第二、《大缘经》注显示巴利原文
2. Mahānidānasuttavaṇṇanā
95 如是我闻……(中略)……于俱卢国(此即《大缘经》)。此处解释其文义不明显者:「住于俱卢国」:「俱卢」本是地方王子之名,其所居之地,亦随惯用称呼而名为「俱卢」。即住于彼俱卢国之地。复次,注疏师云:曼陀多王时,三洲之人闻「赡部洲洲是佛陀、独觉佛、大声闻、转轮圣王等最上人之出生地,为最上之洲,极为可意」,便随以轮宝为前导巡游四洲的曼陀多转轮圣王一同前来。此后,王问向导宝:「可有比此人界更可意之处?」「大王为何作此问?岂不见日月的威神之力?其所在之处,岂不比此处更可意吗?」王便以轮宝为前导,前往彼处。四大天王闻知「曼陀多大王来了」,便思量:「此王大神通、大威力,不可与之为敌」,于是各献其国。王接受了这些王国后,又问:「还有比此处更可意之处吗?」显示巴利原文
95.Evaṃme sutaṃ…pe… kurūsūti mahānidānasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Kurūsu viharatīti kurū nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘kurū’’ti vuccati. Tasmiṃ kurūsu janapade. Aṭṭhakathācariyā panāhu – mandhātukāle tīsu dīpesu manussā ‘‘jambudīpo nāma buddhapaccekabuddhamahāsāvakacakkavattippabhutīnaṃ uttamamanussānaṃ uppattibhūmi uttamadīpo atiramaṇīyo’’ti sutvā raññā mandhātucakkavattinā cakkaratanaṃ purakkhatvā cattāro dīpe anusaṃyāyantena saddhiṃ āgamaṃsu. Tato rājā pariṇāyakaratanaṃ pucchi – ‘‘atthi nu kho manussalokato ramaṇīyataraṃ ṭhāna’’nti. Kasmā deva evaṃ bhaṇasi? Kiṃ na passasi candimasūriyānaṃ ānubhāvaṃ, nanu etesaṃ ṭhānaṃ ito ramaṇīyataranti? Rājā cakkaratanaṃ purakkhatvā tattha agamāsi. Cattāro mahārājāno – ‘‘mandhātumahārājā āgato’’ti sutvāva ‘‘mahiddhiko mahānubhāvo rājā, na sakkā yuddhena paṭibāhitu’’nti sakaṃ rajjaṃ niyyātesuṃ. So taṃ gahetvā puna pucchi – ‘‘atthi nu kho ito ramaṇīyataraṃ ṭhāna’’nti?
于是他们向他说起三十三天界:‘大王,三十三天界比此处更为悦意。那里,帝释天王有四大天王在守门地服侍护卫。帝释天王有大神通、大威严,他所受用的处所有:高达千由旬的胜利殿、高五百由旬的善法堂天众集会处、长一百五十由旬的胜利车,以及伊罗婆那象;有千株天树庄严的欢喜园、悦意园、果树园、杂林园;有高百由旬的波利质多树(珊瑚树),其下有一长六十由旬、宽五十由旬、厚十五由旬、色如胜莲花般的黄色毛毯石座,其柔软使得帝释坐下时半身陷入。’显示巴利原文
Athassa tāvatiṃsabhavanaṃ kathayiṃsu. ‘‘Tāvatiṃsabhavanaṃ, deva, ito ramaṇīyataraṃ. Tattha sakkassa devarañño ime cattāro mahārājāno paricārakā dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti, sakko devarājā mahiddhiko mahānubhāvo, tassimāni upabhogaṭṭhānāni – yojanasahassubbedho vejayanto pāsādo, pañcayojanasatubbedhā sudhammā devasabhā, diyaḍḍhayojanasatiko vejayantaratho tathā erāvaṇo hatthī , dibbarukkhasahassappaṭimaṇḍitaṃ nandanavanaṃ, cittalatāvanaṃ, phārusakavanaṃ, missakavanaṃ, yojanasatubbedho pāricchattako koviḷāro, tassa heṭṭhā saṭṭhiyojanāyāmā paññāsayojanavitthatā pañcadasayojanubbedhā jayakusumapupphavaṇṇā paṇḍukambalasilā, yassā mudutāya sakkassa nisīdato upaḍḍhakāyo anupavisatī’’ti.
国王听了之后想去那里,便向轮宝扬撒。轮宝与四支军队一起停在空中。随后,轮宝从两重天界之间降下,与以向导宝为首的四支军队一同落回大地。国王独自前往了三十三天界。帝释听说“曼陀多来了”,便出迎说道:“欢迎,大王,这是您的王国,大王,请统治吧。”随后他与乐师们一同将王国分作两份,将其中一份给予国王。国王刚在三十三天界安住下来,人身便消失了,天身显现。据说,当他和帝释一同坐在黄色毛毯石座上时,仅眨眼之间便能看出差别;那些不细心的天众便难以分辨帝释与他。他在那里享受天界成就,直到三十六位帝释相继生灭,始终统治天界,却对欲乐从不知足。后来他死去了,从那里命终后坠落,降落在自己的花园中,身体受风吹日晒,便结束了生命。显示巴利原文
Taṃ sutvā rājā tattha gantukāmo cakkaratanaṃ abbhukkiri. Taṃ ākāse patiṭṭhāsi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Atha dvinnaṃ devalokānaṃ vemajjhato cakkaratanaṃ otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi saddhiṃ pariṇāyakaratanapamukhāya caturaṅginiyā senāya. Rājā ekakova tāvatiṃsabhavanaṃ agamāsi. Sakko – ‘‘mandhātā āgato’’ti sutvāva tassa paccuggamanaṃ katvā – ‘‘svāgataṃ, te mahārāja, sakaṃ te mahārāja, anusāsa mahārājā’’ti vatvā saddhiṃ nāṭakehi rajjaṃ dve bhāge katvā ekaṃ bhāgamadāsi. Rañño tāvatiṃsabhavane patiṭṭhitamattasseva manussabhāvo vigacchi, devabhāvo pāturahosi. Tassa kira sakkena saddhiṃ paṇḍukambalasilāyaṃ nisinnassa akkhinimisamattena nānattaṃ paññāyati. Taṃ asallakkhentā devā sakkassa ca tassa ca nānatte muyhanti. So tattha dibbasampattiṃ anubhavamāno yāva chattiṃsa sakkā uppajjitvā cutā, tāva rajjaṃ kāretvā atittova kāmehi tato cavitvā attano uyyāne patiṭṭhito vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi.
而轮宝重新落地时,向导宝命人在金板上刻写曼陀多的凉鞋文:‘这是曼陀多王的统治’,以此治理国家。那些从其余三洲来的人们再也无法回去,便来到向导宝前请求:‘大王,我们是借着国王的威神力而来,现在却无法回去了,请赐给我们住处。’他便分给每人一个地方。其中,从东毗提诃洲来的人们所居住的区域,沿用他们先前的名称,得名为‘毗提诃国’;从阿巴拉勾亚那洲来的人们所居住的区域,得名为‘后际地方’;从郁单越洲来的人们所居住的区域,得名为‘俱卢国’。而且因为包含诸多村落、城镇等,所以用复数形式称呼。由此而说:‘于俱卢国住。’显示巴利原文
Cakkaratane pana puna pathaviyaṃ patiṭṭhite pariṇāyakaratanaṃ suvaṇṇapaṭṭe mandhātu upāhanaṃ likhāpetvā idaṃ mandhātu rajjanti rajjamanusāsi. Tepi tīhi dīpehi āgatamanussā puna gantuṃ asakkontā pariṇāyakaratanaṃ upasaṅkamitvā – ‘‘deva, mayaṃ rañño ānubhāvena āgatā, idāni gantuṃ na sakkoma, vasanaṭṭhānaṃ no dehī’’ti yāciṃsu. So tesaṃ ekamekaṃ janapadamadāsi. Tattha pubbavidehato āgatamanussehi āvasitapadeso tāyeva purimasaññāya – ‘‘videharaṭṭha’’nti nāmaṃ labhi, aparagoyānato āgatamanussehi āvasitapadeso ‘‘aparantajanapado’’ti nāmaṃ labhi, uttarakuruto āgatamanussehi āvasitapadeso ‘‘kururaṭṭha’’nti nāmaṃ labhi, bahuke pana gāmanigamādayo upādāya bahuvacanena vohariyati. Tena vuttaṃ – ‘‘kurūsu viharatī’’ti.
“名为剑磨瑟昙(Kammāsadhamma)的俱卢人小镇”:关于“剑磨瑟昙”一词,此处有人将“dha”解释为“da”的含义,意为“此处制服了斑色,故称剑磨瑟达摩(Kammāsadamma)”。所谓“斑色”(Kammāsa),是指食人者斑足(Kammāsapāda)。据说,他的脚曾被树桩刺伤,伤口愈合时肤色如同彩绘之木,因此得名“斑足”。而他正是在那个地方被降伏,受制止而行食人之事。是谁降伏了他?是大士(菩萨)。此事出自哪一部本生?有人说是《大须陀须摩本生》,但这些长老们说是在《伽亚迪萨本生》中。当时,确是大士降伏了斑足。正如所说——显示巴利原文
Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamoti kammāsadhammanti ettha keci dha-kārassa da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti. Kammāso ettha damitoti kammāsadammo.Kammāsoti kammāsapādo porisādo vuccati. Tassa kira pāde khāṇukena viddhaṭṭhāne vaṇo ruhanto cittadārusadiso hutvā ruhi. Tasmā kammāsapādoti paññāyittha. So ca tasmiṃ okāse damito porisādabhāvato paṭisedhito . Kena? Mahāsattena. Katarasmiṃ jātaketi? Mahāsutasomajātaketi eke. Ime pana therā jayaddisajātaketi vadanti. Tadā hi mahāsattena kammāsapādo damito. Yathāha –
“当我作为伽亚迪萨之子,
是般遮罗国王的嫡嗣,
舍弃自己的生命,救度父亲脱离苦难。
显示巴利原文 ‘‘Putto yadā homi jayaddisassa; Pañcālaraṭṭhadhipatissa atrajo. Cajitvāna pāṇaṃ pitaraṃ pamocayiṃ; Kammāsapādampi cahaṃ pasādayi’’nti.
然而,有些注释师仅依‘dha’这个音节来解释词义。据说,住在俱卢国的人们有一种‘俱卢人的仪法’(kuruvattadhammo),当地产生了‘杂色’(kammāso),因此那个地方因杂色及有法(dhammo)而被称为‘剑磨瑟昙’(Kammāsadhamma)。坐落于该地的市镇也因此得名。为何不用处格(表处所)的说法呢?因为没有住处。据说,世尊在那个市镇中并没有称为寺院的住处,而是离开市镇,在另一处水源充足、令人愉悦之处,有一大片树林,世尊便住于其中,并以该市镇为行境(托钵的村庄)。因此,这里应作此解:‘世尊住于俱卢国,以名为剑磨瑟昙的俱卢人市镇为行境。’显示巴利原文
Keci pana dha-kāreneva atthaṃ vaṇṇayanti. Kurūraṭṭhavāsīnaṃ kira kuruvattadhammo, tasmiṃ kammāso jāto, tasmā taṃ ṭhānaṃ kammāso ettha dhammo jātoti kammāsadhammanti vuccati. Tattha niviṭṭhanigamassāpi etadeva nāmaṃ. Bhummavacanena kasmā na vuttanti. Avasanokāsato. Bhagavato kira tasmiṃ nigame vasanokāso koci vihāro nāma nāhosi. Nigamato pana apakkamma aññatarasmiṃ udakasampanne ramaṇīye bhūmibhāge mahāvanasaṇḍo ahosi tattha bhagavā vihāsi, taṃ nigamaṃ gocaragāmaṃ katvā. Tasmā evamettha attho veditabbo – ‘‘kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvā’’ti.
“具寿”(Āyasmā)是爱语,也是恭敬语。 “阿难”(Ānando)是那位长老的名字。 “退坐一面”(ekamantaṃ)是中性抽象词,如同“日月运行不均衡”(A.4.70等处)一般。因此,这里应如此理解:他坐下时,便那样坐着,成为“退坐一面”。或者,此处的“ekamantaṃ”是受格作位格(处所格)用,意为“靠近后坐下”。因为智者前往值得恭敬者处之后,善于选择座位,便会退坐一面。阿难尊者也是这些智者中的一位,因此他退坐了一面。显示巴利原文
Āyasmāti piyavacanametaṃ, gāravavacanametaṃ. Ānandoti tassa therassa nāmaṃ. Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso – ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti, tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ nisīdīti upāvisi. Paṇḍitā hi garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti. Ayañca tesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi.
那么,怎样才算“退坐一面”呢?即远离六种坐姿的过失。哪六种?太远、太近、上风处、高处、过于正对面前、过于靠后。若坐得太远,想说话时就得高声;若坐得太近,则会相互触碰;若坐在上风处,身体的气味会侵扰对方;若坐在高处,便显得不恭敬;若过于正对面前,想看对方时就会像眼对眼般逼视;若过于靠后,想看时就得扭动脖子。因此,这位法藏库主阿难尊者,先右绕世尊三匝,恭敬顶礼后,远离这六种坐姿过失,于正对世尊右膝的位置,进入六色佛光之中——犹如沉浸于明净的红漆液中,犹如披上金色布帛,犹如进入红莲花鬘的帐幕一般——坐下。故经中说:“退坐一面”(ekamantaṃ nisīdi)。显示巴利原文
Kathaṃ nisinno kho pana ekamantaṃ nisinno hotīti? Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ – atidūraṃ, accāsannaṃ, uparivātaṃ, unnatappadesaṃ, atisammukhaṃ, atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ parivattetvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi tikkhattuṃ bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ katvā sakkaccaṃ vanditvā ete cha nisajjadose vajjetvā dakkhiṇajāṇumaṇḍalassa abhimukhaṭṭhāne chabbaṇṇānaṃ buddharasmīnaṃ anto pavisitvā pasannalākhārasaṃ vigāhanto viya suvaṇṇapaṭaṃ pārupanto viya rattuppalamālāvitānamajjhaṃ pavisanto viya ca dhammabhaṇḍāgāriko āyasmā ānando nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti.
那么,这位尊者是在何时、以何因缘前往拜访世尊的呢?是在傍晚时分,因欲请问缘起之理。据说那一天,这位尊者为摄受居家,挨家挨户次第乞食,犹如将千金包裹投入每户家中一般,在剑磨瑟昙村次第乞食。乞食归来,对导师履行义务后,当导师进入香室时,他顶礼导师,然后回到自己的日间住处。对弟子们履行义务后,待弟子们离去,他清扫了日间住处,铺好兽皮,从水罐中取水,清净手足,结跏趺坐,进入入流果定(sotāpattiphala-samāpatti)。于预定时间出定后,他将智慧转向缘起。他从“以无明为缘而有行”开始,从起始推至结尾,从结尾推至起始,从两端推至中间,从中间推至两端,以三种方式观察十二支缘起。当他如此观察时,缘起便清晰呈现,犹如平铺展开一般。显示巴利原文
Kāya pana velāya, kena kāraṇena ayamāyasmā bhagavantaṃ upasaṅkamantoti? Sāyanhavelāyaṃ paccayākārapañhapucchanakāraṇena. Taṃ divasaṃ kirāyamāyasmā kulasaṅgahatthāya gharadvāre gharadvāre sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya kammāsadhammagāmaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto satthu vattaṃ dassetvā satthari gandhakuṭiṃ paviṭṭhe satthāraṃ vanditvā attano divāṭṭhānaṃ gantvā antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ paṭisammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā udakatumbato udakaṃ gahetvā udakena hatthapāde sītale katvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno sotāpattiphalasamāpattiṃ samāpajji. Atha paricchinnakālavasena samāpattito uṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāresi. So – ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādito paṭṭhāya antaṃ, antato paṭṭhāya ādiṃ, ubhayantato paṭṭhāya majjhaṃ, majjhato paṭṭhāya ubho ante pāpento tikkhattuṃ dvādasapadaṃ paccayākāraṃ sammasi. Tassevaṃ sammasantassa paccayākāro vibhūto hutvā uttānakuttānako viya upaṭṭhāsi.
于是他心想:‘这个缘起被一切诸佛称为“甚深且显似甚深”。然而对我这个住于部分智的声闻而言,它却清清楚楚、明明了了地呈现出来,仿佛浅显易见一般。到底是单单对我变得浅显了,还是对他人也是如此呢?’接着他又想:‘好,我就带着这个问题去问世尊。世尊一定会以此因缘,如同举起门槛和须弥山那样,开示一部经来为我显示。因为诸佛在制律、地界差别、缘起、时节差别这四事上,法音极其宏大,智慧彻入其中,佛智之广大得以显现,所开示的法极为深奥,贯穿着三相,与空相应。’显示巴利原文
Tato cintesi – ‘‘ayaṃ paccayākāro sabbabuddhehi – ‘gambhīro ceva gambhīrāvabhāso cā’ti kathito, mayhaṃ kho pana padesañāṇe ṭhitassa sāvakassa sato uttāno vibhūto pākaṭo hutvā upaṭṭhāti, mayhaṃyeva nu kho esa uttānako hutvā upaṭṭhāti, udāhu aññesampī’’ti? Athassa etadahosi – ‘‘handāhaṃ imaṃ pañhaṃ gahetvā bhagavantaṃ pucchāmi, addhā me bhagavā imaṃ atthuppattiṃ katvā sālindaṃ sineruṃ ukkhipanto viya ekaṃ suttantakathaṃ kathetvā dassessati. Buddhānañhi vinayapaññattiṃ, bhummantaraṃ, paccayākāraṃ, samayantaranti imāni cattāri ṭhānāni patvā gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyati, desanā gambhīrā hoti tilakkhaṇabbhāhatā suññatapaṭisaṃyuttā’’ti.
虽然阿难尊者平日哪怕一天中去到世尊跟前百次、千次,也决不无缘无故而去,但那天他更特地为带着这个问题而来,心想:‘我要去到这头佛陀香象前,聆听智慧的鸣声;我要去到这头佛陀雄狮前,聆听智慧的狮子吼;我要去到这匹佛陀骏马前,观看智慧的步伐。’如此思惟后,他从日间休息处起身,将那皮垫抖开或叠好,手持坐具,于傍晚时分前去拜见世尊。因此才说:‘傍晚时分,以请问缘起的问题为因缘,前来亲近。’显示巴利原文
So kiñcāpi pakatiyāva ekadivase satavārampi sahassavārampi bhagavantaṃ upasaṅkamanto na ahetuakāraṇena upasaṅkamati, taṃ divasaṃ pana imaṃ pañhaṃ gahetvā – ‘‘imaṃ buddhagandhahatthiṃ āpajja ñāṇakoñcanādaṃ sossāmi, buddhasīhaṃ āpajja ñāṇasīhanādaṃ sossāmi, buddhasindhavaṃ āpajja ñāṇapadavikkamaṃ passissāmī’’ti cintetvā divāṭṭhānā uṭṭhāya cammakkhaṇḍaṃ papphoṭetvā ādāya sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkami. Tena vuttaṃ – ‘‘sāyanhavelāyaṃ paccayākārapañhapucchanakāraṇena upasaṅkamanto’’ti.
‘极其甚深(yāva gambhīro)’一句中,‘yāva’一词表示程度被超越,意思是超越程度地深,即极为深奥。‘显似甚深(gambhīrāvabhāso)’的意思是,自身深奥,却显现出来被人看见。因为,有的东西本身浅,却显得深,例如因败叶而颜色暗黑的陈水。那样的水即使只有膝深,看起来也像深过百人。有的东西本身深,却显得浅,例如宝河中的清水。那样的水就算深达百人,看上去也才及膝。有的东西本身浅,看起来也浅,例如缸罐等容器中的水。有的东西本身深,看起来也深,例如须弥山脚下大海的水。同样只是水,就能得到这四种不同的称谓。然而在缘起这里,却非如此,因为缘起只得到一个称谓,那就是‘甚深且显似甚深’。缘起虽是这样的状态,对我而言却显得平平常常、浅显易懂。这真是奇妙啊,尊者!真是稀有啊,尊者!’阿难这样表达着内心的惊叹,问完问题后,便沉默坐下。显示巴利原文
Yāva gambhīroti ettha yāvasaddo pamāṇātikkame, atikkamma pamāṇaṃ gambhīro, atigambhīroti attho. Gambhīrāvabhāsoti gambhīrova hutvā avabhāsati, dissatīti attho. Ekañhi uttānameva gambhīrāvabhāsaṃ hoti pūtipaṇṇādivasena kāḷavaṇṇapurāṇaudakaṃ viya. Tañhi jāṇuppamāṇampi sataporisaṃ viya dissati. Ekaṃ gambhīraṃ uttānāvabhāsaṃ hoti maṇigaṅgāya vippasannaudakaṃ viya. Tañhi sataporisampi jāṇuppamāṇaṃ viya khāyati. Ekaṃ uttānaṃ uttānāvabhāsaṃ hoti cāṭiādīsu udakaṃ viya. Ekaṃ gambhīraṃ gambhīrāvabhāsaṃ hoti sinerupādakamahāsamudde udakaṃ viya. Evaṃ udakameva cattāri nāmāni labhati. Paṭiccasamuppāde panetaṃ natthi. Ayañhi gambhīro ceva gambhīrāvabhāso cāti ekameva nāmaṃ labhati. Evarūpo samānopi atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyati, yadidaṃ acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ bhanteti. Evaṃ attano vimhayaṃ pakāsento pañhaṃ pucchitvā tuṇhībhūto nisīdi.
世尊听到阿难的话后,心想:“阿难竟将这本属佛陀境界的问题说成对自己是浅显的。这就像伸手欲捉虚空,用劲想切断须弥山取髓,不乘船而欲渡大海,翻转大地想挖出地核一般。好吧,我来让他明白此事到底有多深。”这样思惟后,便开始说:“莫作是说……”等等。显示巴利原文
Bhagavā tassa vacanaṃ sutvā – ‘‘ānando bhavaggaggahaṇāya hatthaṃ pasārento viya, sineruṃ chinditvā miñjaṃ nīharituṃ vāyamamāno viya, vinā nāvāya mahāsamuddaṃ taritukāmo viya, pathaviṃ parivattetvā pathavojaṃ gahetuṃ vāyamamāno viya buddhavisayapañhaṃ attano uttānaṃ vadati. Handassa gambhīrabhāvaṃ ācikkhissāmī’’ti cintetvā mā hevantiādimāha.
在此,“莫作是说”中的“ha”仅为小品词,意为“不要这样说”。而世尊说“莫作是说”这句话,既是为了勉励阿难尊者,也是为了稍稍抑制他。显示巴利原文
Tattha mā hevanti ha-kāro nipātamattaṃ. Evaṃ mā bhaṇīti attho. Mā hevanti ca idaṃ vacanaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādentopi bhaṇati apasādentopi.
劝勉释(Ussādanāvaṇṇanā)显示巴利原文
Ussādanāvaṇṇanā
其中,勉励时说:“阿难,你具大智慧,智慧明净,因此甚深的缘起在你看来也显得浅显。然而,对于其他人,则不应认为这缘起是浅显的,它实实在在既深奥,又显现深奥之相。”关于此,他们说了四个譬喻:据说有一位大力角力士,花了六个月享用上味美食,且已完成了训练,在节日时已熟谙大角力石。当他前往竞技场时,途中有人指给他看一块大角力石。他问:“这是什么?”那人答:“大角力石。”他说:“拿来。”那人说:“举不起来。”他便自己走过去,说:“这东西哪里重了?”然后两只手各举起一块石头,像抛玩球一样边走边抛。在这事上,大角力石对那力士来说轻,但对他人便不能说是轻的。正如这位享用六个月美食的力士,阿难尊者也已圆满十万劫的发愿修行;如同那力士因力大而觉得大角力石很轻,这位长老因智慧大而把缘起视为浅显。然而,对于其他人,绝不能说它是浅显的。显示巴利原文
Tattha ussādento – ānanda, tvaṃ mahāpañño visadañāṇo, tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati. Aññesaṃ panesa uttānakoti na sallakkhetabbo, gambhīroyeva ca gambhīrāvabhāso ca. Tattha catasso upamā vadanti. Chamāse subhojanarasapuṭṭhassa kira katayogassa mahāmallassa samajjasamaye katamallapāsāṇaparicayassa yuddhabhūmiṃ gacchantassa antarā mallapāsāṇaṃ dassesuṃ, so – kiṃ etanti āha. Mallapāsāṇoti. Āharatha nanti. Ukkhipituṃ na sakkomāti vutte sayaṃ gantvā kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānanti vatvā dvīhi hatthehi dve pāsāṇe ukkhipitvā kīḷāguḷe viya khipitvā agamāsi. Tattha mallassa mallapāsāṇo lahukopi na aññesaṃ lahukoti vattabbo. Chamāse subhojanarasapuṭṭho mallo viya hi kappasatasahassaṃ abhinīhārasampanno āyasmā ānando, yathā mallassa mahābalatāya mallapāsāṇo lahuko, evaṃ therassa mahāpaññatāya paṭiccasamuppādo uttāno, so aññesaṃ uttānoti na vattabbo.
大海之中,有名为提米的大鱼,身长二百由旬;提明伽罗鱼,身长三百由旬;提米宾伽罗鱼,身长四百由旬;提弥拉宾伽罗鱼,身长五百由旬。此外,阿难陀、提米难陀、阿阇罗诃、大提米这四种鱼,各自身长一千由旬。此处仅以提弥拉宾伽罗为例。据说,当它摆动右耳时,方圆五百由旬的水域便随之晃动;摆动左耳、尾巴或头部,亦复如是。若它双耳齐摇,以尾猛击水面,头颅上下摆动不止,戏水嬉乐,则方圆七八百由旬之内,海水犹如釜中沸汤一般翻腾飞溅;而它周围三百由旬的水域,水浅得竟无法没过其脊背。它或许会这样想:‘这大海洋,人们都说它很深、很深,到底哪里深呢?连能没过脊背的水都找不到。’对于身量如此庞大的提弥拉宾伽罗而言,大海洋是浅的;然而对于其余的小鱼,却绝不能说它是浅的。同样地,对于具足如此智慧的阿难长老,缘起显得浅显;但对于其他人,也绝不能说它是浅显的。显示巴利原文
Mahāsamudde ca timināma maccho dviyojanasatiko timiṅgalo tiyojanasatiko, timipiṅgalo catuyojanasatiko timirapiṅgalo pañcayojanasatiko, ānando timinando ajjhāroho mahātimīti ime cattāro yojanasahassikā. Tattha timirapiṅgaleneva dīpenti. Tassa kira dakkhiṇakaṇṇaṃ cālentassa pañcayojanasate padese udakaṃ calati. Tathā vāmakaṇṇaṃ. Tathā naṅguṭṭhaṃ, tathā sīsaṃ. Dve pana kaṇṇe cāletvā naṅguṭṭhena udakaṃ paharitvā sīsaṃ aparāparaṃ katvā kīḷituṃ āraddhassa sattaṭṭhayojanasate padese bhājane pakkhipitvā uddhane āropitaṃ viya udakaṃ pakkuthati, tiyojanasatamatte padese udakaṃ piṭṭhiṃ chādetuṃ na sakkoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīro gambhīroti vadanti kutassa gambhīratā, mayaṃ piṭṭhipaṭicchādanamattampi udakaṃ na labhāmā’’ti. Tattha kāyupapannassa timirapiṅgalassa mahāsamuddo uttānoti, aññesaṃ khuddakamacchānaṃ uttānoti na vattabbo, evameva ñāṇupapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti, aññesampi uttānoti na vattabbo.
金翅鸟王身长一百五十由旬,右翅膀长五十由旬,左翅膀也一样,尾巴上的翎管周长六十由旬,脖子长三十由旬,嘴巴长九由旬,脚长十二由旬。当它想展示金翅鸟的翅膀风力时,方圆七八百由旬的地方都不够它施展。它可能会这样说:‘都说这虚空无边、无边,到底哪里无边了?我连摊开翅膀扇风的地方都没有。’对于身体与之相应的金翅鸟王来说,虚空是局促狭小的,但对于其他小鸟,决不能说它是狭小的。同样,对于智慧与之相应的长老,缘起是浅显的;但对于其他人,决不能说它是浅显的。显示巴利原文
Supaṇṇarājā ca diyaḍḍhayojanasatiko, tassa dakkhiṇapakkho paññāsayojaniko hoti tathā vāmapakkho, piñchavaṭṭi saṭṭhiyojanikā, gīvā tiṃsayojanikā, mukhaṃ navayojanaṃ, pādā dvādasayojanikā. Tasmiṃ supaṇṇavātaṃ dassetuṃ āraddhe sattaṭṭhayojanasataṃ ṭhānaṃ nappahoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ ākāso ananto anantoti vadanti, kutassa anantatā, mayaṃ pakkhavātappasāraṇokāsampi na labhāmā’’ti. Tattha kāyupapannassa supaṇṇarañño ākāso parittoti, aññesaṃ khuddakapakkhīnaṃ parittoti na vattabbo, evameva ñāṇupapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti, aññesampi uttānoti na vattabbo.
而阿修罗王罗睺,从脚底到发际身高四千八百由旬;两臂之间距离一千二百由旬;体宽六百由旬;手掌、脚掌和脸各长三百由旬;每一指节长五十由旬,眉间宽度也是五十由旬;额头宽三百由旬;头长九百由旬。当他走进大海时,极深的海水也只没到他的膝盖。他可能会这样说:‘人们都说这大海很深、很深,哪里深了?我连淹到膝盖的水都碰不到。’对于身体如此庞大的罗睺来说,大海是浅的;但对其他人,却不能说是浅的。同样,对于智慧与之相应的长老而言,缘起显得浅显;但对其他人,却不能说是浅显的。世尊正是针对这个意思而说:‘阿难,千万不要这样说!阿难,千万不要这样说!’显示巴利原文
Rāhu asurindo pana pādantato yāva kesantā yojanānaṃ cattāri sahassāni aṭṭha ca satāni hoti. Tassa dvinnaṃ bāhānaṃ antaraṃ dvādasayojanasatikaṃ. Bahalattena chayojanasatikaṃ . Hatthapādatalāni tiyojanasatikāni, tathā mukhaṃ. Ekekaṃ aṅgulipabbaṃ paññāsayojanaṃ, tathā bhamukantaraṃ. Nalāṭaṃ tiyojanasatikaṃ. Sīsaṃ navayojanasatikaṃ. Tassa mahāsamuddaṃ otiṇṇassa gambhīraṃ udakaṃ jāṇuppamāṇaṃ hoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīro gambhīroti vadanti, kutassa gambhīratā, mayaṃ jāṇuppaṭicchādanamattampi udakaṃ na labhāmā’’ti. Tattha kāyupapannassa rāhuno mahāsamuddo uttānoti, aññesaṃ uttānoti na vattabbo, evameva ñāṇupapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti, aññesampi uttānoti na vattabbo. Etamatthaṃ sandhāya bhagavā – ‘‘mā hevaṃ, ānanda, avaca; mā hevaṃ, ānanda avacā’’ti āha.
为什么这样说?因为长老具足四种原因,即便甚深的缘起,也显得浅显。是哪四种?即:过去世累积的助缘成就、安住于见道位、证得须陀洹、博学多闻。显示巴利原文
Therassa hi catūhi kāraṇehi gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānoti upaṭṭhāti. Katamehi catūhi? Pubbūpanissayasampattiyā, titthavāsena, sotāpannatāya, bahussutabhāvenāti.
过去世助缘成就的说法显示巴利原文
Pubbūpanissayasampattikathā
据说,在距今十万劫前,有一位名为莲花上(Padumuttara)的导师出现于世。他的都城是汉舍卫城,父亲是阿难王,母亲是善慧王后;而当时的菩萨是名为“北方”的王子。在儿子出生之日,菩萨经历了大出家,出家后精勤修习苦行,渐次证得一切智,诵出了那首“历经多生轮回……”的感叹偈。在菩提座上度过七日后,他决意将脚放到地上,于是伸出脚。这时大地裂开,涌出一朵巨大的莲花。莲花的花萼有九十肘,花丝三十肘,花房十二肘,花粉有九钵之量。显示巴利原文
Ito kira satasahassime kappe padumuttaro nāma satthā loke uppajji. Tassa haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi, ānando nāma rājā pitā , sumedhā nāma devī mātā, bodhisatto uttarakumāro nāma ahosi. So puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ nikkhamma pabbajitvā padhānamanuyuñjanto anukkamena sabbaññutaṃ patvā – ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti udānaṃ udānetvā sattāhaṃ bodhipallaṅke vītināmetvā pathaviyaṃ ṭhapessāmīti pādaṃ abhinīhari. Atha pathaviṃ bhinditvā mahantaṃ padumaṃ uṭṭhāsi. Tassa dhurapattāni navutihatthāni, kesaraṃ tiṃsahatthaṃ, kaṇṇikā dvādasahatthā, navaghaṭappamāṇo reṇu ahosi.
那位导师身高达五十八肘,两臂跨度十八肘,额头宽五肘,手足各长十一肘。当他以十一肘长的脚踩在那朵十二肘宽的花房上时,九钵之量的花粉扬起,弥漫到五十八肘高的空中,又如红色的雄黄粉一般纷纷飘落。从此以后,世尊便以“莲花上”(Padumuttaro)之名著称。他有两位上首弟子:天觉(Devila)和善生(Sujāta);两位上首女弟子:无量(Amitā)和无等(Asamā)。侍者名为善意(Sumano)。莲花上世尊由十万比丘围绕,为摄受父亲而住在汉舍卫王城。显示巴利原文
Satthā pana ubbedhato aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedho ahosi. Tassa ubhinnaṃ bāhānamantaraṃ aṭṭhārasahatthaṃ, nalāṭaṃ pañcahatthaṃ, hatthapādā ekādasahatthā. Tassa ekādasahatthena pādena dvādasahatthāya kaṇṇikāya akkantamattāya navaghaṭappamāṇo reṇu uṭṭhāya aṭṭhapaṇṇāsahatthaṃ padesaṃ uggantvā okiṇṇamanosilācuṇṇaṃ viya paccokiṇṇo. Tadupādāya bhagavā padumuttarotveva paññāyittha. Tassa devilo ca sujāto ca dve aggasāvakā ahesuṃ. Amitā ca asamā ca dve aggasāvikā. Sumano nāma upaṭṭhāko. Padumuttaro bhagavā pitusaṅgahaṃ kurumāno bhikkhusatasahassaparivāro haṃsavatiyā rājadhāniyā vasati.
他还有一位同父异母的弟弟,名叫善意王子。国王将距汉舍卫城两千由旬处的一个富饶村落赐给了他。他偶尔会回来拜见父王和导师。有一天,边境发生叛乱。善意派人禀报国王:‘边境叛乱了。’国王回复:‘我派你镇守那里是做什么的?’于是善意出发平定贼寇,随后派人回报国王:‘大王,国土已然安宁。’国王大喜,说:‘让我的儿子速速回来!’善意王子有一千名大臣随行。归途中,他对大臣们说:‘父王十分欢喜,倘若赐我恩赏,我该求什么?’其中一些人说:‘求大象、求骏马、求车乘、求领土、求七宝。’另一些人则说:‘您身为大地之主的儿子,这些财宝对您而言并不难得,而且纵使得到,最终也都须全部放下,唯有功德才是能带走的资粮。所以,当国王赐予恩惠时,您应当求出家,在三个月的雨安居期间护持莲花上世尊,求这个恩惠。’王子说:‘你们真是我的善友,我自己原先并没有这个想法,是你们让我生起的。我就这样去做。’于是他去顶礼父王,父王拥抱了他,亲吻他的头顶,说:‘儿子,我给你恩惠,你选吧。’他显示巴利原文
Kaniṭṭhabhātā panassa sumanakumāro nāma. Tassa rājā haṃsavatito vīsatiyojanasate ṭhāne bhogagāmaṃ adāsi. So kadāci āgantvā pitarañca satthārañca passati. Athekadivasaṃ paccanto kupito. Sumano rañño pesesi – ‘‘paccanto kupito’’ti. Rājā ‘‘mayā tvaṃ tattha kasmā ṭhapito’’ti paṭipesesi. So nikkhamma core vūpasametvā – ‘‘upasanto, deva, janapado’’ti rañño pesesi. Rājā tuṭṭho – ‘‘sīghaṃ mama putto āgacchatū’’ti āha. Tassa sahassamattā amaccā honti. So tehi saddhiṃ antarāmagge mantesi – ‘‘mayhaṃ pitā tuṭṭho, sace me varaṃ deti, kiṃ gaṇhāmī’’ti. Atha naṃ ekacce ‘‘hatthiṃ gaṇhatha, assaṃ gaṇhatha, rathaṃ gaṇhatha, janapadaṃ gaṇhatha, sattaratanāni gaṇhathā’’ti āhaṃsu. Apare – ‘‘tumhe pathavissarassa puttā, tumhākaṃ dhanaṃ na dullabhaṃ, laddhampi cetaṃ sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, puññameva ekaṃ ādāya gamanīyaṃ; tasmā te deve varaṃ dadamāne temāsaṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ upaṭṭhātuṃ varaṃ gaṇhathā’’ti. So – ‘‘tumhe mayhaṃ kalyāṇamittā, na mametaṃ cittaṃ atthi, tumhehi pana uppāditaṃ, evaṃ karissāmī’’ti gantvā pitaraṃ vanditvā pitarāpi āliṅgetvā tassa matthake cumbitvā – ‘‘varaṃ te putta, demī’’ti vutte ‘‘sādhu mahārāja, icchāmahaṃ mahārāja bhagavantaṃ temāsaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahanto jīvitaṃ avañjhaṃ kātuṃ, imameva varaṃ dehī’’ti āha. ‘‘Na sakkā tāta, aññaṃ varehī’’ti vutte ‘‘deva, khattiyānaṃ nāma dve kathā natthi, etameva dehi, na me aññenattho’’ti. Tāta buddhānaṃ nāma cittaṃ dujjānaṃ, sace bhagavā na icchissati, mayā dinnepi kiṃ bhavissatīti? So – ‘‘sādhu, deva, ahaṃ bhagavato cittaṃ jānissāmī’’ti vihāraṃ gato.
那时,世尊用餐完毕,进入了香室。王子来到聚集在圆亭中的比丘们面前。比丘们问他:‘王子,您为何而来?’‘我来拜见世尊,请让我见见世尊。’‘王子,我们可不能在想见的时候随时见到导师。’‘那么,尊者,谁能让我见到呢?’‘王子,有一位叫善意的长老。’他又问:‘尊者,那位长老在哪里?’问明了长老的坐处后,他便走过去,顶礼后说:‘尊者,我想见世尊,请您让我见一见。’长老说:‘来吧,王子。’便牵着他的手,让他在香室的庭院里等候,自己走上香室。这时世尊问道:‘善意,你为何而来?’‘世尊,王子来拜见您。’‘那么,比丘,铺个座位吧。’长老铺好座位,世尊便在铺好的座位上坐了下来。王子顶礼世尊,彼此问候致意。世尊问:‘王子,你是什么时候来的?’‘世尊,在您进入香室的时候。可是比丘们说“我们不能在想见的时候随时见到世尊”,就把我送到了长老这里,而长老只一句话就让我见到了。世尊,这位长老在您的教法中真是深受宠爱吧。’‘是的,王子,这位比丘在我的教法中确实深受宠爱。’‘世尊,在诸佛的教法中,要怎样做才能受到宠爱呢?’‘布施’显示巴利原文
Tena ca samayena bhattakiccaṃ niṭṭhapetvā bhagavā gandhakuṭiṃ paviṭṭho hoti. So maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ agamāsi. Te taṃ āhaṃsu – ‘‘rājaputta, kasmā āgatosī’’ti? Bhagavantaṃ dassanāya, dassetha me bhagavantanti. Na mayaṃ, rājaputta, icchiticchitakkhaṇe satthāraṃ daṭṭhuṃ labhāmāti. Ko pana, bhante, labhatīti? Sumanatthero nāma rājaputtāti. ‘‘So kuhiṃ, bhante, thero’’ti. Therassa nisinnaṭṭhānaṃ pucchitvā gantvā vanditvā – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ passituṃ, dassetha me’’ti āha. Thero – ‘‘ehi rājaputtā’’ti taṃ gahetvā taṃ gandhakuṭipariveṇe ṭhapetvā gandhakuṭiṃ abhiruhi. Atha naṃ bhagavā – ‘‘sumana, kasmā āgatosī’’ti āha. Rājaputto, bhante, bhagavantaṃ dassanāya āgatoti. Tena hi bhikkhu āsanaṃ paññāpehīti. Thero āsanaṃ paññāpesi, nisīdi bhagavā paññatte āsane. Rājaputto bhagavantaṃ vanditvā paṭisanthāraṃ akāsi. Kadā āgatosi rājaputtāti? Bhante, tumhesu gandhakuṭiṃ paviṭṭhesu. Bhikkhū pana – ‘‘na mayaṃ icchiticchitakkhaṇe bhagavantaṃ daṭṭhuṃ labhāmā’’ti maṃ therassa santikaṃ pāhesuṃ. Thero pana ekavacaneneva dassesi. Thero, bhante, tumhākaṃ sāsane vallabho maññeti. Āma rājakumāra, vallabho esa bhikkhu mayhaṃ sāsaneti. Bhante, buddhānaṃ sāsane kiṃ katvā vallabho hotīti? Dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā kumārāti. Bhagavā, ahaṃ thero viya buddhasāsane vallabho hotukāmo, temāsaṃ me vassāvāsaṃ adhivāsethāti. Bhagavā – ‘‘atthi nu kho tattha gatena attho’’ti oloketvā atthīti disvā ‘‘suññāgāre, kho rājakumāra tathāgatā abhiramantī’’ti āha. Kumāro ‘‘aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti vatvā ‘‘ahaṃ, bhante, purimataraṃ gantvā vihāraṃ kāremi, mayā pesite bhikkhusatasahassena saddhiṃ āgacchathā’’ti paṭiññaṃ gahetvā pitusantikaṃ gantvā ‘‘dinnā me, deva, bhagavatā paṭiññā, mayā pahite bhagavantaṃ peseyyāthā’’ti pitaraṃ vanditvā nikkhamitvā yojane yojane vihāraṃ kāretvā vīsayojanasataṃ addhānaṃ gantvā attano nagare vihāraṭṭhānaṃ vicinanto sobhanaṃ nāma kuṭumbikassa uyyānaṃ disvā satasahassena kiṇitvā satasahassaṃ vissajjetvā vihāraṃ kāresi. Tattha bhagavato gandhakuṭiṃ sesabhikkhūnañca rattiṭṭhānadivāṭṭhānatthāya kuṭileṇamaṇḍape kārāpetvā pākāraparikkhepe katvā dvārakoṭṭhakañca niṭṭhapetvā pitusantikaṃ pesesi – ‘‘niṭṭhitaṃ mayhaṃ kiccaṃ, satthāraṃ pahiṇathā’’ti.
国王供养世尊后,说道:‘世尊,善意的事情已办妥,他正期盼着您前往。’世尊由十万比丘围绕,每过一由旬便在途中的精舍中安住,一路向前行进。王子听说‘导师来了’,便出迎一由旬,以花鬘等作供养,将世尊迎入精舍,接着——显示巴利原文
Rājā bhagavantaṃ bhojetvā – ‘‘bhagavā, sumanassa kiccaṃ niṭṭhitaṃ, tumhākaṃ gamanaṃ paccāsīsatī’’ti āha. Bhagavā satasahassabhikkhuparivāro yojane yojane vihāresu vasamāno agamāsi. Kumāro ‘‘satthā āgato’’ti sutvā yojanaṃ paccuggantvā mālādīhi pūjayamāno vihāraṃ pavesetvā –
我用十万购得,用十万建造;
这座名为‘美丽’的园林,祈请大牟尼接纳。
显示巴利原文 ‘‘Satasahassena me kītaṃ, satasahassena māpitaṃ; Sobhanaṃ nāma uyyānaṃ, paṭiggaṇha mahāmunī’’ti.
他将精舍作了奉献。入雨安居当日,他行布施后,召集自己的妻儿与官员们,说道:“这位导师从远方来到我们这里。诸佛尊重法,不以物质供养为贵。因此,我这三个月将只穿两件衣,受持十戒,住于此地;你们也当为十万位漏尽者,如法供养三个月的布施。”显示巴利原文
Vihāraṃ niyyātesi. So vassūpanāyikadivase dānaṃ datvā attano puttadāre ca amacce ca pakkosāpetvā āha – ‘‘ayaṃ satthā amhākaṃ santikaṃ dūrato āgato, buddhā ca nāma dhammagaruno na āmisagarukā. Tasmā ahaṃ temāsaṃ dve sāṭake nivāsetvā dasa sīlāni samādiyitvā idheva vasissāmi, tumhe khīṇāsavasatasahassassa imināva nīhārena temāsaṃ dānaṃ dadeyyāthā’’ti.
他就住在善意长老居所邻近的地方,亲眼见长老为世尊所做的一切侍奉,心想:“在此处,这位长老无疑是最受宠信的,我正应发愿求取他的这个侍者之位。”在临近自恣的时候,他进入村中,做了七天的大布施。到第七天,他将三衣置于十万比丘脚下,顶礼世尊后说:“尊者,我从沿途每隔一由旬建造精舍以来所累积的福德,不希求帝释天的成就、魔罗的成就,也不希求梵天的成就,唯愿成为佛陀的侍者。世尊,愿我未来也能像善意长老一样,成为佛陀的侍者。”说完便以五体投地的方式伏身礼敬。显示巴利原文
So sumanattherassa vasanaṭṭhānasabhāgeyeva ṭhāne vasanto yaṃ thero bhagavato vattaṃ karoti, taṃ sabbaṃ disvā ‘‘imasmiṃ ṭhāne ekantavallabho esa thero, etasseva me ṭhānantaraṃ patthetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā upakaṭṭhāya pavāraṇāya gāmaṃ pavisitvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sattame divase bhikkhusatasahassassa pādamūle ticīvaraṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ vanditvā – ‘‘bhante, yadetaṃ mayā magge yojanantarikaṃ yojanantarikaṃ vihāraṃ kārāpanato paṭṭhāya puññaṃ kataṃ, taṃ neva sakkasampattiṃ, na mārasampattiṃ, na brahmasampattiṃ patthayantena, buddhassa pana upaṭṭhākabhāvaṃ patthayantena kataṃ. Tasmā ahampi, bhagavā, anāgate sumanatthero viya buddhassa upaṭṭhāko bhaveyya’’nti pañcapatiṭṭhitena nipatitvā vandi.
世尊观察心想:“这位善男子的心愿极为宏大,能否成就呢?”他了知:“在未来,从此十万劫后,将有名为乔达摩的佛陀出世,他将成为那位佛陀的侍者。”于是说道:显示巴利原文
Bhagavā – ‘‘mahantaṃ kulaputtassa cittaṃ, samijjhissati nu kho no’’ti olokento – ‘‘anāgate ito satasahassime kappe gotamo nāma buddho uppajjissati, tasseva upaṭṭhāko bhavissatī’’ti ñatvā –
愿你一切所求所愿,悉皆成就;
愿你所有的心愿皆得圆满,犹如十五的满月。
显示巴利原文 ‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, sabbameva samijjhatu; Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā’’ti.
王子听后,心想:“佛陀之言,决定不虚。”第二天,他便如同手持彼世尊的衣钵、跟随其后一般。他在那尊佛出世时,曾行布施达十万年,命终后转生天界。到了迦叶佛的时代,他又供养一位正在托钵的长老,为接取钵而布施上衣,作恭敬供养。他再次转生天界,从彼处命终后,成为波罗奈王,为八位独觉佛建造叶屋,安置宝座,以四种资具奉侍了一万年。这些都是广为人知的事迹。显示巴利原文
Āha. Kumāro taṃ sutvā – ‘‘buddhā nāma advejjhakathā hontī’’ti dutiyadivaseyeva tassa bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito piṭṭhito gacchanto viya ahosi. So tasmiṃ buddhuppāde vassasatasahassaṃ dānaṃ datvā sagge nibbattitvā kassapabuddhakālepi piṇḍāya carato therassa pattaggahaṇatthaṃ uttarisāṭakaṃ datvā pūjamakāsi. Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasirājā hutvā aṭṭhannaṃ paccekabuddhānaṃ paṇṇasālāyo kāretvā maṇiādhārake upaṭṭhapetvā catūhi paccayehi dasavassasahassāni upaṭṭhānaṃ akāsi. Etāni pākaṭaṭṭhānāni.
然而,他在十万劫中恒行布施,与我们的菩萨一同投生于兜率天宫;从那里命终后,结生于甘露饭王释迦的家中,随后次第出离,证得正等正觉。初次游化时,他来到迦毗罗卫。当世尊将要从那里离去时,诸王子为了成为世尊的眷属而出家,他便与跋提等人一同出离,在世尊座下出家。不久,他听闻尊者富楼那·弥多尼子(满慈子)的说法,便安住于须陀洹果。如此,这位尊者具足前世的亲依止力,正是由于这一亲依止的成就,甚深的缘起在他面前便如同浅显的道理一般展现出来。显示巴利原文
Kappasatasahassaṃ pana dānaṃ dadamānova amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena katābhinikkhamano sammāsambodhiṃ patvā paṭhamagamanena kapilavatthuṃ āgantvā tato nikkhamante bhagavati bhagavato parivāratthaṃ rājakumāresu pabbajitesu bhaddiyādīhi saddhiṃ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa santike dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi (saṃ. ni. 3.83). Evamesa āyasmā pubbūpanissayasampanno tassimāya pubbūpanissayasampattiyā gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya upaṭṭhāsi.
住止处等的注释显示巴利原文
Titthavāsādivaṇṇanā
“住止处”是指反复亲近师长,在其座下受持、听闻、遍问及持守。这位长老的住止处极为清净,因此,即使是甚深的缘起,对他而言也如同浅显之法一般呈现。显示巴利原文
Titthavāsoti punappunaṃ garūnaṃ santike uggahaṇasavanaparipucchanadhāraṇāni vuccanti. So therassa ativiya parisuddho, tenāpissāyaṃ gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya upaṭṭhāsi.
对于须陀洹圣者,缘相确实是以浅显的方式呈现的,而这位尊者正是须陀洹。对于多闻者来说,就如同在四肘宽的寝室里燃起灯火时,床与凳清晰可见那样,名色的分别也了然分明,而这位尊者又是多闻第一。凭借多闻的力量,甚深的缘相对他而言,也如同浅显之法一般呈现。显示巴利原文
Sotāpannānañca nāma paccayākāro uttānakova hutvā upaṭṭhāti, ayañca āyasmā sotāpanno. Bahussutānañca catuhatthe ovarake padīpe jalamāne mañcapīṭhaṃ viya nāmarūpaparicchedo pākaṭo hoti, ayañca āyasmā bahussutānaṃ aggo hoti, bāhusaccānubhāvenapissa gambhīropi paccayākāro uttānako viya upaṭṭhāsi.
缘起的甚深性显示巴利原文
Paṭiccasamuppādagambhīratā
其中,由义甚深、法甚深、教说甚深、证悟甚深这四种方式,缘起被称为甚深。显示巴利原文
Tattha atthagambhīratāya, dhammagambhīratāya, desanāgambhīratāya, paṭivedhagambhīratāyāti catūhi ākārehi paṭiccasamuppādo gambhīro nāma.
其中,“老死由生为缘所生、所集”这一义理甚深……乃至……“诸行由无明为缘所生、所集”这一义理甚深,这便是义甚深。显示巴利原文
Tattha jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro…pe… saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīroti ayaṃ atthagambhīratā.
“无明对于诸行的缘”这一义理甚深……乃至……“生对于老死的缘”这一义理甚深,这便是法甚深。显示巴利原文
Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho gambhīro…pe… jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho gambhīroti ayaṃ dhammagambhīratā.
有些经中,缘起依顺次解说;有些经中,依逆次解说;有些经中,则顺逆次俱说;有些经从中间开始,或顺次、或逆次、或顺逆次而说;有些经含三个联结与四个略说;有些经含两个联结与三个略说;有些经则含一个联结与两个略说。这便是教说甚深。显示巴利原文
Katthaci sutte paṭiccasamuppādo anulomato desiyati, katthaci paṭilomato, katthaci anulomapaṭilomato, katthaci majjhato paṭṭhāya anulomato vā paṭilomato vā anulomapaṭilomato vā, katthaci tisandhi catusaṅkhepo, katthaci dvisandhi tisaṅkhepo, katthaci ekasandhi dvisaṅkhepoti ayaṃ desanāgambhīratā.
无明的含义——无智、不见、不通达真实,甚深;行的含义——造作、积聚、有贪、离贪,甚深;识的含义——空、无作用、不转移、结生、显现,甚深;名色的含义——俱生、可分离、不可分离、能导、能变,甚深;六处的含义——增上、世间门、田、境,甚深;触的含义——触、击、遇、集,甚深;受的含义——领受所缘味、体验乐苦舍、非命者感受,甚深;爱的含义——喜、执、流、蔓、爱河、爱海、难满,甚深;取的含义——执取、把捉、坚执、紧握、难越,甚深;有的含义——积聚、造作、投于生趣住,甚深;生的含义——出生、再生、入胎、诞生、显现,甚深;老死的含义——衰、老、坏、变异,甚深。如此,无明等之自性,依此彻悟而于自相得以透彻了知;此彻悟甚深,即证悟甚深,当知如是。而这一切证悟甚深,于长老却如浅显一般展现出来。因此,世尊策励阿难尊者说道:‘不要这样说……’其意为:阿难,你大智慧,智识清净,因此甚深的缘起在你看来也显得浅显。显示巴利原文
Avijjāya pana aññāṇaadassanasaccāpaṭivedhaṭṭho gambhīro, saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇāyūhanasarāgavirāgaṭṭho, viññāṇassa suññataabyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭho, nāmarūpassa ekuppādavinibbhogāvinibbhoganamanaruppanaṭṭho, saḷāyatanassa adhipatilokadvārakkhettavisayibhāvaṭṭho , phassassa phusanasaṅghaṭṭanasaṅgatisannipātaṭṭho, vedanāya ārammaṇarasānubhavanasukhadukkhamajjhattabhāvanijjīvavedayitaṭṭho, taṇhāya abhinanditaajjhosānasaritālatātaṇhānadītaṇhāsamuddaduppūraṇaṭṭho, upādānassa ādānaggahaṇābhinivesaparāmāsaduratikkamaṭṭho, bhavassa āyūhanābhisaṅkharaṇayonigatiṭhitinivāsesu khipanaṭṭho, jātiyā jātisañjātiokkantinibbattipātubhāvaṭṭho, jarāmaraṇassa khayavayabhedavipariṇāmaṭṭho gambhīroti. Evaṃ yo avijjādīnaṃ sabhāvo, yena paṭivedhena avijjādayo sarasalakkhaṇato paṭividdhā honti; so gambhīroti ayaṃ paṭivedhagambhīratāti veditabbā. Sā sabbāpi therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi. Tena bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādento – ‘‘mā heva’’ntiādimāha. Ayañcettha adhippāyo – ānanda, tvaṃ mahāpañño visadañāṇo, tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati, tasmā – ‘‘mayhameva nu kho esa uttānako hutvā upaṭṭhāti, udāhu aññesampī’’ti mā evaṃ avacāti.
「令不满」句的注释显示巴利原文
Apasādanāvaṇṇanā
这里“令不满”的意思是:阿难,你不要这样说——“然而对我来说,这缘起法显得浅显而明白。”如果它确实对你显得浅显而明白,那为何你不能依自本性证得须陀洹,却需要依靠我给出的教导才证悟入流道呢?阿难,涅槃本身才是甚深的。既然缘起之理对你已变得浅显,那你为何不断除粗重的欲贪结、嗔结和粗重的欲贪随眠、嗔随眠这四种烦恼,以证得一来果?为何不断除那微细的四种烦恼,以证得不来果?又为何不断除色贪等五结,以及有贪随眠、慢随眠、无明随眠这八种烦恼,以证得阿拉汉果?显示巴利原文
Yaṃ pana vuttaṃ – ‘‘apasādento’’ti, tattha ayaṃ adhippāyo – ānanda, ‘‘atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī’’ti mā hevaṃ avaca. Yadi hi te esa uttānakuttānako viya khāyati, kasmā tvaṃ attano dhammatāya sotāpanno nāhosi, mayā dinnanayeva ṭhatvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhasi. Ānanda, idaṃ nibbānameva gambhīraṃ, paccayākāro pana tava uttānako jāto, atha kasmā oḷārikaṃ kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ, oḷārikaṃ kāmarāgānusayaṃ paṭighānusayanti ime cattāro kilese samugghāṭetvā sakadāgāmiphalaṃ na sacchikarosi? Teyeva aṇusahagate cattāro kilese samugghāṭetvā anāgāmiphalaṃ na sacchikarosi? Rūparāgādīni pañca saṃyojanāni, bhavarāgānusayaṃ, mānānusayaṃ, avijjānusayanti ime aṭṭha kilese samugghāṭetvā arahattaṃ na sacchikarosi?
又,为何你在十万劫又一大阿僧祇劫中修满波罗蜜,却未如舍利弗与目犍连那样证悟声闻波罗蜜智?为何你在十万劫又二大阿僧祇劫中修满波罗蜜,却未如独觉佛那样证悟辟支菩提智?或者,如果这缘起对你确实方方面面都显得浅显,那为何你在十万劫又四、八或十六阿僧祇劫中修满波罗蜜,却未如诸佛那样证悟一切知智?难道你对这些殊胜的成就毫无兴趣吗?看看你的过失有多大:身为声闻,安住于部分之智,竟对极其深奥的缘起说‘对我显得浅显’。你的这句话,与诸佛的言教相违。如你这般的比丘,本不应说出与佛语相违之言,如此方为恰当。显示巴利原文
Kasmā ca satasahassakappādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ pūritapāramino sāriputtamoggallānā viya sāvakapāramiñāṇaṃ nappaṭivijjhasi? Satasahassakappādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramino paccekabuddhā viya ca paccekabodhiñāṇaṃ nappaṭivijjhasi? Yadi vā te sabbathāva esa uttānako hutvā upaṭṭhāti, atha kasmā satasahassakappādhikāni cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni pūritapāramino buddhā viya sabbaññutaññāṇaṃ na sacchikarosi? Kiṃ anatthikosi etehi visesādhigamehi, passa yāvañca te aparaddhaṃ, tvaṃ nāma sāvako padesañāṇe ṭhito atigambhīraṃ paccayākāraṃ – ‘‘uttānako me upaṭṭhātī’’ti vadasi, tassa te idaṃ vacanaṃ buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ hoti, na tādisena nāma bhikkhunā buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ kathetabbanti yuttametaṃ.
阿难,难道我不是为了证悟这缘起而精进努力,才超越了十万劫又四阿僧祇劫吗?而且,为了证悟缘起,对我来说,没有所谓未曾施舍的布施,也没有所谓未曾圆满的波罗蜜。然而,当我将证悟缘起时,并非不经奋力便能成就:在摧破魔军之际,此大地连两指宽的震动也没有;同样,初夜证宿命通、中夜证天眼通时也是如此。可是,到了后夜,在强力黎明时分,当我刚洞见‘无明以九种方式为行的缘’时,一万个世界界就如同被铁棒猛击的铜锣,发出百种声响、千种声响,又像被风吹动的莲叶上滚动的水珠一般,震动起来。阿难,这缘起确实如此甚深,其显现也如此甚深。阿难,正因为对这些法不觉悟……乃至……不能超越。显示巴利原文
Nanu mayhaṃ, ānanda, idaṃ paccayākāraṃ paṭivijjhituṃ vāyamantasseva satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkantāni? Paccayākāraṃ paṭivijjhanatthāya ca pana me adinnaṃ dānaṃ nāma natthi, apūritapāramī nāma natthi. Paccayākāraṃ paṭivijjhassāmīti pana me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassa ayaṃ mahāpathavī dvaṅgulamattampi na kampi tathā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ, majjhimayāme dibbacakkhuṃ sampādentassa. Pacchimayāme pana me balavapaccūsasamaye – ‘‘avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayo hotī’’ti diṭṭhamatteva dasasahassilokadhātu ayadaṇḍakena ākoṭitakaṃsatālaṃ viya viravasataṃ viravasahassaṃ muñcamānā vātāhate paduminipaṇṇe udakabindu viya kampittha. Evaṃ gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo, gambhīrāvabhāso ca. Etassa ānanda, dhammassa ananubodhā…pe… nātivattatīti.
‘于此法’,即指此缘起法。‘由不觉悟’,指未依知遍知而觉悟它。‘由不证悟’,指未依度遍知与断遍知而证悟它。‘成缠结如线’,比喻如同织线般缠结杂乱。就像织工的线,如果放置不当或被老鼠咬断,便处处缠结,想用‘这是头、这是尾’的方式将头尾理清,极为困难;同样地,众生在此缘起中失足,变得纷乱混杂,无法将此缘起理顺。在那里,织线或许还能靠人的努力来理顺,然而,除了两位菩萨之外,其他众生绝无可能依自己的本性将缘起理顺。又好比杂乱的织线,浇上米浆、用筘击打之后,便处处纠结成团、打结;同样地,这些众生因为在诸缘上犯错,不能将诸缘理顺,便依循六十二种邪见,变得如同缠结线一般,纠结成结。凡是任何执持邪见者,全都是因为未能将缘起理顺。显示巴利原文
Etassa dhammassāti etassa paccayadhammassa. Ananubodhāti ñātapariññāvasena ananubujjhanā. Appaṭivedhāti tīraṇappahānapariññāvasena appaṭivijjhanā. Tantākulakajātāti tantaṃ viya ākulakajātā. Yathā nāma dunnikkhittaṃ mūsikacchinnaṃ pesakārānaṃ tantaṃ tahiṃ tahiṃ ākulaṃ hoti, idaṃ aggaṃ idaṃ mūlanti aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ hoti; evameva sattā imasmiṃ paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti, na sakkonti taṃpaccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ. Tattha tantaṃ paccattapurisakāre ṭhatvā sakkāpi bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte aññe sattā attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samatthā nāma natthi. Yathā pana ākulaṃ tantaṃ kañjiyaṃ datvā kocchena pahataṃ tattha tattha guḷakajātaṃ hoti gaṇṭhibaddhaṃ, evamime sattā paccayesu pakkhalitvā paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena ākulakajātā honti, gaṇṭhibaddhā. Ye hi keci diṭṭhigatanissitā, sabbe paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ asakkontāyeva.
‘成巢结’:织工的浆线即被称为‘巢结’。‘巢’是指一种小鸟,也有人说是它的窝。因为这两者(指这些比喻的情形)都杂乱无章,很难把头与头或尾与尾对应清楚,这应依前文所说的方法来理解。显示巴利原文
Kulāgaṇṭhikajātāti kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttaṃ. Kulā nāma sakuṇikā, tassā kulāvakotipi eke. Yathā hi tadubhayampi ākulaṃ aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṃ.
“如同文阇草与波婆阇草所成”的意思是:如同文阇草与波婆阇草一般。就像将这些草捣碎后搓成的绳索,当它陈旧时,随手捡起散落的草,想要用“这是尖、这是根”的方式,尖对尖、根对根地整理清楚,实难办到。尽管有人依靠自身的精进力,或许还能将它理直,然而除了两位菩萨之外,其他众生凭一己之力,绝无可能自行将缘起理顺。因此,这些无法将缘起理顺的众生,便凭着恶见绑成一个个死结,无法超越恶道、恶趣、堕落处与轮回。显示巴利原文
Muñjapabbajabhūtāti muñjatiṇaṃ viya pabbajatiṇaṃ viya ca bhūtā. Yathā tāni tiṇāni koṭṭetvā katarajju jiṇṇakāle katthaci patitaṃ gahetvā tesaṃ tiṇānaṃ idaṃ aggaṃ, idaṃ mūlanti aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti. Tampi paccattapurisakāre ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte aññe sattā attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samatthā nāma natthi. Evamayaṃ pajā paccayākāre ujuṃ kātuṃ asakkontī diṭṭhigatavasena gaṇṭhikajātā hutvā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati.
其中,“恶道”指的是地狱、畜生趣、饿鬼界、阿修罗身。因为这一切地方完全没有所谓的增长与利益,所以称为“恶道”。同样地,因为是痛苦的归宿,故称“恶趣”;因为从安乐中坠落,故称“堕落处”。而另一个——显示巴利原文
Tattha apāyoti nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā. Sabbepi hi te vaḍḍhisaṅkhātassa ayassa abhāvato – ‘‘apāyo’’ti vuccanti. Tathā dukkhassa gatibhāvato duggati. Sukhasamussayato vinipatitattā vinipāto. Itaro pana –
“诸蕴的相续,以及界与处,”
相续不断地转起,即名为轮回。
显示巴利原文 ‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti.
这一切皆无法超越、无法超出。于是,就这样从死至结生,又从结生至死,反复执取死与结生,在三有、四生、五趣、七识住、九有情居之中,犹如大海中被风吹得团团转的船只,又如打谷场上被轭套住的牛,轮转不息。这即是世尊为了呵责阿难尊者而说出的这番话。显示巴利原文
Taṃ sabbampi nātivattati nātikkamati. Atha kho cutito paṭisandhiṃ, paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhantā tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātukkhittanāvā viya yantesu yuttagoṇo viya ca paribbhamatiyeva . Iti sabbaṃ petaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ apasādento āhāti veditabbaṃ.
缘起注疏显示巴利原文
Paṭiccasamuppādavaṇṇanā
96 今此经由“阿难,此缘起甚深”与“如乱丝缠结而生起”二句贯穿,故为显示缘起之甚深性,先依“阿难,此缘起甚深”的上下文,世尊开始宣说,说出“有以此为缘而有老死”等句。此处之义为:此老死之缘即是“以此为缘”,故说“以此为缘而有老死”。即是说,若被问“老死有缘否?老死从何缘生起?”阿难,有智贤者不应如被问“彼命即是彼身”时,因问题当搁置而默然,或仅言“如来未记说此事”;而应如被问“眼是常还是无常”时,必须定言“无常”,于此处亦必须定言“有”。若再被问:“老死以何为缘?令老死生起之缘复名为何?”即当回答:“以生为缘而有老死。”此即应回答的方式,此即其义。此理于一切句中亦复如是。显示巴利原文
96. Idāni yasmā idaṃ suttaṃ – ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo’’ti ca ‘‘tantākulakajātā’’ti ca dvīhiyeva padehi ābaddhaṃ, tasmā – ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo’’ti iminā tāva anusandhinā paccayākārassa gambhīrabhāvadassanatthaṃ desanaṃ ārabhanto atthi idappaccayā jarāmaraṇantiādimāha. Tatrāyamattho – imassa jarāmaraṇassa paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā atthi jarāmaraṇaṃ, atthi nu kho jarāmaraṇassa paccayo, yamhā paccayā jarāmaraṇaṃ bhaveyyāti evaṃ puṭṭhena satā, ānanda, paṇḍitena puggalena yathā – ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vutte ṭhapanīyattā pañhassa tuṇhī bhavitabbaṃ hoti, ‘‘abyākatametaṃ tathāgatenā’’ti vā vattabbaṃ hoti, evaṃ appaṭipajjitvā, yathā – ‘‘cakkhu sassataṃ asassata’’nti vutte asassatanti ekaṃseneva vattabbaṃ hoti, evaṃ ekaṃseneva atthītissa vacanīyaṃ. Puna kiṃ paccayā jarāmaraṇaṃ, ko nāma so paccayo, yato jarāmaraṇaṃ hotīti vutte jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīyaṃ, evaṃ vattabbaṃ bhaveyyāti attho. Esa nayo sabbapadesu.
关于「名色缘触」一句:当说到「六处缘触」时,所取的只限于眼触等六种异熟触;但在此,世尊欲借「六处缘触」之语,既显示已被其包含、亦显示未被其包含的缘所生之特殊部分,并显示触除了六处之外,尚有其他更为殊胜的缘,故如是说。那么,世尊以此宣说了什么?他宣说了诸缘之根本。因为这部经将诸缘条理分明地开示,无纠结、无杂乱,故称为《大因缘经》。显示巴利原文
Nāmarūpapaccayā phassoti idaṃ pana yasmā saḷāyatanapaccayāti vutte cakkhusamphassādīnaṃ channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti, idha ca ‘‘saḷāyatanapaccayā’’ti iminā padena gahitampi agahitampi paccayuppannavisesaṃ phassassa ca saḷāyatanato atirittaṃ aññampi visesapaccayaṃ dassetukāmo, tasmā vuttanti veditabbaṃ. Iminā pana vārena bhagavatā kiṃ kathitanti? Paccayānaṃ nidānaṃ kathitaṃ. Idañhi suttaṃ paccaye nijjaṭe niggumbe katvā kathitattā mahānidānanti vuccati.
98 现在,为显明各缘的缘性乃真实、不虚、不异,故说「以生为缘而有老死」等,此即所说。其中,「就某种方式说」(pariyāyena)意为原因。「一切之一切、以一切方式之一切」(sabbenasabbaṃ sabbathāsabbaṃ)是两个不变虚词,其义为:若生于一切方面、一切全体、一切自性皆不存在。对于「有」等各支,亦当以同样方法理解其义。「任何人」(kassaci)是不定说法,指诸天等中任一。「任何处」(kimhicī)亦是不定说法,指欲有等九有中任一处。「即所谓」(seyyathidaṃ)为虚词,用于分析前文不定述说之义,其意为:我今当分析所说「任何人、任何处」之义。进而分析时,世尊说:「即所谓诸天成就天身」等。其中,「诸天成就天身」(devānaṃ vā devattāya)指令诸天成为天之蕴的生起,由彼蕴生,诸天乃名为「天」。若生以一切方式之一切皆不存在,亦当依此理而解。显示巴利原文
98. Idāni tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ paccayabhāvaṃ dassetuṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṃ vuttantiādimāha. Tattha pariyāyenāti kāraṇena. Sabbenasabbaṃ sabbathāsabbanti nipātadvayametaṃ. Tassattho – ‘‘sabbākārena sabbā sabbena sabhāvena sabbā jāti nāma yadi na bhaveyyā’’ti. Bhavādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Kassacīti aniyamavacanametaṃ, devādīsu yassa kassaci. Kimhicīti idampi aniyamavacanameva, kāmabhavādīsu navasu bhavesu yattha katthaci. Seyyathidanti aniyamitanikkhittaatthavibhajanatthe nipāto, tassattho – ‘‘yaṃ vuttaṃ ‘kassaci kimhicī’ti, tassa te atthaṃ vibhajissāmī’’ti. Atha naṃ vibhajanto – ‘‘devānaṃ vā devattāyā’’tiādimāha. Tattha devānaṃ vā devattāyāti yā ayaṃ devānaṃ devabhāvāya khandhajāti, yāya khandhajātiyā devā ‘‘devā’’ti vuccanti. Sace hi jāti sabbena sabbaṃ nābhavissāti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Ettha ca devāti upapattidevā. Gandhabbāti mūlakhandhādīsu adhivatthadevatāva. Yakkhāti amanussā. Bhūtāti ye keci nibbattasattā. Pakkhinoti ye keci aṭṭhipakkhā vā cammapakkhā vā lomapakkhā vā. Sarīsapāti ye keci bhūmiyaṃ sarantā gacchanti. Tesaṃ tesanti tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīnaṃ. Tadatthāyāti devagandhabbādibhāvāya. Jātinirodhāti jātivigamā, jātiabhāvāti attho.
「因」(hetu)等一切词,皆为原因的同义词。盖原因令自果生起、相续,故名为「因」(hetu)。又原因招呼其果,宛如说「来,你们执取它吧!」般使之归向,故名为「起因」(nidāna)。因自彼处果共起、共生,且依彼而转,故名为「集」(samudaya)及「缘」(paccaya)。此理于一切处皆然。复次,于「此即是生」(yadidaṃ jātī)句中,「此即是」(yadidaṃ)为虚词。于一切文句,当随语法之性而解其义。此处其义即:「被称为生者」。对于老死,生乃以亲依止(upanissaya)之程度为缘。显示巴利原文
Hetūtiādīni sabbānipi kāraṇavevacanāni eva. Kāraṇañhi yasmā attano phalatthāya hinoti pavattati, tasmā ‘‘hetū’’ti vuccati. Yasmā taṃ phalaṃ nideti – ‘‘handa, naṃ gaṇhathā’’ti appeti viya tasmā nidānaṃ. Yasmā phalaṃ tato samudeti uppajjati, tañca paṭicca eti pavattati, tasmā samudayoti ca paccayoti ca vuccati. Esa nayo sabbattha. Api ca yadidaṃ jātīti ettha yadidanti nipāto. Tassa sabbapadesu liṅgānurūpato attho veditabbo. Idha pana – ‘‘yā esā jātī’’ti ayamassa attho. Jarāmaraṇassa hi jāti upanissayakoṭiyā paccayo hoti.
99 在“有”这一句中,以“任何处”(kimhicī)标明了处所的范围。其中,向下以无间地狱为边际,向上以他化自在天为界限,应当了知这就是欲有。这一规则适用于再生有。但在此处,这是指业有。因为业有也仅以亲依止的程度而成为生的缘。在“取”等句中,也应以“任何处”来理解所划定的处所范围。显示巴利原文
99. Bhavapade – ‘‘kimhicī’’ti iminā okāsapariggaho kato. Tattha heṭṭhā avīcipariyantaṃ katvā upari paranimmitavasavattideve antokaritvā kāmabhavo veditabbo. Ayaṃ nayo upapattibhave. Idha pana kammabhave yujjati. So hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo hoti. Upādānapadādīsupi – ‘‘kimhicī’’ti iminā okāsapariggahova katoti veditabbo.
100 “以取为缘而有有”:在此,欲取是三种业有与三种生有的缘,其余诸取也是如此。因此应知,以取为缘,总共有二十四有。若依非概括的方式,此处可得十二种业有。对于这些业有,诸取既是俱生缘,也是亲依止缘。显示巴利原文
100.Upādānapaccayābhavoti ettha kāmupādānaṃ tiṇṇampi kammabhavānaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayo, tathā sesānipīti upādānapaccayā catuvīsatibhavā veditabbā. Nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhanti. Tesaṃ upādānāni sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo.
101 “色爱”,就是以色为所缘的渴爱。声爱等也是如此。而此渴爱对于取,既是俱生缘,也是亲依止缘。显示巴利原文
101.Rūpataṇhāti rūpārammaṇe taṇhā. Esa nayo saddataṇhādīsu. Sā panesā taṇhā upādānassa sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo hoti.
102 此中,“缘于爱,即是受”:异熟受以亲依止的方式成为爱的缘,其他种类的受则以别的方式为缘。显示巴利原文
102.Esa paccayo taṇhāya, yadidaṃvedanāti ettha vipākavedanā taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti, aññā aññathāpīti.
103 至此,世尊开示了作为轮回根本的前分爱之后,为了显示现行爱,犹如从背后击打继而揪住头发,令正在哭叫者从路上退下,以九个句子开示教说,故言:“阿难,确实,以这受为缘而有爱”等。其中,爱有两种:寻求爱与已寻求爱。为了财富而走上山羊道、桩道等去寻求、搜寻的那种爱,名为寻求爱;对于已寻求、已搜寻、已获得的事物所生起的爱,名为已寻求爱。此二者皆是现行爱的同义词。因此,这种缘受而有的爱也有两种。所谓“遍求”,是对色等所缘的遍求,因有爱故有遍求。所谓“获得”,是得到色等所缘,因有遍求故有获得。而“裁决”,依智、爱、见、寻思而有四种。其中,“应了知乐裁决,了知乐裁决后,应于内随顺乐”(《中部》),此为智裁决。“裁决有两种:爱裁决与见裁决”(《大义释》),如是出百八爱行,此为爱裁决;六十二见,此为见裁决。但在此经“帝释,欲以寻思为因”(《长部》)中,此处所言裁决即指寻思。因获得利益之后,对于合意与不合意、美好与不美好之物,正是通过寻思来裁决:“这么多将作为我的色所缘之用,这显示巴利原文
103. Ettāvatā pana bhagavā vaṭṭamūlabhūtaṃ purimataṇhaṃ dassetvā idāni desanaṃ, piṭṭhiyaṃ paharitvā kesesu vā gahetvā viravantaṃ viravantaṃ maggato okkamento viya navahi padehi samudācārataṇhaṃ dassento – ‘‘iti kho panetaṃ, ānanda, vedanaṃ paṭicca taṇhā’’tiādimāha. Tattha taṇhāti dve taṇhā esanataṇhā ca, esitataṇhā ca. Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati, ayaṃ esanataṇhā nāma. Yā tesu esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā, ayaṃ esitataṇhā nāma. Tadubhayampi samudācārataṇhāya eva adhivacanaṃ. Tasmā duvidhāpesā vedanaṃ paṭicca taṇhā nāma. Pariyesanā nāma rūpādiārammaṇapariyesanā, sā hi taṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho, so hi pariyesanāya sati hoti. Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha – ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo. ‘‘Vinicchayoti dve vinicchayā – taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102). Evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchināti – ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ – ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti.
“欲贪”:对于以不善寻思所构的事物,生起弱贪与强贪,此处即名为爱。“欲”是弱贪的别名。“执取”:是强力确认“这是我的、我的”。“摄受”:是以爱和见而执持。“悭吝”:是不能容忍与他人共有的状态。因此,古师们这样解释此词义:“愿此稀有物只属于我,莫成为他人的稀有物”,因其如是生起,故称悭吝。“守护”:是通过关门、保管箱笼等方式妥善守护。“诤执”:即是诤执,这是从原因上所说的名称。“因守护而有诤执”是一个修辞性中性词,意为“以守护为因”。“执杖”等,为阻止他人而拿起杖,名为执杖。拿起单刃或双刃的刀等武器,名为执刀。“争吵”:有身争吵与口争吵。先前的对立为“纷争”,后来的对立为“争论”。“你呀你呀”:是不恭敬之语。显示巴利原文
Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkitavatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati, idañhi idha taṇhā. Chandoti dubbalarāgassādhivacanaṃ. Ajjhosānanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhavasena pariggahaṇakaraṇaṃ. Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti – ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññesaṃ acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjūsagopanādivasena suṭṭhu rakkhaṇaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ, kāraṇassetaṃ nāmaṃ. Ārakkhādhikaraṇanti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhahetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Ekato dhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ. Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo purimo virodho viggaho. Pacchimo pacchimo vivādo. Tuvaṃtuvanti agāravavacanaṃ tuvaṃtuvaṃ.
112 现在,为了也以逆序方式显示那种现行爱,再次以“因守护而有诤执”为开端,回转教说。这其中,“欲爱”是指依于对五欲功德的贪染而生起的对色等之爱。“有爱”是与常见相应的贪。“非有爱”是与断见相应的贪。“这两种法”即是指轮回根本爱与现行爱这两种法。“以二种方式”是说,虽然从爱的特征来看它们是一体的,但依轮回根本与现行而分为两部分,它们在受中会合为一,也就是说以受为缘而成为同一缘。因为会合有三种:入流会合、俱生会合、缘会合。其中,“彼时一切皆归于欲之会合”,这称为入流会合。“贤友,这些法以欲为根,触集而生,于受会合”(增支部),这是俱生会合。“以二种方式,于受会合为一”,这应知为缘会合。显示巴利原文
112. Idāni paṭilomanayenāpi taṃsamudācārataṇhaṃ dassetuṃ puna – ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’nti ārabhanto desanaṃ nivattesi. Tattha kāmataṇhāti pañcakāmaguṇikarāgavasena uppannā rūpāditaṇhā. Bhavataṇhāti sassatadiṭṭhisahagato rāgo. Vibhavataṇhāti ucchedadiṭṭhisahagato rāgo. Ime dve dhammāti vaṭṭamūlataṇhā ca samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā. Dvayenāti taṇhālakkhaṇavasena ekabhāvaṃ gatāpi vaṭṭamūlasamudācāravasena dvīhi koṭṭhāsehi vedanāya ekasamosaraṇā bhavanti, vedanāpaccayena ekapaccayāti attho. Tividhañhi samosaraṇaṃ osaraṇasamosaraṇaṃ, sahajātasamosaraṇaṃ, paccayasamosaraṇañca. Tattha – ‘‘atha kho sabbāni tāni kāmasamosaraṇāni bhavantī’’ti idaṃ osaraṇasamosaraṇaṃ nāma. ‘‘Chandamūlakā, āvuso, ete dhammā phassasamudayā vedanāsamosaraṇā’’ti (a. ni. 8.83) idaṃ sahajātasamosaraṇaṃ nāma. ‘‘Dvayena vedanāya ekasamosaraṇā’’ti idaṃ pana paccayasamosaraṇanti veditabbaṃ.
113 “眼触”等这一切都是异熟触。其中,除去四种出世间异熟触,其余的有三十二种触。这里所说的“所谓触”,是指此触以种种方式成为受的缘。显示巴利原文
113.Cakkhusamphassoti ādayo sabbe vipākaphassāyeva. Tesu ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse avasesā dvattiṃsa phassā honti. Yadidaṃ phassoti ettha pana phasso bahudhā vedanāya paccayo hoti.
114 在“阿难,哪些行相……”等句中,「行相」是指受等彼此不同的特性。那些行相本身,当被很好地展示时,能令各个隐含的意义得以成立,故称为「相状」。由于是各个识知的原因,故称为「征相」。由于可以那样那样地被说明,故称为「安立」。因此,这里的意义是:“阿难,哪些行相……哪些安立,就是对名身、名聚的施设——当有受的‘受’之行相、‘受’之相状、‘受’之征相、名为‘受’的安立时;当有想的‘想’之行相、‘想’之相状、‘想’之征相、名为‘想’的安立时;当有行的‘思’之行相、‘思’之相状、‘思’之征相、名为‘行’的安立时;当有识的‘了别’之行相、‘了别’之相状、‘了别’之征相、名为‘识’的安立时——便有名身的施设,称作‘这是名身’。在那些施设名身之因的受等中,如果没有那些行相等,那么,在色身中是否还会显现增语触呢?也就是那个以四蕴为依处、在意门生起的、以增语触为同义语的心触,它会不会在色身上显现?会不会在以五种净色为依处后生起呢?”那时,尊者阿难就像在没有芒果树时,却期待阎浮树长出芒果一样,不认可从色身生起那个触,便说:“不,尊者,这不可能。”显示巴利原文
114.Yehi, ānanda, ākārehītiādīsu ākārā vuccanti vedanādīnaṃ aññamaññaṃ asadisasabhāvā. Teyeva sādhukaṃ dassiyamānā taṃ taṃ līnamatthaṃ gamentīti liṅgāni. Tassa tassa sañjānanahetuto nimittāni. Tathā tathā uddisitabbato uddesā. Tasmā ayamettha attho – ‘‘ānanda, yehi ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmakāyassa nāmasamūhassa paññatti hoti, yā esā ca vedanāya vedayitākāre vedayitaliṅge vedayitanimitte vedanāti uddese sati, saññāya sañjānanākāre sañjānanaliṅge sañjānananimitte saññāti uddese sati, saṅkhārānaṃ cetanākāre cetanāliṅge cetanānimitte cetanāti uddese sati, viññāṇassa vijānanākāre vijānanaliṅge vijānananimitte viññāṇanti uddese sati – ‘ayaṃ nāmakāyo’ti nāmakāyassa paññatti hoti. Tesu nāmakāyappaññattihetūsu vedanādīsu ākārādīsu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyetha? Yvāyaṃ cattāro khandhe vatthuṃ katvā manodvāre adhivacanasamphassavevacano manosamphasso uppajjati, api nu kho so rūpakāye paññāyetha, pañca pasāde vatthuṃ katvā katvā uppajjeyyā’’ti. Atha āyasmā ānando ambarukkhe asati jamburukkhato ambapakkassa uppattiṃ viya rūpakāyato tassa uppattiṃ asampaṭicchanto no hetaṃ bhanteti āha.
在第二个问题中,应知:依变坏之行相、变坏之相状、变坏之征相而称为“色”,并依略说之义来理解行相等。「有对触」是以有对碍的色蕴为依处而生起的触。在这里,尊者阿难就像在没有阎浮树的情形下,期待从芒果树结出阎浮果一样,不认可那触从名身生起,因而说:“不,尊者,这不可能。”显示巴利原文
Dutiyapañhe ruppanākāraruppanaliṅgaruppananimittavasena rūpanti uddesavasena ca ākārādīnaṃ attho veditabbo. Paṭighasamphassoti sappaṭighaṃ rūpakkhandhaṃ vatthuṃ katvā uppajjanakasamphasso. Idhāpi thero jamburukkhe asati ambarukkhato jambupakkassa uppattiṃ viya nāmakāyato tassa uppattiṃ asampaṭicchanto ‘‘no hetaṃ bhante’’ti āha.
第三个问题则兼就两者而说。于此,尊者阿难不认可无名色时两种触能生起,如同在空中期待芒果与阎浮果生起一样,便说:“不,尊者,这不可能。”显示巴利原文
Tatiyapañho ubhayavaseneva vutto. Tatra thero ākāse ambajambupakkānaṃ uppattiṃ viya nāmarūpābhāve dvinnampi phassānaṃ uppattiṃ asampaṭicchanto ‘‘no hetaṃ bhante’’ti āha.
如此分别说明两种触各自的缘之后,现在为了无差别地显示二者皆以名色为缘,便以“阿难,哪些行相……”开始提出第四个问题。「所谓名色」:即此名色——此六门中的名色——正是因、正是缘,应作此解。在眼等五门中,眼等及色所缘等为色,相应诸蕴为名,如此,这五种触唯以名色为缘而生触。在意门中,心所依处及凡是成为所缘的色,是为色;相应的诸法及凡是成为所缘的非色法,即非色,也就是名。如此,心触也应以名色为缘而生触,应知。而且,名色以多种方式为其缘。显示巴利原文
Evaṃ dvinnaṃ phassānaṃ visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvā idāni dvinnampi tesaṃ avisesato nāmarūpapaccayataṃ dassetuṃ – ‘‘yehi ānanda ākārehī’’ti catutthaṃ pañhaṃ ārabhi. Yadidaṃ nāmarūpanti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ, yaṃ idaṃ chasupi dvāresu nāmarūpaṃ, eseva hetu eseva paccayoti attho. Cakkhudvārādīsu hi cakkhādīni ceva rūpārammaṇādīni ca rūpaṃ, sampayuttakā khandhā nāmanti evaṃ pañcavidhopi so phasso nāmarūpapaccayāva phasso. Manodvārepi hadayavatthuñceva yañca rūpaṃ ārammaṇaṃ hoti, idaṃ rūpaṃ. Sampayuttadhammā ceva yañca arūpaṃ ārammaṇaṃ hoti, idaṃ arūpaṃ nāma. Evaṃ manosamphassopi nāmarūpapaccayā phassoti veditabbo. Nāmarūpaṃ panassa bahudhā paccayo hoti.
115 “不会入胎吧?”意谓:犹如进入后即转起一般,依结生的方式,将不再转起。“会积聚吧?”是指:当结生识不存在时,唯有剩余的名色,是否会在母胎内以羯罗蓝等状态积聚起来,成为和合体而转起?“入胎后又出胎吧?”是指:以结生的方式入胎后,又以死亡的方式出胎,意即将会灭去。然而,此处的“灭”,并非指那个识本身灭去,也不是指此后第二心、第三心的灭去。因为与结生心同时生起的三十种业生色会生起。而在它们存续期间,有十六个有分心生起并灭去。于这期间,若已结生的胎儿或母亲没有灾厄,则称为“非时”。如果与结生心同时生起的色,能够成为第十七个有分的缘,那么转起便延续,相续不断;如果不能,转起便不延续,相续即断绝,这便称为“出胎”。正是针对此而说:“入胎后又出胎吧?”显示巴利原文
115.Na okkamissathāti pavisitvā pavattamānaṃ viya paṭisandhivasena na vattissatha. Samuccissathāti paṭisandhiviññāṇe asati api nu kho suddhaṃ avasesaṃ nāmarūpaṃ antomātukucchismiṃ kalalādibhāvena samuccitaṃ missakabhūtaṃ hutvā vattissatha. Okkamitvā vokkamissathāti paṭisandhivasena okkamitvā cutivasena vokkamissatha, nirujjhissathāti attho. So panassa nirodho na tasseva cittassa nirodhena, na tato dutiyatatiyānaṃ nirodhena hoti. Paṭisandhicittena hi saddhiṃ samuṭṭhitāni samatiṃsa kammajarūpāni nibbattanti. Tesu pana ṭhitesuyeva soḷasa bhavaṅgacittāni uppajjitvā nirujjhanti. Etasmiṃ antare gahitapaṭisandhikassa dārakassa vā mātuyā vā panassa antarāyo natthi. Ayañhi anokāso nāma. Sace pana paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṃ dātuṃ sakkonti, pavatti pavattati, paveṇī ghaṭiyati. Sace pana na sakkonti, pavatti nappavattati, paveṇī na ghaṭiyati, vokkamati nāma hoti. Taṃ sandhāya ‘‘okkamitvā vokkamissathā’’ti vuttaṃ.
“于此性”是指此状态,意即如此具足五蕴的状态。“幼小者”指愚钝幼稚者。“会断绝吧?”意谓将会断灭。当识被截断时,唯有名色生起;那么,它是否还会依初段年龄而得增长,依中段年龄而发育,依后段年龄而得广大呢?或者,是否还能通过达到十岁、二十岁、百岁、千岁,而获得增长、发育与广大呢?显示巴利原文
Itthattāyāti itthabhāvāya, evaṃ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyāti attho. Daharasseva satoti mandassa bālasseva santassa. Vocchijjissathāti upacchijjissatha vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullanti viññāṇe upacchinne suddhaṃ nāmarūpameva uṭṭhahitvā paṭhamavayavasena vuḍḍhiṃ, majjhimavayavasena virūḷhiṃ, pacchimavayavasena vepullaṃ api nu kho āpajjissathāti. Dasavassavīsativassavassasatavassasahassasampāpanena vā api nu kho vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissathāti attho.
因此,阿难,因为在母胎中结生时、住胎时、出胎时,乃至在生命相续中如十年等时期,识都是它的缘;所以,识正是它的因,正是它的缘,即所谓“识”。正如国王在训斥自己的随从时可能这样说:“你是副王,你是将军——是谁任命的?难道不是我任命的吗?如果我不任命,你们凭自己的本性,能成为副王或将军吗?那我们便可以看出你们的能耐了。”同样地,识成为名色的缘。从义理上说,识仿佛在这样说:“你们这些名,这些色,这些名色,是谁造成的?难道不是我造成的吗?如果我作为先行者,不在母胎中结生,你们能成为名、色或名色吗?我们就能看出你们的能耐了。”而此识以多种方式成为名色的缘。显示巴利原文
Tasmātihānandāti yasmā mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇepi kucchivāsepi kucchito nikkhamanepi, pavattiyaṃ dasavassādikālepi viññāṇamevassa paccayo, tasmā eseva hetu esa paccayo nāmarūpassa, yadidaṃ viññāṇaṃ. Yathā hi rājā attano parisaṃ niggaṇhanto evaṃ vadeyya – ‘‘tvaṃ uparājā, tvaṃ senāpatīti kena kato nanu mayā kato, sace hi mayi akaronte tvaṃ attano dhammatāya uparājā vā senāpati vā bhaveyyāsi, jāneyyāma vo bala’’nti; evameva viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo hoti. Atthato evaṃ nāmarūpaṃ vadati viya ‘‘tvaṃ nāmaṃ, tvaṃ rūpaṃ, tvaṃ nāmarūpaṃ nāmāti kena kataṃ, nanu mayā kataṃ, sace hi mayi purecārike hutvā mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ agaṇhante tvaṃ nāmaṃ vā rūpaṃ vā nāmarūpaṃ vā bhaveyyāsi, jāneyyāma vo bala’’nti. Taṃ panetaṃ viññāṇaṃ nāmarūpassa bahudhā paccayo hoti.
116 「苦蕴集起」:即苦蕴的生起。「所谓名色」:这名色即是因、即是缘。正如国王的臣属们责备国王时可能这样说:‘你被称为“国王”,是谁成就的?难道不是我们成就的吗?如果我们不担任副王之位、不处在将军之职,你独自一人能成为国王吗?且让我们看看你单凭自己当国王的样子吧。’同样地,名色在义理上也对识这样说:‘你被称为“结生识”,是谁成就的?难道不是我们成就的吗?倘若你不依凭那三蕴和心所依处而成为所谓的结生识,且让我们看看你单凭识的状态吧。’而这名色以种种方式成为识的缘。显示巴利原文
116.Dukkhasamudayasambhavoti dukkharāsisambhavo. Yadidaṃ nāmarūpanti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ, eseva hetu esa paccayo. Yathā hi rājapurisā rājānaṃ niggaṇhanto evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘tvaṃ rājāti kena kato, nanu mayā kato, sace hi mayi uparājaṭṭhāne, mayi senāpatiṭṭhāne atiṭṭhante tvaṃ ekakova rājā bhaveyyāsi, passeyyāma te rājabhāva’’nti; evameva nāmarūpampi atthato evaṃ viññāṇaṃ vadati viya ‘‘tvaṃ paṭisandhiviññāṇanti kena kataṃ, nanu amhehi kataṃ, sace hi tvaṃ tayo khandhe hadayavatthuñca anissāya paṭisandhiviññāṇaṃ nāma bhaveyyāsi, passeyyāma te paṭisandhiviññāṇabhāva’’nti. Tañca panetaṃ nāmarūpaṃ viññāṇassa bahudhā paccayo hoti.
「仅此而已」:当识成为名色的缘,名色成为识的缘,依此二者互为缘而转起,仅凭这样,就会有‘生’等的显现,或有一再的死与结生。显示巴利原文
Ettāvatā khoti viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte, nāmarūpe viññāṇassa paccaye honte, dvīsu aññamaññapaccayavasena pavattesu ettakena jāyetha vā…pe… upapajjetha vā, jātiādayo paññāyeyyuṃ aparāparaṃ vā cutipaṭisandhiyoti.
「增语道」:即如‘吉祥增长者、财富增长者’等类,不观其义,唯依言说而转起的言说之途。「随说示道」:即如‘他因忆持而称为有念者,他因正知而称为正知者’等类,依因、依指转而起的言说之途。「施设道」:即如‘贤者、广博者、有慧者、敏锐者、尽诸学处者’等,以种种方式令人了知而转起的言说之途。如此,以此三句说明了作为增语等基础的诸蕴。「智所行境」:指应被智所了知、应为智所行境的范围。「轮转」:即轮回轮转。「如此状态」:指这种存在状态,为五蕴的名称。「为了施设」:即为了名称的施设,如‘受、想’等,是为了施设名,依此,五蕴也被了知。「所谓名色与识」:也就是这名色与识相互为缘而转起,此即所谓‘仅此而已’。这是归结之言。显示巴利原文
Adhivacanapathoti ‘‘sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhako’’tiādikassa atthaṃ adisvā vacanamattameva adhikicca pavattassa vohārassa patho. Niruttipathoti saratīti sato, sampajānātīti sampajānotiādikassa kāraṇāpadesavasena pavattassa vohārassa patho. Paññattipathoti – ‘‘paṇḍito byatto medhāvī nipuṇo kataparappavādo’’tiādikassa nānappakārato ñāpanavasena pavattassa vohārassa patho. Iti tīhi padehi adhivacanādīnaṃ vatthubhūtā khandhāva kathitā. Paññāvacaranti paññāya avacaritabbaṃ jānitabbaṃ. Vaṭṭaṃ vattatīti saṃsāravaṭṭaṃ vattati. Itthattanti itthaṃbhāvo, khandhapañcakassetaṃ nāmaṃ. Paññāpanāyāti nāmapaññattatthāya. ‘‘Vedanā saññā’’tiādinā nāmapaññattatthāya, khandhapañcakampi ettāvatā paññāyatīti attho. Yadidaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇenāti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇena aññamaññapaccayatāya pavattati, ettāvatāti vuttaṃ hoti. Idañhettha niyyātitavacanaṃ.
「我施设注释」显示巴利原文
Attapaññattivaṇṇanā
117 世尊揭示了“阿难,此缘起甚深,其示现亦甚深”这一句的脉络后,接着为了说明“如乱丝”等句的脉络,便开始了“以何等范围……”等的教导。其中,“阿难,或有施设有色、小之我”等语的含义为:若有人执取尚未扩展的遍相为“我”,他便施设了“有色、小”的我。而证得多种遍的人,时而将它施设为青色,时而施设为黄色。若执取已扩展的遍相为“我”,他便施设“有色、无边”的我。或者,他抛开尚未扩展的遍相,执取遍相所触的空间,或执取于该范围内转起的四蕴,乃至执取其中唯识为“我”,他便施设“无色、小”的我。若抛开已扩展的遍相,执取遍相所触的空间,或执取于彼处转起的四蕴,乃至其中唯识为“我”,他便施设“无色、无边”的我。显示巴利原文
117. Iti bhagavā – ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo, gambhīrāvabhāso cā’’ti padassa anusandhiṃ dassetvā idāni ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhiṃ dassento ‘‘kittāvatā cā’’tiādikaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānantiādīsu yo avaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ attāti gaṇhāti, so rūpiṃ parittaṃ paññapeti. Yo pana nānākasiṇalābhī hoti, so taṃ kadāci nīlo, kadāci pītakoti paññapeti. Yo vaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ attāti gaṇhāti, so rūpiṃ anantaṃ paññapeti. Yo vā pana avaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ ugghāṭetvā nimittaphuṭṭhokāsaṃ vā tattha pavatte cattāro khandhe vā tesu viññāṇamattameva vā attāti gaṇhāti, so arūpiṃ parittaṃ paññapeti. Yo vaḍḍhitaṃ nimittaṃ ugghāṭetvā nimittaphuṭṭhokāsaṃ vā tattha pavatte cattāro khandhe vā tesu viññāṇamattameva vā attāti gaṇhāti, so arūpiṃ anantaṃ paññapeti.
118 “阿难,于此处”:“此处”指在那四种持有我见的人当中。“或现在”是指就在现在,而非将来,这是依断灭论而说。“或于彼处存在”:指在那个地方或来世存在,这是依常见论而说。“虽是虚妄却存在”:指它虽具虚妄的性质,却仍被计执为存在。“为成为真实”:为了使它变成真实的。“我将成就”:我将使其实现。通过这些说法,显示了双方的争论。断灭论者这样想:“常见论者的我虽然本性虚妄、并非断灭,但我要让它变成所谓真实的——也就是让它具有断灭的性质;先让他明白常见论,随后我便让他接受断灭论。”常见论者也这样想:“断灭论者的我虽然本性虚妄、并非恒常,但我要让它变成所谓真实的——也就是让它具有恒常的性质;先让他明白断灭论,随后我便让他接受常见论。”显示巴利原文
118.Tatrānandāti ettha tatrāti tesu catūsu diṭṭhigatikesu. Etarahi vāti idāneva, na ito paraṃ. Ucchedavasenetaṃ vuttaṃ. Tatthabhāviṃ vāti tattha vā paraloke bhāviṃ. Sassatavasenetaṃ vuttaṃ. Atathaṃ vā pana santanti atathasabhāvaṃ samānaṃ. Tathattāyāti tathabhāvāya. Upakappessāmīti sampādessāmi. Iminā vivādaṃ dasseti. Ucchedavādī hi ‘‘sassatavādino attānaṃ atathaṃ anucchedasabhāvampi samānaṃ tathatthāya ucchedasabhāvāya upakappessāmi, sassatavādañca jānāpetvā ucchedavādameva naṃ gāhessāmī’’ti cinteti. Sassatavādīpi ‘‘ucchedavādino attānaṃ atathaṃ asassatasabhāvampi samānaṃ tathatthāya sassatabhāvāya upakappessāmi, ucchedavādañca jānāpetvā sassatavādameva naṃ gāhessāmī’’ti cinteti.
“正是如此”:即是如此施设了“有色、小”的我。此处的“有色”指证得色遍的人。“小我见随眠”:指“我是小的”这种见解潜藏着,但它并非如藤蔓或蔓草那般缠绕而随眠,应知此处是以未断除的意义来说随眠。“因此对这样的人可以说”:对于有这类见解随眠的人,这样说才恰当。其余一切也以此类推。显示巴利原文
Evaṃsantaṃ khoti evaṃ samānaṃ rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapentanti attho. Rūpinti rūpakasiṇalābhiṃ. Parittattānudiṭṭhi anusetīti paritto attāti ayaṃ diṭṭhi anuseti, sā pana na valli viya ca latā viya ca anuseti. Appahīnaṭṭhena anusetīti veditabbo. Iccālaṃ vacanāyāti taṃ puggalaṃ evarūpā diṭṭhi anusetīti vattuṃ yuttaṃ. Esa nayo sabbattha.
「无色」:此处应当理解为“证得无色遍业处者”,或“以无色蕴为所行境者”。就这样,证得者有四类、他们的弟子有四类、推论者有四类、他们的弟子有四类——如此,总共显示了十六种邪见者。显示巴利原文
Arūpinti ettha pana arūpakasiṇalābhiṃ, arūpakkhandhagocaraṃ vāti evamattho daṭṭhabbo. Ettāvatā lābhino cattāro, tesaṃ antevāsikā cattāro, takkikā cattāro, tesaṃ antevāsikā cattāroti attato soḷasa diṭṭhigatikā dassitā honti.
非我施设的注释显示巴利原文
Naattapaññattivaṇṇanā
119 119. 如此显示了施设我者之后,现在为显示不施设者,世尊说:“阿难,然而,从什么程度……”等。那么,哪些人不施设呢?首先,所有圣者都不施设。此外,那些多闻而持三藏、持二藏、持一藏者,乃至仅善加抉择、通达了一部尼柯耶并能记持法义的人,以及已着手修观者,他们也都不会施设。因为对他们来说,对于似相,智只是如此:“这是似相”;对于无色蕴,也只是如此:“这些是无色蕴”。显示巴利原文
119. Evaṃ ye attānaṃ paññapenti, te dassetvā idāni ye na paññapenti, te dassetuṃ – ‘‘kittāvatā ca ānandā’’tiādimāha. Ke pana na paññapenti? Sabbe tāva ariyapuggalā na paññapenti. Ye ca bahussutā tipiṭakadharā dvipiṭakadharā ekapiṭakadharā, antamaso ekanikāyampi sādhukaṃ vinicchinitvā uggahitadhammakathikopi āraddhavipassakopi puggalo, te na paññapentiyeva. Etesañhi paṭibhāgakasiṇe paṭibhāgakasiṇamicceva ñāṇaṃ hoti. Arūpakkhandhesu ca arūpakkhandhā icceva.
自我随观的注释显示巴利原文
Attasamanupassanāvaṇṇanā
121 121. 如此显示了不施设者之后,现在,那些施设者,因为他们依于见而随观、然后予以施设,而他们的这种随观,正是由于未断除二十种事的身见所致,所以为了显示这二十种事的身见,又说道:“然而,阿难,从什么程度……”等。显示巴利原文
121. Evaṃ ye na paññapenti, te dassetvā idāni ye te paññapenti, te yasmā diṭṭhivasena samanupassitvā paññapenti, sā ca nesaṃ samanupassanā vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā appahīnattā hoti, tasmā taṃ vīsativatthukaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ dassetuṃ puna kittāvatā ca ānandātiādimāha.
其中,“或感受……”这一句,说明了以受蕴为所依的身见;“我的我无感受”这一句,说明了以色蕴为所依的身见;“我感受,感受法即是我的我”这一句,说明了以想蕴、行蕴、识蕴为所依的身见。由于这三蕴与受相应,故说为“感受”;而此“感受法”的特性,即与受不相离。显示巴利原文
Tattha vedanaṃ vā hīti iminā vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitā. Appaṭisaṃvedano me attāti iminā rūpakkhandhavatthukā. Attā me vediyati, vedanādhammo hi me attāti iminā saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukā . Idañhi khandhattayaṃ vedanāsampayuttattā vediyati. Etassa ca vedanādhammo avippayuttasabhāvo.
122 现在,为了显示其中的过失,世尊说:“阿难!在那里……”等语。其中,“在那里”是指在那三类邪见者中。“阿难!当在那样的时候……”等语,是为了显示这样的过失:对于每一个将某种受观为“我”的人来说,他的这个“我”有时存在、有时不存在。显示巴利原文
122. Idāni tattha dosaṃ dassento – ‘‘tatrānandā’’tiādimāha. Tattha tatrāti tesu tīsu diṭṭhigatikesu. Yasmiṃ, ānanda, samayetiādi yo yo yaṃ yaṃ vedanaṃ attāti samanupassati, tassa tassa attano kadāci bhāvaṃ, kadāci abhāvanti evamādidosadassanatthaṃ vuttaṃ.
123 在“无常”等词中,因存在后变为无,故为“无常”。由种种条件聚合、会集而造作,故为“行”。依止于种种缘,恰好以因而生起,故为“缘生”。“灭尽”等,皆是坏灭的同义词。因凡是坏灭的,它也可称为耗损、离散、消褪、息灭,故说“灭尽法”等。显示巴利原文
123. Aniccādīsu hutvā abhāvato aniccā. Tehi tehi kāraṇehi saṅgamma samāgamma katāti saṅkhatā. Taṃ taṃ paccayaṃ paṭicca sammā kāraṇeneva uppannāti paṭiccasamuppannā. Khayotiādi sabbaṃ bhaṅgassa vevacanaṃ. Yañhi bhijjati, taṃ khiyatipi vayatipi virajjhatipi nirujjhatipi, tasmā khayadhammātiādi vuttaṃ.
“离散了”即“我的我离散了”,意为消失、灭没。难道仅有一人于三时中皆作“此是我的我”之想,而后便不再有了吗?对于执持邪见者,确实没有固定性,犹如插在灰堆中的木桩——他如同林中猿猴,抓一个放一个。“无常、乐、苦相杂”者:若将种种受皆特异地观为“我”,则他将无常、乐、苦皆观为“我”;若不加简择地将受观为“我”,则他将具有生灭性质、彼此相杂者观为“我”。因为受有三类,且皆属生灭之法,若他将受观为“我”,则他的“我”便成为无常,且一刹那中有众多受生起。然而,他只承认那个无常的“我”,却不承认一刹那中有众多受生起。正是为了说明此义,世尊才说:“因此,阿难,凭此理,也容受不了‘受是我的我’这样的观察。”显示巴利原文
Byagā meti viagāti byagā, vigato niruddho me attāti attho. Kiṃ pana ekasseva tīsupi kālesu – ‘‘eso me attā’’ti hotīti, kiṃ pana na bhavissati? Diṭṭhigatikassa hi thusarāsimhi nikkhittakhāṇukasseva niccalatā nāma natthi, vanamakkaṭo viya aññaṃ gaṇhāti, aññaṃ muñcati. Aniccasukhadukkhavokiṇṇanti visesena taṃ taṃ vedanaṃ attāti samanupassanto aniccañceva sukhañca dukkhañca attānaṃ samanupassati avisesena vedanaṃ attāti samanupassanto vokiṇṇaṃ uppādavayadhammaṃ attānaṃ samanupassati. Vedanā hi tividhā ceva uppādavayadhammā ca, tañcesa attāti samanupassati. Iccassa anicco ceva attā āpajjati, ekakkhaṇe ca bahūnaṃ vedanānaṃ uppādo. Taṃ kho panesa aniccaṃ attānaṃ anujānāti, na ekakkhaṇe bahūnaṃ vedanānaṃ uppatti atthi. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘tasmātihānanda, etenapetaṃ nakkhamati ‘vedanā me attā’ti samanupassitu’’nti vuttaṃ.
124 124. “然而,贤友,在……”等:在仅有的纯粹色蕴中,全然没有一切感受。“那么,在那里,是否会有‘我是’呢?”意为:在那远离感受之处,如在扇子或窗户处,是否会生起“我是”这样的我执呢?“因此,阿难”:因为纯粹的色蕴不会自己站起来说“我是”,所以凭此理,此见也不成立。“那么,在这些法中,是否会有‘这就是我’呢?”意为:在那些与感受有关的三蕴中,是否有一个法可被称为“这就是我”?或者,当感受灭尽时,与感受一同灭尽的那三蕴中,是否还会生起“这就是我”或“我是”?于是,阿难尊者如同不承认兔角一般,回答:“不,尊者。”显示巴利原文
124.Yattha panāvusoti yattha suddharūpakkhandhe sabbaso vedayitaṃ natthi. Api nu kho tatthāti api nu kho tasmiṃ vedanāvirahite tālavaṇṭe vā vātapāne vā asmīti evaṃ ahaṃkāro uppajjeyyāti attho. Tasmātihānandāti yasmā suddharūpakkhandho uṭṭhāya ahamasmīti na vadati, tasmā etenapi etaṃ nakkhamatīti attho. Api nu kho tattha ayamahamasmīti siyāti api nu kho tesu vedanādhammesu tīsu khandhesu ekadhammopi ayaṃ nāma ahamasmīti evaṃ vattabbo siyā. Atha vā vedanānirodhā saheva vedanāya niruddhesu tesu tīsu khandhesu api nu kho ayamahamasmīti vā ahamasmīti vā uppajjeyyāti attho. Athāyasmā ānando sasavisāṇassa tikhiṇabhāvaṃ viya taṃ asampaṭicchanto no hetaṃ bhanteti āha.
至此为止,说明了什么?说明了流转的义理。世尊在开示流转之理时,有时以无明为端首而说,有时以渴爱为端首而说,有时以邪见为端首而说。其中,‘诸比丘,无明的前际不可了知,不能说“在此以前没有无明,后来才有”。诸比丘,虽如此说,但依然了知“依此缘而有这无明”’(《增支部》10.61),这是以无明为端首而说。‘诸比丘,有爱的前际不可了知,不能说“在此以前没有有爱,后来才有”。诸比丘,虽如此说,但依然了知“依此缘而有这有爱”’(《增支部》10.62),这是以渴爱为端首而说。‘诸比丘,有见的前际不可了知,不能说“在此以前没有有见,后来才有”。诸比丘,虽如此说,但依然了知“依此缘而有这有见”’,这是以见为端首而说。而在此处,也只是以见为端首而说。显示巴利原文
Ettāvatā kiṃ kathitaṃ hoti? Vaṭṭakathā kathitā hoti. Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento katthaci avijjāsīsena kathesi, katthaci taṇhāsīsena, katthaci diṭṭhisīsena. Tattha ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi nappaññāyati avijjāya, ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti. Evañcidaṃ, bhikkhave, vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61) evaṃ avijjāsīsena kathitā. ‘‘Purimā, bhikkhave, koṭi nappaññāyati bhavataṇhāya, ‘ito pubbe bhavataṇhā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti. Evañcidaṃ, bhikkhave, vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62) evaṃ taṇhāsīsena kathitā. ‘‘Purimā, bhikkhave, koṭi nappaññāyati bhavadiṭṭhiyā, ‘ito pubbe bhavadiṭṭhi nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti, evañcidaṃ, bhikkhave, vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavadiṭṭhī’’ti evaṃ diṭṭhisīsena kathitā. Idhāpi diṭṭhisīseneva kathitā.
持邪见者将乐等感受执为‘我’,依循我执、我所执与执取,在一切有、生趣、识住、有情居中,从此处死、彼处生,犹如大海中被风吹荡的船只,恒常流转,根本无法从轮回中抬起头来。显示巴利原文
Diṭṭhigatiko hi sukhādivedanaṃ attāti gahetvā ahaṅkāramamaṅkāraparāmāsavasena sabbabhavayonigati – viññāṇaṭṭhitisattāvāsesu tato tato cavitvā tattha tattha upapajjanto mahāsamudde vātukkhittanāvā viya satataṃ samitaṃ paribbhamati, vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃyeva na sakkoti.
126 如此,世尊以这段开示,为缘起迷痴的执邪见者讲说流转之后,现在为讲说还灭,便接着说道:‘然而,阿难,比丘……’等等。显示巴利原文
126. Iti bhagavā paccayākāramūḷhassa diṭṭhigatikassa ettakena kathāmaggena vaṭṭaṃ kathetvā idāni vivaṭṭaṃ kathento yato kho pana, ānanda, bhikkhūtiādimāha.
而世尊善巧说法,在开示那还灭之理时,不针对那些于业处放逸、因新建房舍等事务而散乱的人,而是针对住于念处的修行人,故开始说‘不把受观作我’等。因为这样的比丘,依‘凡任何色,过去、未来、现在,内、外,粗、细,劣、胜,远、近,一切色皆从无常方面确定,这是一类遍思;从苦方面确定,是一类遍思;从无我方面确定,是一类遍思’等所述的遍思智,于一切法中生起,所以既不观‘受是我’,也不观其它法。他如此不观之后,便不执取世间的任何一法——即在蕴等世间中,对于色等法,不执其中任何一法为‘我’或‘我所’。显示巴利原文
Tañca pana vivaṭṭakathaṃ bhagavā desanāsu kusalattā vissaṭṭhakammaṭṭhānaṃ navakammādivasena vikkhittapuggalaṃ anāmasitvā kārakassa satipaṭṭhānavihārino puggalassa vasena ārabhanto neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatītiādimāha. Evarūpo hi bhikkhu – ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre vā santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasana’’ntiādinā nayena vuttassa sammasanañāṇassa vasena sabbadhammesu pavattattā neva vedanaṃ attāti samanupassati, na aññaṃ, so evaṃ asamanupassanto na kiñci loke upādiyatīti khandhalokādibhede loke rūpādīsu dhammesu kiñci ekadhammampi attāti vā attaniyanti vā na upādiyati.
“不执取而无所怖畏”,意思是:由于不执取,对于由渴爱、邪见、我慢所引生的怖畏,也无所怖畏。“无所怖畏”即处于不再怖畏的状态。“即自己般涅槃”,意思是:自己以烦恼的灭尽而般涅槃。对于这样已般涅槃的人,为表明其省察智的现起,接着说了“生已尽”等。显示巴利原文
Anupādiyaṃna paritassatīti anupādiyanto taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyāpi na paritassati. Aparitassanti aparitassamāno. Paccattaṃyeva parinibbāyatīti attanāva kilesaparinibbānena parinibbāyati. Evaṃ parinibbutassa panassa paccavekkhaṇāpavattidassanatthaṃ khīṇā jātītiādi vuttaṃ.
“此即彼见”,意思是:那样解脱的阿拉汉所具有的见,就是这样的见。另有版本读作“彼之见”,意为:那样解脱的阿拉汉,其见即是如此。“这不合理”,意思是:那是不合道理的。为什么呢?因为如果那样,就等同于说“阿拉汉什么都不知道”。然而,已了知并解脱的阿拉汉,说他“什么都不知道”,是不合理的。因此,在四种理趣的结尾,世尊说了“那是什么缘故呢”等。显示巴利原文
Iti sā diṭṭhīti yā tathāvimuttassa arahato diṭṭhi, sā evaṃ diṭṭhi. ‘‘Itissa diṭṭhī’’tipi pāṭho. Yo tathāvimutto arahā, evamassa diṭṭhīti attho. Tadakallanti taṃ na yuttaṃ. Kasmā? Evañhi sati – ‘‘arahā na kiñci jānātī’’ti vuttaṃ bhaveyya, evaṃ ñatvā vimuttañca arahantaṃ ‘‘na kiñci jānātī’’ti vattuṃ na yuttaṃ. Teneva catunnampi nayānaṃ avasāne – ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādimāha.
其中,“阿难,凡有言说之量”,意思是:凡是被称为言说的称谓,其范围有多少。“凡有言说之路”,意思是:凡是言说的路径有多少,也就是诸蕴、诸处、诸界存在的范围。其余各处,也依此类推。“慧所行处”,意思是:智慧所及的范围,也就是五蕴。“已知彼”,意思是:已经遍知了它。世尊通过这段话表明了什么呢?表明了其中的关联,即如同解开乱结的句义一般。显示巴利原文
Tattha yāvatā ānanda adhivacananti yattako adhivacanasaṅkhāto vohāro atthi. Yāvatā adhivacanapathoti yattako adhivacanassa patho, khandhā āyatanāni dhātuyo vā atthi. Esa nayo sabbattha. Paññāvacaranti paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcakaṃ. Tadabhiññāti taṃ abhijānitvā. Ettakena bhagavatā kiṃ dassitaṃ? Tantākulapadasseva anusandhi dassito.
七识住解释显示巴利原文
Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā
127 那位被称为‘不施设’的比丘,在持续修行中即称为俱分解脱;那位被称为‘不观’的比丘,在持续修行中即称为慧解脱。因此,为了阐明前面那两位比丘的结论与名称,世尊于是开始宣说:‘阿难,有七识住……’等。显示巴利原文
127. Idāni yo – ‘‘na paññapetī’’ti vutto, so yasmā gacchanto gacchanto ubhatobhāgavimutto nāma hoti. Yo ca – ‘‘na samanupassatī’’ti vutto, so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hoti. Tasmā tesaṃ heṭṭhā vuttānaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ nigamanañca nāmañca dassetuṃ satta kho imānanda viññāṇaṭṭhitiyotiādimāha.
在此,所谓‘众生’是就结生而言的;若就所缘而言,在《集经》中则说为四种,下文将会说到。‘识住’意为识于此处安住,这是‘识的依止处’的别称。‘与二处’即两种住所;此处是以‘处’来表示‘住所’。因此下文将说:‘无想有情处,以及非想非非想处为第二处’。那么,为何要把这些全部纳入呢?是为了穷尽整个流转。因为流转并不能仅靠纯粹的识住或纯粹的处而穷尽,还要由有、生趣、净居天等才能穷尽,所以这一切都被包括在内。显示巴利原文
Tattha sattāti paṭisandhivasena vuttā, ārammaṇavasena saṅgītisutte (dī. ni. 3.311) vuttā catasso āgamissanti. Viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhiti, viññāṇapatiṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānāni. Nivāsaṭṭhānañhi idhāyatananti adhippetaṃ. Teneva vakkhati – ‘‘asaññasattāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanameva dutiya’’nti. Kasmā panetaṃ sabbaṃ gahitanti? Vaṭṭapariyādānatthaṃ. Vaṭṭañhi na suddhaviññāṇaṭṭhitivasena suddhāyatanavasena vā pariyādānaṃ gacchati, bhavayonigatisattāvāsavasena pana gacchati, tasmā sabbametaṃ gahitaṃ.
现在,依次解释其义,开始说明:‘何等众生……’等。在此,‘例如’是一个表示譬喻的助词,意思是‘就像人类那样’。因为在无量无数的轮围世界中,有无数人类的容貌、形体等,即使两个也找不到完全相同者。纵然某些地方有孪生兄弟在容貌或形体上相似,但他们前看后看、说话、笑、行走、站立的姿态仍有差别。因此他们被称为‘身异者’。而他们结生时的想,有三因的、二因的,也有无因的,所以称为‘想异者’。‘一些天’指六欲界天。在这些天中,有的天人身是蓝色,有的则是黄色等。他们的想有二因的,也有三因的,但没有无因的。‘以及一些卑劣者’,是指脱离了四恶趣的众生,如优多罗母女夜叉、可意母、普施密多、法护女等,以及其他住在宫殿里的饿鬼。因为他们的身体有黄、白、黑、鼬色、灰白等各种颜色,又有瘦、胖、矮、高种种差别,所以身是多样的;而想也如同人类一样,有二因、三因、无因的差别。然而他们不像诸天那样有大威德,而像可怜人那样少有威德,难得衣食,为苦所迫而活。有的在黑分受苦,在白分享乐,因此……显示巴利原文
Idāni anukkamena tamatthaṃ vibhajanto katamā sattātiādimāha. Tattha seyyathāpīti nidassanatthe nipāto, yathā manussāti attho. Aparimāṇesu hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā ekasadisā honti, tesampi ālokitavilokitakathitahasitagamanaṭhānādīhi viseso hotiyeva. Tasmā nānattakāyāti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi dvihetukāpi ahetukāpi honti, tasmā nānattasaññinoti vuttā. Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana nesaṃ dvihetukāpi tihetukāpi honti, ahetukā natthi. Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā uttaramātā yakkhinī, piyaṅkaramātā, phussamittā, dhammaguttāti evamādikā aññe ca vemānikā petā. Etesañhi pītaodātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya dvihetukatihetukaahetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā, dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti, tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā tesaṃ dhammābhisamayopi hoti, piyaṅkaramātā hi yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā –
‘‘Mā saddamakari piyaṅkara, bhikkhu dhammapadāni bhāsati; Api dhammapadaṃ vijāniya, paṭipajjema hitāya no siyā; Pāṇesu ca saṃyamāmase, sampajānamusā na bhaṇāmase; Sikkhema susīlyamattano, api muccema pisācayoniyā’’ti. (saṃ. ni. 2.40);
她这样教导儿子后,当天便证得入流果。而优多罗母,则是听闻世尊说法后,便成为入流者。显示巴利原文
Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā. Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā.
“梵身天”即指梵众天、梵辅天与大梵天。“初生之处”是指这些天人皆由初禅化生。其中,梵众天由下品初禅所生,其寿量为三分之一个劫;梵辅天由中品初禅所生,其寿量为半个劫,身光也较前者更为广布;大梵天由上品初禅所生,其寿量为一劫,身光极为广布。如是,这些天人的身形各各不同,但因同依初禅而生起的想却是相同的,故说为“身异想一”。显示巴利原文
Brahmakāyikāti brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno. Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamena jhānena abhinibbattā. Tesu brahmapārisajjā pana parittena abhinibbattā, tesaṃ kappassa tatiyo bhāgo āyuppamāṇaṃ. Brahmapurohitā majjhimena, tesaṃ upaḍḍhakappo āyuppamāṇaṃ, kāyo ca tesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, tesaṃ kappo āyuppamāṇaṃ, kāyo pana tesaṃ ativipphāriko hoti. Iti te kāyassa nānattā, paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti veditabbā.
如同那些天众,四恶趣中的众生也是如此:在地狱中,有些有情的身体长达一迦乌达,有些半由旬,有些一由旬,而提婆达多的身体则达百由旬。在畜生中,有些微小,有些巨大。在饿鬼界,有些身高六十肘,有些七十肘,有些八十肘;有些容貌美好,有些容貌丑恶。黑厌阿苏罗也是如此。而且,这里还有名为“长板饿鬼”者,身长可达六十由旬。然而,所有这些有情的想都是不善异熟无因的。因此,这些恶趣众生也归入“身异想一”一类。显示巴利原文
Yathā ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ, kesañci yojanaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā, keci mahantā. Pettivisayepi keci saṭṭhihatthā, keci sattatihatthā, keci asītihatthā honti, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā honti. Tathā kālakañjikā asurā. Api cettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesampi akusalavipākaahetukāva honti. Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinotveva saṅkhyaṃ gacchanti.
光音天:犹如火炬燃烧时,火焰一段段断裂散落一般,他们的身体放射光芒,向外散逸,故称光音天。依五法而言,修习下品的第二禅与第三禅而化生者,名为少光天,寿量为二劫;修习中品而生者,名为无量光天,寿量为四劫;修习上品殊胜者而生者,名为光音天,寿量为八劫。此处为划定最高分际,将这一切光音天全部囊括在内。因为所有这些天众的身体同一种光辉遍布,然而想却有种种差别:有的是有寻有伺之想,有的是无寻无伺之想。显示巴利原文
Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati vissaratīti ābhassarā. Tesu pañcakanayena dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti, tesaṃ dve kappā āyuppamāṇaṃ. Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti, tesaṃ cattāro kappā āyuppamāṇaṃ. Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti, tesaṃ aṭṭha kappā āyuppamāṇaṃ. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbepi te gahitā. Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā vā avitakkaavicārā vāti nānā.
遍净天:被净妙所遍满、散布,意谓其身体的光辉颜色纯净密实,成为一个整体。因为他们的光芒不像光音天那样断续放射。而依据五法,修习下品、中品、上品的第四禅,依次化生为少净天、无量净天、遍净天,寿量分别为十六劫、三十二劫、六十四劫。因此,应知他们全都是“同一身”且以第四禅之想而为“同一想”,即“同一身同一想者”。无想有情天也依止这第四识住。但无想者由于没有识,不归入此处的识住,而属于众生居。显示巴利原文
Subhakiṇhāti subhena okiṇṇā vikiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho. Etesañhi ābhassarānaṃ viya na chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati. Pañcakanaye pana parittamajjhimapaṇītassa catutthajjhānassa vasena soḷasadvattiṃsacatusaṭṭhikappāyukā parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti.
净居天处于还灭阶段,并非一切时都有。在没有佛陀的世间,纵使历经百劫、千劫乃至无数劫,他们也不会出现。他们只在十六千劫之内有佛陀出世时才会出现,如同转法轮者世尊的蕴住之处。因此,他们既不属于识住,也不属于众生居。然而,大寺长老说:依据《中部》经文——‘舍利弗!除了净居天之外,这处众生居是我于漫长时劫中从未居住过的,实为难得’(《中部》1.160),净居天也属于第四识住和第四众生居。此说因经文本身无可辩驳,故予认可。显示巴利原文
Suddhāvāsā vivaṭṭapakkhe ṭhitā na sabbakālikā, kappasatasahassampi asaṅkhyeyyampi buddhasuññe loke nuppajjanti. Soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti, dhammacakkappavattassa bhagavato khandhavāraṭṭhānasadisā honti. Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ na sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsīvatthero pana – ‘‘na kho pana so sāriputta sattāvāso sulabharūpo yo mayā anivutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti (ma. ni. 1.160) iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsaṃyeva bhajantīti vadati, taṃ appaṭibāhiyattā suttassa anuññātaṃ.
“完全超越色想”等词的含义在《清净道论》中已作解释。而非想非非想处,正如想极其微细那样,识也极其微细,因此既不是识,也不是非识。所以,它不在识住中宣说,而在“处”中被提到。显示巴利原文
Sabbaso rūpasaññānantiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassapi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ. Tasmā viññāṇaṭṭhitīsu avatvā āyatanesu vuttaṃ.
128 “于彼处”:指在这些识住当中。“了知彼”:即了知那个识住。“了知它的集起”:依“无明集起故色集起”等(《无碍解道》1.49)的方法,了知它的集起。“了知它的灭去”:依“无明灭故色灭”等的方法,了知它的灭去。“乐味”:凡是缘于色……乃至缘于识而生起的乐与喜悦,这就是识的乐味;如此了知它的乐味。“过患”:凡是色……乃至识都是无常、苦、变易法,这就是识的过患;如此了知它的过患。“出离”:凡是对色……乃至对识的欲贪被调伏、被舍断,这就是识的出离(《相应部》2.26);如此了知它的出离。“是否适宜于此比丘”:即那位比丘是否以渴爱、慢、见的力量,欢喜、执取那个识住为“我”或“我所”?应当用这一方法对待一切识住。不过,在没有色的地方,应以四蕴来组合;在没有识的地方,则应以一蕴来组合。“由食之集而有食灭”这一句也应当组合进去。显示巴利原文
128.Tatrāti tāsu viññāṇaṭṭhitīsu. Tañca pajānātīti tañca viññāṇaṭṭhitiṃ pajānāti. Tassā ca samudayanti ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.49) nayena tassā samudayañca pajānāti. Tassā ca atthaṅgamanti – ‘‘avijjānirodhā rūpanirodho’’tiādinā nayena tassā atthaṅgamañca pajānāti. Assādanti yaṃ rūpaṃ paṭicca…pe… yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ viññāṇassa assādoti, evaṃ tassā assādañca pajānāti. Ādīnavanti yaṃ rūpaṃ…pe… yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ viññāṇassa ādīnavoti, evaṃ tassā ādīnavañca pajānāti. Nissaraṇanti yo rūpasmiṃ…pe… yo viññāṇe chandarāgavinayo, chandarāgappahānaṃ, idaṃ viññāṇassa nissaraṇanti (saṃ. ni. 2.26) evaṃ tassā nissaraṇañca pajānāti. Kallaṃ nu tenāti yuttaṃ nu tena bhikkhunā taṃ viññāṇaṭṭhitiṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ vasena ahanti vā mamanti vā abhinanditunti. Etenupāyena sabbattha veditabbo. Yattha pana rūpaṃ natthi, tattha catunnaṃ khandhānaṃ vasena, yattha viññāṇaṃ natthi, tattha ekassa khandhassa vasena samudayo yojetabbo. Āhārasamudayā āhāranirodhāti idañcettha padaṃ yojetabbaṃ.
「阿难,比丘若何时……」:意思是阿难,比丘在什么时候……。「无取著解脱」:即不执取四种取而解脱。「慧解脱」:即通过智慧而解脱。其含义是:尚未亲自证得八解脱,仅凭智慧的力量令名身与色身不再生起,从而获得解脱。这包括干观者,以及在初禅那等某一种禅那中安住而证得阿拉汉果的人,总共有五种。也曾这样说:「什么样的人是慧解脱?这里有一类比丘,不实际以身触证八解脱而安住,但以智慧照见而诸漏已尽,这样的人就称为慧解脱。」(《人施设》15)显示巴利原文
Yato kho, ānanda, bhikkhūti yadā kho ānanda, bhikkhu. Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi aggahetvā vimutto. Paññāvimuttoti paññāya vimutto. Aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābaleneva nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca appavattiṃ katvā vimuttoti attho. So sukkhavipassako ca paṭhamajjhānādīsu aññatarasmiṃ ṭhatvā arahattaṃ patto cāti pañcavidho. Vuttampi cetaṃ – ‘‘katamo ca puggalo paññāvimutto? Idhekacco puggalo na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti (pu. pa. 15).
「八解脱注」(Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā)显示巴利原文
Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā
129 这样,显示了一位比丘的结语与名称之后,为了显示另一位,便说「阿难,有八种解脱」等。在这里,「解脱」是以什么意义称为解脱?是以「胜解」的意义。那么,什么是胜解的意义?即从敌对法中善巧地解脱,以及由于对禅那所缘的极度欣喜而善巧地解脱。这就像小孩在父亲膝上,四肢放松地躺着,内心没有拘束、没有顾虑地在所缘上活动一样。这便是这里所说的意思。然而,这种意义在最后一种解脱中并不存在,只存在于前面所有解脱中。显示巴利原文
129. Evaṃ ekassa bhikkhuno nigamanañca nāmañca dassetvā itarassa dassetuṃ aṭṭha kho imetiādimāha. Tattha vimokkhoti kenaṭṭhena vimokkho? Adhimuccanaṭṭhena. Ko panāyaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pituaṅke vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ panattho pacchime vimokkhe natthi, purimesu sabbesu atthi.
「内有色者观外诸色」:在这里,「内有色者」是指,对于内在头发等处,以青遍等方式修习而生起了色界禅那,此禅那本身就是「色」;由于具有这种禅那,所以称为「有色者」。「观外诸色」是指在外部,也同样借助青遍等色,用禅那眼去观察。这段话显示了,对于那些以内、外为所缘的遍业处而生起禅那的人,有四种色界禅那。「内无色想者」:意思是内心没有色的想,也就是对于自身内在的头发等处,并没有生起色界禅那。这段话显示了,对于那些唯以外部为所缘的遍业处、唯于外部生起禅那的人,有相应的色界禅那。显示巴利原文
Rūpī rūpāni passatīti ettha ajjhattaṃ kesādīsu nīlakasiṇādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassatthīti rūpī. Bahiddhā rūpāni passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhāvatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāri rūpāvacarajjhānāni dassitāni. Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa puggalassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni.
「唯胜解为净」:此指于极其清净的青遍等色遍中所证得的禅那。此处,虽在安止定中并无「净」之作意,然而若有人以清净、美妙的遍相为所缘而安住,则因其可称为「唯胜解为净」,故如此教导。不过,《无碍解道》中说:「怎样的解脱是‘唯胜解为净’呢?比丘以与慈俱行之心遍满一方而住……乃至……由修习慈心,一切有情皆不厌恶。以悲心、喜心、舍心遍满……乃至……由修习舍心,一切有情皆不厌恶。这就是‘唯胜解为净’的解脱。」(《无碍解道》1.212)显示巴利原文
Subhantveva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāyaṃ subhanti ābhogo natthi, yo pana visuddhaṃ subhaṃ kasiṇamārammaṇaṃ karitvā viharati, so yasmā subhanti adhimutto hotīti vattabbataṃ āpajjati, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana – ‘‘kathaṃ subhantveva adhimutto hotīti vimokkho? Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Karuṇā, muditā, upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Evaṃ subhaṃ tveva adhimutto hotīti vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ.
关于「超越一切色想」等的内容,在《清净道论》中皆已解说。「这是第八解脱」:由于四蕴(受、想、行、识)全然清净、彻底解脱,故称第八解脱,亦即最上的解脱。显示巴利原文
Sabbaso rūpasaññānantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva. Ayaṃ aṭṭhamo vimokkhoti ayaṃ catunnaṃ khandhānaṃ sabbaso visuddhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma.
130 「顺」:从初始至于终了。「逆」:从终了回归初始。「顺逆」:指对诸等至极为纯熟,能无有停顿地来回游转。「于任何处所欲」:示处所,即无论于何处所欲求。「于任何定所欲」:示等至,即无论对何种等至所欲求。「于任何时所欲」:示时限,即无论欲求多长的时间。「入定」:即进入如是等至。「出定」:即从彼出而安住。显示巴利原文
130.Anulomanti ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā. Paṭilomanti pariyosānato paṭṭhāya yāva ādito. Anulomapaṭilomanti idaṃ atipaguṇattā samāpattīnaṃ aṭṭhatvāva ito cito ca sañcaraṇavasena vuttaṃ. Yatthicchakanti okāsaparidīpanaṃ, yattha yattha okāse icchati. Yadicchakanti samāpattidīpanaṃ, yaṃ yaṃ samāpattiṃ icchati. Yāvaticchakanti addhānaparicchedadīpanaṃ , yāvatakaṃ addhānaṃ icchati. Samāpajjatīti taṃ taṃ samāpattiṃ pavisati. Vuṭṭhātīti tato uṭṭhāya tiṭṭhati.
「俱分解脱」:即从两方面得到解脱——依无色等至而从色身解脱,依圣道而从名身解脱。这也曾说过:显示巴利原文
Ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto, arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato vimuttoti. Vuttampi cetaṃ –
“犹如被劲风吹散的火焰”(世尊对优波私婆说)
他趣入于灭,不落于名数。
同样地,牟尼已从名身解脱,
他趣入于义,不落入名称的范畴。”(《经集》1080颂)
显示巴利原文 ‘‘Accī yathā vātavegena khittā, (upasivāti bhagavā) Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ; Evaṃ munī nāmakāyā vimutto, Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080);
而此“俱分解脱者”共有五种:从空无边处等(无色定)的某一定中出定后证得阿罗汉果者,以及作为不还者从灭尽定出定后证得阿罗汉果者。然而,也有一些人说:“因为色界第四禅亦是二支、与舍俱行,而无色界禅也是如此,所以从色界第四禅出定后证得阿罗汉果者,也可称为俱分解脱。”显示巴利原文
So panesa ubhatobhāgavimutto ākāsānañcāyatanādīsu aññatarato uṭṭhāya arahattaṃ patto ca anāgāmī hutvā nirodhā uṭṭhāya arahattaṃ patto cāti pañcavidho. Keci pana – ‘‘yasmā rūpāvacaracatutthajjhānampi duvaṅgikaṃ upekkhāsahagataṃ, arūpāvacarajjhānampi tādisameva. Tasmā rūpāvacaracatutthajjhānato uṭṭhāya arahattaṃ pattopi ubhatobhāgavimutto’’ti.
然而,这个关于“俱分解脱”的问题,最初是从下面的铜殿提出来的,后来依三藏小善意长老的注释,历经许久才得出定论。据说,在基利寺中,长老的一位弟子从一位行乞食者口中听到这个问题后,便说:“贤友,在下面的铜殿,我们的老师宣讲法义时,这个问题我从未听任何人提过。”“那么,尊者,长老是怎么说的呢?”“长老是这样说的,贤友:‘色界第四禅那虽有两支,与舍俱行,能镇伏烦恼,但它却在烦恼的近缘——亦即能让烦恼滋长处——发生作用。为什么呢?因为那些烦恼在五蕴有中,都是依青、黄等色中的某一所缘而生起的,而色界禅那并未超越那个所缘。因此,必须完全舍离色法,经由无色界禅那镇伏烦恼之后证得阿罗汉果的人,才称为俱分解脱。’”他说完这番话,又引此经为证:“‘何等为俱分解脱者?世间有一类人,亲身触证八解脱而安住其中,并以智慧彻见,断尽一切烦恼,是名俱分解脱者。’(《人施设论》24)显示巴利原文
Ayaṃ pana ubhatobhāgavimuttapañho heṭṭhā lohapāsāde samuṭṭhahitvā tipiṭakacūḷasumanattherassa vaṇṇanaṃ nissāya cirena vinicchayaṃ patto . Girivihāre kira therassa antevāsiko ekassa piṇḍapātikassa mukhato taṃ pañhaṃ sutvā āha – ‘‘āvuso, heṭṭhālohapāsāde amhākaṃ ācariyassa dhammaṃ vaṇṇayato na kenaci sutapubba’’nti. Kiṃ pana, bhante, thero avacāti? Rūpāvacaracatutthajjhānaṃ kiñcāpi duvaṅgikaṃ upekkhāsahagataṃ kilese vikkhambheti, kilesānaṃ pana āsannapakkhe virūhanaṭṭhāne samudācarati. Ime hi kilesā nāma pañcavokārabhave nīlādīsu aññataraṃ ārammaṇaṃ upanissāya samudācaranti, rūpāvacarajjhānañca taṃ ārammaṇaṃ na samatikkamati. Tasmā sabbaso rūpaṃ nivattetvā arūpajjhānavasena kilese vikkhambhetvā arahattaṃ pattova ubhatobhāgavimuttoti, idaṃ āvuso thero avaca. Idañca pana vatvā idaṃ suttaṃ āhari – ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto. Idhekacco puggalo aṭṭhavimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, ayaṃ vuccati puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti (pu. pa. 24).
“阿难,由此俱分解脱”意为:阿难,即依此俱分解脱而言。其余各处,文义皆甚浅明。显示巴利原文
Imāya ca ānanda ubhatobhāgavimuttiyāti ānanda ito ubhatobhāgavimuttito. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
以上,即出自《吉祥悦美注》——《长部》之注释书中,显示巴利原文
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ
《大因缘经》的注(Mahānidānasuttavaṇṇanā)到此结束。显示巴利原文
Mahānidānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.