. Ime dve dhammāti vaṭṭamūlataṇhā ca samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā. Dvayenāti taṇhālakkhaṇavasena ekabhāvaṃ gatāpi vaṭṭamūlasamudācāravasena dvīhi koṭṭhāsehi vedanāya ekasamosaraṇā bhavanti, vedanāpaccayena ekapaccayāti attho. Tividhañhi samosaraṇaṃ osaraṇasamosaraṇaṃ, sahajātasamosaraṇaṃ, paccayasamosaraṇañca. Tattha – ‘‘atha kho sabbāni tāni kāmasamosaraṇāni bhavantī’’ti idaṃ osaraṇasamosaraṇaṃ nāma. ‘‘Chandamūlakā, āvuso, ete dhammā phassasamudayā vedanāsamosaraṇā’’ti (a. ni. 8.83) idaṃ sahajātasamosaraṇaṃ nāma. ‘‘Dvayena vedanāya ekasamosaraṇā’’ti idaṃ pana paccayasamosaraṇanti veditabbaṃ.
113 “眼触”等所有这些都只是异熟触。其中,除了四种出世间异熟触,剩下的是三十二种触。不过在这里,“所谓触”是说,触以多种方式成为受的缘。巴利
113.Cakkhusamphassoti ādayo sabbe vipākaphassāyeva. Tesu ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse avasesā dvattiṃsa phassā honti. Yadidaṃ phassoti ettha pana phasso bahudhā vedanāya paccayo hoti.
114 阿难,在“以哪些行相……”等句中,“行相”指的是受等诸法彼此不同的特性。这些行相本身,当被清楚地展示出来时,能让各自隐含的意义得以成立,所以称为“相状”。因为它们是各自被识知的原因,所以称为“征相”。因为它们可以这样那样地被标示,所以称为“安立”。因此,这里的含义是:“阿难,以哪些行相……以哪些安立,对名身、名聚产生施设——当有受的‘受’之行相、‘受’之相状、‘受’之征相、名为‘受’的安立时;当有想的‘想’之行相、‘想’之相状、‘想’之征相、名为‘想’的安立时;当有行的‘思’之行相、‘思’之相状、‘思’之征相、名为‘思’的安立时;当有识的‘了别’之行相、‘了别’之相状、‘了别’之征相、名为‘识’的安立时——便有名身的施设,称为‘这是名身’。在那些作为施设名身之因的受等法中,如果没有这些行相等,那么,在色身中还能不能显现增语触呢?也就是那个以四蕴为依处、在意门生起的、与增语触同义的意触,它还能不能在色身上显现?还能不能以五种净色为依处而生起呢?”这时,尊者阿难就像在没有芒果树时,却指望阎浮树结出芒果一样,不认可它从色身生起,便说:“不,尊者,这不可能。”巴利
114.Yehi, ānanda, ākārehītiādīsu ākārā vuccanti vedanādīnaṃ aññamaññaṃ asadisasabhāvā. Teyeva sādhukaṃ dassiyamānā taṃ taṃ līnamatthaṃ gamentīti liṅgāni. Tassa tassa sañjānanahetuto nimittāni. Tathā tathā uddisitabbato uddesā. Tasmā ayamettha attho – ‘‘ānanda, yehi ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmakāyassa nāmasamūhassa paññatti hoti, yā esā ca vedanāya vedayitākāre vedayitaliṅge vedayitanimitte vedanāti uddese sati, saññāya sañjānanākāre sañjānanaliṅge sañjānananimitte saññāti uddese sati, saṅkhārānaṃ cetanākāre cetanāliṅge cetanānimitte cetanāti uddese sati, viññāṇassa vijānanākāre vijānanaliṅge vijānananimitte viññāṇanti uddese sati – ‘ayaṃ nāmakāyo’ti nāmakāyassa paññatti hoti. Tesu nāmakāyappaññattihetūsu vedanādīsu ākārādīsu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyetha? Yvāyaṃ cattāro khandhe vatthuṃ katvā manodvāre adhivacanasamphassavevacano manosamphasso uppajjati, api nu kho so rūpakāye paññāyetha, pañca pasāde vatthuṃ katvā katvā uppajjeyyā’’ti. Atha āyasmā ānando ambarukkhe asati jamburukkhato ambapakkassa uppattiṃ viya rūpakāyato tassa uppattiṃ asampaṭicchanto no hetaṃ bhanteti āha.
在第二个问题里,应该从色、行相、相状、征相的角度来理解“色”,也要从“安立”的角度来理解行相等含义。“有对触”是以有对碍的色蕴作为所依处而生起的触。在这里,长老同样不认可它从名身生起,就像没有阎浮树时却指望从芒果树长出阎浮果一样,所以说:“不,尊者,这不可能。”巴利
Dutiyapañhe ruppanākāraruppanaliṅgaruppananimittavasena rūpanti uddesavasena ca ākārādīnaṃ attho veditabbo. Paṭighasamphassoti sappaṭighaṃ rūpakkhandhaṃ vatthuṃ katvā uppajjanakasamphasso. Idhāpi thero jamburukkhe asati ambarukkhato jambupakkassa uppattiṃ viya nāmakāyato tassa uppattiṃ asampaṭicchanto ‘‘no hetaṃ bhante’’ti āha.
第三个问题则是从两方面一起说的。对此,长老不认可“没有名色时两种触能生起”这种说法,那就像空中长出芒果和阎浮果一样。他便说:“不,尊者,不是这样的。”巴利
Tatiyapañho ubhayavaseneva vutto. Tatra thero ākāse ambajambupakkānaṃ uppattiṃ viya nāmarūpābhāve dvinnampi phassānaṃ uppattiṃ asampaṭicchanto ‘‘no hetaṃ bhante’’ti āha.
像这样分别说明两种触各自的缘之后,现在为了不加区分地显示这两者都以名色为缘,便以“阿难,哪些行相……”开始提出第四个问题。“即此名色”:也就是这个名色,这个在六门中出现的名色,它正是因,正是缘,意思是这样。因为在眼门等当中,眼等以及色所缘等是色,相应的诸蕴是名,这样一来,那五种触也都是以名色为缘的触。在意门中,心所依处以及任何成为所缘的色,这是色;相应的诸法以及任何成为所缘的非色法,这是非色,也就是名。如此,意触也应当了知为以名色为缘的触。而名色以多种方式成为它的缘。巴利
Evaṃ dvinnaṃ phassānaṃ visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvā idāni dvinnampi tesaṃ avisesato nāmarūpapaccayataṃ dassetuṃ – ‘‘yehi ānanda ākārehī’’ti catutthaṃ pañhaṃ ārabhi. Yadidaṃ nāmarūpanti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ, yaṃ idaṃ chasupi dvāresu nāmarūpaṃ, eseva hetu eseva paccayoti attho. Cakkhudvārādīsu hi cakkhādīni ceva rūpārammaṇādīni ca rūpaṃ, sampayuttakā khandhā nāmanti evaṃ pañcavidhopi so phasso nāmarūpapaccayāva phasso. Manodvārepi hadayavatthuñceva yañca rūpaṃ ārammaṇaṃ hoti, idaṃ rūpaṃ. Sampayuttadhammā ceva yañca arūpaṃ ārammaṇaṃ hoti, idaṃ arūpaṃ nāma. Evaṃ manosamphassopi nāmarūpapaccayā phassoti veditabbo. Nāmarūpaṃ panassa bahudhā paccayo hoti.
115 “不会入胎吧?”意思是:不会像进去之后那样继续运转,不会以结生的方式生起。“会积聚吧?”意思是:如果结生识不存在,那剩下的纯粹名色,还会不会在母胎里以羯罗蓝等状态积聚、混合成一团而继续存在?“入胎后又出胎吧?”意思是:以结生的方式入胎之后,再以死亡的方式出胎,也就是将会灭去。不过,这个灭去并不是那个心本身灭去,也不是从它之后的第二心、第三心灭去才叫灭去。因为与结生心同时生起的三十种业生色会生起。在那些色还存续的时候,有十六个有分心生起又灭去。在这期间,已经结生的胎儿或母亲都没有危险。这就叫作“没有机会”。如果与结生心同时生起的色能够作为第十七个有分心的缘,那么运转就继续,相续就接得上。如果不能,运转就不继续,相续就接不上,这就叫作“出胎”。针对这一点,才说“入胎后又出胎吧?”巴利
115.Na okkamissathāti pavisitvā pavattamānaṃ viya paṭisandhivasena na vattissatha. Samuccissathāti paṭisandhiviññāṇe asati api nu kho suddhaṃ avasesaṃ nāmarūpaṃ antomātukucchismiṃ kalalādibhāvena samuccitaṃ missakabhūtaṃ hutvā vattissatha. Okkamitvā vokkamissathāti paṭisandhivasena okkamitvā cutivasena vokkamissatha, nirujjhissathāti attho. So panassa nirodho na tasseva cittassa nirodhena, na tato dutiyatatiyānaṃ nirodhena hoti. Paṭisandhicittena hi saddhiṃ samuṭṭhitāni samatiṃsa kammajarūpāni nibbattanti. Tesu pana ṭhitesuyeva soḷasa bhavaṅgacittāni uppajjitvā nirujjhanti. Etasmiṃ antare gahitapaṭisandhikassa dārakassa vā mātuyā vā panassa antarāyo natthi. Ayañhi anokāso nāma. Sace pana paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṃ dātuṃ sakkonti, pavatti pavattati, paveṇī ghaṭiyati. Sace pana na sakkonti, pavatti nappavattati, paveṇī na ghaṭiyati, vokkamati nāma hoti. Taṃ sandhāya ‘‘okkamitvā vokkamissathā’’ti vuttaṃ.
“此性”是指此状态,也就是这样具足五蕴的状态。“幼小者”是指愚钝幼稚的人。“会断绝吧?”是指将会断灭。当识被截断时,只有名色生起,那么它是否还会依初段年龄而增长,依中段年龄而发育,依后段年龄而广大呢?或者,是否还能通过达到十岁、二十岁、百岁、千岁,而获得增长、发育与广大呢?巴利
Itthattāyāti itthabhāvāya, evaṃ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyāti attho. Daharasseva satoti mandassa bālasseva santassa. Vocchijjissathāti upacchijjissatha vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullanti viññāṇe upacchinne suddhaṃ nāmarūpameva uṭṭhahitvā paṭhamavayavasena vuḍḍhiṃ, majjhimavayavasena virūḷhiṃ, pacchimavayavasena vepullaṃ api nu kho āpajjissathāti. Dasavassavīsativassavassasatavassasahassasampāpanena vā api nu kho vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissathāti attho.
因此,阿难,因为不论是在母胎中结生时、住胎时、出胎时,还是在生命相续中十岁等时期,识都是它的缘,所以识正是名色的因,正是名色的缘。就像国王在压制自己的随从时会这样说:“你是副王,你是将军——是谁任命的?难道不是我任命的吗?如果我不任命,你们凭自己的本性,能成为副王或将军吗?那我们倒要看看你们的本事了。”同样地,识成为名色的缘。从义理上说,识仿佛在对名色这样说:“你们这些名,这些色,这些名色,是谁造成的?难道不是我造成的吗?如果我作为先行者,不在母胎中结生,你们能成为名、色或名色吗?我们倒要看看你们的本事了。”而此识以多种方式成为名色的缘。巴利
Tasmātihānandāti yasmā mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇepi kucchivāsepi kucchito nikkhamanepi, pavattiyaṃ dasavassādikālepi viññāṇamevassa paccayo, tasmā eseva hetu esa paccayo nāmarūpassa, yadidaṃ viññāṇaṃ. Yathā hi rājā attano parisaṃ niggaṇhanto evaṃ vadeyya – ‘‘tvaṃ uparājā, tvaṃ senāpatīti kena kato nanu mayā kato, sace hi mayi akaronte tvaṃ attano dhammatāya uparājā vā senāpati vā bhaveyyāsi, jāneyyāma vo bala’’nti; evameva viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo hoti. Atthato evaṃ nāmarūpaṃ vadati viya ‘‘tvaṃ nāmaṃ, tvaṃ rūpaṃ, tvaṃ nāmarūpaṃ nāmāti kena kataṃ, nanu mayā kataṃ, sace hi mayi purecārike hutvā mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ agaṇhante tvaṃ nāmaṃ vā rūpaṃ vā nāmarūpaṃ vā bhaveyyāsi, jāneyyāma vo bala’’nti. Taṃ panetaṃ viññāṇaṃ nāmarūpassa bahudhā paccayo hoti.
116 116. “苦集的生起”就是苦聚的生起。“也就是名色”:这名色正是因,正是缘。就像国王的侍从们要压制国王时,可能会这样说:“你被称为国王,是谁造成的?难道不是我们造成的吗?如果我们不处在副王的位置、不处在将军的位置,你一个人能当国王吗?让我们看看你独自当国王的样子吧。”同样地,名色从义理上也这样对识说:“你被称为结生识,是谁造成的?难道不是我们造成的吗?如果你不依靠三蕴和心所依处,还能有所谓的结生识吗?让我们看看你单独作为结生识的样子吧。”而这名色以多种方式成为识的缘。巴利
116.Dukkhasamudayasambhavoti dukkharāsisambhavo. Yadidaṃ nāmarūpanti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ, eseva hetu esa paccayo. Yathā hi rājapurisā rājānaṃ niggaṇhanto evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘tvaṃ rājāti kena kato, nanu mayā kato, sace hi mayi uparājaṭṭhāne, mayi senāpatiṭṭhāne atiṭṭhante tvaṃ ekakova rājā bhaveyyāsi, passeyyāma te rājabhāva’’nti; evameva nāmarūpampi atthato evaṃ viññāṇaṃ vadati viya ‘‘tvaṃ paṭisandhiviññāṇanti kena kataṃ, nanu amhehi kataṃ, sace hi tvaṃ tayo khandhe hadayavatthuñca anissāya paṭisandhiviññāṇaṃ nāma bhaveyyāsi, passeyyāma te paṭisandhiviññāṇabhāva’’nti. Tañca panetaṃ nāmarūpaṃ viññāṇassa bahudhā paccayo hoti.
当识作为名色的缘而存在、名色作为识的缘而存在,这两者依互相为缘的方式运转时,仅仅在这个范围内,才会有“生”等的显现,或者才会有一再的死亡与结生。巴利
Ettāvatā khoti viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte, nāmarūpe viññāṇassa paccaye honte, dvīsu aññamaññapaccayavasena pavattesu ettakena jāyetha vā…pe… upapajjetha vā, jātiādayo paññāyeyyuṃ aparāparaṃ vā cutipaṭisandhiyoti.
“增语道”是指:像“吉祥增长者、财富增长者”这类说法,不看它的含义,只把言说本身当作主要依据而流行的言说方式。“随说示道”是指:像“因为忆持所以是有念者,因为正知所以是正知者”这类说法,以原因和指称为依据而流行的言说方式。“施设道”是指:像“贤者、广博者、有智慧者、敏锐者、已断他人论议者”这类说法,以种种方式使人了知而流行的言说方式。这样,通过这三句,就说明了作为增语等基础的诸蕴。“智所行境”是指应被智所了知、应为智所行境的范围。“轮转运转”,是轮回之轮在运转。“此性”,是此状态,这是五蕴的名称。“为施设”是为了施设名称。以“受、想”等语是为了施设名称,五蕴也由此而被了知,这就是此处的意思。“即这名色与识一起”是指:这名色与识一起,依互为缘性而运转,所谓“到此为止”即是此意。这是此处的定论。巴利
Adhivacanapathoti ‘‘sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhako’’tiādikassa atthaṃ adisvā vacanamattameva adhikicca pavattassa vohārassa patho. Niruttipathoti saratīti sato, sampajānātīti sampajānotiādikassa kāraṇāpadesavasena pavattassa vohārassa patho. Paññattipathoti – ‘‘paṇḍito byatto medhāvī nipuṇo kataparappavādo’’tiādikassa nānappakārato ñāpanavasena pavattassa vohārassa patho. Iti tīhi padehi adhivacanādīnaṃ vatthubhūtā khandhāva kathitā. Paññāvacaranti paññāya avacaritabbaṃ jānitabbaṃ. Vaṭṭaṃ vattatīti saṃsāravaṭṭaṃ vattati. Itthattanti itthaṃbhāvo, khandhapañcakassetaṃ nāmaṃ. Paññāpanāyāti nāmapaññattatthāya. ‘‘Vedanā saññā’’tiādinā nāmapaññattatthāya, khandhapañcakampi ettāvatā paññāyatīti attho. Yadidaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇenāti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇena aññamaññapaccayatāya pavattati, ettāvatāti vuttaṃ hoti. Idañhettha niyyātitavacanaṃ.
关于“我”的施设的注释巴利
Attapaññattivaṇṇanā
117 世尊先指出了“阿难,这缘起确实甚深,它的显现也甚深”这句话的关联脉络,接着为了说明“如乱丝般生起”这句话的关联脉络,便开始教导“以什么范围……”等内容。其中,在“阿难,或者有色、有限的我”等语句里,如果有人把尚未扩展的遍相执取为“我”,他就设定“有色、有限”的我。而证得多种遍相的人,则时而把它设定为青色,时而设定为黄色。如果有人把已经扩展的遍相执取为“我”,他就设定“有色、无边”的我。又或者,有人抛开尚未扩展的遍相,把遍相所触及的空间,或在那里生起的四蕴,或其中纯粹的识,执取为“我”,他就设定“无色、有限”的我。如果有人抛开已经扩展的遍相,把遍相所触及的空间,或在那里生起的四蕴,或其中纯粹的识,执取为“我”,他就设定“无色、无边”的我。巴利
117. Iti bhagavā – ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo, gambhīrāvabhāso cā’’ti padassa anusandhiṃ dassetvā idāni ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhiṃ dassento ‘‘kittāvatā cā’’tiādikaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānantiādīsu yo avaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ attāti gaṇhāti, so rūpiṃ parittaṃ paññapeti. Yo pana nānākasiṇalābhī hoti, so taṃ kadāci nīlo, kadāci pītakoti paññapeti. Yo vaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ attāti gaṇhāti, so rūpiṃ anantaṃ paññapeti. Yo vā pana avaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ ugghāṭetvā nimittaphuṭṭhokāsaṃ vā tattha pavatte cattāro khandhe vā tesu viññāṇamattameva vā attāti gaṇhāti, so arūpiṃ parittaṃ paññapeti. Yo vaḍḍhitaṃ nimittaṃ ugghāṭetvā nimittaphuṭṭhokāsaṃ vā tattha pavatte cattāro khandhe vā tesu viññāṇamattameva vā attāti gaṇhāti, so arūpiṃ anantaṃ paññapeti.
118 在这里,“在那里”指的是在那四种持有我见的人当中。“或现在”是指就在当下,而不是从今以后,这是依断灭论而说的。“或于彼处存在”是指在那个地方或来世存在,这是依常见论而说的。“虽是虚妄却存在”是指它虽然本性虚妄,却仍然存在。“为成为真实”是为了使它变成那样。“我将成就”是我将使它实现。通过这句话,显示了双方的争论。断灭论者确实这样想:“常见论者的我虽然本性虚妄、并非断灭的性质,但我要让它成为那样,也就是具有断灭的性质;先让他明白常见论,然后我便让他接受断灭论。”常见论者也这样想:“断灭论者的我虽然本性虚妄、并非恒常的性质,但我要让它成为那样,也就是具有恒常的性质;先让他明白断灭论,然后我便让他接受常见论。”巴利
118.Tatrānandāti ettha tatrāti tesu catūsu diṭṭhigatikesu. Etarahi vāti idāneva, na ito paraṃ. Ucchedavasenetaṃ vuttaṃ. Tatthabhāviṃ vāti tattha vā paraloke bhāviṃ. Sassatavasenetaṃ vuttaṃ. Atathaṃ vā pana santanti atathasabhāvaṃ samānaṃ. Tathattāyāti tathabhāvāya. Upakappessāmīti sampādessāmi. Iminā vivādaṃ dasseti. Ucchedavādī hi ‘‘sassatavādino attānaṃ atathaṃ anucchedasabhāvampi samānaṃ tathatthāya ucchedasabhāvāya upakappessāmi, sassatavādañca jānāpetvā ucchedavādameva naṃ gāhessāmī’’ti cinteti. Sassatavādīpi ‘‘ucchedavādino attānaṃ atathaṃ asassatasabhāvampi samānaṃ tathatthāya sassatabhāvāya upakappessāmi, ucchedavādañca jānāpetvā sassatavādameva naṃ gāhessāmī’’ti cinteti.
“正是如此”的意思是:这样施设“有色、小”的我。“有色”指证得色遍的人。“小我见潜在”是说“我是小的”这种见在潜伏,但它并不像藤蔓或蔓草那样缠绕着潜伏,应当理解为以未断除的意义而潜伏。“因此对这样的人可以说”:对那个人,说有这样的见在潜伏,是恰当的。其余各处也照此理解。巴利
Evaṃsantaṃ khoti evaṃ samānaṃ rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapentanti attho. Rūpinti rūpakasiṇalābhiṃ. Parittattānudiṭṭhi anusetīti paritto attāti ayaṃ diṭṭhi anuseti, sā pana na valli viya ca latā viya ca anuseti. Appahīnaṭṭhena anusetīti veditabbo. Iccālaṃ vacanāyāti taṃ puggalaṃ evarūpā diṭṭhi anusetīti vattuṃ yuttaṃ. Esa nayo sabbattha.
在这里,“无色”应当理解为:证得无色遍的人,或者以无色蕴为所行境的人。到这里为止,已经显示了十六种邪见者:证得者四种,他们的弟子四种,推论者四种,他们的弟子四种。巴利
Arūpinti ettha pana arūpakasiṇalābhiṃ, arūpakkhandhagocaraṃ vāti evamattho daṭṭhabbo. Ettāvatā lābhino cattāro, tesaṃ antevāsikā cattāro, takkikā cattāro, tesaṃ antevāsikā cattāroti attato soḷasa diṭṭhigatikā dassitā honti.
关于“非我施设”的注释巴利
Naattapaññattivaṇṇanā
119 119. 像这样,显示了那些施设我的人之后,现在为了显示那些不施设我的人,世尊说了“阿难,然而从什么程度……”等话。那么,哪些人不施设呢?首先,所有圣者都不施设。还有那些多闻者——持三藏者、持二藏者、持一藏者,乃至仅仅善加抉择并通达了一部尼柯耶、能够记持法义的说法者,以及已经开始修观的人,他们也都不会施设。因为对他们来说,对于似相,智就只是“似相”;对于无色蕴,也只是“无色蕴”。巴利
119. Evaṃ ye attānaṃ paññapenti, te dassetvā idāni ye na paññapenti, te dassetuṃ – ‘‘kittāvatā ca ānandā’’tiādimāha. Ke pana na paññapenti? Sabbe tāva ariyapuggalā na paññapenti. Ye ca bahussutā tipiṭakadharā dvipiṭakadharā ekapiṭakadharā, antamaso ekanikāyampi sādhukaṃ vinicchinitvā uggahitadhammakathikopi āraddhavipassakopi puggalo, te na paññapentiyeva. Etesañhi paṭibhāgakasiṇe paṭibhāgakasiṇamicceva ñāṇaṃ hoti. Arūpakkhandhesu ca arūpakkhandhā icceva.
关于“执取自我”的随观之注释巴利
Attasamanupassanāvaṇṇanā
121 就这样,先指出了那些不施设的人之后,现在为了指出那些施设的人——因为他们是以见解为依据去随观,然后才施设的,而他们这种随观之所以存在,是因为二十种事的身见还没有被断除——所以为了显示这二十种事的身见,又说了“然而,阿难,从什么程度……”等话。巴利
121. Evaṃ ye na paññapenti, te dassetvā idāni ye te paññapenti, te yasmā diṭṭhivasena samanupassitvā paññapenti, sā ca nesaṃ samanupassanā vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā appahīnattā hoti, tasmā taṃ vīsativatthukaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ dassetuṃ puna kittāvatā ca ānandātiādimāha.
在这里,“或感受……”这一句,说的是以受蕴为根据的身见。“我的我无感受”这一句,说的是以色蕴为根据的身见。“我感受,感受法就是我的我”这一句,说的是以想蕴、行蕴、识蕴为根据的身见。因为这三蕴与受相应,所以说它们“感受”。而此感受法具有不相离的自性。巴利
Tattha vedanaṃ vā hīti iminā vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitā. Appaṭisaṃvedano me attāti iminā rūpakkhandhavatthukā. Attā me vediyati, vedanādhammo hi me attāti iminā saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukā . Idañhi khandhattayaṃ vedanāsampayuttattā vediyati. Etassa ca vedanādhammo avippayuttasabhāvo.
122 现在,为了指出其中的过失,世尊说了“在那里,阿难……”等话。其中,“在那里”指的是那三类持有邪见的人。“阿难,当在某个时候……”等话,是为了指出这样的过失:每一个把某种受看作“我”的人,他的这个“我”有时存在、有时不存在。巴利
122. Idāni tattha dosaṃ dassento – ‘‘tatrānandā’’tiādimāha. Tattha tatrāti tesu tīsu diṭṭhigatikesu. Yasmiṃ, ānanda, samayetiādi yo yo yaṃ yaṃ vedanaṃ attāti samanupassati, tassa tassa attano kadāci bhāvaṃ, kadāci abhāvanti evamādidosadassanatthaṃ vuttaṃ.
123 在“无常”等词中,因为存在之后归于不存在,所以是无常。由各种原因聚合、集合而造作出来的,所以是有为。依靠各种缘,正是以原因而生起的,所以是缘生的。“灭尽”等全部都是坏灭的同义词。因为凡是坏灭的,它也就被称为耗尽、消散、离染、息灭,所以说“灭尽法”等。巴利
123. Aniccādīsu hutvā abhāvato aniccā. Tehi tehi kāraṇehi saṅgamma samāgamma katāti saṅkhatā. Taṃ taṃ paccayaṃ paṭicca sammā kāraṇeneva uppannāti paṭiccasamuppannā. Khayotiādi sabbaṃ bhaṅgassa vevacanaṃ. Yañhi bhijjati, taṃ khiyatipi vayatipi virajjhatipi nirujjhatipi, tasmā khayadhammātiādi vuttaṃ.
“消散了”就是“我的我消散了”,意思是:已经消失、已经灭去的是我的我。可是,同一个人会在三个时期都认为“这是我的我”吗?怎么不会呢?对执著邪见的人来说,根本没有固定不变这回事,就像插在糠堆里的木桩一样;他就像林中的猴子,抓到一个又放开另一个。
“无常、乐、苦混杂在一起”:如果把各种受特别地观为“我”,那他就是在把无常、乐、苦都观为“我”;如果不加区分地把受观为“我”,那他就是在把混杂的、有生有灭的东西观为“我”。因为受有三种,而且都是生灭之法,如果他把这受观为“我”,那他的“我”就变成无常的,而且一刹那中会有许多受生起。然而他只承认那个无常的“我”,却不承认一刹那中有许多受生起。正是针对这个道理,才说:“因此,阿难,凭这一点,也不适宜‘受是我的我’这样的观察。”巴利
Byagā meti viagāti byagā, vigato niruddho me attāti attho. Kiṃ pana ekasseva tīsupi kālesu – ‘‘eso me attā’’ti hotīti, kiṃ pana na bhavissati? Diṭṭhigatikassa hi thusarāsimhi nikkhittakhāṇukasseva niccalatā nāma natthi, vanamakkaṭo viya aññaṃ gaṇhāti, aññaṃ muñcati. Aniccasukhadukkhavokiṇṇanti visesena taṃ taṃ vedanaṃ attāti samanupassanto aniccañceva sukhañca dukkhañca attānaṃ samanupassati avisesena vedanaṃ attāti samanupassanto vokiṇṇaṃ uppādavayadhammaṃ attānaṃ samanupassati. Vedanā hi tividhā ceva uppādavayadhammā ca, tañcesa attāti samanupassati. Iccassa anicco ceva attā āpajjati, ekakkhaṇe ca bahūnaṃ vedanānaṃ uppādo. Taṃ kho panesa aniccaṃ attānaṃ anujānāti, na ekakkhaṇe bahūnaṃ vedanānaṃ uppatti atthi. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘tasmātihānanda, etenapetaṃ nakkhamati ‘vedanā me attā’ti samanupassitu’’nti vuttaṃ.
124 “然而,贤友,在哪里呢?”——在纯粹色蕴之中,完全没有感受。“那么,在那里是否会有呢?”意思是:在那个没有感受的地方,比如在扇子或窗户那里,会不会生起“我是”这样的我慢呢?“因此,阿难”——因为纯粹色蕴不会站起来说“我是”,所以凭这一点,这个见解也站不住脚。“那么,在那里是否会有‘这是我’呢?”意思是:在那些属于受的三蕴中,哪怕一个法,能不能被称为“这是我”呢?或者,当受灭尽时,与受一同灭尽的那三蕴中,会不会生起“这是我”或“我是”呢?于是,阿难尊者就像不承认兔角一样,不接受这种说法,回答说:“不,尊者。”巴利
124.Yattha panāvusoti yattha suddharūpakkhandhe sabbaso vedayitaṃ natthi. Api nu kho tatthāti api nu kho tasmiṃ vedanāvirahite tālavaṇṭe vā vātapāne vā asmīti evaṃ ahaṃkāro uppajjeyyāti attho. Tasmātihānandāti yasmā suddharūpakkhandho uṭṭhāya ahamasmīti na vadati, tasmā etenapi etaṃ nakkhamatīti attho. Api nu kho tattha ayamahamasmīti siyāti api nu kho tesu vedanādhammesu tīsu khandhesu ekadhammopi ayaṃ nāma ahamasmīti evaṃ vattabbo siyā. Atha vā vedanānirodhā saheva vedanāya niruddhesu tesu tīsu khandhesu api nu kho ayamahamasmīti vā ahamasmīti vā uppajjeyyāti attho. Athāyasmā ānando sasavisāṇassa tikhiṇabhāvaṃ viya taṃ asampaṭicchanto no hetaṃ bhanteti āha.
说到这里,已经说明了什么?说明了流转的道理。世尊在讲流转的道理时,有时从无明入手来讲,有时从渴爱入手来讲,有时从邪见入手来讲。其中,“比丘们,无明的前际不可了知,不能说‘在此之前没有无明,后来才出现’。比丘们,虽然这样说,但仍然可以了知‘无明是依此缘而有的’”(《增支部》10.61),这就是从无明入手来讲的。“比丘们,有渴爱的前际不可了知,不能说‘在此之前没有有渴爱,后来才出现’。比丘们,虽然这样说,但仍然可以了知‘有渴爱是依此缘而有的’”(《增支部》10.62),这就是从渴爱入手来讲的。“比丘们,有见的前际不可了知,不能说‘在此之前没有有见,后来才出现’。比丘们,虽然这样说,但仍然可以了知‘有见是依此缘而有的’”,这就是从邪见入手来讲的。而在这里,也正是从邪见入手来讲的。巴利
Ettāvatā kiṃ kathitaṃ hoti? Vaṭṭakathā kathitā hoti. Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento katthaci avijjāsīsena kathesi, katthaci taṇhāsīsena, katthaci diṭṭhisīsena. Tattha ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi nappaññāyati avijjāya, ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti. Evañcidaṃ, bhikkhave, vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61) evaṃ avijjāsīsena kathitā. ‘‘Purimā, bhikkhave, koṭi nappaññāyati bhavataṇhāya, ‘ito pubbe bhavataṇhā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti. Evañcidaṃ, bhikkhave, vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62) evaṃ taṇhāsīsena kathitā. ‘‘Purimā, bhikkhave, koṭi nappaññāyati bhavadiṭṭhiyā, ‘ito pubbe bhavadiṭṭhi nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti, evañcidaṃ, bhikkhave, vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavadiṭṭhī’’ti evaṃ diṭṭhisīsena kathitā. Idhāpi diṭṭhisīseneva kathitā.
执邪见的人把乐等感受执取为“我”,由于我执、我所执和执取的缘故,在一切有、生趣、识住、有情居之中,从一处死去、在另一处投生,就像大海中被风吹荡的船,时时刻刻不停地漂转,根本无法从轮回中抬起头来。巴利
Diṭṭhigatiko hi sukhādivedanaṃ attāti gahetvā ahaṅkāramamaṅkāraparāmāsavasena sabbabhavayonigati – viññāṇaṭṭhitisattāvāsesu tato tato cavitvā tattha tattha upapajjanto mahāsamudde vātukkhittanāvā viya satataṃ samitaṃ paribbhamati, vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃyeva na sakkoti.
126 世尊就这样用这段说法,为那些迷失于缘起、执持邪见的人讲了轮回流转;现在要讲还灭,于是接着说:“然而,阿难,比丘……”等等。巴利
126. Iti bhagavā paccayākāramūḷhassa diṭṭhigatikassa ettakena kathāmaggena vaṭṭaṃ kathetvā idāni vivaṭṭaṃ kathento yato kho pana, ānanda, bhikkhūtiādimāha.
世尊于诸教说善巧之故,讲说还灭之理时,并不针对舍弃业处、因新建房舍等事务而心思散乱的人,而是针对身为修行者、安住于念处的这种人来说的,所以开始说“不把受观作我”等话。因为像这样的比丘,依照“凡是任何色,无论过去、未来、现在,无论内、外,粗、细,劣、胜,远、近,把一切色都从无常方面确定,这是一类遍思;从苦方面确定,这是一类遍思;从无我方面确定,这是一类遍思”等所说的遍思智,在一切法上运作,所以他不把受观作我,也不把别的法观作我。他这样不观之后,就不执取世间的任何东西——在蕴世间等种种世间中,对色等诸法,不执取其中任何一法为“我”或“我所”。巴利
Tañca pana vivaṭṭakathaṃ bhagavā desanāsu kusalattā vissaṭṭhakammaṭṭhānaṃ navakammādivasena vikkhittapuggalaṃ anāmasitvā kārakassa satipaṭṭhānavihārino puggalassa vasena ārabhanto neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatītiādimāha. Evarūpo hi bhikkhu – ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre vā santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasana’’ntiādinā nayena vuttassa sammasanañāṇassa vasena sabbadhammesu pavattattā neva vedanaṃ attāti samanupassati, na aññaṃ, so evaṃ asamanupassanto na kiñci loke upādiyatīti khandhalokādibhede loke rūpādīsu dhammesu kiñci ekadhammampi attāti vā attaniyanti vā na upādiyati.
不执取就不会恐惧,意思是:因为不执取,所以也不会因渴爱、邪见和我慢的恐惧而恐惧。不再恐惧,就是处于不恐惧的状态。自己般涅槃,意思是:自己通过烦恼的灭尽而般涅槃。对于这样已经般涅槃的人,为了显示其省察智的运作,接着说了“生已尽”等话。巴利
Anupādiyaṃna paritassatīti anupādiyanto taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyāpi na paritassati. Aparitassanti aparitassamāno. Paccattaṃyeva parinibbāyatīti attanāva kilesaparinibbānena parinibbāyati. Evaṃ parinibbutassa panassa paccavekkhaṇāpavattidassanatthaṃ khīṇā jātītiādi vuttaṃ.
“这就是那个见”,意思是:那样解脱的阿拉汉所具有的见,就是这样的见。也有版本读作“他的见”,意思是:那样解脱的阿拉汉,他的见就是如此。“那不合理”,意思是:那是不对的。为什么呢?因为如果真是那样,就等于说“阿拉汉什么都不知道”了。可是,已经了知并解脱的阿拉汉,说他“什么都不知道”,这是说不通的。正因为如此,在四种理趣的最后,才说了“那是什么缘故呢”等话。巴利
Iti sā diṭṭhīti yā tathāvimuttassa arahato diṭṭhi, sā evaṃ diṭṭhi. ‘‘Itissa diṭṭhī’’tipi pāṭho. Yo tathāvimutto arahā, evamassa diṭṭhīti attho. Tadakallanti taṃ na yuttaṃ. Kasmā? Evañhi sati – ‘‘arahā na kiñci jānātī’’ti vuttaṃ bhaveyya, evaṃ ñatvā vimuttañca arahantaṃ ‘‘na kiñci jānātī’’ti vattuṃ na yuttaṃ. Teneva catunnampi nayānaṃ avasāne – ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādimāha.
在这里,阿难,所谓“言说”,是指一切被称为言说的称呼所覆盖的范围。所谓“言说之路”,是指言说所行经的路径有多少,也就是诸蕴、诸处、诸界存在的范围。其余各处也照这样理解。所谓“慧所行处”,是指智慧所能行及的范畴,也就是五蕴。所谓“他遍知彼”,是指已经遍知了它。世尊通过这一段话说明了什么呢?说明了与“乱结之句”相应的连结。巴利
Tattha yāvatā ānanda adhivacananti yattako adhivacanasaṅkhāto vohāro atthi. Yāvatā adhivacanapathoti yattako adhivacanassa patho, khandhā āyatanāni dhātuyo vā atthi. Esa nayo sabbattha. Paññāvacaranti paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcakaṃ. Tadabhiññāti taṃ abhijānitvā. Ettakena bhagavatā kiṃ dassitaṃ? Tantākulapadasseva anusandhi dassito.
七识住的注释巴利
Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā
127 现在,前面说的那位“不设定”的人,因为他在不断修行的过程中,就叫做俱分解脱。而前面说的那位“不观察”的人,因为他在不断修行的过程中,就叫做慧解脱。因此,为了说明前面所说的那两位比丘的结论和名称,世尊才说了“阿难,有七识住……”等这段话。巴利
127. Idāni yo – ‘‘na paññapetī’’ti vutto, so yasmā gacchanto gacchanto ubhatobhāgavimutto nāma hoti. Yo ca – ‘‘na samanupassatī’’ti vutto, so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hoti. Tasmā tesaṃ heṭṭhā vuttānaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ nigamanañca nāmañca dassetuṃ satta kho imānanda viññāṇaṭṭhitiyotiādimāha.
在这里,“七”是就结生而说的;如果就所缘来说,则要引入《合诵经》里所说的四种。识在这里安住,所以叫“识住”,这是“识的依止处”的另一种说法。“以及二处”就是两种住所;这里所说的“处”就是指住所。因此下文会说:“无想有情处,以及非想非非想处作为第二处。”那么,为什么要把这一切都包括进来呢?是为了穷尽整个流转。因为流转不能只靠纯粹的识住或纯粹的处来穷尽,还要靠有、生、趣、众生住处等才能穷尽,所以这一切都被包括在内。巴利
Tattha sattāti paṭisandhivasena vuttā, ārammaṇavasena saṅgītisutte (dī. ni. 3.311) vuttā catasso āgamissanti. Viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhiti, viññāṇapatiṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānāni. Nivāsaṭṭhānañhi idhāyatananti adhippetaṃ. Teneva vakkhati – ‘‘asaññasattāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanameva dutiya’’nti. Kasmā panetaṃ sabbaṃ gahitanti? Vaṭṭapariyādānatthaṃ. Vaṭṭañhi na suddhaviññāṇaṭṭhitivasena suddhāyatanavasena vā pariyādānaṃ gacchati, bhavayonigatisattāvāsavasena pana gacchati, tasmā sabbametaṃ gahitaṃ.
现在,按照顺序解释这个含义,开始说“哪七种”等等。其中,“例如”是一个表示举例的虚词,意思是“就像人类一样”。因为在数不清的轮围世界里,数不清的人类当中,从容貌、形体等方面来看,连两个完全相同的都没有。即使有些地方的双胞胎兄弟在容貌或形体上相似,他们在看前看后、说话、笑、行走、站立等方面也还是有差别的。所以称他们为“身异”。而他们的结生想,有的是三因的,有的是二因的,也有无因的,所以称为“想异”。“一些天”指六欲界天。在这些天人中,有些人的身体是蓝色的,有些是黄色等其他颜色。而他们的想,有的是二因的,也有三因的,但没有无因的。“以及一些堕苦处者”,指脱离了四恶趣的众生,比如伍德拉母夜叉、毕延咖拉母、普施密多、法护等,以及其他住在宫殿里的饿鬼。因为这些众生的身体,有黄色、白色、黑色、鼬色、灰白等各种肤色,也有瘦、胖、矮、高等差别,所以身是多样的;他们的想也像人类一样,有二因、三因、无因的差别。但他们不像诸天神那样有大威德,而像可怜人一样少有威德,难得食物和衣服,被痛苦逼迫着生活。有些在黑分时受苦,在白分时享乐,因此从乐的堆积中堕落后,称为“堕苦处者”。其中那些三因的众生,也能证悟法。毕延咖拉母夜叉曾在黎明时分,听到阿那律长老诵法,巴利
Idāni anukkamena tamatthaṃ vibhajanto katamā sattātiādimāha. Tattha seyyathāpīti nidassanatthe nipāto, yathā manussāti attho. Aparimāṇesu hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā ekasadisā honti, tesampi ālokitavilokitakathitahasitagamanaṭhānādīhi viseso hotiyeva. Tasmā nānattakāyāti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi dvihetukāpi ahetukāpi honti, tasmā nānattasaññinoti vuttā. Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana nesaṃ dvihetukāpi tihetukāpi honti, ahetukā natthi. Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā uttaramātā yakkhinī, piyaṅkaramātā, phussamittā, dhammaguttāti evamādikā aññe ca vemānikā petā. Etesañhi pītaodātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya dvihetukatihetukaahetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā, dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti, tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā tesaṃ dhammābhisamayopi hoti, piyaṅkaramātā hi yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā –
“ 莫作声,可爱者,比丘正诵说法句;
纵已明解法句,亦当依之奉行,愿其利益我等。
我们要在众生方面约束自己,明知是虚妄的话绝不说。
让我们修习自身的善戒,愿能摆脱鬼道。”巴利
‘‘Mā saddamakari piyaṅkara, bhikkhu dhammapadāni bhāsati; Api dhammapadaṃ vijāniya, paṭipajjema hitāya no siyā; Pāṇesu ca saṃyamāmase, sampajānamusā na bhaṇāmase; Sikkhema susīlyamattano, api muccema pisācayoniyā’’ti. (saṃ. ni. 2.40);
她这样开导儿子之后,当天就证得了入流果。而伍德拉母则是在听闻世尊说法之后,就成了入流者。巴利
Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā. Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā.
梵身天指的是梵众天、梵辅天和大梵天王。初生是指他们全都由初禅化生。其中,梵众天是由下品初禅化生的,他们的寿命是劫的三分之一。梵辅天是由中品初禅化生的,他们的寿命是半个劫,身体也比梵众天更加广大。大梵天王是由上品初禅化生的,他们的寿命是一个劫,身体则极其广大。因此应当知道,这些天人身体各不相同,但因为都是依初禅而生起,想是相同的,所以说是身异想一。巴利
Brahmakāyikāti brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno. Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamena jhānena abhinibbattā. Tesu brahmapārisajjā pana parittena abhinibbattā, tesaṃ kappassa tatiyo bhāgo āyuppamāṇaṃ. Brahmapurohitā majjhimena, tesaṃ upaḍḍhakappo āyuppamāṇaṃ, kāyo ca tesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, tesaṃ kappo āyuppamāṇaṃ, kāyo pana tesaṃ ativipphāriko hoti. Iti te kāyassa nānattā, paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti veditabbā.
就像那些天众一样,四恶趣中的众生也是如此。在地狱里,有些有情的身体有四分之一由旬长,有些半由旬,有些一由旬,而提婆达多投生后的身体有上百由旬。在畜生道中,有些体型微小,有些体型巨大。在饿鬼界,有些身高达六十肘,有些七十肘,有些八十肘;有些容貌美好,有些容貌丑陋。黑厌阿修罗也是这样。而且在这里,还有叫做“长板饿鬼”的,身长甚至能达到六十由旬。不过,所有这些众生的想都是不善异熟的无因心。因此,这些恶趣众生同样被归入“身异想一”这一类。巴利
Yathā ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ, kesañci yojanaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā, keci mahantā. Pettivisayepi keci saṭṭhihatthā, keci sattatihatthā, keci asītihatthā honti, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā honti. Tathā kālakañjikā asurā. Api cettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesampi akusalavipākaahetukāva honti. Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinotveva saṅkhyaṃ gacchanti.
光音天:就像火炬燃烧时,火焰一段一段断裂着掉落下来那样,从他们的身体放出的光明也一段一段断裂着流散开来,所以叫光音天。按五法来说,修习下品的第二禅和第三禅而投生到那里的,叫少光天,他们的寿命是两劫;修习中品而投生的,叫无量光天,他们的寿命是四劫;修习殊胜的上品而投生的,叫光音天,他们的寿命是八劫。这里按最高界限来说,把那些光音天全都包括进去了。因为他们所有的身体都是同一种光辉遍满的,但想则有差别:有的是无寻唯伺之想,有的是无寻无伺之想。巴利
Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati vissaratīti ābhassarā. Tesu pañcakanayena dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti, tesaṃ dve kappā āyuppamāṇaṃ. Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti, tesaṃ cattāro kappā āyuppamāṇaṃ. Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti, tesaṃ aṭṭha kappā āyuppamāṇaṃ. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbepi te gahitā. Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā vā avitakkaavicārā vāti nānā.
遍净天:就是被清净的光辉所遍满、散布,意思是说,他们身体的光明和色泽纯净而密实,浑然一体。因为他们的光芒不像光音天那样一段一段地断续放射。不过,按照五法体系来说,他们是由于修习下品、中品、上品的第四禅,才分别化生为少净天、无量净天、遍净天,寿命分别是十六劫、三十二劫、六十四劫。因此应当知道,他们全部都是同一身体,而且以第四禅之想而成为同一想。广果天也依止这第四识住。但无想有情因为没有识,所以不归入这里的识住,而归入众生居。巴利
Subhakiṇhāti subhena okiṇṇā vikiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho. Etesañhi ābhassarānaṃ viya na chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati. Pañcakanaye pana parittamajjhimapaṇītassa catutthajjhānassa vasena soḷasadvattiṃsacatusaṭṭhikappāyukā parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti.
净居天众属于还灭(出离轮回)的一边,并不是一切时候都有。在百千劫、无数劫都没有佛出现的世间里,他们不会出生。只有在十六千劫之中有佛出现时,他们才出生,就像转法轮世尊的军营住处那样。因此,他们既不归入识住,也不归入众生居。不过,玛哈斯瓦长老说:依据这段经文——“舍利弗,在这漫长时劫中,除了净居天之外,我从未住过的众生居是不易找到的”(《中部》1.160),净居天也归入第四识住和第四众生居。这个说法因为经文本身无法反驳,所以予以认可。巴利
Suddhāvāsā vivaṭṭapakkhe ṭhitā na sabbakālikā, kappasatasahassampi asaṅkhyeyyampi buddhasuññe loke nuppajjanti. Soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti, dhammacakkappavattassa bhagavato khandhavāraṭṭhānasadisā honti. Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ na sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsīvatthero pana – ‘‘na kho pana so sāriputta sattāvāso sulabharūpo yo mayā anivutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti (ma. ni. 1.160) iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsaṃyeva bhajantīti vadati, taṃ appaṭibāhiyattā suttassa anuññātaṃ.
“完全超越色想”等语的含义,在《清净道论》中已经讲过。至于非想非非想处,正如想极为微细一样,识也极为微细,所以既不能说有识,也不能说没有识。因此,它不在识住中讲述,而是在“处”中提及。巴利
Sabbaso rūpasaññānantiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassapi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ. Tasmā viññāṇaṭṭhitīsu avatvā āyatanesu vuttaṃ.
128 在这里,是指在这些识住当中。了知那者:就是了知那个识住。了知它的集起:依照“由无明集起故色集起”等(《无碍解道》1.49)的方法,了知它的集起。了知它的灭去:依照“由无明灭故色灭”等的方法,了知它的灭去。乐味:凡是缘于色……乃至缘于识而生起的乐与喜悦,这就是识的乐味;如此了知它的乐味。过患:凡是色……乃至识都是无常、苦、变易法,这就是识的过患;如此了知它的过患。出离:凡是对色……乃至对识的欲贪被调伏、被舍断,这就是识的出离(《相应部》2.26);如此了知它的出离。是否适宜于此:即那位比丘是否以渴爱、慢、见的力量,欢喜、执取那个识住为“我”或“我所”?应当用这一方法对待一切识住。不过,在没有色的地方,应以四蕴来组合;在没有识的地方,则应以一蕴来组合。“由食集故”“由食灭故”这两句也应当组合进去。巴利
128.Tatrāti tāsu viññāṇaṭṭhitīsu. Tañca pajānātīti tañca viññāṇaṭṭhitiṃ pajānāti. Tassā ca samudayanti ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.49) nayena tassā samudayañca pajānāti. Tassā ca atthaṅgamanti – ‘‘avijjānirodhā rūpanirodho’’tiādinā nayena tassā atthaṅgamañca pajānāti. Assādanti yaṃ rūpaṃ paṭicca…pe… yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ viññāṇassa assādoti, evaṃ tassā assādañca pajānāti. Ādīnavanti yaṃ rūpaṃ…pe… yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ viññāṇassa ādīnavoti, evaṃ tassā ādīnavañca pajānāti. Nissaraṇanti yo rūpasmiṃ…pe… yo viññāṇe chandarāgavinayo, chandarāgappahānaṃ, idaṃ viññāṇassa nissaraṇanti (saṃ. ni. 2.26) evaṃ tassā nissaraṇañca pajānāti. Kallaṃ nu tenāti yuttaṃ nu tena bhikkhunā taṃ viññāṇaṭṭhitiṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ vasena ahanti vā mamanti vā abhinanditunti. Etenupāyena sabbattha veditabbo. Yattha pana rūpaṃ natthi, tattha catunnaṃ khandhānaṃ vasena, yattha viññāṇaṃ natthi, tattha ekassa khandhassa vasena samudayo yojetabbo. Āhārasamudayā āhāranirodhāti idañcettha padaṃ yojetabbaṃ.
阿难,所谓“比丘”,意思是:阿难,当一位比丘……。“不取着而解脱”,就是不被四种取所抓取而解脱。“慧解脱”,就是通过智慧而解脱。意思是:还没有亲自证得八种解脱,只靠智慧的力量,让名身和色身不再生起,从而解脱。这包括两种人:干观者,以及安住在初禅等某一种禅那中而证得阿拉汉果的人——总共有五种。也曾这样说:“什么样的人是慧解脱?这里有一类比丘,不亲身触证八种解脱而安住,但以智慧照见,诸漏已尽,这样的人就称为慧解脱。”(《人施设》15)巴利
Yato kho, ānanda, bhikkhūti yadā kho ānanda, bhikkhu. Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi aggahetvā vimutto. Paññāvimuttoti paññāya vimutto. Aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābaleneva nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca appavattiṃ katvā vimuttoti attho. So sukkhavipassako ca paṭhamajjhānādīsu aññatarasmiṃ ṭhatvā arahattaṃ patto cāti pañcavidho. Vuttampi cetaṃ – ‘‘katamo ca puggalo paññāvimutto? Idhekacco puggalo na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti (pu. pa. 15).
八解脱的注释巴利
Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā
129 佛陀这样先说明了其中一位比丘的结论和名称之后,为了说明另一位比丘,就说了“阿难,有八种解脱”等话。在这里,“解脱”是以什么含义称为解脱呢?是以“胜解”的含义。那么,这个所谓的“胜解”又是什么含义呢?就是从敌对法中彻底解脱出来,以及由于对所缘境极度欢喜而彻底解脱出来。这就像小孩在父亲膝上,四肢放松地躺着,因为没有受到压制、没有顾虑,所以能在所缘境上活动一样——这就是这里所说的意思。不过,这个含义在最后一种解脱中并不存在,在前面所有解脱中则都存在。巴利
129. Evaṃ ekassa bhikkhuno nigamanañca nāmañca dassetvā itarassa dassetuṃ aṭṭha kho imetiādimāha. Tattha vimokkhoti kenaṭṭhena vimokkho? Adhimuccanaṭṭhena. Ko panāyaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pituaṅke vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ panattho pacchime vimokkhe natthi, purimesu sabbesu atthi.
有色者观外诸色:在这里,对于内在的头发等(自身色法),以青遍等方式修习而生起的色界禅那,就是“色”;因为具有这个,所以叫“有色者”。观外诸色:在外部也以青遍等色为所缘,用禅那之眼来观察。通过这一段,显示了那些以内、外为所缘的遍处修习生起禅那的人,具有四种色界禅那。内无色想:意思是内心没有色的想,也就是对自身的头发等并没有生起色界禅那。通过这一段,显示了那些在外部作预备修行、只在外部生起禅那的人,具有相应的色界禅那。巴利
Rūpī rūpāni passatīti ettha ajjhattaṃ kesādīsu nīlakasiṇādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassatthīti rūpī. Bahiddhā rūpāni passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhāvatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāri rūpāvacarajjhānāni dassitāni. Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa puggalassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni.
“唯倾心于净”这句话,是通过极其清净的青遍等色遍来说明诸禅那的。在这里,虽然在安止定中并没有“净”的作意,但如果有人以清净美妙的遍相为所缘而安住,那么因为他可以被称为“唯倾心于净”,所以作了这样的开示。不过,《无碍解道》中说:“怎样的解脱是‘唯倾心于净’呢?比丘以与慈俱行之心遍满一方而住……由修习慈心,众生都不厌恶。以悲、喜、舍俱行之心遍满一方而住……由修习舍心,众生都不厌恶。这就是‘唯倾心于净’的解脱。”巴利
Subhantveva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāyaṃ subhanti ābhogo natthi, yo pana visuddhaṃ subhaṃ kasiṇamārammaṇaṃ karitvā viharati, so yasmā subhanti adhimutto hotīti vattabbataṃ āpajjati, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana – ‘‘kathaṃ subhantveva adhimutto hotīti vimokkho? Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Karuṇā, muditā, upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Evaṃ subhaṃ tveva adhimutto hotīti vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ.
关于“超越一切色想”等等的内容,在《清净道论》里都已经讲过了。这就是第八解脱:因为四蕴完全清净、彻底解脱,所以称为第八解脱,也就是最高的解脱。巴利
Sabbaso rūpasaññānantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva. Ayaṃ aṭṭhamo vimokkhoti ayaṃ catunnaṃ khandhānaṃ sabbaso visuddhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma.
130 顺:从开始一直到结束。逆:从结束一直回到开始。顺逆:这是说由于对诸等至极为熟练,能不停顿地来回游转。于任何处所欲:这是说明处所,即无论想在哪个地方。于任何定所欲:这是说明等至,即无论想要哪种等至。于任何时所欲:这是说明时间长短,即无论想要多长时间。入定:就是进入那种种等至。出定:就是从那里出来而安住。巴利
130.Anulomanti ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā. Paṭilomanti pariyosānato paṭṭhāya yāva ādito. Anulomapaṭilomanti idaṃ atipaguṇattā samāpattīnaṃ aṭṭhatvāva ito cito ca sañcaraṇavasena vuttaṃ. Yatthicchakanti okāsaparidīpanaṃ, yattha yattha okāse icchati. Yadicchakanti samāpattidīpanaṃ, yaṃ yaṃ samāpattiṃ icchati. Yāvaticchakanti addhānaparicchedadīpanaṃ , yāvatakaṃ addhānaṃ icchati. Samāpajjatīti taṃ taṃ samāpattiṃ pavisati. Vuṭṭhātīti tato uṭṭhāya tiṭṭhati.
所谓“俱分解脱”,就是从两个方面解脱:通过无色定而从色身解脱,通过圣道而从名身解脱。这也曾经说过:巴利
Ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto, arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato vimuttoti. Vuttampi cetaṃ –
“ 犹如火焰被风势所卷,世尊唤道:‘伍巴斯瓦啊’——
它趣向灭尽,不入于名相计数。
牟尼这样从名身中解脱出来,
他归于寂灭,却不落入名称的范畴。”巴利
‘‘Accī yathā vātavegena khittā, (upasivāti bhagavā) Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ; Evaṃ munī nāmakāyā vimutto, Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080);
这个俱分解脱者共有五种:从空无边处等无色定中的某一种出定后证得阿拉汉果的人,以及以不来者的身份从灭尽定出定后证得阿拉汉果的人。不过有些人说:“因为色界第四禅也是两支的、与舍俱行,无色界禅那也同样如此,所以从色界第四禅出定后证得阿拉汉果的人,也是俱分解脱。”巴利
So panesa ubhatobhāgavimutto ākāsānañcāyatanādīsu aññatarato uṭṭhāya arahattaṃ patto ca anāgāmī hutvā nirodhā uṭṭhāya arahattaṃ patto cāti pañcavidho. Keci pana – ‘‘yasmā rūpāvacaracatutthajjhānampi duvaṅgikaṃ upekkhāsahagataṃ, arūpāvacarajjhānampi tādisameva. Tasmā rūpāvacaracatutthajjhānato uṭṭhāya arahattaṃ pattopi ubhatobhāgavimutto’’ti.
不过,这个关于俱分解脱的问题,最初是在下面的铜殿里提出来的,后来依据三藏小苏玛那长老的注释,过了很久才得出定论。据说在基利寺,长老的一位弟子从一位常行乞食的比丘口中听到这个问题后,说道:“贤友,在下面的铜殿里,我们的老师宣讲法义时,这个问题我从没听任何人提过。” “那么,尊者,长老是怎么说的呢?” “贤友,长老是这样说的:色界第四禅虽然只有两支,与舍俱行,能镇伏烦恼,但它仍然在烦恼邻近的、容易滋长烦恼的范围内生起。为什么呢?因为这些烦恼在五蕴有中,都是依靠青、黄等某种所缘才生起的,而色界禅那并没有超越那个所缘。所以,要完全舍离色法,通过无色界禅那镇伏烦恼,然后证得阿拉汉果的人,才叫俱分解脱。” 说完这些,长老又引了这段经:“什么样的人是俱分解脱者呢?世间有一类人,亲身触证八解脱而安住,又以智慧彻见,烦恼已尽,这样的人就叫俱分解脱者。”巴利
Ayaṃ pana ubhatobhāgavimuttapañho heṭṭhā lohapāsāde samuṭṭhahitvā tipiṭakacūḷasumanattherassa vaṇṇanaṃ nissāya cirena vinicchayaṃ patto . Girivihāre kira therassa antevāsiko ekassa piṇḍapātikassa mukhato taṃ pañhaṃ sutvā āha – ‘‘āvuso, heṭṭhālohapāsāde amhākaṃ ācariyassa dhammaṃ vaṇṇayato na kenaci sutapubba’’nti. Kiṃ pana, bhante, thero avacāti? Rūpāvacaracatutthajjhānaṃ kiñcāpi duvaṅgikaṃ upekkhāsahagataṃ kilese vikkhambheti, kilesānaṃ pana āsannapakkhe virūhanaṭṭhāne samudācarati. Ime hi kilesā nāma pañcavokārabhave nīlādīsu aññataraṃ ārammaṇaṃ upanissāya samudācaranti, rūpāvacarajjhānañca taṃ ārammaṇaṃ na samatikkamati. Tasmā sabbaso rūpaṃ nivattetvā arūpajjhānavasena kilese vikkhambhetvā arahattaṃ pattova ubhatobhāgavimuttoti, idaṃ āvuso thero avaca. Idañca pana vatvā idaṃ suttaṃ āhari – ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto. Idhekacco puggalo aṭṭhavimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, ayaṃ vuccati puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti (pu. pa. 24).
阿难,关于俱分解脱这一句,意思是:阿难,就是从此俱分解脱。其余各处都很浅显易懂。巴利
Imāya ca ānanda ubhatobhāgavimuttiyāti ānanda ito ubhatobhāgavimuttito. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.