布咤婆楼经的注疏。显示巴利原文
9. Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā
关于布咤婆楼游方者这篇故事的注疏。显示巴利原文
Poṭṭhapādaparibbājakavatthuvaṇṇanā
406 “如是我闻……舍卫城”这一段,即《布咤婆楼经》。此处是对其中前所未见的词语进行解释。“在舍卫城,住于祇树给孤独园”,意思是:世尊依止舍卫城,居住在由给孤独居士在祇多王子的林园中所建造的那座寺院里。“布咤婆楼游方者”,是指名为布咤婆楼的一位游方者。据说,他在家时是一位婆罗门大富豪,见到感官欲乐的过患后,舍弃了价值四十亿的财富而出家,后来成为外道团体的导师。在那里,他们各自宣扬自己的教说,因此(那座园)被称为“论说教示堂”。相传,遮干提树、晡哆罗等婆罗门,以及尼干陀、裸形者、游方者等出家众,都会聚集在那里,各自述说、讨论、阐明自己的教义,所以那座园被称为“论说教示堂”。又因为那座园被一排名叫丁度迦树的枣树所环绕,它又被称为“丁度迦树园”。然而,最初这里只有一座大厅,后来依靠那位有大福德的游方者,才建造了许多座大厅。因此,便以最初的那一座大厅来命名,称它为“独一堂”。另外,因为这座园林是波斯匿王的王后末利夫人……显示巴利原文
406.Evaṃme suttaṃ…pe… sāvatthiyanti poṭṭhapādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāmeti sāvatthiṃ upanissāya yo jetassa kumārassa vane anāthapiṇḍikena gahapatinā ārāmo kārito, tattha viharati. Poṭṭhapādo paribbājakoti nāmena poṭṭhapādo nāma channaparibbājako. So kira gihikāle brāhmaṇamahāsālo kāmesuādīnavaṃ disvā cattālīsakoṭiparimāṇaṃ bhogakkhandhaṃ pahāya pabbajitvā titthiyānaṃ gaṇācariyo jāto. Samayaṃ pavadanti etthāti samayappavādako, tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhaacelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ vadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati. Sveva ca tindukācīrasaṅkhātāya timbarūrukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīro. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekāva sālā ahosi, pacchā mahāpuññaṃ paribbājakaṃ nissāya bahū sālā katā. Tasmā tameva ekaṃ sālaṃ upādāya laddhanāmavasena ekasālakoti vuccati. Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasampanno ārāmoti katvā mallikāya ārāmoti saṅkhyaṃ gato. Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme.
“居住”,是指为了安住舒适而住下来。一天,后夜时分,世尊展开一切智的智慧之网观察世间,正看见这位游方者落入他的智网之中。他进一步观察:“这布咤婆楼出现在我的智网里,将会如何呢?”他看见:“今天我将前往那里,然后布咤婆楼会问我关于灭和从灭中出起的问题,我将以一切诸佛的智慧来验证,为他解说那‘灭与从灭中出起’这两者。几日后,他将带着心意所向的弟子质多·象舍利弗来到我的面前,我将为他们说法。说法结束时,布咤婆楼将皈依我,质多·象舍利弗将在我座下出家,并证得阿拉汉果。”于是,世尊在清晨整理好身体,穿上染色鲜艳的下裙,系好宛如闪电的腰带,将那件如雨云般色泽、仿佛环绕着持轴山而立的大雨云般的粪扫衣,以偏袒右肩的方式披好,再把珍贵的石钵挂在左肩,心想:“我要进舍卫城乞食。”然后犹如狮子王从雪山山麓走出,从寺院走了出来。为了说明此意,故有“那时,世尊……”等语。显示巴利原文
Paṭivasatīti nivāsaphāsutāya vasati. Athekadivasaṃ bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaññāṇaṃ pattharitvā lokaṃ pariggaṇhanto ñāṇajālassa antogataṃ paribbājakaṃ disvā – ‘‘ayaṃ poṭṭhapādo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, kinnu kho bhavissatī’’ti upaparikkhanto addasa – ‘‘ahaṃ ajja tattha gamissāmi, atha maṃ poṭṭhapādo nirodhañca nirodhavuṭṭhānañca pucchissati, tassāhaṃ sabbabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvā tadubhayaṃ kathessāmi, atha so katipāhaccayena cittaṃ hatthisāriputtaṃ gahetvā mama santikaṃ āgamissati, tesamahaṃ dhammaṃ desessāmi, desanāvasāne poṭṭhapādo maṃ saraṇaṃ gamissati, citto hatthisāriputto mama santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti. Tato pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā yugandharapabbataṃ parikkhipitvā ṭhitamahāmeghaṃ viya meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsavaragataṃ katvā paccagghaṃ selamayapattaṃ vāmaaṃsakūṭe laggetvā sāvatthiṃ piṇḍāya pavisissāmīti sīho viya himavantapādā vihārā nikkhami. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ.
407 “他起了这样的念头”:他来到城门附近,随自己的意乐观察太阳,发现时辰尚早,于是生起此念。“我何不……”——这看似表达疑惑的小词,然而佛陀并无疑惑。但是,“我将做此事,我将不做彼事;我将为此人说法,我将不为彼人说法”之类的内心遍寻前奏,是一切诸佛都会有的。因此,他说“我何不……”,意思是“那么我……”。显示巴利原文
407.Etadahosīti nagaradvārasamīpaṃ gantvā attano rucivasena sūriyaṃ oloketvā atippagabhāvameva disvā etaṃ ahosi. Yaṃnūnāhanti saṃsayaparidīpano viya nipāto, buddhānañca saṃsayo nāma natthi – ‘‘idaṃ karissāma, idaṃ na karissāma, imassa dhammaṃ desessāma, imassa na desessāmā’’ti evaṃ parivitakkapubbabhāgo panesa sabbabuddhānaṃ labbhati. Tenāha – ‘‘yaṃnūnāha’’nti, yadi panāhanti attho.
408 “高声喧闹地”,意思是发出很高、很响亮的喧哗声。当这一群人如此喧哗时,由于声音向上扬起,所以称为“高”;因为向四方扩散,所以称为“大声音”,因此合称为“高音大音”。这是因为那些游方者清早起来,并没有像礼拜塔庙、礼拜菩提树、侍奉老师与亲教师,或者如理作意这一类应当做的事情。所以,他们清早起来,坐在炽热的阳光下,便开始互相评头论足,说什么“这个人的手好看,那个人的脚好看”,或者谈论男女奴仆等的容貌,又或者以其他贪着于欲乐、贪着于生存等事情为话题,进而逐渐聊起了诸如国王论等种种各式各样的无益畜生论。因此说:“高声喧闹地,以高音大音,说着种种的畜生论。”显示巴利原文
408.Unnādiniyāti uccaṃ nadamānāya, evaṃ nadamānāya cassā uddhaṃ gamanavasena ucco, disāsu patthaṭavasena mahā saddoti uccāsaddamahāsaddāya, tesañhi paribbājakānaṃ pātova vuṭṭhāya kattabbaṃ nāma cetiyavattaṃ vā bodhivattaṃ vā ācariyupajjhāyavattaṃ vā yoniso manasikāro vā natthi. Tena te pātova vuṭṭhāya bālātape nisinnā – ‘‘imassa hattho sobhano, imassa pādo’’ti evaṃ aññamaññassa hatthapādādīni vā ārabbha, itthipurisadārakadārikādīnaṃ vaṇṇe vā, aññaṃ vā kāmassādabhavassādādivatthuṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpetvā anupubbena rājakathādianekavidhaṃ tiracchānakathaṃ kathenti. Tena vuttaṃ – ‘‘unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā’’ti.
这时,布咤婆楼游方者环视那些游方者,心里想:“这些游方者彼此之间全无尊重,而我们呢,自从沙门乔达摩出现以来,就如同日出时的萤火虫一样暗淡无光了,所得的利养和恭敬也都衰落了。假如沙门乔达摩,或是乔达摩的弟子,或是在家的护持者来到这个地方,那实在令人难堪,而团体的过失,总是会归结到团体的领头人身上。”他这样一边想着,一边四处张望,便看见了世尊。因此说:“布咤婆楼游方者看见了……便安静了下来。”显示巴利原文
Tato poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake oloketvā – ‘‘ime paribbājakā ativiya aññamaññaṃ agāravā, mayañca samaṇassa gotamassa pātubhāvato paṭṭhāya sūriyuggamane khajjopanakūpamā jātā, lābhasakkāropi no parihīno. Sace panimaṃ ṭhānaṃ samaṇo gotamo vā gotamassa sāvako vā gihī upaṭṭhāko vā tassa āgaccheyya , ativiya lajjanīyaṃ bhavissati, parisadoso kho pana parisajeṭṭhakasseva upari ārohatī’’ti itocito ca vilokento bhagavantaṃ addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho poṭṭhapādo paribbājako…pe… tuṇhī ahesu’’nti.
409 在此,“他使他们安顿下来”意思是:他教导、告诫他们,并为他们遮掩过失。他使他们安顿下来,以便他们变得整齐有序。正如一个人要进入人群中间时,会为了遮掩过失而整理下裳、整理上衣,拂去沾灰之处;同样地,为了遮掩他们的过失,他教导说:“诸位贤者,请小声一点”,使他们变得整齐有序,就这样使他们安顿下来。这便是“他使他们安顿下来”的含义。“喜好少声”是指他希望安静,独自坐着,独自站着,不热衷于成群结队地厮混。“他可能会想‘应当被拜访亲近’”,意思是他可能会想世尊应该会到这里来。为什么他会期待世尊来拜访呢?因为他希望提升自己。据说,当佛陀或佛陀的弟子们来到游方者那里时,他们就会在自己的侍者面前抬高自己,把自己放在很高的位置上,说:“今天沙门乔达摩来我们这里了,舍利弗来了,他们可不是随便什么人都会见的,你们看,我们多了不起!”他们也试图争取世尊的侍者。据说,他们看到世尊的侍者后,会这样说:“你们的导师乔达摩尊者和乔达摩的弟子们都到我们这里来,我们之间是和合的。而你们却连看都不愿看我们一眼,也不对我们”显示巴利原文
409. Tattha saṇṭhapesīti sikkhāpesi, vajjamassā paṭicchādesi. Yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesi. Yathā nāma parisamajjhaṃ pavisanto puriso vajjapaṭicchādanatthaṃ nivāsanaṃ saṇṭhapeti, pārupanaṃ saṇṭhapeti, rajokiṇṇaṭṭhānaṃ puñchati; evamassā vajjapaṭicchādanatthaṃ – ‘‘appasaddā bhonto’’ti sikkhāpento yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesīti attho. Appasaddakāmoti appasaddaṃ icchati, eko nisīdati, eko tiṭṭhati, na gaṇasaṅgaṇikāya yāpeti. Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyāti idhāgantabbaṃ maññeyya. Kasmā panesa bhagavato upasaṅkamanaṃ paccāsīsatīti? Attano vuddhiṃ patthayamāno. Paribbājakā kira buddhesu vā buddhasāvakesu vā attano santikaṃ āgatesu – ‘‘ajja amhākaṃ santikaṃ samaṇo gotamo āgato , sāriputto āgato, na kho pana te yassa vā tassa vā santikaṃ gacchanti, passatha amhākaṃ uttamabhāva’’nti attano upaṭṭhākānaṃ santike attānaṃ ukkhipanti, ucce ṭhāne ṭhapenti, bhagavatopi upaṭṭhāke gaṇhituṃ vāyamanti. Te kira bhagavato upaṭṭhāke disvā evaṃ vadanti – ‘‘tumhākaṃ satthā bhavaṃ gotamopi gotamasāvakāpi amhākaṃ santikaṃ āgacchanti, mayaṃ aññamaññaṃ samaggā. Tumhe pana amhe akkhīhipi passituṃ na icchatha, sāmīcikammaṃ na karotha, kiṃ vo amhehi aparaddha’’nti. Athekacce manussā – ‘‘buddhāpi etesaṃ santikaṃ gacchanti kiṃ amhāka’’nti tato paṭṭhāya te disvā nappamajjanti. Tuṇhī ahesunti poṭṭhapādaṃ parivāretvā nissaddā nisīdiṃsu.
410 “善来,尊者”的意思是:尊者,世尊的来临极为善妙;因为世尊到来时我们有喜悦,离去时则有忧愁,他以此表达了这层意思。“久违了,尊者”:为什么这样说?难道世尊以前也去过那里吗?并非如此。只是因为人们之间会说“您去哪儿?”“您从何处来?”“迷路了吗?”“久违了!”诸如此类的亲切言语,所以他才这样说。这样说了之后,他并不傲慢地坐着,而是从座起身,前去迎接世尊。因为见到世尊走近,不行礼敬、不以座位相邀的人是很少有的。为什么呢?由于世尊出身高贵。这位游方者也展平自己的座位,以座邀请世尊说:“世尊请坐,此座已铺设。”“中断的话题”:是指你们从最初坐下直到我到来,这期间有什么话题被打断了,因为我的到来而没能结束,请告诉我,我把它接续讲完。这是世尊以一切知者的许可所作的许可。于是游方者表明:“这是无义、无实、依附轮回的言语,不配在您面前谈论。”便说:“让它搁置吧,尊者”等。显示巴利原文
410.Svāgataṃ, bhanteti suṭṭhu āgamanaṃ, bhante, bhagavato; bhagavati hi no āgate ānando hoti, gate sokoti dīpeti. Cirassaṃ kho, bhanteti kasmā āha? Kiṃ bhagavā pubbepi tattha gatapubboti, na gatapubbo. Manussānaṃ pana – ‘‘kuhiṃ gacchantā, kuto āgatattha, kiṃ maggamūḷhattha, cirassaṃ āgatatthā’’ti evamādayo piyasamudācārā honti, tasmā evamāha. Evañca pana vatvā na mānathaddho hutvā nisīdi, uṭṭhāyāsanā bhagavato paccuggamanamakāsi. Bhagavantañhi upagataṃ disvā āsanena animantento vā apacitiṃ akaronto vā dullabho. Kasmā? Uccākulīnatāya. Ayampi paribbājako attano nisinnāsanaṃ papphoṭetvā bhagavantaṃ āsanena nimantento – ‘‘nisīdatu, bhante, bhagavā idamāsanaṃ paññatta’’nti āha. Antarākathā vippakatāti nisinnānaṃ vo ādito paṭṭhāya yāva mamāgamanaṃ, etasmiṃ antare kā nāma kathā vippakatā, mamāgamanapaccayā katamā kathā pariyantaṃ na gatā, vadatha, yāva naṃ pariyantaṃ netvā demīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi. Atha paribbājako – ‘‘niratthakakathā esā nissārā vaṭṭasannissitā, na tumhākaṃ purato vattabbataṃ arahatī’’ti dīpento ‘‘tiṭṭhatesā , bhante’’tiādimāha.
关于“增上想灭”的谈话的注释显示巴利原文
Abhisaññānirodhakathāvaṇṇanā
411 “让它搁置吧,尊者。”它的意思是:如果世尊愿意听闻,以后这番谈话也不难再有,但对我们而言,这段谈话并无意义。如今因世尊到来,我们正要请问其他有益的问题。于是他便这样问:“先前那些,尊者……”等。其中,“好奇大厅”并不是指一座单独的大厅,而是指许多不同外道、沙门、婆罗门聚在那里进行种种议论的场所。因为很多人心里想着“这人说了什么?那人讲了什么?”而生起好奇,故称为“好奇大厅”。“在增上想灭上”中的“abhi”只是一个前缀。“saññānirodhe”意指心的灭、刹那灭。意思是:关于这个的谈话生起了。以下是谈话生起的因缘:据说,每当世尊开示本生,或者制定学处时,他的称誉之声遍满整个赡部洲。外道们听到后,便想模仿世尊,说道:“尊贵的乔达摩讲说了过去的行事,难道我们不能也讲一些类似的吗?”于是他们便讲出一段过去世的故事;或者说:“乔达摩制定了学处,难道我们不能也制定学处吗?”于是他们也给弟子制定某些学处。而那时,世尊坐在八众当中开示关于灭的教说。外道们听闻后,便聚集起来说:“听说尊贵的乔达摩讲了所谓的‘灭’,显示巴利原文
411.Tiṭṭhatesā, bhanteti sace bhagavā sotukāmo bhavissati, pacchāpesā kathā na dullabhā bhavissati, amhākaṃ panimāya kathāya attho natthi. Bhagavato panāgamanaṃ labhitvā mayaṃ aññadeva sukāraṇaṃ pucchāmāti dīpeti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘purimāni, bhante’’tiādimāha. Tattha kotūhalasālāyanti kotūhalasālā nāma paccekasālā natthi. Yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṃ kathaṃ pavattenti, sā bahūnaṃ – ‘‘ayaṃ kiṃ vadati, ayaṃ kiṃ vadatī’’ti kotūhaluppattiṭṭhānato kotūhalasālāti vuccati. Abhisaññānirodheti ettha abhīti upasaggamattaṃ. Saññānirodheti cittanirodhe, khaṇikanirodhe kathā uppannāti attho. Idaṃ pana tassā uppattikāraṇaṃ. Yadā kira bhagavā jātakaṃ vā katheti, sikkhāpadaṃ vā paññapeti tadā sakalajambudīpe bhagavato kittighoso pattharati, titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo pubbacariyaṃ kathesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma tādisaṃ kiñci kathetu’’nti bhagavato paṭibhāgakiriyaṃ karontā ekaṃ bhavantarasamayaṃ kathenti – ‘‘bhavaṃ gotamo sikkhāpadaṃ paññapesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma paññapetu’’nti attano sāvakānaṃ kiñcideva sikkhāpadaṃ paññapenti. Tadā pana bhagavā aṭṭhavidhaparisamajjhe nisīditvā nirodhakathaṃ kathesi. Titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo nirodhaṃ nāma kathesi, mayampi taṃ kathessāmā’’ti sannipatitvā kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘abhisaññānirodhe kathā udapādī’’ti.
“在那里,有一些人”:指那些人中的一部分。其中,第一个人是这样的:他在外道出家之处出家,见到心相续的过患后,认为“无心状态是寂静的”,便修习无想定,从此处死后,投生无想有情天,安住五百劫,然后又再转生此世间。对于他,当想生起以及灭去时,他都看不见原因,因此他说:“是无因的、无缘的。”显示巴利原文
Tatrekacceti tesu ekacce. Purimo cettha yvāyaṃ bāhire titthāyatane pabbajito cittappavattiyaṃ dosaṃ disvā acittakabhāvo santoti samāpattiṃ bhāvetvā ito cuto pañca kappasatāni asaññībhave ṭhatvā puna idha uppajjati. Tassa saññuppāde ca nirodhe ca hetuṃ apassanto – ahetū appaccayāti āha.
第二位否定了他,转而以鹿角苦行者的无想状态为据,说:“走近了也远离了。”据说,鹿角苦行者是一位自我折磨、行持极为严酷的苦行、诸根极度调伏的人。由于他戒德的力量,帝释天的宫殿变得炽热。帝释天王心想:“这苦行者莫非是希求我的帝释位?”于是派了一位名叫阿蓝布萨的天女,吩咐道:“去破坏那苦行者的苦行,再回来。”天女便去了。苦行者在第一天一见到她,就逃进草屋。第二天,他被爱欲盖所击败,抓住了她的手。一触到天女的触感,他便失去知觉,经过三年才恢复了想。那位执持此见的人便认为“他经过三年而从灭中出起”,于是这样说:“走近了也远离了。”显示巴利原文
Dutiyo naṃ nisedhetvā migasiṅgatāpasassa asaññakabhāvaṃ gahetvā – ‘‘upetipi apetipī’’ti āha. Migasiṅgatāpaso kira attantapo ghoratapo paramadhitindriyo ahosi. Tassa sīlatejena sakkavimānaṃ uṇhaṃ ahosi. Sakko devarājā ‘‘sakkaṭṭhānaṃ nu kho tāpaso patthetī’’ti alambusaṃ nāma devakaññaṃ – ‘tāpasassa tapaṃ bhinditvā ehī’ti pesesi. Sā tattha gatā. Tāpaso paṭhamadivase taṃ disvāva palāyitvā paṇṇasālaṃ pāvisi. Dutiyadivase kāmacchandanīvaraṇena bhaggo taṃ hatthe aggahesi, so tena dibbaphassena phuṭṭho visaññī hutvā tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena saññaṃ paṭilabhi. Taṃ so diṭṭhigatiko – ‘‘tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena nirodhā vuṭṭhito’’ti maññamāno evamāha.
第三位否定了他,针对阿闼婆咒术的运用,说:“拉近了也推远了。”据说,阿闼婆咒术师运用阿闼婆咒术,能把一个活人变得像被砍了头、像被斩了手、像死了一样展示出来。看到那人后来又恢复常态,这位持见者便以为是“此人从灭中出起”,于是这样说:“拉近了也推远了。”显示巴利原文
Tatiyo naṃ nisedhetvā āthabbaṇapayogaṃ sandhāya ‘‘upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipī’’ti āha. Āthabbaṇikā kira āthabbaṇaṃ payojetvā sattaṃ sīsacchinnaṃ viya hatthacchinnaṃ viya mataṃ viya ca katvā dassenti. Tassa puna pākatikabhāvaṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘nirodhā vuṭṭhito aya’’nti maññamāno evamāha.
第四位否定了他,针对女药叉仆的迷醉睡眠,说:“先生,确有天女们”等。据说,女药叉仆们整夜都在进行供养天神的表演,又跳舞又唱歌,到了黎明时分喝下一杯酒,便倒头大睡,白天才起身。看到这种情形,这位持见者便以为“她们熟睡时入于灭,醒来时从灭中出起”,于是这样说:“先生,确有天女们。”显示巴利原文
Catuttho naṃ nisedhetvā yakkhadāsīnaṃ madaniddaṃ sandhāya ‘‘santi hi bho devatā’’tiādimāha. Yakkhadāsiyo kira sabbarattiṃ devatūpahāraṃ kurumānā naccitvā gāyitvā aruṇodaye ekaṃ surāpātiṃ pivitvā parivattitvā supitvā divā vuṭṭhahanti. Taṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘suttakāle nirodhaṃ samāpannā, pabuddhakāle nirodhā vuṭṭhitā’’ti maññamāno evamāha.
然而,这位布咤婆楼游行者本是聪明人,听了他们的谈话后,心生追悔:“这些人的谈论犹如山羊的蠢话。他们阐释了四种灭,但真正的灭应当只有一个,不应当有多个。而那唯一的一个,必定是某种别的东西,除了一切知者,无人能知。若世尊现在这里,便会像点亮千盏灯那样,分明地指明‘这是灭,这不是灭’。”他如此忆念十力者,于是说:“尊者,我……”等。其中,“啊!真的”是两个表示忆念的不变词。因此,他在忆念世尊时,心中生起这样的念头:“啊!真的世尊!啊!真的善逝!”“谁对于这些”的意思是:在这些灭法上极为善巧、敏锐、灵巧的,正是世尊,他真能解说吗?善逝真能解说吗?这就是此处的大意。“惯知者”:由于常习而了知其本性、自性,故名惯知者。“怎样呢”是游行者请求道:“世尊,我们不明白,诸位尊者了知,请为我们开示。”接着,世尊便宣说道:“其中,布咤婆楼……”等。显示巴利原文
Ayaṃ pana poṭṭhapādo paribbājako paṇḍitajātiko. Tenassa taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisāro uppajji. ‘‘Imesaṃ kathā eḷamūgakathā viya cattāro hi nirodhe ete paññapenti, iminā ca nirodhena nāma ekena bhavitabbaṃ, na bahunā. Tenāpi ekena aññeneva bhavitabbaṃ, so pana aññena ñātuṃ na sakkā aññatra sabbaññunā. Sace bhagavā idha abhavissa ‘ayaṃ nirodho ayaṃ na nirodho’ti dīpasahassaṃ viya ujjāletvā ajjameva pākaṭaṃ akarissā’’ti dasabalaññeva anussari. Tasmā ‘‘tassa mayhaṃ bhante’’tiādimāha. Tattha aho nūnāti anussaraṇatthe nipātadvayaṃ, tena tassa bhagavantaṃ anussarantassa etadahosi ‘‘aho nūna bhagavā aho nūna sugato’’ti. Yo imesanti yo etesaṃ nirodhadhammānaṃ sukusalo nipuṇo cheko, so bhagavā aho nūna katheyya, sugato aho nūna katheyyāti ayamettha adhippāyo. Pakataññūti ciṇṇavasitāya pakatiṃ sabhāvaṃ jānātīti pakataññū. Kathaṃ nu khoti idaṃ paribbājako ‘‘mayaṃ bhagavā na jānāma, tumhe jānātha, kathetha no’’ti āyācanto vadati. Atha bhagavā kathento ‘‘tatra poṭṭhapādā’’tiādimāha.
无因的想生起与灭的谈话注释显示巴利原文
Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā
412 其中,“在那里”指那些沙门、婆罗门当中。“从最初他们就错过了”是说他们最初便已错失,如同才踏进屋内中央便跌倒了。“有因有缘”:此处“因”与“缘”都只是原因的名称,意思是有因由的。为了说明那个原因,世尊说:“有一种学”。在这里,“有一种学,一种想生起”的意思是:借着一种修学,某一类想便得生起。显示巴利原文
412. Tattha tatrāti tesu samaṇabrāhmaṇesu. Āditova tesaṃ aparaddhanti tesaṃ ādimhiyeva viraddhaṃ, gharamajjheyeva pakkhalitāti dīpeti. Sahetū sappaccayāti ettha hetupi paccayopi kāraṇasseva nāmaṃ, sakāraṇāti attho. Taṃ pana kāraṇaṃ dassento ‘‘sikkhā ekā’’ti āha. Tattha sikkhā ekā saññā uppajjantīti sikkhāya ekaccā saññā jāyantīti attho.
413 “哪一种学呢”是世尊说的,意思是“那一种学究竟指什么”,这是世尊以欲详加解释的发问方式而说的。接着,因为有三学——增上戒学、增上心学、增上慧学,所以世尊为了显示它们,并阐明想是有因而生、有因而灭,便从佛陀出世开始,将整个法的次第铺陈出来,说道:“布咤婆楼,此处,如来出现于世间……”等等。这其中,增上戒学和增上心学这两种学,是以它们本来的样貌出现;而第三学,则是在“布咤婆楼,这条导向苦灭的道,是我一向明确宣示的法”这句话中,透过正见和正思惟所含摄而出现的,应当这样了解。“欲想”:它包含了五种欲贪,也包含了尚未生起的欲行。五种欲贪由不来道彻底断除,而尚未生起的欲行,则在此处适宜地予以说明。因此,对于证得初禅的人,所谓“他的前一种欲想”,是因为他先前曾经生起过类似欲想的缘故,所以可称为“前一种欲想”;它会灭去,而还没有生起的便不再生起——这就是此处所要表达的意思。显示巴利原文
413.Kā ca sikkhāti bhagavā avocāti katamā ca sā sikkhāti bhagavā vitthāretukamyatāpucchāvasena avoca. Atha yasmā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhāti tisso sikkhā honti. Tasmā tā dassento bhagavā saññāya sahetukaṃ uppādanirodhaṃ dīpetuṃ buddhuppādato pabhuti tantidhammaṃ ṭhapento ‘‘idha poṭṭhapāda, tathāgato loke’’tiādimāha. Tattha adhisīlasikkhā adhicittasikkhāti dve eva sikkhā sarūpena āgatā, tatiyā pana ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho poṭṭhapāda mayā ekaṃsiko dhammo desito’’ti ettha sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena pariyāpannattā āgatāti veditabbā. Kāmasaññāti pañcakāmaguṇikarāgopi asamuppannakāmacāropi . Tattha pañcakāmaguṇikarāgo anāgāmimaggena samugghātaṃ gacchati, asamuppannakāmacāro pana imasmiṃ ṭhāne vaṭṭati. Tasmā tassa yā purimā kāmasaññāti tassa paṭhamajjhānasamaṅgino yā pubbe uppannapubbāya kāmasaññāya sadisattā purimā kāmasaññāti vucceyya, sā nirujjhati, anuppannāva nuppajjatīti attho.
「那时,他唯有远离所生喜乐的微细真实想」:在初禅的那个刹那,名为远离所生喜乐的微细想是真实的、如实存在的,这便是它的含义。或者,因舍弃欲贪等粗重支分而成为微细,又因如实不虚而成为真实想,故称为「微细真实想」;与远离所生的喜乐相应的微细真实想,即是「远离所生喜乐的微细真实想」;他具有这种想,故为「远离所生喜乐的微细真实想者」——应如此理解其义。此理遍于一切处。 「如此亦是一种学」:在此,由于进入初禅、安住其中以及出定时,他都处于修学之中,故从应当如此修习的角度,称之为「学」。以这种名为「学」的初禅,如此,一种远离所生喜乐的微细真实想便生起,如此,一种欲想便灭去——这便是它的含义。「这是第一种学」:世尊说,这便是名为初禅的一种学。以此类推,一切处的含义都应如此了知。显示巴利原文
Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hotīti tasmiṃ paṭhamajjhānasamaye vivekajapītisukhasaṅkhātā sukhumasaññā saccā hoti, bhūtā hotīti attho. Atha vā kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasena sukhumā ca sā bhūtatāya saccā ca saññāti sukhumasaccasaññā, vivekajehi pītisukhehi sampayuttā sukhumasaccasaññāti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā sā assa atthīti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīti evamettha attho daṭṭhabbo. Esa nayo sabbattha. Evampi sikkhāti ettha yasmā paṭhamajjhānaṃ samāpajjanto adhiṭṭhahanto, vuṭṭhahanto ca sikkhati, tasmā taṃ evaṃ sikkhitabbato sikkhāti vuccati. Tenapi sikkhāsaṅkhātena paṭhamajjhānena evaṃ ekā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā uppajjati. Evaṃ ekā kāmasaññā nirujjhatīti attho. Ayaṃ sikkhāti bhagavā avocāti ayaṃ paṭhamajjhānasaṅkhātā ekā sikkhāti, bhagavā āha. Etenupāyena sabbattha attho daṭṭhabbo.
然而,以支分的方式观照第八等至,唯有诸佛能够做到;在声闻弟子中,即便是舍利弗那样的大长老也并无此种观照,他们只能以整体(聚)的方式进行观照。而此处所说的「想、想」,正是以支分的方式展开的观照。因此,在显示了以无所有处为顶点的想之后,为了进一步指出那确实就是想的顶点,世尊说:「布咤婆楼,当……触及想的顶点。」显示巴利原文
Yasmā pana aṭṭhamasamāpattiyā aṅgato sammasanaṃ buddhānaṃyeva hoti, sāvakesu sāriputtasadisānampi natthi, kalāpato sammasanaṃyeva pana sāvakānaṃ hoti, idañca ‘‘saññā saññā’’ti, evaṃ aṅgato sammasanaṃ uddhaṭaṃ. Tasmā ākiñcaññāyatanaparamaṃyeva saññaṃ dassetvā puna tadeva saññagganti dassetuṃ ‘‘yato kho poṭṭhapāda…pe… saññaggaṃ phusatī’’ti āha.
414 414. 在此,「布咤婆楼,当一位比丘」:布咤婆楼,即那位名为比丘者。「在此,有己想」:在此教法中,他有己想;或者,另一种读法为,他具有自己初禅的想。「他从那里……又从那里」:那位比丘从初禅到第二禅,又从那里到第三禅,如此,以每一种禅那的想,一次又一次地有己想,按照次第触及想的顶点。「想的顶点」:这指的是无所有处。为什么呢?因为它是世间有功用、有造作的等至中最高的。立于无所有处等至,可以进入非想非非想处,也可以进入灭尽定。因此,由于它是世间有功用、有造作的等至的顶点,故被称为「想的顶点」;意思是,他触及它、证得它。显示巴利原文
414. Tattha yato kho poṭṭhapāda bhikkhūti yo nāma poṭṭhapāda bhikkhu. Idha sakasaññī hotīti idha sāsane sakasaññī hoti, ayameva vā pāṭho, attano paṭhamajjhānasaññāya saññavā hotīti attho. So tato amutra tato amutrāti so bhikkhu tato paṭhamajjhānato amutra dutiyajjhāne, tatopi amutra tatiyajjhāneti evaṃ tāya tāya jhānasaññāya sakasaññī sakasaññī hutvā anupubbena saññaggaṃ phusati. Saññagganti ākiñcaññāyatanaṃ vuccati. Kasmā? Lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā. Ākiñcaññāyatanasamāpattiyañhi ṭhatvā nevasaññānāsaññāyatanampi nirodhampi samāpajjanti. Iti sā lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā saññagganti vuccati, taṃ phusati pāpuṇātīti attho.
现在,为了开示想受灭,世尊说:“当他住于想之顶时”等。在此,“ceteyya”(思惟)与“abhisaṅkhareyya”(行)这两个词:入禅那时,他“思惟”,意即一再造作;若怀着对更高等至的喜爱与向往,便称为“行”。“令我的这些想灭尽”:指这些无所有处想应当灭去。“令其他粗想生起”:指其他粗的有分想应当生起。“他既不思惟,也不行”:在此,他虽确实在思惟,却如同没有思惟;虽在行,也如同没有行。那位比丘从无所有处出定后,进入非想非非想处,并无“我要住上一两个心识刹那”这样的转向;但是,他确实有着为证得更高灭尽定的转向。此义当用下面的“子宅”譬喻来说明。显示巴利原文
Idāni abhisaññānirodhaṃ dassetuṃ ‘‘tassa saññagge ṭhitassā’’tiādimāha. Tattha ceteyyaṃ, abhisaṅkhareyyanti padadvaye ca jhānaṃ samāpajjanto ceteti nāma, punappunaṃ kappetīti attho. Uparisamāpattiatthāya nikantiṃ kurumāno abhisaṅkharoti nāma. Imā ca me saññā nirujjheyyunti imā ākiñcaññāyatanasaññā nirujjheyyuṃ. Aññā ca oḷārikāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā uppajjeyyuṃ. So na ceva ceteti na abhisaṅkharotīti ettha kāmaṃ cesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Imassa bhikkhuno ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti ābhogasamannāhāro natthi. Uparinirodhasamāpattatthāya eva pana ābhogasamannāhāro atthi, svāyamattho puttagharācikkhaṇena dīpetabbo.
据说,有一位年轻比丘穿过父亲宅邸的中间,来到后面儿子的宅邸,取了精美食物回到食堂。长老问他:“这么可口的团食是从哪里拿来的?”他只说出了得到食物的那一家,而对他曾经穿过父亲宅邸中间这件事,心里根本不曾留意。在此,食堂应视同无所有处等至,父亲的宅邸应视同非想非非想处等至,儿子的宅邸应视同灭尽定。如同站在食堂里,心中丝毫不去想父亲的宅邸,却只提及儿子的宅邸;同样地,他从无所有处出定后,进入非想非非想处,完全不去想“我要住上一两个心识刹那”这“父亲的宅邸”,而心念只为更高的灭尽定而转向。正因如此,他思惟而如同不思惟,行而如同不行。“那些想”:那些禅那所系的想灭尽了。“其他的”:其他粗的有分想也不再生起。“他触及灭”:如此修行的比丘,触及、获得、证得了想受灭。显示巴利原文
Pitugharamajjhena kira gantvā pacchābhāge puttassa gharaṃ hoti, tato paṇītaṃ bhojanaṃ ādāya āsanasālaṃ āgataṃ daharaṃ thero – ‘‘manāpo piṇḍapāto kuto ābhato’’ti pucchi. So ‘‘asukassa gharato’’ti laddhagharameva ācikkhi. Yena panassa pitugharamajjhena gatopi āgatopi tattha ābhogopi natthi. Tattha āsanasālā viya ākiñcaññāyatanasamāpatti daṭṭhabbā, pitugehaṃ viya nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti, puttagehaṃ viya nirodhasamāpatti, āsanasālāya ṭhatvā pitugharaṃ amanasikaritvā puttagharācikkhaṇaṃ viya ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti pitugharaṃ amanasikaritvāva uparinirodhasamāpattatthāya manasikāro, evamesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Tā ceva saññāti tā jhānasaññā nirujjhanti. Aññā cāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā nuppajjanti. So nirodhaṃ phusatīti so evaṃ paṭipanno bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ phusati vindati paṭilabhati.
在“anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpatti”一词中,“abhi”仅是前缀,“sampajāna”一词被插入在“nirodha”一词中间来说。然而,此处的实际意义是:次第而具正知的想灭尽定。在此,“sampajānasaññānirodhasamāpatti”特指:一位具正知者所入的想灭尽定,或者说,一位智者比丘所入的想灭尽定,这才是更确切的意思。显示巴利原文
Anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpattinti ettha abhīti upasaggamattaṃ, sampajānapadaṃ nirodhapadena antarikaṃ katvā vuttaṃ. Anupaṭipāṭiyā sampajānasaññānirodhasamāpattīti ayaṃ panetthattho. Tatrāpi sampajānasaññānirodhasamāpattīti sampajānantassa ante saññā nirodhasamāpatti sampajānantassa vā paṇḍitassa bhikkhuno saññānirodhasamāpattīti ayaṃ visesattho.
在此,应当讲述灭尽定。然而,关于此定的一切方面,在《清净道论》的“慧修习功德”部分已作详细阐述,因此,应从该处所述来理解。显示巴利原文
Idāni idha ṭhatvā nirodhasamāpattikathā kathetabbā. Sā panesā sabbākārena visuddhimagge paññābhāvanānisaṃsādhikāre kathitā, tasmā tattha kathitatova gahetabbā.
世尊就这样为游方者布咤婆楼讲完关于“灭”的论说后,为了让对方承认在别处没有这样的说法,便问:“你认为如何?”之类的话。那位游方者也承认道:“世尊,除了您今日的开示,我从未听闻过这样的论说。”他在承认时先说了“不,尊者,没有这回事”,接着,为表自己已恭敬领受世尊之论说,又说:“正如您所说,世尊”等等。于是,世尊认可他说“你已善加领受”,便说:“正是如此,布咤婆楼”。显示巴利原文
Evaṃ bhagavā poṭṭhapādassa paribbājakassa nirodhakathaṃ kathetvā – atha naṃ tādisāya kathāya aññattha abhāvaṃ paṭijānāpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Paribbājakopi ‘‘bhagavā ajja tumhākaṃ kathaṃ ṭhapetvā na mayā evarūpā kathā sutapubbā’’ti paṭijānanto, ‘‘no hetaṃ bhante’’ti vatvā puna sakkaccaṃ bhagavato kathāya uggahitabhāvaṃ dassento ‘‘evaṃ kho ahaṃ bhante’’tiādimāha. Athassa bhagavā ‘‘suuggahitaṃ tayā’’ti anujānanto ‘‘evaṃ poṭṭhapādā’’ti āha.
415 415. 接着,那位游方者心想:“世尊说‘无所有处是想之顶’。难道只有这个是想的顶点吗?还是在其余的等至中也有想的顶点呢?”为了询问此义,他便问道:“难道只有一个吗?”等等。世尊为他解答了。其中,“puthū”的意思是“众多的”。“Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ phusati”的意思是:他以何种方式、通过何种途径触证想灭,比如藉由地遍等,或藉由初禅等禅那。意思是说:若他以地遍为所依,一次进入地遍等至而触证了前一个想的灭去,便有了一个想之顶;若他第二次、第三次,乃至百次、千次、十万次地进入,每次皆触证前一个想的灭去,那么就会有十万个想之顶。此理同样适用于其余的遍处。在禅那方面也是如此:若以初禅为所依,一次触证前一个想的灭去,便有一个想之顶;若第二次、第三次,乃至百次、千次、十万次地触证,便会有十万个想之顶。此理同样适用于其余的禅定等至。如此,从各别进入的角度来看,或对所有具有认知特征的想加以归纳,都只能有一个想之顶。显示巴利原文
415. Atha paribbājako ‘‘bhagavatā ‘ākiñcaññāyatanaṃ saññagga’nti vuttaṃ. Etadeva nu kho saññaggaṃ, udāhu avasesasamāpattīsupi saññaggaṃ atthī’’ti cintetvā tamatthaṃ pucchanto ‘‘ekaññeva nu kho’’tiādimāha. Bhagavāpissa vissajjesi. Tattha puthūpīti bahūnipi. Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃphusatīti pathavīkasiṇādīsu yena yena kasiṇena, paṭhamajjhānādīnaṃ vā yena yena jhānena. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace hi pathavīkasiṇena karaṇabhūtena pathavīkasiṇasamāpattiṃ ekavāraṃ samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ, atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ, saññaggāni. Esa nayo sesakasiṇesu. Jhānesupi sace paṭhamajjhānena karaṇabhūtena ekavāraṃ purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ. Atha dve vāre , tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ saññaggāni. Esa nayo sesajjhānasamāpattīsupi. Iti ekavāraṃ samāpajjanavasena vā sabbampi sañjānanalakkhaṇena saṅgahetvā vā ekaṃ saññaggaṃ hoti, aparāparaṃ samāpajjanavasena bahūni.
416 “尊者,是想吗?”游方者如此问道,意思是:“进入灭尽定的比丘,是想先生起吗?”世尊解答道:“布咤婆楼,是想。”在此,“想”指禅那想;“智”指观智。又一种解释:“想”指观想,“智”指道智。另有解释:“想”指道想,“智”指果智。然而,三藏大寺住者长老则说:显示巴利原文
416.Saññā nu kho, bhanteti bhante nirodhasamāpajjanakassa bhikkhuno ‘‘saññā nu kho paṭhamaṃ uppajjatī’’ti pucchati. Tassa bhagavā ‘‘saññā kho, poṭṭhapādā’’ti byākāsi. Tattha saññāti jhānasaññā. Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti vipassanā saññā. Ñāṇanti maggañāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti maggasaññā. Ñāṇanti phalañāṇaṃ. Tipiṭakamahāsivatthero panāha –
这些比丘在说什么呢?布咤婆楼先前曾问世尊关于灭尽的问题,现在他问的是从灭尽定出定之事。他问道:“世尊,从灭尽定出定者,是先生起阿拉汉果的想,还是先生起省察智?”世尊因了知果想先生起、省察智随后生起,便答道:“布咤婆楼,是想。”在此,“想生起”指阿拉汉果想的生起。之后,才会生起“这是阿拉汉果”这样的省察智。经文“以此缘为我”的意思是:正是以此果定的想为缘,我的省察智才得以生起。显示巴利原文
Kiṃ ime bhikkhū bhaṇanti, poṭṭhapādo heṭṭhā bhagavantaṃ nirodhaṃ pucchi. Idāni nirodhā vuṭṭhānaṃ pucchanto ‘‘bhagavā nirodhā vuṭṭhahantassa kiṃ paṭhamaṃ arahattaphalasaññā uppajjati, udāhu paccavekkhaṇañāṇa’’nti vadati. Athassa bhagavā yasmā phalasaññā paṭhamaṃ uppajjati, pacchā paccavekkhaṇañāṇaṃ . Tasmā ‘‘saññā kho poṭṭhapādā’’ti āha. Tattha saññuppādāti arahattaphalasaññāya uppādā, pacchā ‘‘idaṃ arahattaphala’’nti evaṃ paccavekkhaṇañāṇuppādo hoti. Idappaccayā kira meti phalasamādhisaññāpaccayā kira mayhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ uppannanti.
想有我论的解释显示巴利原文
Saññāattakathāvaṇṇanā
417 此时,这位游方者恰如一头村猪:即使人们以香水为它沐浴,以香料涂抹,为它戴上花环,并安置于华贵的床榻,它也不会感到舒适,反而会迅速奔向粪坑,方觉畅快。同样地,这位游方者虽被世尊以触及微细胜妙之相的教法所沐浴、涂香、装饰,并安置于“灭尽论”这高贵之床,他于此却不觉安乐,反倒执取那如粪坑般的自我见解,只是一味追问:“尊者,想是人的我吗?”等等。于是,世尊想先得他承认,再行解答,便问道:“那么,你认为……”等等。他本来持有“无色之我”的见解,心中却暗自盘算:“世尊极善说法,切莫一开始就破斥我的主张。”于是便护持己见,说道:“是粗显的……”等等。于是,世尊为指出他的过失,说道:“因为你的粗显的……”等等。在此,“如果那样”(evaṃ santaṃ)意为“在那种情况下”。实际上,这是一个以受格形式表达处格含义的用语。此处意指:“对于如此回头执取那‘我’的你来说。因为……”显示巴利原文
417. Idāni paribbājako yathā nāma gāmasūkaro gandhodakena nhāpetvā gandhehi anulimpitvā mālādāmaṃ piḷandhitvā sirisayane āropitopi sukhaṃ na vindati, vegena gūthaṭṭhānameva gantvā sukhaṃ vindati. Evameva bhagavatā saṇhasukhumatilakkhaṇabbhāhatāya desanāya nhāpitavilittamaṇḍitopi nirodhakathāsirisayanaṃ āropitopi tattha sukhaṃ na vindanto gūthaṭṭhānasadisaṃ attano laddhiṃ gahetvā tameva pucchanto ‘‘saññā nu kho, bhante, purisassa attā’’tiādimāha. Athassānumatiṃ gahetvā byākātukāmo bhagavā – ‘‘kaṃ pana tva’’ntiādimāha. Tato so ‘‘arūpī attā’’ti evaṃ laddhiko samānopi ‘‘bhagavā desanāya sukusalo, so me āditova laddhiṃ mā viddhaṃsetū’’ti cintetvā attano laddhiṃ pariharanto ‘‘oḷārikaṃ kho’’tiādimāha. Athassa bhagavā tattha dosaṃ dassento ‘‘oḷāriko ca hi te’’tiādimāha . Tattha evaṃ santanti evaṃ sante. Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Evaṃ santaṃ attānaṃ paccāgacchato tavāti ayaṃ vā ettha attho. Catunnaṃ khandhānaṃ ekuppādekanirodhattā kiñcāpi yā saññā uppajjati, sāva nirujjhati. Aparāparaṃ upādāya pana ‘‘aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhantī’’ti vuttaṃ.
418-420 现在,为说明他的另一种见解,他说:“尊者,我是意所成的……”等等。在那过失被指出之后,正如一个精神错乱的人,只要他的想尚未稳定,便会执取一义又弃向另一义;而当想稳定时,才说出该说的话。同样地,他在执取一义又弃向另一义之后,如今终于说回了自己的见解:“我是无色的……”等等。在那里,他承认想生灭,却又执着我为恒常,因此世尊为再指其过失而说:“即便如此……”等等。那时,这位游行者因被邪见所制伏,即使世尊正在对他开示,他也不能了知其中差别,说道:“然而,尊者,这个我……”等等。于是,世尊因他虽见到想的生灭,却仍认为由想所构成的我为恒常,便说:“这难以了知啊……”等等。显示巴利原文
418-420. Idāni aññaṃ laddhiṃ dassento – ‘‘manomayaṃ kho ahaṃ, bhante’’tiādiṃ vatvā tatrāpi dose dinne yathā nāma ummattako yāvassa saññā nappatiṭṭhāti, tāva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjeti, saññāpatiṭṭhānakāle pana vattabbameva vadati, evameva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjetvā idāni attano laddhiṃyeva vadanto ‘‘arūpī kho’’tiādimāha. Tatrāpi yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ icchati, attānaṃ pana sassataṃ maññati. Tasmā tathevassa dosaṃ dassento bhagavā ‘‘evaṃ santampī’’tiādimāha. Tato paribbājako micchādassanena abhibhūtattā bhagavatā vuccamānampi taṃ nānattaṃ ajānanto ‘‘sakkā panetaṃ, bhante, mayā’’tiādimāha. Athassa bhagavā yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ attānaṃ niccameva maññati. Tasmā ‘‘dujjānaṃ kho’’tiādimāha.
此处简义如下:你所见不同,所忍可不同,所好乐不同,你的见解依另一方向而生起;你所忍可和喜乐的,又是另一回事;你的精勤在别处,你是在另一条道中相应修习的;你的师承在别处,你在另一个学派中有师位。因此,你这样一个见不同、忍可不同、好乐不同、精勤不同、师承不同的人,“这难以了知”正指此义。于是,游行者心想:“想或许就是人的我,或想是别的东西,我要问问它常、无常等的状态。”便又说道:“然而,尊者,到底什么是……”等等。显示巴利原文
Tatthāyaṃ saṅkhepattho – tava aññā diṭṭhi, aññā khanti, aññā ruci, aññathāyeva te dassanaṃ pavattaṃ, aññadeva ca te khamati ceva ruccati ca, aññatra ca te āyogo, aññissāyeva paṭipattiyā yuttapayuttatā, aññattha ca te ācariyakaṃ, aññasmiṃ titthāyatane ācariyabhāvo. Tena tayā evaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena dujjānaṃ etanti. Atha paribbājako – ‘‘saññā vā purisassa attā hotu, aññā vā saññā, taṃ sassatādi bhāvamassa pucchissa’’nti puna ‘‘kiṃ pana bhante’’tiādimāha.
在这里,“世间”是指“自己”而说。 “布咤婆楼,这不具义利”,是指布咤婆楼,这个恶见既不依止于此世与他世的义利,也不依止于自他利之义利。 “不具法”,即不依止于九种出世间法。 “非梵行之初步”,即于名为三学的教法梵行,连初步也没有,连增上戒学也没有。 “不导向厌离”,即不导向对轮回的厌离。 “不导向离贪”,即不导向对轮回的离贪。 “不导向灭”,即不导向轮回的灭尽。 “不导向寂止”,即不导向轮回的寂静止息。 “不导向证智”,即不导向以现证遍知轮回。 “不导向正觉”,即不导向为觉悟轮回。 “不导向涅槃”,即不导向现证不死之大涅槃。显示巴利原文
Tattha lokoti attānaṃ sandhāya vadati. Na hetaṃ poṭṭhapāda atthasañhitanti poṭṭhapāda etaṃ diṭṭhigataṃ na idhalokaparalokaatthanissitaṃ, na attatthaparatthanissitaṃ. Na dhammasaṃhitanti na navalokuttaradhammanissitaṃ. Nādibrahmacariyakanti sikkhattayasaṅkhātassa sāsanabrahmacariyakassa na ādimattaṃ, adhisīlasikkhāmattampi na hoti. Na nibbidāyāti saṃsāravaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattati. Navirāgāyāti vaṭṭavirāgatthāya na saṃvattati. Na nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhakaraṇatthāya na saṃvattati. Na upasamāyāti vaṭṭassa vūpasamanatthāya na saṃvattati. Na abhiññāyāti vaṭṭābhijānanāya paccakkhakiriyāya na saṃvattati. Na sambodhāyāti vaṭṭasambujjhanatthāya na saṃvattati. Na nibbānāyāti amatamahānibbānassa paccakkhakiriyāya na saṃvattati.
在‘这是苦’等语句中,除渴爱外,三地所属的五蕴为‘苦’;正是由该苦的生起之力,因此有因缘的渴爱为‘苦集’;两者俱灭不起为‘苦灭’;圣八支道为‘趣向苦灭之道’——这就是‘由我所宣说’之义。世尊如此宣说后,心想:‘这位游行者既未生起道,也未现证果,而我也到了乞食的时分’,便默然不语。游行者觉察到此一情形,似乎意在提醒世尊离去之时,便说了‘的确如此……’等语。显示巴利原文
Idaṃ dukkhantiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhanti, tasseva dukkhassa pabhāvanato sappaccayā taṇhā dukkhasamudayoti. Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti mayā byākatanti attho. Evañca pana vatvā bhagavā ‘‘imassa paribbājakassa maggapātubhāvo vā phalasacchikiriyā vā natthi, mayhañca bhikkhācāravelā’’ti cintetvā tuṇhī ahosi. Paribbājakopi taṃ ākāraṃ ñatvā bhagavato gamanakālaṃ ārocento viya ‘‘evameta’’ntiādimāha.
421 ‘言语之鞭的水’即是以言语为刺棒。‘他们以杵密密地遍击’,即如同用杵不间断地、密密地触及而击打,意思是反复地从上方击打。‘真实’即从自性上存在者。‘如实’是它的同义词。‘法住性’即安住于九种出世间法的自性。‘法决定性’即出世间法的决定性。因为诸佛的言说不离四圣谛,所以那本来就如是。显示巴利原文
421.Vācāsannitodakenāti vacanapatodena. Sañjhabbharimakaṃsūti sañjhabbharitaṃ nirantaraṃ phuṭṭhaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. Bhūtanti sabhāvato vijjamānaṃ. Tacchaṃ, tathanti tasseva vevacanaṃ. Dhammaṭṭhitatanti navalokuttaradhammesu ṭhitasabhāvaṃ. Dhammaniyāmatanti lokuttaradhammaniyāmataṃ. Buddhānañhi catusaccavinimuttā kathā nāma natthi. Tasmā sā edisā hoti.
质多象舍利弗与布咤婆楼事释显示巴利原文
Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthuvaṇṇanā
422 质多与哈提舍利弗:据说,他是舍卫城一位驯象师的儿子,于世尊座下出家后,学通三藏,善能通达微细之义理差别,然而由于过去所作恶业之力,七度还俗,复为在家之身。据说在迦叶正自觉者的教法中,有两位朋友,彼此和合,恒常一同诵习经法。其中一人于出家生活感到不满足,心生还俗之念,便告知另一人。另一人则为他说在家生活的过患与出家的利益,并加劝勉。他听闻后,便安住下来。之后某日,当他心中再度生起此念时,便对同伴说:‘朋友,我心中生起这般念头:“我要把我的钵与衣给你。”’那位同伴出于对钵衣之贪求,反而向他说起在家生活的利益,讲述出家的过患。他听后,顿时对在家生活离了贪染,唯乐于出家。如是,当时他因对比丘宣说在家生活之利益,如今(于此生)还俗六次,至第七次方再出家。当大目犍连与摩诃俱絺罗长老在议论阿毗达摩时,他屡屡插话。于是摩诃俱絺罗长老呵斥了他。他无法在大弟子的议论中立得住脚,便再度还俗,成为俗人。而这位布咤婆楼是他在家时的朋友。因此,还俗后过了两三天,他去到布咤婆楼那里。布咤婆楼见到他后,便说:显示巴利原文
422.Citto ca hatthisāriputtoti so kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu atthantaresu kusalo ahosi, pubbe katapāpakammavasena pana sattavāre vibbhamitvā gihi jāto. Kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā taṃ ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā punekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca ‘‘mayhaṃ āvuso evarūpaṃ cittaṃ uppajjati – ‘imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’ti’’. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Athassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ virajjitvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattame vāre pabbajito. Mahāmoggallānassa, mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opāteti. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādeti. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako hoti. Tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā ‘‘samma kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ idāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako’’ti.
423 「盲」:指由于没有慧眼,所以是盲者;因为没有慧眼,所以是无眼之人。「你是他们中唯一有眼者」:指仅凭能了知善说与恶说的慧眼而成为有眼者。「一向的」:指一个方面、一种判定。「被施设」:指被确立、被安立。「非一向的」:指并非一个方面,即不是仅从某一方面被说成常或无常。显示巴利原文
423.Andhāti paññācakkhuno natthitāya andhā, tasseva abhāvena acakkhukā. Tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumāti subhāsitadubbhāsitajānanabhāvamattena paññācakkhunā cakkhumā. Ekaṃsikāti ekakoṭṭhāsā. Paññattāti ṭhapitā. Anekaṃsikāti na ekakoṭṭhāsā ekeneva koṭṭhāsena sassatāti vā asassatāti vā na vuttāti attho.
一段法解说(Ekaṃsikadhammavaṇṇanā)显示巴利原文
Ekaṃsikadhammavaṇṇanā
424-425 「布咤婆楼!有……」这一段,世尊为何宣说?是为了显示外道所施设的终极目标并不能导向涅槃。因为所有外道,就像世尊宣说无死的涅槃那样,也各自在自己的教法中,依世间顶等方式施设终极目标,然而那个终极目标并不能真正导向涅槃。就像被设立之后,既不能导向,也无法前进,反而被智者破斥而退转回来。为了显示这一点,世尊才如此宣说。这里,「了知、看见纯一乐的世界」是指:了知「东方有一个纯一乐的世界」,或「西方等方有这样的世界」,抱持着这样的认知、这样的见解而安住。「在那个世界里,曾见人的身形等」。「无神变之作」:就是没有神变,缺少回转与遮止,也就是「不能导向」的意思。显示巴利原文
424-425.Santi poṭṭhapādāti idaṃ bhagavā kasmā ārabhi? Bāhirakehi paññāpitaniṭṭhāya aniyyānikabhāvadassanatthaṃ. Sabbe hi titthiyā yathā bhagavā amataṃ nibbānaṃ, evaṃ attano attano samaye lokathupikādivasena niṭṭhaṃ paññapenti, sā ca na niyyānikā. Yathā paññattā hutvā na niyyāti na gacchati, aññadatthu paṇḍitehi paṭikkhittā nivattati, taṃ dassetuṃ bhagavā evamāha. Tattha ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passanti puratthimāya disāya ekantasukho loko pacchimādīnaṃ vā aññatarāyāti evaṃ jānantā evaṃ passantā viharatha. Diṭṭhapubbāni kho tasmiṃ loke manussānaṃ sarīrasaṇṭhānādīnīti. Appāṭihīrakatanti appāṭihīrakataṃ paṭiharaṇavirahitaṃ, aniyyānikanti vuttaṃ hoti.
426-427 「国中第一美女」:指在一个地方,与其他女子相比,在容貌、体态、风姿、装扮等各方面都无与伦比的女人。显示巴利原文
426-427.Janapadakalyāṇīti janapade aññāhi itthīhi vaṇṇasaṇṭhānavilāsākappādīhi asadisā.
三种有身解说(Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā)显示巴利原文
Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā
428 如此,世尊在揭示了他人所设立的终极目的并不能导向解脱之后,为了显示自己所设立的终极目的能够导向解脱,便说道:“布咤婆楼!确实有这三种我的施设……”等等。其中,“有身”即获得有身,也就是获得了某种生存状态。在此,世尊以三种有身来开示三种有:以粗大有身,显示了从无间地狱开始,直至他化自在天为止的欲有;以意生有身,显示了从初禅地开始,直至阿迦腻咤梵天界的色有;以无色有身,显示了从空无边处梵天界开始,直至非想非非想处梵天界的无色有。名为杂染法者,是十二种不善心的生起;名为净化法者,则是止与观。显示巴利原文
428. Evaṃ bhagavā paresaṃ niṭṭhāya aniyyānikattaṃ dassetvā attano niṭṭhāya niyyānikabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tayo kho me poṭṭhapādā’’tiādimāha. Tattha attapaṭilābhoti attabhāvapaṭilābho, ettha ca bhagavā tīhi attabhāvapaṭilābhehi tayo bhave dassesi. Oḷārikattabhāvapaṭilābhena avīcito paṭṭhāya paranimmitavasavattipariyosānaṃ kāmabhavaṃ dassesi. Manomayaattabhāvapaṭilābhena paṭhamajjhānabhūmito paṭṭhāya akaniṭṭhabrahmalokapariyosānaṃ rūpabhavaṃ dassesi. Arūpaattabhāvapaṭilābhena ākāsānañcāyatanabrahmalokato paṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanabrahmalokapariyosānaṃ arūpabhavaṃ dassesi. Saṃkilesikā dhammā nāma dvādasa akusalacittuppādā. Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā.
429 “慧圆满与广大性”:即道慧与果慧的圆满及广大。“欢悦”指初生的喜悦。“喜”指强烈的满足。所说的含义是:当我们说“亲自以证智作证之后具足而住”时,即指当他如此安住时,便会生起那种欢悦、喜、名身的宁静、念的善住、最上智与乐住。在所有的安住方式中,唯独这种安住才真正有资格被称为“乐”——即“寂静、最为甘甜”。在其中,初禅可体验到欢悦等六法;二禅中,被称为微弱之喜的欢悦止息,其余五法可体验到;三禅中,喜止息,其余四法可体验到;四禅也同样如此。在这四种禅那当中,《清净经》所说的是纯粹观,以基础禅那为依止;《清净经》另一处所说则是观与四道结合;《十上经》所说为第四禅果定;而在此《布咤婆楼经》中,则是将欢悦作为喜的同义词,进而说明了名为第二禅果定的状态,应当这样理解。显示巴利原文
429.Paññāpāripūriṃvepullattanti maggapaññāphalapaññānaṃ pāripūriñceva vipulabhāvañca. Pāmujjanti taruṇapīti. Pītīti balavatuṭṭhi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ avocumha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihiratī’’ti, tattha tassa evaṃ viharato taṃ pāmojjañceva bhavissati, pīti ca nāmakāyapassaddhi ca sati ca sūpaṭṭhitā uttamañāṇañca sukho ca vihāro. Sabbavihāresu ca ayameva vihāro ‘‘sukho’’ti vattuṃ yutto ‘‘upasanto paramamadhuro’’ti. Tattha paṭhamajjhāne pāmojjādayo chapi dhammā labbhanti, dutiyajjhāne dubbalapītisaṅkhātaṃ pāmojjaṃ nivattati, sesā pañca labbhanti. Tatiye pīti nivattati, sesā cattāro labbhanti. Tathā catutthe. Imesu catūsu jhānesu sampasādanasutte suddhavipassanā pādakajjhānameva kathitaṃ. Pāsādikasutte catūhi maggehi saddhiṃ vipassanā kathitā. Dasuttarasutte catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitā. Imasmiṃ poṭṭhapādasutte pāmojjaṃ pītivevacanameva katvā dutiyajjhānikaphalasamāpattināma kathitāti veditabbā.
432-437 此处“或者”一词是阐明义。“这”是指:我们如此阐明、说明之后加以回答。意思是:我们并不像其他人那样,当被问及“你们是否感知到纯一乐的自我?”时回答“否”,我们并不那样说。“具神变之作”即具有神变,也就是“能导向”的意思。“成为虚妄”即是空无,意即那一刻他并不存在;“成为真实”即是实有,意即那一刻他是真实的。然而,此处的质多由于自身不具备一切知智,在讲述了三种有身之后,无法放舍“有身仅是施设而已”的见解,反而直接将“有身”执取为真实的存在。于是,世尊为了显示:在此之中,色等诸法才是真实的法,而“有身”只是名称,当有那样的色等诸法存在时,才产生如此的言说,便顺势抓住质多的话题,想以名称施设的方式令他醒悟,于是说道:“质多!在那样的时候……”等等。显示巴利原文
432-437.Ayaṃ vā soti ettha vā saddo vibhāvanattho hoti. Ayaṃ soti evaṃ vibhāvetvā pakāsetvā byākareyyāma. Yathāpare ‘‘ekantasukhaṃ attānaṃ sañjānāthā’’ti puṭṭhā ‘‘no’’ti vadanti, na evaṃ vadāmāti attho. Sappāṭihīrakatanti sappāṭiharaṇaṃ, niyyānikanti attho. Mogho hotīti tuccho hoti, natthi so tasmiṃ samayeti adhippāyo. Sacco hotīti bhūto hoti, sveva tasmiṃ samaye sacco hotīti attho. Ettha panāyaṃ citto attano asabbaññutāya tayo attapaṭilābhe kathetvā attapaṭilābho nāma paññattimattaṃ etanti uddharituṃ nāsakkhi, attapaṭilābho tveva niyyātesi. Athassa bhagavā rūpādayo cettha dhammā, attapaṭilābhoti pana nāmamattametaṃ, tesu tesu rūpādīsu sati evarūpā vohārā hontīti dassetukāmo tasseva kathaṃ gahetvā nāmapaññattivasena niyyātanatthaṃ ‘‘yasmiṃ citta samaye’’tiādimāha.
438 这样说后,为了以反问调伏他,世尊又说:“质多!如果他们这样问你……”等等。其中,“过去我所拥有的有身,那确实就是我的有身,在那个时候它是真实的,而未来的虚妄,现在的虚妄”──这句话首先显示此义:由于那些过去法现已不存在,唯剩“曾有”这样的归类,因此,那个我所拥有的有身,也唯有在那个时刻才是真实的。而因为在那个时刻,未来法和现在法都不存在,所以在那个时刻才说“未来的虚妄,现在的虚妄”。这样,从义理上看,他承认了有身仅仅是个名称。未来和现在的情况,也是同样的道理。显示巴利原文
438. Evañca pana vatvā paṭipucchitvā vinayanatthaṃ puna ‘‘sace taṃ, citta, evaṃ puccheyyu’’ntiādimāha . Tattha yo me ahosi atīto attapaṭilābho , sveva me attapaṭilābho, tasmiṃ samaye sacco ahosi, mogho anāgato mogho paccuppannoti ettha tāva imamatthaṃ dasseti – yasmā ye te atītā dhammā, te etarahi natthi, ahesunti pana saṅkhyaṃ gatā, tasmā sopi me attapaṭilābho tasmiṃyeva samaye sacco ahosi. Anāgatapaccuppannānaṃ pana dhammānaṃ tadā abhāvā tasmiṃ samaye ‘‘mogho anāgato, mogho paccuppanno’’ti, evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānāti. Anāgatapaccuppannesupi eseva nayo.
439-443 接着,世尊为了将质多的回答与自己的回答相呼应,说了“正是这样,质多……”这番话,然后又以譬喻来阐明此义,说:“质多,就像从母牛有牛乳……”等等。此中简略义为:如同从母牛产生牛乳,从牛乳等又产生酪等。在牛乳存在的那个时候,它不会被称为酪,也不会被归入“生酥”等任何名称的计数、语言、名字或言说中。为何?因为赖以成立“酪”等名称的那些法,当时并不存在。那个时候,只有“牛乳”本身才被计入计数。为何?因为赖以成立“牛乳”这一计数、语言、名字与言说的那些法,当时是存在的。这个道理在任何情况下都一样。“质多,这些”──也就是粗重的自体、意所成的自体、无色的自体──“质多,这些只是‘世间的共称’,仅仅是世间共同认定的名称,只是大家共同的认可而已。同样地,这些也只是‘世间的言说’,只是‘语道’,只是‘言说’,只是‘名字和概念施设’罢了。”世尊这样先讲了三种自体之后,现在指出这一切都只是言说上的安立。为何?因为从“究竟义”上来说,根本就没有所谓“众”。显示巴利原文
439-443. Atha bhagavā tassa byākaraṇena saddhiṃ attano byākaraṇaṃ saṃsandituṃ ‘‘evameva kho cittā’’tiādīni vatvā puna opammato tamatthaṃ sādhento ‘‘seyyathāpi citta gavā khīra’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho, yathā gavā khīraṃ, khīrādīhi ca dadhiādīni bhavanti, tattha yasmiṃ samaye khīraṃ hoti, na tasmiṃ samaye dadhīti vā navanītādīsu vā aññataranti saṅkhyaṃ niruttiṃ nāmaṃ vohāraṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya dadhītiādi vohārā honti, tesaṃ abhāvā. Atha kho khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhyaṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya khīranti saṅkhyā nirutti nāmaṃ vohāro hoti, tesaṃ bhāvāti. Esa nayo sabbattha. Imā kho cittāti oḷāriko attapaṭilābho iti ca manomayo attapaṭilābho iti ca arūpo attapaṭilābho iti ca imā kho citta lokasamaññā loke samaññāmattakāni samanujānanamattakāni etāni. Tathā lokaniruttimattakāni vacanapathamattakāni vohāramattakāni nāmapaṇṇattimattakāni etānīti. Evaṃ bhagavā heṭṭhā tayo attapaṭilābhe kathetvā idāni sabbametaṃ vohāramattakanti vadati. Kasmā? Yasmā paramatthato satto nāma natthi, suñño tuccho esa loko.
然而,诸佛有两种说法:“共称说法”和“究竟义说法”。其中,像“众生、人、天、梵天”这类说法,即名“共称说法”。而像“无常、苦、无我、蕴、界、处、念处、正勤”这类说法,即名“究竟义说法”。若有众生,仅凭听闻依共称说法所讲的“众生”、“人”、“天”或“梵天”,便能了悟、通达、出离,并证得阿拉汉果的胜利,世尊便会一开始就直接对他说“众生”、“人”、“天”或“梵天”。若有众生,仅凭听闻依究竟义说法所讲的“无常”或“苦”等其中之一,便能了悟、通达、出离,并证得阿拉汉果的胜利,世尊便会一开始就直接对他说“无常”或“苦”等。同样地,对于必须靠共称说法才能觉悟的众生,他不会先讲究竟义说法;而是先用共称说法令他明白,之后才讲究竟义说法。对于必须靠究竟义说法才能觉悟的众生,他也不会先讲共称说法;而是先用究竟义说法令他明白,之后才讲共称说法。不过,通常而言,若一开始便讲究竟义说法,说法易显生涩干枯,因此诸佛通常先讲共称说法,然后再讲究竟义说法。而且,在讲共称说法时,他们也完全是在宣说真实、宣说实相。显示巴利原文
Buddhānaṃ pana dve kathā sammutikathā ca paramatthakathā ca. Tattha ‘‘satto poso devo brahmā’’tiādikā ‘‘sammutikathā’’ nāma. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā khandhā dhātuyo āyatanāni satipaṭṭhānā sammappadhānā’’tiādikā paramatthakathā nāma. Tattha yo sammutidesanāya ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā vutte vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa bhagavā āditova ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā katheti, yo paramatthadesanāya ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññataraṃ sutvā vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññatarameva katheti. Tathā sammutikathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ paramatthakathaṃ katheti. Sammutikathāya pana bodhetvā pacchā paramatthakathaṃ katheti. Paramatthakathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ sammutikathaṃ katheti. Paramatthakathāya pana bodhetvā pacchā sammutikathaṃ katheti. Pakatiyā pana paṭhamameva paramatthakathaṃ kathentassa desanā lūkhākārā hoti, tasmā buddhā paṭhamaṃ sammutikathaṃ kathetvā pacchā paramatthakathaṃ kathenti. Sammutikathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Paramatthakathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti.
正自觉者——说法者中最殊胜者,宣说了两种谛:
世俗谛与胜义谛,第三种谛了不可得。
约定俗成的言语是谛,乃世间共许的根据;
胜义之语即是真实,是诸法实相的表达。
显示巴利原文 Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo; Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati. Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ; Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtalakkhaṇanti.
如来以世间的共称、世间的语言而说,却不执取。意思是,如来依着世间的共称、世间的语言,因全然没有贪爱、慢、见的执取,故不执取而说。世尊话锋一转,便以阿拉汉果作为开示的顶点而结束。其余各处,其义自明。显示巴利原文
Yāhi tathāgato voharati aparāmasanti yāhi lokasamaññāhi lokaniruttīhi tathāgato taṇhāmānadiṭṭhiparāmāsānaṃ abhāvā aparāmasanto voharatīti desanaṃ vinivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhāpesi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.