《大本经》的注释·菩萨法性注释
1. 大本经义注 · 105 段
菩萨法性注释
Bodhisattadhammatāvaṇṇanā
17那时,比丘们,“毗婆尸菩萨”等语句中,“毗婆尸”是他的名字,这个名字是因为他善于观察种种义理而得到的。“菩萨”是指有智慧的有情、将要觉悟的有情;或者是指心系于、执著于被称为“菩提”的四道的有情,所以叫菩萨。“具念、正知”中,“念”就是念,“正知”就是智。意思是把念很好地建立起来,用智加以判断之后,进入母胎。用“入”这个字,是显示他入胎时的状态,并不是入胎的先后步骤。不过,这个步骤已经记载在注释书里,所以应当这样理解。
17.Athakho, bhikkhave, vipassī bodhisattotiādīsu pana vipassīti tassa nāmaṃ, tañca kho vividhe atthe passanakusalatāya laddhaṃ. Bodhisattoti paṇḍitasatto bujjhanakasatto. Bodhisaṅkhātesu vā catūsu maggesu satto āsatto laggamānasoti bodhisatto. Sato sampajānoti ettha satoti satiyeva. Sampajānoti ñāṇaṃ. Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā mātukucchiṃ okkamīti attho. Okkamīti iminā cassa okkantabhāvo pāḷiyaṃ dassito, na okkamanakkamo. So pana yasmā aṭṭhakathaṃ ārūḷho, tasmā evaṃ veditabbo –
一切菩萨都是圆满三十种波罗蜜,舍弃五种大舍,达到利亲行、利世间行、佛行的顶点之后,安住在像须大拏那样的第三生中,行七种大布施,令大地震动七次,然后命终,在第二个心识刹那投生到兜率天。毗婆尸菩萨也同样这样做,投生到兜率天城后,在那里住了五十七俱胝年又六百万年。不过,有时投生到长寿天界的菩萨并不会住满寿命。为什么呢?因为在那里很难圆满波罗蜜。他们决意舍寿后,就只投生到人间。而正在圆满波罗蜜的菩萨,就像现在能以一生就成就一切知智那样,因为已经完全圆满了波罗蜜,所以那时的毗婆尸菩萨就在那里住满了寿命。
Sabbabodhisattā hi samatiṃsa pāramiyo pūretvā, pañca mahāpariccāge pariccajitvā, ñātatthacariyalokatthacariyabuddhacariyānaṃ koṭiṃ patvā, vessantarasadise tatiye attabhāve ṭhatvā, satta mahādānāni datvā, sattakkhattuṃ pathaviṃ kampetvā, kālaṅkatvā, dutiyacittavāre tusitabhavane nibbattanti. Vipassī bodhisattopi tatheva katvā tusitapure nibbattitvā saṭṭhisatasahassādhikā sattapaññāsa vassakoṭiyo tattha aṭṭhāsi. Aññadā pana dīghāyukadevaloke nibbattā bodhisattā na yāvatāyukaṃ tiṭṭhanti. Kasmā? Tattha pāramīnaṃ duppūraṇīyattā. Te adhimuttikālakiriyaṃ katvā manussapatheyeva nibbattanti. Pāramīnaṃ pūrento pana yathā idāni ekena attabhāvena sabbaññutaṃ upanetuṃ sakkonti, evaṃ sabbaso pūritattā tadā vipassī bodhisatto tattha yāvatāyukaṃ aṭṭhāsi.
天神们则会出现五种前兆,预示“按人间的算法,再过七天就要死了”:花环枯萎,衣服变脏,腋下流汗,身体变得难看,天人在自己的座位上坐不住。其中,“花环”是指投生那天所戴的装饰花环。据说这些花环经过五十七俱胝又六百万年都不曾枯萎,到那时却枯萎了。衣服也是这样。在这么长的时间里,天人们既不觉得冷也不觉得热,到那时身体却一滴滴地出汗。在这么长的时间里,他们身上看不出头发稀疏、秃顶等变丑的样子,天女看起来像十六岁的少女,天子看起来像二十岁的青年,但临死时他们的身体却显得疲惫不堪。在这么长的时间里,他们在天界从不感到厌倦,临死时却唉声叹气、伸懒腰,在自己的座位上再也待得不快乐。
Devatānaṃ pana – ‘‘manussānaṃ gaṇanāvasena idāni sattahi divasehi cuti bhavissatī’’ti pañca pubbanimittāni uppajjanti – mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye dubbaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane na saṇṭhāti. Tattha mālāti paṭisandhiggahaṇadivase piḷandhanamālā , tā kira saṭṭhisatasahassādhikā sattapaṇṇāsa vassakoṭiyo amilāyitvā tadā milāyanti. Vatthesupi eseva nayo. Ettakaṃ pana kālaṃ devānaṃ neva sītaṃ na uṇhaṃ hoti, tasmiṃ kāle sarīrā bindubinduvasena sedā muccanti. Ettakañca kālaṃ tesaṃ sarīre khaṇḍiccapāliccādivasena vivaṇṇatā na paññāyati, devadhītā soḷasavassuddesikā viya khāyanti, devaputtā vīsativassuddesikā viya khāyanti, maraṇakāle pana tesaṃ kilantarūpo attabhāvo hoti. Ettakañca tesaṃ kālaṃ devaloke ukkaṇṭhitā nāma natthi, maraṇakāle pana nissasanti vijambhanti, sake āsane nābhiramanti.
不过,这些前兆并不是所有天神都能看到的。就像在人间,只有大福德的人——比如国王、大臣等——才会出现流星坠落、大地震动、月食这类征兆,不是人人都能遇到;同样,这些前兆也只出现在有大威力的天神身上,并非所有天神都能见到。又像人间只有占星师等人能识别这些前兆,不是所有人都懂;这些前兆也不是所有天神都能知道,只有有智慧的天神才了解。其中,那些因微薄善业而投生为天子的,当这些前兆出现时就会害怕,心想:“现在谁知道我会投生到哪里去呢?”而那些有大福德的天神就不害怕,他们想:“我们凭着布施、持戒、修禅所积累的功德,将来会在更高的天界享受福报。”毗婆尸菩萨看到这些前兆也不害怕,心想:“下一世我就会成佛。”当这些前兆出现时,一万个轮围世界的天神聚集在一起,恳求他说:“朋友,您圆满十波罗蜜,不是为了求帝释天神的福报、魔王的福报、梵天的福报或转轮王的福报,而是为了救度世间、为了成佛。朋友,现在正是您成佛的时候了;朋友,现在正是您成佛的时机了。”
Imāni pana pubbanimittāni yathā loke mahāpuññānaṃ rājarājamahāmattādīnaṃyeva ukkāpātabhūmicālacandaggāhādīni nimittāni paññāyanti, na sabbesaṃ; evaṃ mahesakkhadevatānaṃyeva paññāyanti, na sabbesaṃ. Yathā ca manussesu pubbanimittāni nakkhattapāṭhakādayova jānanti, na sabbe; evaṃ tānipi na sabbadevatā jānanti, paṇḍitā eva pana jānanti. Tattha ye mandena kusalakammena nibbattā devaputtā, te tesu uppannesu – ‘‘idāni ko jānāti, ‘kuhiṃ nibbattessāmā’ti’’ bhāyanti. Ye mahāpuññā, te ‘‘amhehi dinnaṃ dānaṃ, rakkhitaṃ sīlaṃ, bhāvitaṃ bhāvanaṃ āgamma upari devalokesu sampattiṃ anubhavissāmā’’ti na bhāyanti. Vipassī bodhisattopi tāni pubbanimittāni disvā ‘‘idāni anantare attabhāve buddho bhavissāmī’’ti na bhāyati. Athassa tesu nimittesu pātubhūtesu dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā – ‘‘mārisa, tumhehi dasa pāramiyo pūrentehi na sakkasampattiṃ, na mārasampattiṃ, na brahmasampattiṃ, na cakkavattisampattiṃ patthentehi pūritā, lokanittharaṇatthāya pana buddhattaṃ patthayamānehi pūritā. So vo, idāni kālo, mārisa, buddhattāya, samayo, mārisa, buddhattāyā’’ti yācanti.
这时,大士没有先答应那些天神的请求,而是按照时间、洲岛、地点、家族、母亲和寿命这五项,做了所谓的“五种大观察”。其中,他先观察时间:“现在是合适的时候,还是不合适的时候?”在这里,人类的寿命增长到十万岁以上时,不算合适的时候。为什么呢?因为那时众生的生、老、死都不明显,而诸佛说法一定不离三法印。佛陀对他们讲“无常、苦、无我”时,他们会想:“这到底在说什么?”他们既不肯听,也不肯信,因此不会有现观;没有现观,教法就不能导向出离。所以那时不是合适的时候。人类寿命不到百岁时,也不是合适的时候。为什么呢?因为那时众生烦恼极为炽盛,而对烦恼炽盛的众生所给的教诫,无法在教诫该有的位置上站住,就像水面上划过的痕迹,很快就消失了。所以那时也不是合适的时候。从十万岁往下、从百岁往上,这段寿命区间才叫合适的时候,而那时人类的寿命正好是八万岁。于是大士看到:“这正是应当投生的时候。”由此观察了时间。
Atha mahāsatto tāsaṃ devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāladīpadesakulajanettiāyuparicchedavasena pañcamahāvilokanaṃ nāma vilokesi. Tattha ‘‘kālo nu kho, na kālo’’ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṃ vaḍḍhitaāyukālo kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattānaṃ jātijarāmaraṇāni na paññāyanti, buddhānañca dhammadesanā nāma tilakkhaṇamuttā natthi. Te tesaṃ – ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti kathentānaṃ – ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathentī’’ti neva sotuṃ, na saddahituṃ maññanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṃ asati aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti. Tasmā so akālo. Vassasatato ūnaāyukālopi kālo na hoti. Kasmā? Tadā hi sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinno ovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati, udake daṇḍarāji viya khippaṃ vigacchati. Tasmā sopi akālova. Vassasatasahassato paṭṭhāya heṭṭhā, vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo kālo nāma, tadā ca asītivassasahassāyukā manussā. Atha mahāsatto – ‘‘nibbattitabbakālo’’ti kālaṃ passi.
随后,他观察洲岛,把四大洲连同附属小洲一起看了一遍,发现佛陀不在其他三洲出世,只有赡部洲才有佛陀出世,于是见到了洲岛。
Tato dīpaṃ vilokento saparivāre cattāro dīpe oloketvā – ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantī’’ti dīpaṃ passi.
随后,他观察地域,心想:“赡部洲很大,方圆一万由旬,诸佛到底出生在哪个区域呢?”这样观察时,他看到了中土。所谓中土,律藏中已按“东边有个叫伽姜伽罗的市镇……”这样的方式说明过。这片区域长三百由旬,宽二百五十由旬,周长九百由旬。因为正是在这片区域里,会出生诸佛、独觉佛、上首弟子、八十位大弟子、转轮王,以及其他有大威势的刹帝利、婆罗门和豪富长者之家的人。而在这里,有一座叫槃头摩帝的城市。他下定决心:“我应当投生在那里。”
Tato – ‘‘jambudīpo nāma mahā, dasayojanasahassaparimāṇo, katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī’’ti desaṃ vilokento majjhimadesaṃ passi. Majjhimadeso nāma – ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo’’tiādinā (mahāva. 259) nayena vinaye vuttova. So āyāmato tīṇi yojanasatāni, vitthārato aḍḍhateyyāni, parikkhepato navayojanasatānīti. Etasmiñhi padese buddhā paccekabuddhā aggasāvakā asīti mahāsāvakā cakkavattirājāno aññe ca mahesakkhā khattiyabrāhmaṇagahapatimahāsālā uppajjanti. Idañcettha bandhumatī nāma nagaraṃ, tattha mayā nibbattitabbanti niṭṭhaṃ agamāsi.
接着,他观察家族,看到:“诸佛都出生在世间公认的家族中。如今刹帝利家族是世间公认的,我要投生到那里,一个名叫般豆摩的国王会成为我的父亲。”就这样,他观察了家族。
Tato kulaṃ vilokento – ‘‘buddhā nāma lokasammate kule nibbattanti. Idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ, tattha nibbattissāmi, bandhumā nāma me rājā pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi.
随后,他观察母亲,看到:佛母绝不是轻浮贪酒的女人。她已于百千劫中圆满波罗蜜,从出生起就持守五戒,从不毁犯。而这位名叫槃头摩帝的王后正是这样的人,她将成为我的母亲。接着他又想:她的寿命还有多长?便观察到:还有十个月零七天。
Tato mātaraṃ vilokento – ‘‘buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, kappasatasahassaṃ pūritapāramī, jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlā hoti, ayañca bandhumatī nāma devī īdisā, ayaṃ me mātā bhavissati , ‘‘kittakaṃ panassā āyū’’ti āvajjanto ‘‘dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi.
他这样作了五大观察之后,为了摄受众天神,就对他们承诺说:“诸位贤友,现在正是我成佛的时候了。”接着又说:“你们去吧。”把那些天神打发走之后,他被兜率天的众天神围绕着,进入兜率天城里的欢喜园。其实在一切天界中都有欢喜园。在那里,众天神在他身边游走,提醒他过去所造的善业,说:“你从这里死后,会投生到善趣去。”他就这样被这些提醒他善业的众天神围绕着,在那里走动的时候,就死去了。
Iti imaṃ pañcamahāvilokanaṃ viloketvā ‘‘kālo, me mārisā, buddhabhāvāyā’’ti devatānaṃ saṅgahaṃ karonto paṭiññaṃ datvā – ‘‘gacchatha, tumhe’’ti tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandanavanaṃ pāvisi. Sabbadevalokesu hi nandanavanaṃ atthiyeva. Tatra naṃ devatā ito cuto sugatiṃ gacchāti pubbekatakusalakammokāsaṃ sārayamānā vicaranti. So evaṃ devatāhi kusalaṃ sārayamānāhi parivuto tattha vicarantoyeva cavi.
他这样死去之后,知道自己“我正在死去”,但不知道死心。结生发生后,他也知道,但不知道那正是结生心。不过他知道“我在这个地方结生了”。然而有些长老说:“应该可以取到一种叫‘转向行相’的东西,他会在第二或第三心刹那才知道。”但三藏大西瓦长老说:“大士们的结生和其他人的结生不一样,他们的念与正知达到了顶点。但因为不能用同一个心去了知那个心,所以不知道死心。在死的刹那,他也知道‘我正在死去’。不知道结生心。他知道‘我在某处结生了’,那时一万个世界震动。”他这样具念正知进入母胎时,是以十九种结生心中的一种结生的:那是广大果报心,与慈俱行,伴有喜,与智相应,与“无行”的善心相似。但大西瓦长老说是以与舍俱的心结生的。就像我们的世尊一样,他也是在阿沙陀月满月的北阿沙陀宿(斗宿)结生的。
Evaṃ cuto ca ‘cavāmī’ti jānāti, cuticittaṃ na jānāti. Paṭisandhiṃ gahetvāpi jānāti, paṭisandhicittameva na jānāti. ‘‘Imasmiṃ me ṭhāne paṭisandhiṃ gahitā’’ti evaṃ pana jānāti. Keci pana therā – ‘‘āvajjanapariyāyo nāma laddhuṃ vaṭṭati, dutiyatatiyacittavāre eva jānissatī’’ti vadanti. Tipiṭakamahāsīvatthero pana āha – ‘‘mahāsattānaṃ paṭisandhi na aññesaṃ paṭisandhisadisā, koṭippattaṃ pana tesaṃ satisampajaññaṃ. Yasmā pana teneva cittena taṃ cittaṃ ñātuṃ na sakkā, tasmā cuticittaṃ na jānāti. Cutikkhaṇepi ‘cavāmī’ti jānāti. Paṭisandhicittaṃ na jānāti. ‘Asukasmiṃ me ṭhāne paṭisandhi gahitā’ti jānāti, tasmiṃ kāle dasasahassilokadhātu kampatī’’ti. Evaṃ sato sampajāno mātukucchiṃ okkamanto pana ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu mettāpubbabhāgassa somanassasahagatañāṇasampayuttaasaṅkhārikakusalacittassa sadisamahāvipākacittena paṭisandhi gaṇhi. Mahāsīvatthero pana upekkhāsahagatenāti āha. Yathā ca amhākaṃ bhagavā, evaṃ sopi āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ uttarāsāḷhanakkhatteneva paṭisandhiṃ aggahesi.
那时据说,从满月前第七天开始,菩萨的母亲就戒绝了饮酒,以花环、香料等装扮得富丽堂皇,尽情享受星宿节的欢庆。她在第七天清晨起床,用香水沐浴,佩戴上所有装饰,享用过精美的食物后,受持布萨八戒,走进吉祥的寝殿,躺在吉祥的床上。当她入睡时,做了这样一个梦:四位大天王把她连床一起抬起,带到阿耨达池,为她沐浴,给她穿上天衣,涂上天香,戴上天花。离那里不远处有一座银山,山里面有一座金殿,他们让她头朝东躺下。接着,菩萨化作一头纯白象王,在不远处的一座金山上走动,然后从那里下来,登上银山,进入金殿,右绕母亲之后,破开她的右胁,就像进入母胎一样。
Tadā kira pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhādivibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā bodhisattamātā sattame divase pāto uṭṭhāya gandhodakena nahāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā idaṃ supinaṃ addasa – ‘‘cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā nahāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā dibbagandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhitvā, tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ abhiruhitvā kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi’’.
这时,醒来的王后把那个梦告诉了国王。天亮后,国王派人请来大约六十四位婆罗门首领,让人把地面涂上牛粪,撒上炒米等吉祥供物,铺设了极其贵重的座位。等婆罗门们在那里坐下后,国王把用酥油、蜂蜜和糖精心调制的上等乳粥盛满金钵银钵,又用金钵银钵盖好,布施给他们,还用新布、迦比罗牛和牛犊等布施,让他们心满意足。等他们一切所求都得到满足后,国王把那个梦告诉他们,问道:“这会怎么样?”婆罗门们说:“大王,不必忧虑。王后腹中已经怀胎,而且是男胎,不是女胎,您会得到一个儿子。他若在家,就会成为转轮王;他若离家出家,就会成为佛陀,揭开世间的覆盖。”以上就是“入母胎”这一部分的注释次第。
Atha pabuddhā devī taṃ supinaṃ rañño ārocesi. Rājā vibhātāya rattiyā catusaṭṭhimatte brāhmaṇapāmokkhe pakkosāpetvā haritūpalittāya lājādīhi katamaṅgalasakkārāya bhūmiyā mahārahāni āsanāni paññapetvā tattha nisinnānaṃ brāhmaṇānaṃ sappimadhusakkarābhisaṅkhatassa varapāyāsassa suvaṇṇarajatapātiyo pūretvā suvaṇṇarajatapātīheva paṭikujjitvā adāsi, aññehi ca ahatavatthakapilagāvīdānādīhi nesaṃ santappesi. Atha nesaṃ sabbakāmasantappitānaṃ taṃ supinaṃ ārocetvā – ‘‘kiṃ bhavissatī’’ti pucchi. Brāhmaṇā āhaṃsu – ‘‘mā cintayi, mahārāja, deviyā te kucchimhi gabbho patiṭṭhito, so ca kho purisagabbho na itthigabbho, putto te bhavissati. So sace agāraṃ ajjhāvasissati, rājā bhavissati cakkavattī. Sace agārā nikkhamma pabbajissati, buddho bhavissati loke vivaṭṭacchado’’ti. Ayaṃ tāva – ‘‘mātukucchiṃ okkamī’’ti ettha vaṇṇanākkamo.
这里说的“这是此处的法性”,意思就是:这是入母胎这件事上的法性,这是它的自性,这就是所说的规律。而这种规律共有五种:业规律、时节规律、种子规律、心规律、法规律。
Ayametthadhammatāti ayaṃ ettha mātukucchiokkamane dhammatā, ayaṃ sabhāvo, ayaṃ niyāmoti vuttaṃ hoti. Niyāmo ca nāmesa kammaniyāmo, utuniyāmo, bījaniyāmo, cittaniyāmo, dhammaniyāmoti pañcavidho (dha. sa. aṭṭha. 498).
在这里,善业带来可意的果报,不善业带来不可意的果报,这就是业律则。为了说明这一点,应当用“不在空中”(《小诵》127)这首偈颂中的事例来讲。又据说,有一个女人和丈夫吵架后,想上吊自杀,就把脖子伸进绳套里。另有一个男人正在磨刀,看见她这个举动,想割断绳子,就一边喊着“别怕,别怕”安慰她,一边跑过去。那绳子却变成了一条毒蛇,立在那里。他吓坏了,转身就跑。那个女人就死在那里了。像这一类的事例,应当在这里举出来。
Tattha kusalassa iṭṭhavipākadānaṃ, akusalassa aniṭṭhavipākadānanti ayaṃ kammaniyāmo. Tassa dīpanatthaṃ – ‘‘na antalikkhe’’ti (khu. pā. 127) gāthāya vatthūni vattabbāni. Apica ekā kira itthī sāmikena saddhiṃ bhaṇḍitvā ubbandhitvā maritukāmā rajjupāse gīvaṃ pavesesi. Aññataro puriso vāsiṃ nisento taṃ itthikammaṃ disvā rajjuṃ chinditukāmo – ‘‘mā bhāyi, mā bhāyī’’ti taṃ samassāsento upadhāvi. Rajju āsīviso hutvā aṭṭhāsi. So bhīto palāyi. Itarā tattheva mari. Evamādīni cettha vatthūni dassetabbāni.
在不同的地方、不同的时节,树木在同一时间开花结果等等,风刮起或停息,阳光强烈或微弱,天下雨或不下雨,莲花白天开放、夜晚闭合——诸如此类,就是时节规律。
Tesu tesu janapadesu tasmiṃ tasmiṃ kāle ekappahāreneva rukkhānaṃ pupphaphalagahaṇādīni, vātassa vāyanaṃ avāyanaṃ, ātapassa tikkhatā mandatā, devassa vassanaṃ avassanaṃ, padumānaṃ divā vikasanaṃ rattiṃ milāyananti evamādi utuniyāmo.
稻种只结出稻谷,甘甜的种子只结出甘甜的味道,苦涩的种子只结出苦涩的味道——这就是种子律则。
Yaṃ panetaṃ sālibījato sāliphalameva, madhurato madhurasaṃyeva, tittato tittarasaṃyeva phalaṃ hoti, ayaṃ bījaniyāmo.
前面每一组心与心所法,都作为后面每一组心与心所法的亲依止缘,以这种方式成为缘。也就是说,在眼识等之后,紧接着生起领受等心识——这就是心的规律。
Purimā purimā cittacetasikā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ upanissayapaccayena paccayoti evaṃ yadetaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā sampaṭicchanādīnaṃ nibbattanaṃ, ayaṃ cittaniyāmo.
不过,当菩萨入母胎等时候出现的一万世界震动等现象,这叫做“法决定性”。在这里,指的就是法决定性。因此,为了说明这个道理,才说了“诸比丘,这是法性……”等话。
Yā panesā bodhisattānaṃ mātukucchiokkamanādīsu dasasahassilokadhātukampanādīnaṃ pavatti, ayaṃ dhammaniyāmo nāma. Tesu idha dhammaniyāmo adhippeto. Tasmā tamevatthaṃ dassento dhammatā esā bhikkhavetiādimāha.
18在这里,“入胎”指的是已经入胎,这才是它的意思。因为那些现象是在入胎之后才出现的,不是正在入胎的时候。“无量”是指增长的程度,意思是“广大”。“殊胜”是同一个意思的另一种说法。比如在“吃着种种殊胜的嚼食”等句(《中部》1.399)中,“殊胜”指的是甘甜;在“婆蹉亚那确实以殊胜的赞誉称赞沙门乔达摩”等句(《中部》1.288)中,“殊胜”指的是最上。但在这里,指的是广大。“诸天神的神力”是说:天人的这种威神力,能让身上所穿衣服的光明遍照十二由旬,身体的光明、装饰的光明、宫殿的光明也是如此;这句话的意思是“超越了这些光明”。
18. Tattha kucchiṃ okkamatīti ettha kucchiṃ okkanto hotīti ayamevattho . Okkante hi tasmiṃ evaṃ hoti, na okkamamāne. Appamāṇoti vuḍḍhippamāṇo, vipuloti attho. Uḷāroti tasseva vevacanaṃ. Uḷārāni uḷārāni khādanīyāni khādantītiādīsu (ma. ni. 1.399) hi madhuraṃ uḷāranti vuttaṃ. Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatītiādīsu (ma. ni. 1.288) seṭṭhaṃ uḷāranti vuttaṃ. Idha pana vipulaṃ adhippetaṃ. Devānaṃ devānubhāvanti ettha devānaṃ ayamānubhāvo nivatthavatthassa pabhā dvādasayojanāni pharati, tathā sarīrassa, tathā alaṅkārassa, tathā vimānassa, taṃ atikkamitvāti attho.
世界中间地狱是指每三个轮围世界之间就有一个世界中间地狱,就像三个车轮或三个钵互相紧挨着摆放时,中间留出的空隙一样。那个世界中间地狱的大小是八千由旬。无庇护,是说它永远敞露着。无覆盖,是说它下方也没有任何依托。黑暗,是说它本身就是一片黑暗的状态。黑暗之暗,是说它会阻碍眼识生起,所以充满着能让人变瞎的暗。据说在那里,眼识是不会生起的。有这么大神力的,意思是:据说太阳和月亮在同一时间就能在三大洲显现,所以它们有这样大的神力;它们能朝每个方向驱散九十万由旬的黑暗,显现出光明,所以它们有如此大的威神力。它们的光明不能到达,意思是以它们自身的光明,没法到达那里。据说日月是在轮围山的中间运行,一旦越过轮围山,就是世界中间地狱了。所以,它们的光明到了那里就无法遍及。
Lokantarikāti tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antarā ekeko lokantariko hoti, tiṇṇaṃ sakaṭacakkānaṃ vā tiṇṇaṃ pattānaṃ vā aññamaññaṃ āhacca ṭhapitānaṃ majjhe okāso viya. So pana lokantarikanirayo parimāṇato aṭṭhayojanasahasso hoti. Aghāti niccavivaṭā. Asaṃvutāti heṭṭhāpi appatiṭṭhā. Andhakārāti tamabhūtā. Andhakāratimisāti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇato andhabhāvakaraṇatimisena samannāgatā. Tattha kira cakkhuviññāṇaṃ na jāyati. Evaṃmahiddhikāti candimasūriyā kira ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyanti, evaṃ mahiddhikā. Ekekāya disāya nava nava yojanasatasahassāni andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ dassenti, evaṃmahānubhāvā. Ābhāya nānubhontīti attano pabhāya nappahonti. Te kira cakkavāḷapabbatassa vemajjhena vicaranti, cakkavāḷapabbatañca atikkamma lokantarikanirayā. Tasmā te tattha ābhāya nappahonti.
那些投生在那里的众生,指的是投生在世界中间大地狱里的众生。他们是造了什么业才投生到那里去的呢?是因为对父母,以及对如法修行的沙门、婆罗门犯下了严重而残酷的罪过,还日复一日地造作杀生之类的暴恶行为,所以才投生到那里,就像铜叶洲的无畏贼、龙贼那些人一样。他们的身体有三伽浮他那么长,长着像蝙蝠一样的长爪子。他们像树上的蝙蝠那样,用爪子攀附在轮围山上。当他们爬动的时候,彼此的手能够碰到一起,这时他们心里就想:“我们抓到食物了!”于是就在那里紧紧抓住、翻转身体,结果掉进了支撑世界的水里。即使被风吹打,他们也像甘草果一样被折断,掉进水中。刚一落水,就在那极其咸的水里像面团一样化开了。
Yepi tattha sattāti yepi tasmiṃ lokantarikamahāniraye sattā uppannā. Kiṃ pana kammaṃ katvā tattha uppajjantīti. Bhāriyaṃ dāruṇaṃ mātāpitūnaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇānañca upari aparādhaṃ, aññañca divase divase pāṇavadhādisāhasikakammaṃ katvā uppajjanti, tambapaṇṇidīpe abhayacoranāgacorādayo viya. Tesaṃ attabhāvo tigāvutiko hoti, vaggulīnaṃ viya dīghanakhā honti. Te rukkhe vagguliyo viya nakhehi cakkavāḷapabbate lagganti. Yadā saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsaṃ gatā honti, atha ‘‘bhakkho no laddho’’ti maññamānā tattha vāvaṭā viparivattitvā lokasandhārakaudake patanti, vāte paharantepi madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti, patitamattāva accantakhāre udake piṭṭhapiṇḍi viya vilīyanti.
听说还有别的众生呢,贤友们。就像我们正在承受巨大的痛苦一样,听说别的众生也是为了经历这种痛苦才投生到这里的。他们在当天能看见彼此。可是这种光明连喝一顿粥的工夫都维持不住,只像闪电一样一闪而过,就在那些众生正说着“这是什么”的时候,光明就消失了。震动,是指向四面八方震动。另外两个词只是前面那个词的同义说法。至于“无量……”等语,是为了作总结而说的。
Aññepi kira bho santi sattāti bho yathā mayaṃ mahādukkhaṃ anubhavāma, evaṃ aññe kira sattāpi imaṃ dukkhamanubhavanatthāya idhūpapannāti taṃ divasaṃ passanti. Ayaṃ pana obhāso ekayāgupānamattampi na tiṭṭhati, accharāsaṅghāṭamattameva vijjobhāso viya niccharitvā – ‘‘kiṃ ida’’nti bhaṇantānaṃyeva antaradhāyati. Saṅkampatīti samantato kampati. Itaradvayaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Puna appamāṇo cātiādi nigamanatthaṃ vuttaṃ.
1919. “四位天子会前往四方守护”这句话里说的“四位”,是就四大天王来说的。不过,在一万个轮围世界里,每一处各有四位,加起来就是四万位。其中,在这个轮围世界里,四大天王手持宝剑,为了守护菩萨而来到吉祥胎室;其余的天王则从胎门开始,把泥毗舍遮鬼等夜叉众驱退、赶走,一直守护到轮围世界的边界。
19.Cattāronaṃ devaputtā cātuddisaṃ rakkhāya upagacchantīti ettha cattāroti catunnaṃ mahārājānaṃ vasena vuttaṃ. Dasasahassacakkavāḷesu pana cattāro cattāro katvā cattālīsasahassāni honti. Tattha imasmiṃ cakkavāḷe mahārājāno khaggahatthā bodhisattassa ārakkhatthāya upagantvā sirigabbhaṃ paviṭṭhā, itare gabbhadvārato paṭṭhāya avaruddhake paṃsupisācakādiyakkhagaṇe paṭikkamāpetvā yāva cakkavāḷā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu.
那么,这个守护到底是为了什么目的呢?从结生刹那的羯罗蓝阶段开始,就算有百千亿的魔罗举起百千亿座须弥山,前来障碍菩萨或菩萨的母亲,他们也全都会在半路上就消失掉。世尊在《流血事》中也这样说过:“比丘们,他人用加害的手段来夺如来的性命,这是不可能的,没有这样的道理。比丘们,如来是以没有加害的方式般涅槃的。比丘们,你们各自回住处去吧,如来不需要守护。”(《小品》341)同样地,凭他人加害,根本不可能危及他们的性命。不过,确实有一些非人,长相丑陋、看起来凶恶可怕,还有野兽和飞禽;菩萨的母亲如果看到它们的模样,或者听到它们的声音,就可能生起害怕或恐惧。正是为了挡住这些,天神们才来守护。而且,这些天神也因为菩萨的福德威力,自然生起了恭敬之心,被自己内心的恭敬所推动,才这样做的。
Kimatthāya panāyaṃ rakkhā? Nanu paṭisandhikkhaṇe kalalakālato paṭṭhāya sacepi koṭisatasahassamārā koṭisatasahassasineruṃ ukkhipitvā bodhisattassa vā bodhisattamātuyā vā antarāyakaraṇatthaṃ āgaccheyyuṃ, sabbe antarāva antaradhāyeyyuṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā ruhiruppādavatthusmiṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ parupakkamena tathāgataṃ jīvitā voropeyya. Anupakkamena, bhikkhave, tathāgatā parinibbāyanti. Gacchatha, tumhe bhikkhave, yathāvihāraṃ, arakkhiyā, bhikkhave tathāgatā’’ti (cūḷava. 341). Evameva, tena parupakkamena na tesaṃ jīvitantarāyo atthi, santi kho pana amanussā virūpā duddasikā bheravarūpā migapakkhino, yesaṃ rūpaṃ vā disvā saddaṃ vā sutvā bodhisattamātu bhayaṃ vā santāso vā uppajjeyya, tesaṃ nivāraṇatthāya rakkhaṃ aggahesuṃ. Apica bodhisattassa puññatejena sañjātagāravā attano gāravacoditāpi te evamakaṃsu.
那么,四大天王进入内宫之后,会不会向菩萨的母亲现身呢?还是不会现身?在她沐浴、打扮、吃饭等照顾身体的时候,他们不现身;但当她进入宝殿、躺在殊胜的床榻上时,他们就现身了。在这里,虽然一般人见到非人都会感到恐惧,但菩萨的母亲凭着自己和儿子的福德威力,见到他们并不害怕,心里对他们就像对平常内宫里的守卫一样。
Kiṃ pana te antogabbhaṃ pavisitvā ṭhitā cattāro mahārājāno bodhisattassa mātuyā attānaṃ dassenti, na dassentīti? Nahānamaṇḍanabhojanādisarīrakiccakāle na dassenti, sirigabbhaṃ pavisitvā varasayane nipannakāle pana dassenti. Tattha kiñcāpi amanussadassanaṃ nāma manussānaṃ sappaṭibhayaṃ hoti, bodhisattassa mātā pana attano ceva puttassa ca puññānubhāvena te disvā na bhāyati, pakatiantepurapālakesu viya assā etesu cittaṃ uppajjati.
20“本性具戒”是说她天生就戒行圆满。据说在佛还没出世的时候,人们会到苦行者和游方修行者面前顶礼,蹲坐着受戒。菩萨的母亲也曾到黑阿私陀仙人面前受戒。可是菩萨入胎之后,她就不能再坐到别人脚下了;即使坐在同等座位上所受的戒,也只不过是一种忆念的作用而已。因此说,她是自己受持戒行的。
20.Pakatiyā sīlavatīti sabhāveneva sīlasampannā. Anuppanne kira buddhe manussā tāpasaparibbājakānaṃ santike vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā sīlaṃ gaṇhanti. Bodhisattamātāpi kāladevilassa isino santike sīlaṃ gaṇhāti. Bodhisatte pana kucchigate aññassa pādamūle nisīdituṃ nāma na sakkā, samānāsane nisīditvā gahitasīlampi āvajjanakaraṇamattaṃ hoti. Tasmā sayameva sīlaṃ aggahesīti vuttaṃ hoti.
21“于男子们”:从菩萨的父亲开始,她对任何男子都不生起以男子为对象的心。然而,即使是善巧的工匠,也无法在泥塑等工艺中造出菩萨母亲那样的身相。见到她之后,不能说男子不会生起贪欲;但如果有人以染着的心想要靠近她,他的双脚就走不动,像被天索绑住一样。因此说“不可违越”等。
21.Purisesūti bodhisattassa pitaraṃ ādiṃ katvā kesuci manussesu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati. Bodhisattamāturūpaṃ pana kusalā sippikā potthakammādīsupi kātuṃ na sakkonti. Taṃ disvā purisassa rāgo nuppajjatīti na sakkā vattuṃ, sace pana taṃ rattacitto upasaṅkamitukāmo hoti, pādā na vahanti, dibbasaṅkhalikā viya bajjhanti. Tasmā ‘‘anatikkamanīyā’’tiādi vuttaṃ.
22关于“五种欲乐对象”:前面用“与欲乐对象相应”这句话,是就男子的意乐而遮止了对象本身;这里则是说明所缘的获得。据说,那时国王们听说王后怀上了这样一位太子,便以贵重的饰品、乐器等,从四面八方送来作为礼物的物品,成为通过五根门所缘取的对象。而由于菩萨和菩萨母亲所造之业极为强盛,他们所得的利养与恭敬没有限量。
22.Pañcannaṃ kāmaguṇānanti pubbe kāmaguṇūpasañhitanti iminā purisādhippāyavasena vatthupaṭikkhepo kato, idha ārammaṇappaṭilābho dassito. Tadā kira deviyā evarūpo putto kucchiṃ upapannoti sutvā samantato rājāno mahagghaābharaṇatūriyādivasena pañcadvārārammaṇavatthubhūtaṃ paṇṇākāraṃ pesenti. Bodhisattassa ca bodhisattamātu ca katakammassa ussannattā lābhasakkārassa pamāṇaparicchedo natthi.
2323.“身体不疲倦”:不像别的女人那样被怀孕的重负弄得疲惫,手脚浮肿等等,她完全没有这种疲累。“胎内”:就是在母胎里面。“看见”:是说越过了羯罗蓝等最初阶段,看见已经长成四肢、诸根不缺的形态。为什么要看?只是为了住得安稳。就像母亲和孩子一起躺着或坐着时,为了让孩子安稳,会看着孩子想:“我要把他垂下来的手或脚抬起来放好。”同样,菩萨的母亲在起身、行走、转身、坐下的时候,以及在吞咽冷、热、咸、苦、辣的食物时——这些时候胎儿本来会生起苦受——她为了安稳而观察:“我的孩子有没有受苦呢?”就在这样观察时,她看见菩萨结跏趺坐。因为其他在母胎里的众生,是趴在熟藏上面,把生藏顶起来,把胃膜推到背后,靠着脊骨,蹲着身子,把下巴搁在两只拳头上,像下雨时待在树洞里的猴子那样坐着;菩萨却不是这样。菩萨是把脊骨放在背后,像坐在法座上说法的法师一样,结跏趺坐,面朝东方坐着。这是他过去所造的业净化了处所,在清净的处所里,生起了微细柔软的皮肤相。于是胎膜再也遮不住他,母亲一看,他就好像露在外面一样清清楚楚。世尊为了用譬喻说明这个道理,才说了“犹如……”等话。不过,在母胎里的菩萨看不见母亲。因为在母胎里不会生起眼识。
23.Akilantakāyāti yathā aññā itthiyo gabbhabhārena kilamanti hatthapādā uddhumātatādīni pāpuṇanti, evaṃ tassā koci kilamatho nāhosi. Tirokucchigatanti antokucchigataṃ. Passatīti kalalādikālaṃ atikkamitvā sañjātaaṅgapaccaṅgaahīnindriyabhāvaṃ upagataṃyeva passati. Kimatthaṃ passati? Sukhavāsatthaṃyeva. Yatheva hi mātā puttena saddhiṃ nipannā vā nisinnā vā – ‘‘hatthaṃ vāssa pādaṃ vā olambantaṃ ukkhipitvā saṇṭhapessāmī’’ti sukhavāsatthaṃ puttaṃ oloketi, evaṃ bodhisattamātāpi yaṃ taṃ mātu uṭṭhānagamanaparivattananisajjādīsu uṇhasītaloṇikatittakakaṭukāhāraajjhoharaṇakālesu ca gabbhassa dukkhaṃ uppajjati, ‘‘atthi nu kho me taṃ puttassā’’ti sukhavāsatthaṃ olokayamānā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnaṃ bodhisattaṃ passati. Yathā hi aññe antokucchigatā pakkāsayaṃ avattharitvā āmāsayaṃ ukkhipitvā udarapaṭalaṃ piṭṭhito katvā piṭṭhikaṇḍakaṃ nissāya ukkuṭikaṃ dvīsu muṭṭhīsu hanukaṃ ṭhapetvā deve vassante rukkhasusire makkaṭā viya nisīdanti, na evaṃ bodhisatto, bodhisatto pana piṭṭhikaṇḍakaṃ piṭṭhito katvā dhammāsane dhammakathiko viya pallaṅkaṃ ābhujitvā puratthābhimukho nisīdati. Pubbekatakammaṃ panassā vatthuṃ sodheti, suddhe vatthumhi sukhumacchavilakkhaṇaṃ nibbattati. Atha naṃ kucchitaco paṭicchādetuṃ na sakkoti, olokentiyā bahiṭhito viya paññāyati. Tamatthaṃ upamāya vibhāvento bhagavā seyyathāpītiādimāha. Bodhisatto pana antokucchigato mātaraṃ na passati. Na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjati.
24命终:并不是因为生产的缘故,而纯粹是寿命耗尽。菩萨住过的地方,就像塔庙的精舍一样,别人不适合受用,也不可能把菩萨的母亲移开,另立别人做正妃。所以菩萨母亲的寿命恰好就只有那么长,因此她在那个时候命终。那么是在什么年龄命终呢?是在中年。因为在青年时期,众生对身体的爱染很强,那时候怀胎的女人没办法好好保护胎儿,胎儿也会有很多病痛。到了中年,过了两个阶段,进入第三个阶段时,处所变得清净,在清净的处所里出生的孩子健康无病。所以菩萨的母亲也是在青年时期享受了种种福报之后,在中年第三阶段分娩后命终。这就是这里的法性。
24.Kālaṅkarotīti na vijātabhāvapaccayā, āyuparikkhayeneva. Bodhisattena vasitaṭṭhānañhi cetiyakuṭisadisaṃ hoti, aññesaṃ aparibhogārahaṃ, na ca sakkā bodhisattamātaraṃ apanetvā aññaṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapetunti tattakaṃyeva bodhisattamātu āyuppamāṇaṃ hoti, tasmā tadā kālaṅkaroti. Katarasmiṃ pana vaye kālaṃ karotīti? Majjhimavaye. Paṭhamavayasmiñhi sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hoti, tena tadā sañjātagabbhā itthī gabbhaṃ anurakkhituṃ na sakkoti, gabbho bahvābādho hoti. Majjhimavayassa pana dve koṭṭhāse atikkamma tatiye koṭṭhāse vatthu visadaṃ hoti, visade vatthumhi nibbattadārakā arogā honti, tasmā bodhisattamātāpi paṭhamavaye sampattiṃ anubhavitvā majjhimavayassa tatiye koṭṭhāse vijāyitvā kālaṃ karotīti ayamettha dhammatā.
25这里说的“或九个月或十个月”,应当知道,由于“或”字表示不确定的替换,也涵盖了七个月、八个月、十一个月、十二个月等情况。其中,七个月出生的能活下来,但受不了冷热;八个月出生的活不下来;其余月份出生的都能活。
25.Nava vā dasa vāti ettha vā saddassa vikappanavasena satta vā aṭṭha vā ekādasa vā dvādasa vāti evamādīnaṃ saṅgaho veditabbo. Tattha sattamāsajāto jīvati, sītuṇhakkhamo pana na hoti. Aṭṭhamāsajāto na jīvati, avasesā jīvanti.
2727. 诸天神首先接取:诸漏已尽的净居梵天神们来接取。他们怎么接取呢?有些人说:“他们化作接生者的样子来接取。”但否定这种说法之后,这样记载:“那时,菩萨的母亲穿着金线织成的衣服,披着如鱼眼纹般的细棉布,一直垂到脚面,站在那里。随后她轻松地生下了孩子,就像水从水管里流出来一样。于是那些梵天神以原本的梵天神形相前来,首先用金网接取。从他们手中,四大天王用羚羊皮毯接取。再从四大天王手中,人们用细棉布垫接取。”因此说:“诸天神首先接取,之后人们才接取。”
27.Devā paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno paṭiggaṇhanti. Kathaṃ paṭiggaṇhanti? ‘‘Sūtivesaṃ gaṇhitvā’’ti eke. Taṃ pana paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – ‘tadā bodhisattamātā suvaṇṇakhacitaṃ vatthaṃ nivāsetvā macchakkhisadisaṃ dukūlapaṭaṃ yāva pādantā pārupitvā aṭṭhāsi. Athassā sallahukagabbhavuṭṭhānaṃ ahosi, dhamakaraṇato udakanikkhamanasadisaṃ. Atha te pakatibrahmaveseneva upasaṅkamitvā paṭhamaṃ suvaṇṇajālena paṭiggahesuṃ. Tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā paṭiggahesuṃ. Tato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggahesuṃ’. Tena vuttaṃ – ‘‘devā paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti, pacchā manussā’’ti.
28四位天子,就是四大天王。接取,是用羚羊皮毯接过去。大威神者,就是有大光辉、大名闻、具足相好的人。
28.Cattāro naṃ devaputtāti cattāro mahārājāno. Paṭiggahetvāti ajinappaveṇiyā paṭiggahetvā. Mahesakkhoti mahātejo mahāyaso lakkhaṇasampanno.
2929.“洁净地出来”:其他众生卡在产道里,被挤压得支离破碎才出来;菩萨不是这样出生的,他不被卡住、不沾染,就这样出来,这就是这句话的意思。“用水”:就是用清水。“不被任何不净沾染”:其他众生被业生之风弄得头下脚上,倒着投进产道,就像掉进百人深的深坑地狱一样,又像一头被从钥匙孔里硬拽出来的大象,承受着极大的痛苦,浑身沾满种种不净才出来;菩萨完全不是这样。因为业生之风根本没办法把菩萨颠倒成脚上头下。菩萨就像从法座上走下来的说法师,又像从楼梯上走下来的人,双手双脚伸展开来,保持站立的姿势,从母胎中出来,不被母胎里产生的任何不净所沾染。
29.Visadova nikkhamatīti yathā aññe sattā yonimagge laggantā bhaggavibhaggā nikkhamanti, na evaṃ nikkhamati, alaggo hutvā nikkhamatīti attho udenāti udakena. Kenaci asucināti yathā aññe sattā kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā yonimagge pakkhittā sataporisaṃ narakapapātaṃ patantā viya, tāḷacchiddena nikkaḍḍhiyamānā hatthī viya mahādukkhaṃ anubhavantā nānāasucimakkhitāva nikkhamanti, na evaṃ bodhisatto. Bodhisattañhi kammajavātā uddhapādaṃ adhosiraṃ kātuṃ na sakkonti. So dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya, nisseṇito otaranto puriso viya ca dve hatthe ca dve pāde ca pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhitova nikkhamati.
“水流”是指水柱。其中,冷水落在金盆里,热水落在银盆里。这样说,是为了表明:那些水落在地面上,不混杂任何污秽之物,是专属于他们的饮用、沐浴和嬉戏用水,与其他人所用的水不同。至于用金银壶打来的其他水,以及天鹅池、鹧鸪池等池塘里的水,就没有这种区分了。
Udakassa dhārāti udakavaṭṭiyo. Tāsu sītā suvaṇṇakaṭāhe patati uṇhā rajatakaṭāhe. Idañca pathavitale kenaci asucinā asammissaṃ tesaṃ pānīyaparibhojanīyaudakañceva aññehi asādhāraṇaṃ kīḷāudakañca dassetuṃ vuttaṃ, aññassa pana suvaṇṇarajataghaṭehi āhariyamānaudakassa ceva haṃsavattakādipokkharaṇīgatassa ca udakassa paricchedo natthi.
3131.“刚出生”:指刚出生片刻。但在经典里,他只是被描述得像刚从母胎出来一样,不应这样理解。因为当他刚出胎时,先是梵天神们用金网接住他;从他们手中,四大天王用羚羊皮垫接住;从他们手中,人们用细布垫接住。从人们手中脱出后,他才站定在大地上。“白伞被举起时”:即天界的白伞被举起时。这里,随白伞而来的剑等五种国王宝器也一并出现了。不过在经典中,只像国王出行那样提到了白伞。在那些物品中,只看得见白伞,却看不见拿伞的人;同样,只看得见剑、棕榈扇、孔雀羽扇、牦牛拂尘和头巾,却看不见拿这些东西的人。据说,那些全都是不显现身形的天神拿着的。而且这样说:
31.Sampatijātoti muhuttajāto. Pāḷiyaṃ pana mātukucchito nikkhantamatto viya dassito, na evaṃ daṭṭhabbaṃ. Nikkhantamattañhi naṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena. Manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhito. Setamhi chatte anudhāriyamāneti dibbasetacchatte anudhāriyamānamhi. Ettha ca chattassa parivārāni khaggādīni pañca rājakakudhabhaṇḍānipi āgatāneva. Pāḷiyaṃ pana rājagamane rājā viya chattameva vuttaṃ. Tesu chattameva paññāyati, na chattaggāhako. Tathā khaggatālavaṇṭamorahatthakavāḷabījanīuṇhīsamattāyeva paññāyanti, na tesaṃ gāhakā. Sabbāni kira tāni adissamānarūpā devatā gaṇhiṃsu. Vuttañcetaṃ –
“有一千个圆环的很多分枝,
天神们在空中为佛陀举着伞盖。
金柄拂尘纷纷飘落,
看不见那些拿拂尘和伞盖的人。”
‘‘Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṃ, Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe; Suvaṇṇadaṇḍā vipatanti cāmarā, Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693);
“遍观一切方”这一句,是形容像站在跨出七步之处遍看一切方那样,但不应这样理解。因为大士从人们手中脱出、双足立在大地上后,先看向东方。那时,无数千个轮围世界变成了一片平坦空地。那里的天与人用香、花等供养,说道:“大人,这里连能与您相等的人都没有,何况更超胜的?”他这样遍观东、南、西、北四方,东南、西南、西北、东北四隅,以及下方、上方,共十方,没看到有与自己相等的人,便面向北方,以跨出七步的方式走去——这里应当这样理解其含义。“无畏”是指至上。“最上”是指在诸功德中最为第一。另外两个词是它的同义词。以“这是最后一生,如今不再有后有”这两句,宣说了在此生将证得的阿拉汉果。
Sabbā ca disāti idaṃ sattapadavītihārūpari ṭhitassa viya sabbadisānuvilokanaṃ vuttaṃ, na kho panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā paṭhaviyaṃ patiṭṭhito puratthimaṃ disaṃ olokesi. Anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā – ‘‘mahāpurisa, idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasa disā anuviloketvā attanā sadisaṃ adisvā – ‘‘ayaṃ uttarā disā’’ti uttarābhimukho sattapadavītihārena agamāsīti evamettha attho veditabbo. Āsabhinti uttamaṃ. Aggoti guṇehi sabbapaṭhamo. Itarāni dve padāni etasseva vevacanāni. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti padadvayena imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi.
在这里,双足平齐站在大地上,是获得四神足的前兆;面朝北方,是覆盖、征服大众而前行的前兆;走七步,是获得七觉支珍宝的前兆;有人持白色天伞,是获得殊胜解脱伞盖的前兆;获得五种王家宝物,是以五种解脱而解脱的前兆;遍观一切方所,是获得无碍智的前兆;说牛王般无畏的话,是转动不可逆转法轮的前兆;发出“这是我最后一生”的狮子吼,是于无余涅槃界般涅槃的前兆——应当这样理解。这些项目在圣典中是有记载的,但“众多相”那一部分并没有收录,需要引用并加以说明。
Ettha ca samehi pādehi pathaviyā patiṭṭhānaṃ caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, uttarābhimukhabhāvo mahājanaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimittaṃ, sattapadagamanaṃ sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, dibbasetacchattadhāraṇaṃ vimuttivarachattapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pañcarājakakudhabhaṇḍānaṃ paṭilābho pañcahi vimuttīhi vimuccanassa pubbanimittaṃ, sabbadisānuvilokanaṃ anāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyadhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ, ‘‘ayamantimā jātī’’ti sīhanādo anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānassa pubbanimittanti veditabbaṃ . Ime vārā pāḷiyaṃ āgatā, sambahulavāro pana nāgato, āharitvā dīpetabbo.
大士出生的那天,一万个世界界震动了。一万个世界界里的天神们聚集在一个轮围世界里。先是天神们来接取,然后才是人们来接取。弦乐器绑着弦、鼓蒙着皮,没人去敲,它们自己就响了起来。人们身上的脚镣手铐之类,全都碎成一段一段。一切疾病都止息了,就像用酸液洗掉铜上的锈一样消失了。天生眼盲的人看见了色境。天生耳聋的人听见了声音。跛脚的人变得健步如飞。天生迟钝愚笨、哑巴的人,正念也建立了起来。驶向异国他乡的船只都平安抵达了港口。悬在空中和在地上的宝物都各自放出光明。仇敌们生起了慈心。无间地狱的火熄灭了。世界与世界之间的黑暗处出现了光明。河流里的水不再流动。大海的水变成了甜的。风不再吹。停在空中、山上、树上的飞鸟,都飞下来落到了地面。月亮格外明亮。太阳不热也不冷,清净而时节调适。天神们各自站在自己宫殿的门口,拍手、弹指、抛掷衣服等,尽情地嬉戏游乐。覆盖四大洲的大云降下了雨。大众既不挨饿也不受渴。城门自己打开了。该开花结果的树都开满了花、结满了果。一万个世界界变成了一片幡旗的长串。
Mahāpurisassa hi jātadivase dasasahassilokadhātu kampi. Dasasahassilokadhātumhi devatā ekacakkavāḷe sannipatiṃsu. Paṭhamaṃ devā paṭiggaṇhiṃsu, pacchā manussā. Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyo ca kenaci avāditā sayameva vajjiṃsu. Manussānaṃ andubandhanādīni khaṇḍākhaṇḍaṃ chijjiṃsu. Sabbarogā vūpasamiṃsu, ambilena dhotatambamalaṃ viya vigacchiṃsu. Jaccandhā rūpāni passiṃsu. Jaccabadhirā saddaṃ suṇiṃsu. Pīṭhasappī javasampannā ahesuṃ. Jātijaḷānampi eḷamūgānaṃ sati patiṭṭhāsi. Videsapakkhandā nāvā supaṭṭanaṃ pāpuṇiṃsu. Ākāsaṭṭhakabhūmaṭṭhakaratanāni sakatejobhāsitāni ahesuṃ. Verino mettacittaṃ paṭilabhiṃsu. Avīcimhi aggi nibbāyi. Lokantaresu āloko udapādi. Nadīsu jalaṃ nappavattati. Mahāsamudde madhurasaṃ udakaṃ ahosi. Vāto na vāyi. Ākāsapabbatarukkhagatā sakuṇā bhassitvā pathavigatā ahesuṃ. Cando ativiroci. Sūriyo na uṇho, na sītalo, nimmalo utusampanno ahosi. Devatā attano attano vimānadvāre ṭhatvā apphoṭanaseḷanacelukkhepādīhi mahākīḷakaṃ kīḷiṃsu. Cātuddīpikamahāmegho vassi. Mahājanaṃ neva khudā na pipāsā pīḷesi. Dvārakavāṭāni sayameva vivariṃsu. Pupphūpagaphalūpagā rukkhā pupphaphalāni gaṇhiṃsu. Dasasahassilokadhātu ekaddhajamālā ahosi.
在这里也一样:一万个世界的震动,是获得一切知智的前兆。天人们聚集在一个轮围世界里,是转法轮时大家一下子聚到一起领受法的前兆。天人们先领受,是获得四种色界禅那的前兆。人们后领受,是获得四种无色界禅那的前兆。弦乐器自己发出声音,是获得次第禅住的前兆。蒙皮鼓自己响起,是大声宣告大法鼓的前兆。脚镣等刑具断裂,是断除我慢的前兆。大众的疾病消失,是证得四圣谛的前兆。天生盲人看见色境,是获得天眼的前兆。天生聋人听见声音,是获得天耳界的前兆。跛脚的人变得迅捷,是获得四神足的前兆。愚钝的人建立起正念,是获得四念处的前兆。驶向远方的船只顺利到达港口,是证得四无碍解的前兆。宝物自己放出炽盛的光明,是将来要为世间显示法之光的前兆。
Tatrāpi dasasahassilokadhātukampo sabbaññutaññāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Devatānaṃ ekacakkavāḷe sannipāto dhammacakkappavattanakāle ekappahāreneva sannipatitvā dhammaṃ paṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ. Paṭhamaṃ devatānaṃ paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ. Pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ arūpāvacarajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ. Tantibaddhavīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Cammabaddhabherīnaṃ vajjanaṃ mahatiyā dhammabheriyā anussāvanassa pubbanimittaṃ. Andubandhanādīnaṃ chedo asmimānasamucchedassa pubbanimittaṃ. Mahājanassa rogavigamo catusaccapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Jaccandhānaṃ rūpadassanaṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ . Badhirānaṃ saddassavanaṃ dibbasotadhātupaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Pīṭhasappīnaṃ javasampadā caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Jaḷānaṃ satipatiṭṭhānaṃ catusatipaṭṭhānapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Videsapakkhandanāvānaṃ supaṭṭanasampāpuṇanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṃ. Ratanānaṃ sakatejobhāsitattaṃ yaṃ lokassa dhammobhāsaṃ dassessati, tassa pubbanimittaṃ.
对敌意者生起慈心,是证得四梵住的先兆。无间地狱的火熄灭,是十一种火熄灭的先兆。世界之间的光明驱散无明的黑暗,是得见智慧之光的先兆。大海的甘美,是与涅槃之味同一滋味的先兆。风不再吹动,是摧破六十二种邪见的先兆。飞鸟在地上行走,是大众听了教诫之后以生命皈依的先兆。月亮格外明亮,是受到众人喜爱的先兆。太阳远离炎热与寒冷、时节舒适,是获得身体与内心快乐的先兆。天人们站在宫殿门口拍手嬉戏等,是证得佛位之后发出优陀那的先兆。四大洲降下大云雨,是降下大法雨云的先兆。不受饥饿逼迫,是获得身至念与不死甘露的先兆。不受干渴逼迫,是安享解脱之乐的先兆。门扇自行打开,是打开八支圣道之门的先兆。树木开花结果,是解脱之花绽放、担起沙门果重担的先兆。十千世界成为同一幢幡之鬘,应当知道,这是将以圣幢幡之鬘为庄严的先兆。这称为众多相句。
Verīnaṃ mettacittapaṭilābho catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Avīcimhi agginibbāyanaṃ ekādasaagginibbāyanassa pubbanimittaṃ. Lokantarikāloko avijjandhakāraṃ vidhamitvā ñāṇālokadassanassa pubbanimittaṃ. Mahāsamuddassa madhuratā nibbānarasena ekarasabhāvassa pubbanimittaṃ. Vātassa avāyanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṃ. Sakuṇānaṃ pathavigamanaṃ mahājanassa ovādaṃ sutvā pāṇehi saraṇagamanassa pubbanimittaṃ. Candassa ativirocanaṃ bahujanakantatāya pubbanimittaṃ. Sūriyassa uṇhasītavivajjanautusukhatā kāyikacetasikasukhappattiyā pubbanimittaṃ. Devatānaṃ vimānadvāresu ṭhatvā apphoṭanādīhi kīḷanaṃ buddhabhāvaṃ patvā udānaṃ udānassa pubbanimittaṃ. Cātuddīpikamahāmeghavassanaṃ mahato dhammameghavassanassa pubbanimittaṃ. Khudāpīḷanassa abhāvo kāyagatāsatiamatapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Pipāsāpīḷanassa abhāvo vimuttisukhena sukhitabhāvassa pubbanimittaṃ. Dvārakavāṭānaṃ sayameva vivaraṇaṃ aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassa pubbanimittaṃ. Rukkhānaṃ pupphaphalaggahaṇaṃ vimuttipupphehi pupphitassa ca sāmaññaphalabhārabharitabhāvassa ca pubbanimittaṃ. Dasasahassilokadhātuyā ekaddhajamālitā ariyaddhajamālamālitāya pubbanimittanti veditabbaṃ. Ayaṃ sambahulavāro nāma.
在这里,有人提出一个问题:“当大丈夫站在大地上,面朝北方,步行走去,说出无畏之语时,那时他是走在地上,还是走在空中?是被人看见而走,还是不被人看见而走?是裸身而走,还是盛装打扮而走?是以幼童之身而走,还是以老年之身而走?后来他还是那样,还是又变回幼童?”
不过这个问题虽然是在下铁殿中提出的,却已经由三藏小无畏长老解答过了。据说长老在这里先依照宿命论、宿业论、主宰神论、神我创造论等,广泛说了种种,最后这样回答:“大丈夫是走在地上,但在众人看来,却像是走在空中。是被人看见而走,但在众人看来,却像是不被人看见而走。是裸身而走,但在众人看来,却像是盛装打扮。是以幼童之身而走,但在众人看来,却像是十六岁的少年。后来他又变回幼童,并不是那样了。”
在场大众听了很满意,心想:“长老解答这个问题,就像佛陀亲自解答一样。”关于世界中间的那一段,所说方式与此相同。
Ettha pañhaṃ pucchanti – ‘‘yadā mahāpuriso pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho padasā gantvā āsabhiṃ vācaṃ abhāsi, tadā kiṃ pathaviyā gato, udāhu ākāsena; dissamāno gato, udāhu adissamāno; acelako gato, udāhu alaṅkatapaṭiyatto; daharo hutvā gato , udāhu mahallako; pacchāpi kiṃ tādisova ahosi, udāhu puna bāladārako’’ti? Ayaṃ pana pañho heṭṭhālohapāsāde samuṭṭhito tipiṭakacūḷābhayattherena vissajjitova. Thero kira ettha niyatipubbekatakammaissaranimmānavādavasena taṃ taṃ bahuṃ vatvā avasāne evaṃ byākari – ‘‘mahāpuriso pathaviyā gato, mahājanassa pana ākāsena gacchanto viya ahosi. Dissamāno gato, mahājanassa pana adissamāno viya ahosi. Acelako gato, mahājanassa pana alaṅkatapaṭiyatto viya upaṭṭhāsi. Daharova gato, mahājanassa pana soḷasavassuddesiko viya ahosi. Pacchā pana bāladārakova ahosi, na tādiso’’ti. Parisā cassa – ‘‘buddhena viya hutvā bho therena pañho kathito’’ti attamanā ahosi. Lokantarikavāro vuttanayo eva.
不过应当知道,从开头讲起的这一切法性,是一切菩萨都具备的。
Imā ca pana ādito paṭṭhāya kathitā sabbadhammatā sabbabodhisattānaṃ hontīti veditabbā.
三十二大人相的注释
Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā
3333. “他看见了”是指:让人把他放在细布垫褥上抬来之后,他看见了。“大人”是指从出身、种姓、家族、地域等方面来说,是一位伟大的人物。“两种趣”是指两种归宿、两种成就。因为“趣”这个词,在“舍利弗,有这五种趣”(《中部》1.153)中,指的是地狱等众生所趣往的投生处;在“我不知道这些持戒、具足善法的比丘们的来处或去处”(《中部》1.508)中,指的是内心所向;在“涅槃是阿拉汉的趣”(《无碍解道》339)中,指的是依止处;在“梵天神,我也知道你的趣,也知道你的光辉,具大神力的婆迦梵天神”(《中部》1.503)中,指的是成就。同样地,这里也应理解为“成就”。“非其他”是指没有别的趣、别的成就。
33.Addasa khoti dukūlacumbaṭake nipajjāpetvā ānītaṃ addasa. Mahāpurisassāti jātigottakulapadesādivasena mahantassa purisassa. Dve gatiyoti dve niṭṭhā, dve nipphattiyo. Ayañhi gatisaddo – ‘‘pañca kho imā, sāriputta, gatiyo’’ti (ma. ni. 1.153) ettha nirayādibhedāya sattehi gantabbagatiyā vattati. ‘‘Imesaṃ kho ahaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ kalyāṇadhammānaṃ neva jānāmi āgatiṃ vā gatiṃ vā’’ti (ma. ni. 1.508) ettha ajjhāsaye. ‘‘Nibbānaṃ arahato gatī’’ti (pari. 339) ettha paṭissaraṇe. ‘‘Api ca tyāhaṃ brahme gatiñca pajānāmi, jutiñca pajānāmi evaṃmahiddhiko bako brahmā’’ti (ma. ni. 1.503) ettha nipphattiyaṃ vattati. Svāyamidhāpi nipphattiyaṃ vattatīti veditabbo. Anaññāti aññā gati nipphatti nāma natthi.
“如法者”是指具足十种善法、远离四种非道的人。“法王”是前一个词的另一种说法;或者因为他依法得到王位,所以叫法王。“四方之主”是指以东海等四海为界、统辖四方大地的君主。“征服者”是指已经战胜敌方的胜利者。“国土达到稳固”是说国土达到了安定坚固的状态。因为一个暴虐的国王用刑罚等手段压迫民众时,人们就会抛弃中部国土,跑到山区、海边等边境地带居住。而一个太过软弱的国王,人们被盗贼和强盗掠夺财物、遭受迫害时,就会离开边境,跑到国土中心居住。像这样的国王,他的国土就达不到稳固。然而当这位王子治理国家时,他的国土将会像放在石板上、再用铁板围起来一样稳固。为了说明这一点,论师们说“国土达到稳固”。
Dhammikoti dasakusaladhammasamannāgato agatigamanavirahito. Dhammarājāti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Dhammena vā laddharajjattā dhammarājā. Cāturantoti puratthimasamuddādīnaṃ catunnaṃ samuddānaṃ vasena caturantāya pathaviyā issaro. Vijitāvīti vijitasaṅgāmo. Janapado asmiṃ thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Caṇḍassa hi rañño balidaṇḍādīhi lokaṃ pīḷayato manussā majjhimajanapadaṃ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrādīni nissāya paccante vāsaṃ kappenti. Atimudukassa rañño corehi sāhasikadhanavilopapīḷitā manussā paccantaṃ pahāya janapadamajjhe vāsaṃ kappenti, iti evarūpe rājini janapado thirabhāvaṃ na pāpuṇāti. Imasmiṃ pana kumāre rajjaṃ kārayamāne etassa janapado pāsāṇapiṭṭhiyaṃ ṭhapetvā ayopaṭṭena parikkhitto viya thiro bhavissatīti dassento – ‘‘janapadatthāvariyappatto’’ti āhaṃsu.
具足七宝之中,宝的意思就是能让人心生欢喜。再者——
Sattaratanasamannāgatoti ettha ratijananaṭṭhena ratanaṃ. Apica –
“受到恭敬供养,价值又极为高昂,无与伦比,难得一见;
这是非凡众生所受用的,因此称为宝。”
‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ; Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccati’’.
从轮宝出现的那一刻起,就不再存在别的天神住处了,所有天神都用香、花等供养它,对它礼拜致敬等等,所以从“被看重”这个意义上说,它是宝。轮宝的价值没法估量,所以从“价值极大”这个意义上说,它也是宝。轮宝和世间存在的其他宝物都不一样,所以从“无可比拟”这个意义上说,它也是宝。又因为只有在佛陀出世的那个劫里,转轮王才会出现,而佛陀只是偶尔、很久才出现一次,所以从“难得见到”这个意义上说,它也是宝。而且,这宝只出现在出身、相貌、家族、权势等都非凡的殊胜众生那里,不会出现在其他人那里,所以从“非凡众生所受用”这个意义上说,它也是宝。就像轮宝一样,其余诸宝也是如此。具足这七宝作为随从,又具足它们作为一切受用资具,就叫作七宝具足。
Cakkaratanassa ca nibbattakālato paṭṭhāya aññaṃ devaṭṭhānaṃ nāma na hoti, sabbe gandhapupphādīhi tasseva pūjañca abhivādanādīni ca karontīti cittīkataṭṭhena ratanaṃ. Cakkaratanassa ca ettakaṃ nāma dhanaṃ agghatīti aggho natthi, iti mahagghaṭṭhenāpi ratanaṃ. Cakkaratanañca aññehi loke vijjamānaratanehi asadisanti atulaṭṭhenāpi ratanaṃ. Yasmā ca pana yasmiṃ kappe buddhā uppajjanti, tasmiṃyeva cakkavattino uppajjanti, buddhā ca kadāci karahaci uppajjanti, tasmā dullabhadassanaṭṭhenāpi ratanaṃ. Tadetaṃ jātirūpakulaissariyādīhi anomassa uḷārasattasseva uppajjati, na aññassāti anomasattaparibhogaṭṭhenāpi ratanaṃ. Yathā cakkaratanaṃ, evaṃ sesānipīti. Imehi sattahi ratanehi parivārabhāvena ceva sabbabhogūpakaraṇabhāvena ca samannāgatoti sattaratanasamannāgato.
现在,为了说明这些宝各自的具体样子,才说了“他的这些”等话。其中,关于“轮宝”等宝,简要的意思是:轮宝出现,它能取来以两千小岛为附属的四大洲的荣华富贵,并献给转轮王。象宝也同样:午前就能走遍以大海为边界的大地,还能在空中行走。马宝与象宝一样。珠宝能在具足四种黑暗的情形中驱散一由旬内的黑暗,让人看见光明。女宝远离六种过失,举止令人欢喜。居士宝能让人看见深藏地下、一由旬深的宝藏。统帅宝从正妻腹中出生,能治理整个王国,被称为长子。
Idāni tesaṃ sarūpato dassanatthaṃ tassimānītiādi vuttaṃ. Tattha cakkaratanantiādīsu ayaṃ saṅkhepādhippāyo – dvesahassadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ sirivibhavaṃ gahetvā dātuṃ samatthaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati. Tathā purebhattameva sāgarapariyantaṃ pathaviṃ anusaṃyāyanasamatthaṃ vehāsaṅgamaṃ hatthiratanaṃ, tādisameva assaratanaṃ, caturaṅgasamannāgate andhakāre yojanappamāṇaṃ andhakāraṃ vidhamitvā ālokadassanasamatthaṃ maṇiratanaṃ, chabbidhadosavivajjitaṃ manāpacāri itthiratanaṃ, yojanappamāṇe antopathavigataṃ nidhiṃ dassanasamatthaṃ gahapatiratanaṃ, aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā sakalarajjamanusāsanasamatthaṃ jeṭṭhaputtasaṅkhātaṃ pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati.
Parosahassa是指超过一千。Sūrā就是无所畏惧的人。Vīraṅgarūpā:vīra的肢体是vīraṅga,这是精进的名称;他们具有英勇的形态,意思是他们以精进为本性、以精进为体、由精进构成、不知疲倦。这样说就是在表达:即使战斗一整天,他们也不会疲劳。Sāgarapariyanta是指以轮围山为边界、大海所到之处。Adaṇḍena:有些国王对犯了罪的人,百人、千人地捉拿,他们是用财物惩罚来治国;有些国王处以砍断、分裂等刑罚,他们是用刀杖惩罚来治国。而这位菩萨舍弃了这两种惩罚,不靠杖罚而安住。Asatthena:有些国王用单刃刀等利器伤害他人,这叫做用利器治国。而这位菩萨不用利器,不曾使任何人流出哪怕小苍蝇所啜饮之量的一滴血,唯依正法——以“来吧,大王”这样的方式,接受前来归附的敌国国王,如此征服了前面所说的那片大地而安住,也就是征服之后,成为主人而住。
Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīrukā. Vīraṅgarūpāti vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīriyassetaṃ nāmaṃ, vīraṅgaṃ rūpametesanti vīraṅgarūpā, vīriyajātikā vīriyasabhāvā vīriyamayā akilāsuno ahesuṃ. Divasampi yujjhantā na kilamantīti vuttaṃ hoti. Sāgarapariyantanti cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyantaṃ. Adaṇḍenāti ye katāparādhe satte satampi sahassampi gaṇhanti, te dhanadaṇḍena rajjaṃ kārenti. Ye chejjabhejjaṃ anusāsanti, te satthadaṇḍena. Ayaṃ pana duvidhampi daṇḍaṃ pahāya adaṇḍena ajjhāvasati. Asatthenāti ye ekatodhārādinā satthena paraṃ vihesanti, te satthena rajjaṃ kārenti nāma. Ayaṃ pana satthena khuddamakkhikāyapi pivanamattaṃ lohitaṃ kassaci anuppādetvā dhammeneva – ‘‘ehi kho mahārājā’’ti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṃ pathaviṃ abhivijinitvā ajjhāvasati, abhibhavitvā sāmī hutvā vasatīti attho.
像这样讲完第一种成就之后,为了讲第二种成就,就说了“但如果”等话。其中,所谓覆盖和障碍,就是指贪、嗔、痴、慢、见、烦恼、渴爱;这些已经被他打开、摧毁、揭露,所以叫“已打开覆盖者”。也有读作“vivaṭṭacchadā”的,意思一样。
Evaṃ ekaṃ nipphattiṃ kathetvā dutiyaṃ kathetuṃ sace kho panātiādi vuttaṃ. Tattha rāgadosamohamānadiṭṭhikilesataṇhāsaṅkhātaṃ chadanaṃ āvaraṇaṃ vivaṭaṃ viddhaṃsitaṃ vivaṭakaṃ etenāti vivaṭacchado. ‘‘Vivaṭṭacchadā’’tipi pāṭho, ayameva attho.
3535. 这样讲完第二种成就之后,为了显示那些作为前兆的特征,经中说了“大王,这位王子……”等等。其中,“善安立足”是说:别人把脚放到地上时,要么是前脚掌先触地,要么是脚跟先触地,要么是脚侧先触地,要么中间留有空隙;抬脚时,也是前脚掌等某一个部位先抬起。但这位不是这样。他的整个脚掌就像金拖鞋的鞋底一样,一下子同时触地,一下子同时离开地面。因此,他被称为“善安立足者”。
35. Evaṃ dutiyaṃ nipphattiṃ kathetvā tāsaṃ nimittabhūtāni lakkhaṇāni dassetuṃ ayañhi, deva, kumārotiādi vuttaṃ. Tattha suppatiṭṭhitapādoti yathā aññesaṃ bhūmiyaṃ pādaṃ ṭhapentānaṃ aggapādatalaṃ vā paṇhi vā passaṃ vā paṭhamaṃ phusati, vemajjhe vā pana chiddaṃ hoti, ukkhipantānaṃ aggatalādīsu ekakoṭṭhāsova paṭhamaṃ uṭṭhahati, na evamassa. Assa pana suvaṇṇapādukatalamiva ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati, ekappahāreneva bhūmito uṭṭhahati. Tasmā ayaṃ suppatiṭṭhitapādo.
所谓“轮”,就是两只脚掌上各有一个轮。这些轮的辐、轮辋和轮毂,在圣典里都已经说过了。而“一切形相圆满”这句话,要这样理解它的特别之处:据说在这些轮当中,脚掌中央能看到轮毂,能看到以轮毂为界限的圆圈线,能看到朝向轮毂的环绕带,能看到水槽口,能看到辐条,辐条上能看到圆圈线,还能看到轮辋上的宝珠装饰。这些是圣典里已经提到的部分。至于还没有出现的“众多品类”,应当这样看:矛、吉祥海云、欢喜、卍字、花环、增长幢、一对鱼、妙座、钩、宫殿、牌楼、白伞、剑、扇、孔雀尾拂、野牛尾拂、头巾、宝珠、钵、素馨花环、青莲花、红莲花、白莲花、莲花、白睡莲、满瓶、满钵、海、轮围山、雪山、须弥山、日月、星宿、四大洲、二千小洲,乃至转轮王的随从众等——这一切都是轮相的附属装饰。
Cakkānīti dvīsu pādatalesu dve cakkāni, tesaṃ arā ca nemi ca nābhi ca pāḷiyaṃ vuttāva. Sabbākāraparipūrānīti iminā pana ayaṃ viseso veditabbo, tesaṃ kira cakkānaṃ pādatalassa majjhe nābhi dissati, nābhiparicchinnā vaṭṭalekhā dissati, nābhimukhaparikkhepapaṭṭo dissati, panāḷimukhaṃ dissati, arā dissanti, aresu vaṭṭilekhā dissanti, nemimaṇikā dissanti. Idaṃ tāva pāḷiyaṃ āgatameva. Sambahulavāro pana anāgato, so evaṃ daṭṭhabbo – satti, sirivaccho, nandi, sovattiko, vaṭaṃsako, vaḍḍhamānakaṃ, macchayugaḷaṃ, bhaddapīṭhaṃ, aṅkusako, pāsādo, toraṇaṃ, setacchattaṃ, khaggo, tālavaṇṭaṃ, morahatthako, vāḷabījanī, uṇhīsaṃ, maṇi, patto, sumanadāmaṃ, nīluppalaṃ, rattuppalaṃ, setuppalaṃ, padumaṃ, puṇḍarīkaṃ, puṇṇaghaṭo , puṇṇapāti, samuddo, cakkavāḷo, himavā, sineru, candimasūriyā, nakkhattāni, cattāro mahādīpā, dviparittadīpasahassāni, antamaso cakkavattirañño parisaṃ upādāya sabbo cakkalakkhaṇasseva parivāro.
“脚跟广长”是指脚跟修长,意思是脚跟圆满。比如一般人的前脚掌比较长,小腿落在脚跟的顶端,脚跟就像被削掉之后重新安上去一样;但大人不是这样。大人的脚分成四份,前两份是前脚掌,第三份是小腿落脚的地方,第四份是脚跟,脚跟就像用锥尖旋圆后放着的红色毛线球一样。
Āyatapaṇhīti dīghapaṇhi, paripuṇṇapaṇhīti attho. Yathā hi aññesaṃ aggapādo dīgho hoti, paṇhimatthake jaṅghā patiṭṭhāti, paṇhiṃ tacchetvā ṭhapitā viya hoti, na evaṃ mahāpurisassa. Mahāpurisassa pana catūsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāsā aggapādo hoti, tatiye koṭṭhāse jaṅghā patiṭṭhāti, catutthakoṭṭhāse āraggena vaṭṭetvā ṭhapitā viya rattakambalageṇḍukasadisā paṇhi hoti.
“手指长”:普通人的手指有的长、有的短,不是这样。而大人的手指和脚趾像猕猴的一样长,根部粗,逐渐向末端变细,就像用松脂油揉搓后卷成的姜黄条一样。因此说“手指长”。
Dīghaṅgulīti yathā aññesaṃ kāci aṅguliyo dīghā honti, kāci rassā, na evaṃ mahāpurisassa. Mahāpurisassa pana makkaṭasseva dīghā hatthapādaṅguliyo mūle thūlā, anupubbena gantvā agge tanukā, niyyāsatelena madditvā vaṭṭitaharitālavaṭṭisadisā honti. Tena vuttaṃ – ‘‘dīghaṅgulī’’ti.
手足柔软:就像把棉絮浸在熟酥里,反复捶打一百次后再放好,柔软极了。不仅刚出生时是这样,到了年老时,手脚也依然这样柔软细嫩。因为他的手脚这样柔软细嫩,所以叫手足柔软。
Mudutalunahatthapādoti sappimaṇḍe osāretvā ṭhapitaṃ satavāravihatakappāsapaṭalaṃ viya mudu. Yathā ca idāni jātamattassa, evaṃ vuḍḍhakālepi mudutalunāyeva bhavissanti, mudutalunā hatthapādā etassāti mudutalunahatthapādo.
“手足有网”:并不是说手指之间被皮肤连在一起。像那种手指连成一片、像蛇头一样的人,是因为身体有缺陷,所以不能出家。而大士的四根手指和五根脚趾都一样长;因为长度相同,指间就像谷粒上的纹路那样彼此交错贯通。于是他的手脚,就像巧匠做出来的网窗一样。因此说“手足有网”。
Jālahatthapādoti na cammena paṭibaddhaaṅgulantaro. Ediso hi phaṇahatthako purisadosena upahato pabbajjaṃ na paṭilabhati. Mahāpurisassa pana catasso hatthaṅguliyo pañcapi pādaṅguliyo ekappamāṇā honti, tāsaṃ ekappamāṇatāya yavalakkhaṇaṃ aññamaññaṃ paṭivijjhitvā tiṭṭhati. Athassa hatthapādā kusalena vaḍḍhakinā yojitajālavātapānasadisā honti. Tena vuttaṃ – ‘‘jālahatthapādo’’ti.
他的脚踝向上方立起,所以叫“高踝”。别人的脚踝长在脚背上,因此他们的脚就像被栓在钉子上一样绑住了,不能随意转动,走路时连脚掌也看不见。而大人的脚踝是向上隆起的,所以他从肚脐往上的上半身,就像放在船上的金像一样纹丝不动,只有下半身在动;两脚能轻松自如地转动;无论站在他前面、后面还是两侧的人,都能看见他的脚掌,不像大象那样只有从后面才看得见。
Uddhaṃ patiṭṭhitagopphakattā ussaṅkhā pādā assāti ussaṅkhapādo. Aññesañhi piṭṭhipāde gopphakā honti, tena tesaṃ pādā āṇibaddhā viya baddhā honti, na yathāsukhaṃ parivaṭṭanti, gacchantānaṃ pādatalānipi na dissanti. Mahāpurisassa pana āruhitvā upari gopphakā patiṭṭhahanti, tenassa nābhito paṭṭhāya uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti, adhokāyova iñjati, sukhena pādā parivaṭṭanti, puratopi pacchatopi ubhayapassesupi ṭhatvā passantānaṃ pādatalāni paññāyanti, na hatthīnaṃ viya pacchatoyeva.
“鹿王腿”的意思是:他的小腿像鹿王的小腿一样,肌肉饱满、圆润。不是那种肉只挤在一处的腿肚子,而是四周的肌肉均匀分布、把小腿包得匀称好看,形状像稻谷或麦谷的嫩芽。
Eṇijaṅghoti eṇimigasadisajaṅgho maṃsussadena paripuṇṇajaṅgho, na ekato baddhapiṇḍikamaṃso , samantato samasaṇṭhitena maṃsena parikkhittāhi suvaṭṭitāhi sāligabbhayavagabbhasadisāhi jaṅghāhi samannāgatoti attho.
“不弯曲”:就是不弯身,这显示他既不是驼背,也不是矮小畸形的人。其他的人,确实要么是驼背,要么是矮小畸形。驼背的人上半身不完整,矮小畸形的人下半身不完整。因为身体不完整,他们没办法不弯身就摸到膝盖。而这位大人因为上下两部分身体都完整,所以能做到。
Anonamantoti anamanto, etenassa akhujjaavāmanabhāvo dīpito. Avasesajanā hi khujjā vā honti vāmanā vā. Khujjānaṃ uparimakāyo aparipuṇṇo hoti, vāmanānaṃ heṭṭhimakāyo. Te aparipuṇṇakāyattā na sakkonti anonamantā jaṇṇukāni parimajjituṃ. Mahāpuriso pana paripuṇṇaubhayakāyattā sakkoti.
“马阴藏相”是指:就像公牛、大象等那样,他的密处藏在宛如金莲花蕊一般的鞘中,被覆盖、遮蔽起来,所以称为马阴藏相。所谓“密处”,是指应当用布遮住的男根。
Kosohitavatthaguyhoti usabhavāraṇādīnaṃ viya suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisehi kosehi ohitaṃ paṭicchannaṃ vatthaguyhaṃ assāti kosohitavatthaguyho. Vatthaguyhanti vatthena guhitabbaṃ aṅgajātaṃ vuccati.
所谓“金色”,意思是:先用天然朱砂打磨,再用豹牙刮擦,然后以赭石加工处理,这样处理后所安放的,就像厚重纯金像一样。这是为了显示他的身体坚实、润泽、细滑,接着为了展示肤色,才说“肤色如黄金”。或者说,这只是前一句的另一种说法。
Suvaṇṇavaṇṇoti jātihiṅgulakena majjitvā dīpidāṭhāya ghaṃsitvā gerukaparikammaṃ katvā ṭhapitaghanasuvaṇṇarūpasadisoti attho. Etenassa ghanasiniddhasaṇhasarīrataṃ dassetvā chavivaṇṇadassanatthaṃ kañcanasannibhattacoti vuttaṃ. Purimassa vā vevacanametaṃ.
尘与垢,就是尘或垢。不粘附,即不停留,如同水珠从莲叶上滚开滑落。不过,佛陀做洗手等事,既是为了顺应时节,也是为了让布施者获得福报,同时也是出于威仪的首要要求。因为正如经文所说:比丘进入住处时,应先洗脚,然后才进去。
Rajojallanti rajo vā malaṃ vā. Na upalimpatīti na laggati padumapalāsato udakabindu viya vivaṭṭati. Hatthadhovanādīni pana utuggahaṇatthāya ceva dāyakānaṃ puññaphalatthāya ca buddhā karonti, vattasīsenāpi ca karontiyeva. Senāsanaṃ pavisantena hi bhikkhunā pāde dhovitvā pavisitabbanti vuttametaṃ.
毛向上者:在发旋的末端,那些毛发向上竖起,像是正仰头望着面容的光泽一样立着,这样的人就叫毛向上者。
Uddhaggalomoti āvaṭṭapariyosāne uddhaggāni hutvā mukhasobhaṃ ullokayamānāni viya ṭhitāni lomāni assāti uddhaggalomo.
“梵天神直身”:像梵天神那样身体挺直,即出生时身体笔直而修长。一般来说,众生在肩、腰、膝这三处会弯曲:腰弯曲的人往后弯,另外两处则往前弯。至于那些身材高大的人,有的身体向侧面歪斜,有的仰着头走路,好像在数星星;有的几乎没什么肉和血,像根柱子;有的身体往前倾,走起路来摇摇晃晃。但这位大人却是笔直地成长,身材修长,就像天城之中竖起的金拱门一样——相师们是这样说明的。应当知道,凡是这位大人刚出生时还没有完全具足的大人相,都是就未来修德成就时的状态而说的。
Brahmujugattoti brahmā viya ujugatto, ujumeva uggatadīghasarīro bhavissati. Yebhuyyena hi sattā khandhe kaṭiyaṃ jāṇūsūti tīsu ṭhānesu namanti, te kaṭiyaṃ namantā pacchato namanti, itaresu dvīsu ṭhānesu purato. Dīghasarīrā pana eke passavaṅkā honti, eke mukhaṃ unnametvā nakkhattāni gaṇayantā viya caranti, eke appamaṃsalohitā sūlasadisā honti, eke purato pabbhārā honti, pavedhamānā gacchanti. Ayaṃ pana ujumeva uggantvā dīghappamāṇo devanagare ussitasuvaṇṇatoraṇaṃ viya bhavissatīti dīpenti. Yathā cetaṃ, evaṃ yaṃ yaṃ jātamattassa sabbaso aparipuṇṇaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ hoti, taṃ taṃ āyatiṃ tathābhāvitaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ.
七处隆满:就是两处手背、两处脚背、两处肩头和颈项,这七个地方肌肉饱满充实。其他人的手背、脚背等地方,会显出血管的网络,肩头和颈项处则露出骨头的尖端,那些人看起来就像饿鬼一样。这位大人却不是这样。这位大人在七个地方都肌肉饱满充实,血管网络隐没不现,手背、脚背等处圆润饱满,颈项就像安放好的黄金鼓,看上去像一尊石像,也像一尊彩绘像。
Sattussadoti dve hatthapiṭṭhiyo dve pādapiṭṭhiyo dve aṃsakūṭāni khandhoti imesu sattasu ṭhānesu paripuṇṇo maṃsussado assāti sattussado. Aññesaṃ pana hatthapādapiṭṭhādīsu sirājālaṃ paññāyati, aṃsakūṭakkhandhesu aṭṭhikoṭiyo. Te manussā petā viya khāyanti, na tathā mahāpuriso, mahāpuriso pana sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsussadattā nigūḷhasirājālehi hatthapiṭṭhādīhi vaṭṭetvā suṭṭhapitasuvaṇṇāḷiṅgasadisena khandhena silārūpakaṃ viya khāyati, cittakammarūpakaṃ viya ca khāyati.
像狮子的前半身一样,他的身体就是“狮身前半身”。因为狮子的前半身是圆满的,后半身却不圆满。而大丈夫的整个身体,都像狮子的前半身那样圆满。他的身体也不像狮子那样,这里凸起、那里凹陷,长得不匀称;而是该长的地方长,该短、该粗、该细、该宽、该圆、该随顺的地方,就正好是那样。世尊确实这样说过:
Sīhassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Sīhassa hi puratthimakāyova paripuṇṇo hoti, pacchimakāyo aparipuṇṇo. Mahāpurisassa pana sīhassa pubbaddhakāyo viya sabbo kāyo paripuṇṇo. Sopi sīhasseva tattha tattha vinatunnatādivasena dussaṇṭhitavisaṇṭhito na hoti, dīghayuttaṭṭhāne pana dīgho, rassathūlakisaputhulaanuvaṭṭitayuttaṭṭhānesu tathāvidhova hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
比丘们,当悦意的业报现前时,以哪些肢节显得修长而美好,那些肢节就长得修长;以哪些肢节显得短小而美好,那些肢节就长得短小;以哪些肢节显得粗壮而美好,那些肢节就长得粗壮;以哪些肢节显得纤细而美好,那些肢节就长得纤细;以哪些肢节显得宽阔而美好,那些肢节就长得宽阔;以哪些肢节显得圆润而美好,那些肢节就长得圆润。
‘‘Manāpiyeva kho, bhikkhave, kammavipāke paccupaṭṭhite yehi aṅgehi dīghehi sobhati, tāni aṅgāni dīghāni saṇṭhanti. Yehi aṅgehi rassehi sobhati, tāni aṅgāni rassāni saṇṭhanti. Yehi aṅgehi thūlehi sobhati, tāni aṅgāni thūlāni saṇṭhanti. Yehi aṅgehi kisehi sobhati, tāni aṅgāni kisāni saṇṭṭhanti. Yehi aṅgehi puthulehi sobhati, tāni aṅgāni puthulāni saṇṭhanti. Yehi aṅgehi vaṭṭehi sobhati, tāni aṅgāni vaṭṭāni saṇṭhantī’’ti.
大丈夫的身体就是这样,由种种心、由福德之心塑造而成,又以十种波罗蜜为庄严;世间一切精通技艺的工匠,或者具足神通的人,连一个相似的形像也做不出来。
Iti nānācittena puññacittena cittito dasahi pāramīhi sajjito mahāpurisassa attabhāvo, loke sabbasippino vā sabbaiddhimanto vā patirūpakampi kātuṃ na sakkonti.
“肩间充实”是说:两肩胛骨之间的地方,叫做肩间;那里肌肉充实圆满,所以叫“肩间充实”。常人的那个部位是凹陷的,两块肩胛骨各自分明可见。但大士的身体,从腰部开始,肌肉一层层向上隆起,一直到肩膀,像竖立的金板一样覆盖并贴在背上。
Citantaraṃsoti antaraṃsaṃ vuccati dvinnaṃ koṭṭānaṃ antaraṃ, taṃ citaṃ paripuṇṇaṃ antaraṃsaṃ assāti citantaraṃso. Aññesañhi taṃ ṭhānaṃ ninnaṃ hoti, dve piṭṭhikoṭṭā pāṭiyekkā paññāyanti. Mahāpurisassa pana kaṭito paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ yāva khandhā uggamma samussitasuvaṇṇaphalakaṃ viya piṭṭhiṃ chādetvā patiṭṭhitaṃ.
“榕树陀树般圆满”是指像榕树陀树那样圆满。譬如一棵高五十肘或一百肘的榕树陀树,枝干匀称,无论高度还是广度都同样大小;同样,他的身体从身高到两臂伸展的长度也一样。常人的身体,或身高、或臂展,并不像那样均等,这就是这句话的意思。正因为如此,才说了“如其身量”等话。其中,“如其身量”就是指“yāvatako assa”这个短语。
Nigrodhaparimaṇḍaloti nigrodho viya parimaṇḍalo. Yathā paññāsahatthatāya vā satahatthatāya vā samakkhandhasākho nigrodho dīghatopi vitthāratopi ekappamāṇova hoti, evaṃ kāyatopi byāmatopi ekappamāṇo. Yathā aññesaṃ kāyo dīgho vā hoti byāmo vā, na evaṃ visamappamāṇoti attho. Teneva yāvatakvassa kāyotiādi vuttaṃ. Tattha yāvatako assāti yāvatakvassa.
颈项圆满,就是颈项长得匀称。有些人脖子像鹭、像鹤、像猪那样,又长又弯又粗,说话的时候青筋暴起,声音又弱又钝。大士不是这样。大士的颈项像打磨得很匀称的金锭,说话时看不到青筋,声音洪亮,像打雷一样。
Samavaṭṭakkhandhoti samavaṭṭitakkhandho. Yathā eke koñcā viya ca bakā viya ca varāhā viya ca dīghagalā vaṅkagalā puthulagalā ca honti , kathanakāle sirājālaṃ paññāyati, mando saro nikkhamati, na evaṃ mahāpurisassa. Mahāpurisassa pana suvaṭṭitasuvaṇṇāḷiṅgasadiso khandho hoti, kathanakāle sirājālaṃ na paññāyati, meghassa viya gajjito saro mahā hoti.
味顶味在这里是指:把味道带走、取走,所以叫味取者。这是对味传导者的称呼;而这些味取者最为殊胜,所以叫味顶味。据说,大人有一万七千条味传导者,它们向上延伸,正好附着在颈部。即使只是芝麻大小的一点食物放在舌尖,也能遍及整个身体。正因如此,他在精勤修习大苦行时,仅靠一粒米饭等,或仅一掬绿豆汤,也能维持身体。而其他人没有这样的味传导者,食物的食素不能遍及全身,所以他们多病。
Rasaggasaggīti ettha rasaṃ gasanti harantīti rasaggasā. Rasaharaṇīnametaṃ adhivacanaṃ, tā aggā assāti rasaggasaggī. Mahāpurisassa kira sattarasaharaṇīsahassāni uddhaggāni hutvā gīvāyameva paṭimukkāni. Tilaphalamattopi āhāro jivhagge ṭhapito sabbakāyaṃ anupharati. Teneva mahāpadhānaṃ padahantassa ekataṇḍulādīhipi kaḷāyayūsapasatamattenāpi kāyassa yāpanaṃ ahosi. Aññesaṃ pana tathā abhāvā na sakalaṃ kāyaṃ ojā pharati. Tena te bahvābādhā honti.
狮子颚:因为他的颚像狮子,所以叫狮子颚。这里说,狮子的下颚才是圆满的,上颚并不圆满;但这位大人的上下两颚都圆满,就像狮子的下颚那样,又像十二日的月亮。于是占相师们只观察颚骨的边缘,就看出:在这些颚骨中,下排有二十颗牙,上排有二十颗牙,总共四十颗牙齿,排列整齐,紧密无间。他们便说:“大王,这位童子有四十颗牙齿。”等等。这里的意思是:别人即使牙齿齐全,也只有三十二颗,而这位大人将有四十颗。别人的牙齿有的高有的低,参差不齐;而这位大人的牙齿,平整得像用铁板切割过的螺片。别人的牙齿像鳄鱼的一样稀疏,吃鱼肉时齿缝里塞满肉屑;而这位大人的牙齿,就像竖立在金板上的金刚行列那样紧密,又像用棉线画出的界线那样整齐。别人还会长出坏牙,有些犬齿发黑或变色;而这位大人将有极白的犬齿,其光芒超过晨星,明亮耀眼。
Sīhasseva hanu assāti sīhahanu. Tattha sīhassa heṭṭhimahanumeva paripuṇṇaṃ hoti, na uparimaṃ. Mahāpurisassa pana sīhassa heṭṭhimaṃ viya dvepi paripuṇṇāni dvādasiyā pakkhassa candasadisāni honti. Atha nemittakā hanukapariyantaṃ olokentāva imesu hanukesu heṭṭhime vīsati uparime vīsatīti cattālīsadantā samā aviraḷā patiṭṭhahissantīti sallakkhetvā ayañhi deva, kumāro cattālīsadanto hotītiādimāhaṃsu. Tatrāyamattho, aññesañhi paripuṇṇadantānampi dvattiṃsa dantā honti. Imassa pana cattālīsaṃ bhavissanti. Aññesañca keci dantā uccā, keci nīcāti visamā honti, imassa pana ayapaṭṭakena chinnasaṅkhapaṭalaṃ viya samā bhavissanti. Aññesaṃ kumbhilānaṃ viya dantā viraḷā honti, macchamaṃsāni khādantānaṃ dantantaraṃ pūrenti. Imassa pana kanakaphalakāyaṃ samussitavajirapanti viya aviraḷā tūlikāya dassitaparicchedā viya dantā bhavissanti. Aññesañca pūtidantā uṭṭhahanti. Tena kāci dāṭhā kāḷāpi vivaṇṇāpi honti. Ayaṃ pana suṭṭhu sukkadāṭho osadhitārakampi atikkamma virocamānāya pabhāya samannāgatadāṭho bhavissati.
“广长舌”是指宽大而长的舌头。其他人的舌头,有的厚、有的薄、有的短、有的硬、有的不平整;而大人的舌头则柔软、修长、宽大、色泽美妙。他为了消除前来寻求此相者的疑惑,凭借舌头的柔软,能把它卷起来,像针一样触及两个鼻孔;凭借舌头的长,能触及两个耳孔;凭借舌头的宽大,能覆盖整个额头直到发际尽头。如此展示出它柔软、修长、宽大的特性,来消除他们的疑惑。正是针对这种具足三种特征的舌头,才说为“广长舌”。
Pahūtajivhoti puthulajivho. Aññesaṃ jivhā thūlāpi honti kisāpi rassāpi thaddhāpi visamāpi, mahāpurisassa pana jivhā mudu dīghā puthulā vaṇṇasampannā hoti. So hi etaṃ lakkhaṇaṃ pariyesituṃ āgatānaṃ kaṅkhāvinodanatthaṃ mudukattā taṃ jivhaṃ kathinasūciṃ viya vaṭṭetvā ubho nāsikasotāni parāmasati, dīghattā ubho kaṇṇasotāni parāmasati , puthulattā kesantapariyosānaṃ kevalampi nalāṭaṃ paṭicchādeti. Evamassa mududīghaputhulabhāvaṃ pakāsento tesaṃ kaṅkhaṃ vinodeti. Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ jivhaṃ sandhāya ‘‘pahūtajivho’’ti vuttaṃ.
梵音:有些人的声音是断的、裂的,或者像乌鸦叫;而这位大人具备与大梵天神相似的声音。因为大梵天神不被胆汁和痰所阻碍,所以声音清澈。大人过去所造的业净化了他的发声部位。由于发声部位清净,声音从肚脐一带生起,清澈纯净,并且是具足八种特质而发出来的。像迦陵频伽鸟一样鸣叫,就是“如迦陵频伽鸟鸣叫者”,意思是他的声音像沉醉的迦陵频伽鸟的叫声一样柔和美妙。
Brahmassaroti aññe chinnassarāpi bhinnassarāpi kākassarāpi honti, ayaṃ pana mahābrahmuno sarasadisena sarena samannāgato bhavissati, mahābrahmuno hi pittasemhehi apalibuddhattā saro visado hoti. Mahāpurisenāpi katakammaṃ tassa vatthuṃ sodheti. Vatthuno suddhattā nābhito paṭṭhāya samuṭṭhahanto saro visado aṭṭhaṅgasamannāgatova samuṭṭhāti. Karavīko viya bhaṇatīti karavīkabhāṇī, mattakaravīkarutamañjughosoti attho.
所谓“绀目”,并不是整只眼睛都是青蓝色。而是在该显现青蓝色的地方,眼睛呈现出像亚麻花那样极其纯净的青蓝色;在该显现黄色的地方,呈现出像迦尼迦罗花那样的黄色;在该显现红色的地方,呈现出像班杜吉瓦花那样的红色;在该显现白色的地方,呈现出像晨星那样的白色;在该显现黑色的地方,呈现出像阿达利塔花那样的黑色。整体看上去,就像金色宫殿里敞开的宝珠狮窗一样。
Abhinīlanettoti na sakalanīlanetto, nīlayuttaṭṭhāne panassa umāpupphasadisena ativisuddhena nīlavaṇṇena samannāgatāni nettāni honti, pītayuttaṭṭhāne kaṇikārapupphasadisena pītavaṇṇena, lohitayuttaṭṭhāne bandhujīvakapupphasadisena lohitavaṇṇena, setayuttaṭṭhāne osadhitārakasadisena setavaṇṇena, kāḷayuttaṭṭhāne addāriṭṭhakasadisena kāḷavaṇṇena samannāgatāni. Suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjarasadisāni khāyanti.
这里说的“牛眼睫”,其中的“眼睫”指的是整个眼睛。黑牛犊的眼睛厚实,红牛犊的眼睛则清澈明净。意思是说,佛陀的眼睛就像刚出生的幼红牛犊的眼睛那样。其他人的眼睛不圆满,有的是大象、老鼠等那样凸出或深陷的眼睛。而佛陀的眼睛,就像洗过、磨光后安放的宝珠,上面覆盖着柔软、光滑、深蓝而纤细的睫毛。
Gopakhumoti ettha pakhumanti sakalacakkhubhaṇḍaṃ adhippetaṃ, taṃ kāḷavacchakassa bahaladhātukaṃ hoti, rattavacchakassa vippasannaṃ, taṃmuhuttajātataruṇarattavacchakasadisacakkhubhaṇḍoti attho. Aññesañhi cakkhubhaṇḍā aparipuṇṇā honti, hatthimūsikādīnaṃ akkhisadisehi viniggatehipi gambhīrehipi akkhīhi samannāgatā honti. Mahāpurisassa pana dhovitvā majjitvā ṭhapitamaṇiguḷikā viya mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīni.
白毫就是白毫毛。眉间是指两眉之间、鼻梁正上方生出的,但向上伸展后,则生在额头正中央。白就是极为清净,颜色像晨星一样。柔软是指像浸入纯净酥油膏后取出放置、又经上百次捶打的棉层那样柔软。如绵是指像木棉花的丝絮和藤絮一样,这是对它洁白之相的比喻。而这白毫如果抓住末端向外拉,有半臂那么长;一放手,就以右旋的方式卷回去,尖端朝上竖立而住。就像放在金板正中央的银水泡,又像从金瓶中涌出的乳流,更像晨曦映照的天空中闪耀的晨星,以极其迷人的光彩而辉耀。
Uṇṇāti uṇṇalomaṃ. Bhamukantareti dvinnaṃ bhamukānaṃ vemajjhe nāsikamatthakeyeva jātā, uggantvā pana nalāṭavemajjhe jātā. Odātāti parisuddhā, osadhitārakasamānavaṇṇā. Mudūti sappimaṇḍe osāretvā ṭhapitasatavāravihatakappāsapaṭalasadisā. Tūlasannibhāti simbalitūlalatātūlasamānā, ayamassa odātatāya upamā. Sā panesā koṭiyaṃ gahetvā ākaḍḍhiyamānā upaḍḍhabāhuppamāṇā hoti, vissaṭṭhā dakkhiṇāvaṭṭavasena āvaṭṭitvā uddhaggā hutvā santiṭṭhati. Suvaṇṇaphalakamajjhe ṭhapitarajatapubbuḷakaṃ viya, suvaṇṇaghaṭato nikkhamamānā khīradhārā viya, aruṇappabhārañjite gaganappadese osadhitārakā viya ca atimanoharāya siriyā virocati.
“头如额带”这个说法,是依据两种含义而说的:一是额头圆满,二是头部圆满。因为大士从右耳鬓开始,有一层肉膜生起,覆盖并充满整个额头,一直延伸到左耳鬓才停住,看起来就像国王缠着的头巾那样光彩夺目。据说,人们正是因为看见大士这个相貌,后来才给国王制作了头巾。这是第一种含义。至于其他人,头部并不圆满:有的像猕猴头,有的像某种果实,有的像骨头,有的像象头,有的像冬瓜,有的像山洞。而大士的头,就像用锥子旋削出来一样,极其圆满,好像水泡一样。按前一种解释,因为头看起来像缠着头巾,所以叫“头如额带”;按后一种解释,因为头像头巾一样处处浑圆,所以叫“头如额带”。
Uṇhīsasīsoti idaṃ paripuṇṇanalāṭatañca paripuṇṇasīsataṃ cāti dve atthavase paṭicca vuttaṃ. Mahāpurisassa hi dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ uṭṭhahitvā sakalanalāṭaṃ chādayamānaṃ pūrayamānaṃ gantvā vāmakaṇṇacūḷikāyaṃ patiṭṭhitaṃ, taṃ rañño bandhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Mahāpurisassa kira imaṃ lakkhaṇaṃ disvā rājūnaṃ uṇhīsapaṭṭaṃ akaṃsu. Ayaṃ tāva eko attho. Aññe pana janā aparipuṇṇasīsā honti, keci kapisīsā, keci phalasīsā, keci aṭṭhisīsā, keci hatthisīsā, keci tumbasīsā, keci pabbhārasīsā. Mahāpurisassa pana āraggena vaṭṭetvā ṭhapitaṃ viya suparipuṇṇaṃ udakapubbuḷasadisaṃ sīsaṃ hoti. Tattha purimanaye uṇhīsaveṭhitasīso viyāti uṇhīsasīso. Dutiyanaye uṇhīsaṃ viya sabbattha parimaṇḍalasīsoti uṇhīsasīso.
毗婆尸佛同名注释
Vipassīsamaññāvaṇṇanā
37“一切欲”这些内容,看起来像是在辨识诸相之后才说的,但不该这样理解。要知道,实际情况是先让那些相师满意,然后才辨识诸相。其中的详细情形,在《入胎品》里已经说过了。“喂乳”就是喂乳汁。据说,为他安排了六十位乳母,她们乳汁无过失又甘美;同样,在其他各项事务上,也各有六十位熟练的人。又安排了六十名男子供这些乳母差遣,还安排了六十位大臣来监督各事已办未办。这样算来,共有四组六十名女子、两组六十名男子,合计六组六十名侍从。“白伞”就是天界的白伞。在释迦族家中,它只安住在吉祥内室中。“勿令其寒冷”等句中,应理解为“勿令其被制伏”。“Svāssudaṃ”就是“so assudaṃ”(那是泪)。“以腋挟腋”就是以这个人的手臂挟那个人的手臂,又以这个人的肩峰挟那个人的肩峰。“Parihariyati”就是被带走,意思是“sampāpiyati”(被送到)。
37.Sabbakāmehīti idaṃ lakkhaṇāni pariggaṇhāpetvā pacchā kataṃ viya vuttaṃ, na panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Paṭhamañhi te nemittake santappetvā pacchā lakkhaṇapariggaṇhanaṃ katanti veditabbaṃ. Tassa vitthāro gabbhokkantiyaṃ vuttoyeva. Pāyentīti thaññaṃ pāyenti. Tassa kira niddosena madhurena khīrena samannāgatā saṭṭhi dhātiyo upaṭṭhāpesi, tathā sesāpi tesu tesu kammesu kusalā saṭṭhisaṭṭhiyeva. Tāsaṃ pesanakārake saṭṭhi purise, tassa tassa katākatabhāvaṃ sallakkhaṇe saṭṭhi amacce upaṭṭhāpesi. Evaṃ cattāri saṭṭhiyo itthīnaṃ, dve saṭṭhiyo purisānanti cha saṭṭhiyo upaṭṭhakānaṃyeva ahesuṃ. Setacchattanti dibbasetacchattaṃ. Kuladattiyaṃ pana sirigabbheyeva tiṭṭhati. Mā naṃ sītaṃ vātiādīsu mā abhibhavīti attho veditabbo. Svāssudanti so assudaṃ. Aṅkeneva aṅkanti aññassa bāhunāva aññassa bāhuṃ. Aññassa ca aṃsakūṭeneva aññassa aṃsakūṭaṃ. Parihariyatīti nīyati, sampāpiyatīti attho.
38“悦耳声”是指清澈的音声。“优雅声”是指灵巧娴熟的声音。“甘甜声”是指令人愉悦的声音。“可爱声”是指能让人生起喜爱的声音。这里说到迦陵频伽鸟的甘甜声——据说,迦陵频伽鸟用喙啄破熟透的芒果,喝下流出的甜汁,然后拍打翅膀,放声鸣唱。这时,正在觅食的四足众生像喝醉了一样,开始嬉戏起来,它们丢下嘴里的草,停下来倾听那个声音。猛兽在追赶小动物时,抬起一只脚还没落下,就那样停住了。被追赶的小动物也放下对死亡的恐惧,停在那里。在空中飞翔的鸟也展开翅膀,停在空中,只顾听那个声音。水里的鱼也张开鳃盖,停在那里,只顾听那个声音。迦陵频伽鸟的甘甜声就是这样。
38.Mañjussaroti akharassaro. Vaggussaroti chekanipuṇassaro. Madhurassaroti sātassaro. Pemaniyassaroti pemajanakassaro. Tatridaṃ karavīkānaṃ madhurassaratāya – karavīkasakuṇe kira madhurarasaṃ ambapakkaṃ mukhatuṇḍakena paharitvā paggharitarasaṃ pivitvā pakkhena tālaṃ datvā vikūjamāne catuppadā mattā viya laḷituṃ ārabhanti. Gocarapasutāpi catuppadā mukhagatāni tiṇāni chaḍḍetvā taṃ saddaṃ suṇanti. Vāḷamigā khuddakamige anubandhamānā ukkhittaṃ pādaṃ anikkhipitvāva tiṭṭhanti. Anubaddhamigā ca maraṇabhayaṃ jahitvā tiṭṭhanti. Ākāse pakkhandā pakkhinopi pakkhe pasāretvā taṃ saddaṃ suṇamānāva tiṭṭhanti. Udake macchāpi kaṇṇapaṭalaṃ papphoṭetvā taṃ saddaṃ suṇamānāva tiṭṭhanti. Evaṃ madhurassarā karavīkā.
阿桑蒂蜜多也是法阿育王的王后。她问僧团:“尊者,有没有谁的声音和佛陀的声音相似?”僧团回答:“有,迦陵频伽鸟的声音就是。”她又问:“尊者,那些鸟在哪里?”回答:“在雪山。”她就对国王说:“大王,我想见迦陵频伽鸟。”国王放出一只金笼,说:“让迦陵频伽鸟坐进这个笼子飞来。”金笼飞出去,停在一只迦陵频伽鸟面前。那只鸟心想:“这笼子是奉国王之命来的,不能不去。”于是就坐了进去。金笼飞回来,停在国王面前。他们却没法让鸟发出叫声。国王就问:“怎么回事,这些鸟为什么不叫?”有人回答:“因为没有看到同伴,陛下。”国王就让人用镜子把那鸟围起来。那鸟看到自己的影子,以为“同伴们来了”,便用翅膀打拍子,发出甜美声音,像在吹奏宝石笛一样鸣唱起来。全城的人都像醉了一样欢舞起来。阿桑蒂蜜多心想:“这畜生都能发出这样甜美的声音,那具足一切知智庄严的世尊,声音该是怎样的呢?”她生起欢喜,而且这欢喜一直没有退失,就和七百位随从一起证得了初果。据说,迦陵频伽鸟的声音就是这样甜美。不过还应知道,毗婆尸太子的声音比这还要甜美百倍、千倍。
Asandhimittāpi dhammāsokassa devī – ‘‘atthi nu kho, bhante, buddhassarena sadiso kassaci saro’’ti saṅghaṃ pucchi. Atthi karavīkasakuṇassāti. Kuhiṃ, bhante, te sakuṇāti? Himavanteti. Sā rājānaṃ āha – ‘‘deva, ahaṃ karavīkasakuṇaṃ passitukāmāmhī’’ti. Rājā – ‘‘imasmiṃ pañjare nisīditvā karavīko āgacchatū’’ti suvaṇṇapañjaraṃ vissajjesi. Pañjaro gantvā ekassa karavīkassa purato aṭṭhāsi. So – ‘‘rājāṇāya āgato pañjaro, na sakkā na gantu’’nti tattha nisīdi. Pañjaro āgantvā rañño purato aṭṭhāsi. Na karavīkasaddaṃ kārāpetuṃ sakkonti. Atha rājā – ‘‘kathaṃ, bhaṇe, ime saddaṃ na karontī’’ti āha. Ñātake adisvā devāti. Atha naṃ rājā ādāsehi parikkhipāpesi. So attano chāyaṃ disvā – ‘‘ñātakā me āgatā’’ti maññamāno pakkhena tālaṃ datvā madhurassarena maṇivaṃsaṃ dhamamāno viya viravi. Sakalanagare manussā mattā viya laḷiṃsu. Asandhimittā cintesi – ‘‘imassa tāva tiracchānagatassa evaṃ madhuro saddo, kīdiso nu kho sabbaññutaññāṇasiripattassa bhagavato saddo ahosī’’ti pītiṃ uppādetvā taṃ pītiṃ avijahitvā sattahi jaṅghasatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Evaṃ madhuro kira karavīkasaddoti. Tato pana satabhāgena sahassabhāgena ca madhurataro vipassissa kumārassa saddo ahosīti veditabbo.
39业果所生不是修习所成的,而是依靠业果的力量,天人们的肉眼就和天眼一样。以这个眼取相,就算把一粒芝麻丢进一车芝麻里,也能认出“就是这一粒”,把它挑出来给予。
39.Kammavipākajanti na bhāvanāmayaṃ, kammavipākavasena pana devatānaṃ cakkhusadisameva maṃsacakkhu ahosi , yena nimittaṃ katvā tilavāhe pakkhittaṃ ekatilampi ayaṃ soti uddharitvā dātuṃ sakkoti.
40毗婆尸:在这里,这个词的含义是这样——因为中间没有闭眼所造成的黑暗,所以能清净地看见;也因为睁着眼睛而看见,所以叫毗婆尸。第二种解释是:反复辨别而看见,所以叫毗婆尸;意思是再三抉择之后而看见。
40.Vipassīti ettha ayaṃ vacanattho, antarantarā nimīlajanitandhakāravirahena visuddhaṃ passati, vivaṭehi ca akkhīhi passatīti vipassī; dutiyavāre viceyya viceyya passatīti vipassī; vicinitvā vicinitvā passatīti attho.
“他引导义理”的意思是:他了知、看见义理,或者说引导、推动义理。据说有一天,国王坐在审判的地方处理事务时,大臣们把一位打扮整齐的伟人带来,交到国王手里。国王把他放在膝上抚弄时,大臣们却把有主的人弄成了无主。菩萨发出不满的声音。国王说:“这是怎么回事?你们查一查。”他们查了之后没发现别的原因,心想:“大概是因为对不公正的判决不满才这样的吧。”于是又把有主的人判回给主人。大臣们想试探王子是不是真的知道,又再次把有主的人弄成无主。菩萨又同样发出不满的声音。这时国王明白:“这位伟人是知道的。”从那时起,他就不再疏忽大意了。针对这件事才说:“王子经过反复审察,能引导义理。”
Atthe panāyatīti atthe jānāti passati, nayati vā pavattetīti attho. Ekadivasaṃ kira vinicchayaṭṭhāne nisīditvā atthe anusāsantassa rañño alaṅkatapaṭiyattaṃ mahāpurisaṃ ānetvā hatthe ṭhapayiṃsu. Tassa taṃ aṅkekatvā upalāḷayamānasseva amaccā sāmikaṃ assāmikaṃ akaṃsu. Bodhisatto anattamanasaddaṃ nicchāresi. Rājā – ‘‘kimetaṃ, upadhārethā’’ti āha. Upadhāriyamānā aññaṃ adisvā – ‘‘aḍḍassa dubbinicchitattā evaṃ kataṃ bhavissatī’’ti puna sāmikaṃyeva sāmikaṃ katvā ‘‘ñatvā nu kho kumāro evaṃ karotī’’ti vīmaṃsantā puna sāmikaṃ assāmikaṃ akaṃsu. Punapi bodhisatto tatheva saddaṃ nicchāresi. Atha rājā – ‘‘jānāti mahāpuriso’’ti tato paṭṭhāya appamatto ahosi. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘viceyya viceyya kumāro atthe panāyatī’’ti.
42在“雨季的”等说法里,如果某个住处能在雨季让人住得舒服,这就是“雨季的”。其他几个词也是同样的道理。不过这里的词义是:雨季的住处叫“vassa”,配得上雨季住处的,就叫“vassika”。其他的也照这样类推。
42.Vassikantiādīsu yattha sukhaṃ hoti vassakāle vasituṃ, ayaṃ vassiko. Itaresupi eseva nayo. Ayaṃ panettha vacanattho vassāvāso vassaṃ, vassaṃ arahatīti vassiko. Itaresupi eseva nayo.
雨季的宫殿不高也不低,门窗不多也不少,里面的地毯、坐垫、硬食和软食也都搭配得恰到好处。到了冬季,柱子和墙壁都建得低矮,门窗小而薄,缝隙细密,为了把暖气引进来,墙上还开出通风口。这时候用的地毯、坐垫、衣服之类,都是能保暖的,像毛毯那样的东西。吃的方面,硬食和软食要油腻、偏辣、少水。到了夏季,柱子和墙壁都建得高大,门窗又多又宽,地毯之类都用细棉布做的。吃的喝的味道甜美、汁水丰富。窗子旁边放上九个新水缸,装满清水,上面盖着青莲花之类。各处还装上喷水装置,让水像下雨一样流出来。
Tattha vassiko pāsādo nātiucco hoti, nātinīco, dvāravātapānānipissa nātibahūni nātitanūni, bhūmattharaṇapaccattharaṇakhajjabhojjānipettha missakāneva vaṭṭanti. Hemantike thambhāpi bhittiyopi nīcā honti, dvāravātapānāni tanukāni sukhumacchiddāni, uṇhappavesanatthāya bhittiniyūhāni nīhariyanti. Bhūmattharaṇapaccattharaṇanivāsanapārupanāni panettha uṇhaviriyāni kambalādīni vaṭṭanti. Khajjabhojjaṃ siniddhaṃ kaṭukasannissitaṃ nirudakasannissitañca. Gimhike thambhāpi bhittiyopi uccā honti, dvāravātapānāni panettha bahūni vipulajātāni honti, bhūmattharaṇādīni dukūlamayāni vaṭṭanti. Khajjabhojjāni madhurasasannissitabharitāni. Vātapānasamīpesu cettha nava cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti. Tesu tesu padesesu udakayantāni karonti, yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti.
“没有男人”的意思是:没有男子在场。而且这里不只是奏乐的地方没有男人,所有地方都没有男人;守门的也是女人,做沐浴等杂活的也都是女人。据说国王想:“要是看到有人享受着这样的权势和安乐,就会让人怀疑有男人在,我可不想让我儿子碰上这种怀疑。”所以他在一切事务上都只安排女人。
Nippurisehīti purisavirahitehi. Na kevalañcettha tūriyāneva nippurisāni, sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva, dovārikāpi itthiyova, nahāpanādiparikammakarāpi itthiyova. Rājā kira – ‘‘tathārūpaṃ issariyasukhasampattiṃ anubhavamānassa purisaṃ disvā purisāsaṅkā uppajjati, sā me puttassa mā ahosī’’ti sabbakiccesu itthiyova ṭhapesīti.
年老男子的注释
Jiṇṇapurisavaṇṇanā
43在第二诵分中,“像椽子一样弯曲”是指像屋椽那样弯。“弯曲”是指在肩、腰、膝三个部位像藤蔓那样弯曲。“以杖为依靠”是指拄着拐杖走路,以拐杖为依托。“病弱”是指被衰老折磨得虚弱。“青春已逝”是指已经过了青年时期,停留在人生的最后阶段。“看见”是指:菩萨虽然被半由旬长的军队围绕,护卫安排得极为严密,行进时战车在前、军队在后,就在这样的情形下,净居天的漏尽梵天神们以自己的神通力,在战车前方示现了那个人,菩萨看见了那个男子。据说净居天梵天神们心想:“这位大士就像陷在泥里的象,执着于五种欲乐,我们要让他生起正念。”于是便示现了那个人。这样示现出来的形象,菩萨和御者都看见了。梵天神们是为了让菩萨不放逸,也是为了让御者能参与对话,才作了这样的示现。“这又是什么?”是在问:“说‘这是个老人’,这是什么意思?贤友,我以前从没见过这样的人。”
43. Dutiyabhāṇavāre gopānasivaṅkanti gopānasī viya vaṅkaṃ. Bhogganti khandhe, kaṭiyaṃ, jāṇūsūti tīsu ṭhānesu bhoggavaṅkaṃ. Daṇḍaparāyananti daṇḍagatikaṃ daṇḍapaṭisaraṇaṃ. Āturanti jarāturaṃ. Gatayobbananti atikkantayobbanaṃ pacchimavaye ṭhitaṃ. Disvāti aḍḍhayojanappamāṇena balakāyena parivuto susaṃvihitārakkhopi gacchanto yadā ratho purato hoti, pacchā balakāyo, tādise okāse suddhāvāsakhīṇāsavabrahmehi attano ānubhāvena rathassa puratova dassitaṃ, taṃ purisaṃ passitvā. Suddhāvāsā kira – ‘‘mahāpuriso paṅke gajo viya pañcasu kāmaguṇesu laggo, satimassa uppādessāmā’’ti taṃ dassesuṃ. Evaṃ dassitañca taṃ bodhisatto ceva passati sārathi ca. Brahmāno hi bodhisattassa appamādatthaṃ sārathissa ca kathāsallāpatthaṃ taṃ dassesuṃ. Kiṃ panesoti ‘‘eso jiṇṇoti kiṃ vuttaṃ hoti, nāhaṃ, bho ito pubbe evarūpaṃ addasa’’nti pucchi.
“那么”的意思是:如果连我也一定会有这样的头发、这样的身体,那么,亲爱的御者,今天就算了,游园已经够了。本来是因为想着“今天我们要去看看园林”才去的,现在心中生起悚惧,便说出了与悚惧相应的话:“今天游园已经够了。”回到后宫,指的是遣散了女众之后,独自坐在吉祥殿中。“诚然”是说:只要有那种生存在,衰老就会显现。那样的生应当被呵责、被唾弃,这真是可厌——这就是生!他坐在那里,深挖生的根源,就像被第一支箭射中了心脏一样。
Tenahīti yadi mayhampi evarūpehi kesehi evarūpena ca kāyena bhavitabbaṃ, tena hi samma sārathi. Alaṃ dānajja uyyānabhūmiyāti – ‘‘ajja uyyānabhūmiṃ passissāmā’’ti gacchāma, alaṃ tāya uyyānabhūmiyāti saṃviggahadayo saṃvegānurūpamāha. Antepuraṃ gatoti itthijanaṃ vissajjetvā sirigabbhe ekakova nisinno. Yatra hi nāmāti yāya jātiyā sati jarā paññāyati, sā jāti dhiratthu dhikkatā atthu, jigucchāmetaṃ jātinti, jātiyā mūlaṃ khaṇanto nisīdi, paṭhamena sallena hadaye viddho viya.
45国王把车夫叫来。据说,从占相师们说出预言那时起,国王就一直竖着耳朵留意消息。他听说“王子在去园林的路上折返了”,就把车夫叫来。“千万不要”等话的意思是:让他治理王国,千万别让他出家,愿那些婆罗门的话不要成真——国王心里这样盘算着。
45.Sārathiṃ āmantāpetvāti rājā kira nemittakehi kathitakālato paṭṭhāya ohitasoto vicarati, so ‘‘kumāro uyyānaṃ gacchanto antarāmagge nivatto’’ti sutvā sārathiṃ āmantāpesi. Mā heva khotiādīsu rajjaṃ kāretu, mā pabbajatu, brāhmaṇānaṃ vacanaṃ mā saccaṃ hotūti evaṃ cintesīti attho.
病人的注释
Byādhipurisavaṇṇanā
47他看见了:就像前面说的那样,他看见了净居天人所化现的病人。生病,是指被那种破坏威仪、与健康相违的疾病所困。痛苦,是指被病患之苦所折磨。重病,是指病得极其严重。陷没,是指深深沉陷其中。老将显现、病将显现:在这里也一样,只要那种生还存在,老和病这两者就会显现。那样的生真是可憎!他坐着,深挖生的根源,认定“不生才是安稳”,就像被第二支箭射中了一样。
47.Addasa khoti pubbe vuttanayeneva suddhāvāsehi dassitaṃ addasa. Ābādhikanti iriyāpathabhañjanakena visabhāgabādhena ābādhikaṃ. Dukkhitanti rogadukkhena dukkhitaṃ. Bāḷhagilānanti adhimattagilānaṃ. Palipannanti nimuggaṃ. Jarā paññāyissati byādhi paññāyissatīti idhāpi yāya jātiyā sati idaṃ dvayaṃ paññāyati, dhikkatā sā jāti, ajātaṃ khemanti jātiyā mūlaṃ khaṇanto nisīdi, dutiyena sallena viddho viya.