《波塔巴达经》的注释。巴利
9. Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā
波塔巴达游方者故事的注释巴利
Poṭṭhapādaparibbājakavatthuvaṇṇanā
406 如是我闻……在舍卫城这一段,就是《布吒婆楼经》。这里对其中首次出现的词语作解释。“住在舍卫城祇园”,意思是:他依止舍卫城,住在给孤独居士为祇陀王子建造的那座园林精舍里。“布吒婆楼游方者”,是指一位名叫布吒婆楼的游方者。据说他在家时是个婆罗门大富豪,看到感官欲乐的过患后,舍弃了价值四亿的财产出家,后来成了外道团体的导师。因为人们在那里各自宣扬自己的主张,所以叫“论说教示堂”。相传在那个地方,商枳、多陆迦、波卡拉萨提等婆罗门,以及尼干陀、裸形者、游方者等出家众,都会聚集在一起,各自述说、谈论、阐明自己的教义,所以那座园林被称为“论说教示堂”。又因为那座园林被一排名叫丁度迦树的枣树环绕,所以又叫“丁度迦树园”。不过,最初这里只有一座大厅,后来依靠那位有大福德的游方者,才建了许多大厅。因此,就以最初的那一座大厅来命名,称它为“独一堂”。另外,因为这座园林是波斯匿王的王后玛离咖夫人的花园,花果丰盛,所以又被称为“玛离咖园”。在论说教示堂、丁度迦树园、独一堂、玛离咖园那个地方。巴利
406.Evaṃme suttaṃ…pe… sāvatthiyanti poṭṭhapādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāmeti sāvatthiṃ upanissāya yo jetassa kumārassa vane anāthapiṇḍikena gahapatinā ārāmo kārito, tattha viharati. Poṭṭhapādo paribbājakoti nāmena poṭṭhapādo nāma channaparibbājako. So kira gihikāle brāhmaṇamahāsālo kāmesuādīnavaṃ disvā cattālīsakoṭiparimāṇaṃ bhogakkhandhaṃ pahāya pabbajitvā titthiyānaṃ gaṇācariyo jāto. Samayaṃ pavadanti etthāti samayappavādako, tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhaacelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ vadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati. Sveva ca tindukācīrasaṅkhātāya timbarūrukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīro. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekāva sālā ahosi, pacchā mahāpuññaṃ paribbājakaṃ nissāya bahū sālā katā. Tasmā tameva ekaṃ sālaṃ upādāya laddhanāmavasena ekasālakoti vuccati. Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasampanno ārāmoti katvā mallikāya ārāmoti saṅkhyaṃ gato. Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme.
“居住”是指为了住得舒适而安住下来。有一天,世尊在黎明时分展开一切智的智慧,观察世间,看见一位游方者落入了他的智慧之网中。他进一步观察:“这个波塔巴达出现在我的智慧之网里,将会怎样呢?”他看见:“今天我要去那里,然后波塔巴达会问我关于灭和从灭中出起的问题,我会以一切诸佛的智慧来对照验证,为他解说这两者。再过几天,他会带着质多·象舍利弗来到我面前,我会为他们说法。说法结束时,波塔巴达会皈依我,质多·象舍利弗会在我的座下出家,证得阿拉汉果。”于是,世尊清晨整理好身体,穿上色泽鲜红的下裙,系上如闪电般的腰带,把那件如雨云般颜色、仿佛环绕着持双山而立的大雨云一样的粪扫衣,偏袒右肩披好,将珍贵的石钵挂在左肩,心想:“我要进舍卫城乞食。”然后像狮子王从雪山山麓走出一样,从精舍走了出来。为了说明这个意思,才有了“那时,世尊……”等语。巴利
Paṭivasatīti nivāsaphāsutāya vasati. Athekadivasaṃ bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaññāṇaṃ pattharitvā lokaṃ pariggaṇhanto ñāṇajālassa antogataṃ paribbājakaṃ disvā – ‘‘ayaṃ poṭṭhapādo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, kinnu kho bhavissatī’’ti upaparikkhanto addasa – ‘‘ahaṃ ajja tattha gamissāmi, atha maṃ poṭṭhapādo nirodhañca nirodhavuṭṭhānañca pucchissati, tassāhaṃ sabbabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvā tadubhayaṃ kathessāmi, atha so katipāhaccayena cittaṃ hatthisāriputtaṃ gahetvā mama santikaṃ āgamissati, tesamahaṃ dhammaṃ desessāmi, desanāvasāne poṭṭhapādo maṃ saraṇaṃ gamissati, citto hatthisāriputto mama santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti. Tato pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā yugandharapabbataṃ parikkhipitvā ṭhitamahāmeghaṃ viya meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsavaragataṃ katvā paccagghaṃ selamayapattaṃ vāmaaṃsakūṭe laggetvā sāvatthiṃ piṇḍāya pavisissāmīti sīho viya himavantapādā vihārā nikkhami. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ.
407 “他起了这样的念头”:他走到城门附近,按照自己的喜好看了看太阳,发现时间还早,于是生起了这个念头。“我何不……”——这个语气词看起来像是在表达疑惑,但诸佛并没有疑惑。不过,“我要做这件事,我不做那件事;我要为这个人说法,我不为那个人说法”这类内心盘算的前奏,是一切诸佛都会有的。因此他说“我何不……”,意思是“那么我就……”。巴利
407.Etadahosīti nagaradvārasamīpaṃ gantvā attano rucivasena sūriyaṃ oloketvā atippagabhāvameva disvā etaṃ ahosi. Yaṃnūnāhanti saṃsayaparidīpano viya nipāto, buddhānañca saṃsayo nāma natthi – ‘‘idaṃ karissāma, idaṃ na karissāma, imassa dhammaṃ desessāma, imassa na desessāmā’’ti evaṃ parivitakkapubbabhāgo panesa sabbabuddhānaṃ labbhati. Tenāha – ‘‘yaṃnūnāha’’nti, yadi panāhanti attho.
408 “高声喧闹”是指声音又高又响地喧哗。这些游方者清早起来,本该做塔庙的侍奉、菩提树的侍奉、老师与亲教师的侍奉,或者如理作意,但他们什么都没有做。所以他们清早起来,就坐在清晨柔和的阳光下,互相议论说“这个人的手好看,那个人的脚好看”,或者谈论女人、男人、童男、童女等人的容貌,或者以其他贪欲之乐、生存之乐之类的事情为话题,就这样逐渐聊起国王论等种种无意义的畜生论。因此说:“高声喧闹,以高音大音,说着种种畜生论。”巴利
408.Unnādiniyāti uccaṃ nadamānāya, evaṃ nadamānāya cassā uddhaṃ gamanavasena ucco, disāsu patthaṭavasena mahā saddoti uccāsaddamahāsaddāya, tesañhi paribbājakānaṃ pātova vuṭṭhāya kattabbaṃ nāma cetiyavattaṃ vā bodhivattaṃ vā ācariyupajjhāyavattaṃ vā yoniso manasikāro vā natthi. Tena te pātova vuṭṭhāya bālātape nisinnā – ‘‘imassa hattho sobhano, imassa pādo’’ti evaṃ aññamaññassa hatthapādādīni vā ārabbha, itthipurisadārakadārikādīnaṃ vaṇṇe vā, aññaṃ vā kāmassādabhavassādādivatthuṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpetvā anupubbena rājakathādianekavidhaṃ tiracchānakathaṃ kathenti. Tena vuttaṃ – ‘‘unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā’’ti.
这时,波塔巴达游方者看了看那些游方者,心想:“这些游方者彼此之间太不尊重了。而我们呢,自从沙门乔达摩出现以后,就像日出时的萤火虫一样,利养和恭敬也都减少了。假如沙门乔达摩,或者乔达摩的弟子,或者在家的护持者来到这个地方,那会非常难为情。而且,团体的过失总是会落到团体领头人的头上。”他这样一边想,一边四处张望,就看见了世尊。因此说:“波塔巴达游方者看见了……便安静了下来。”巴利
Tato poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake oloketvā – ‘‘ime paribbājakā ativiya aññamaññaṃ agāravā, mayañca samaṇassa gotamassa pātubhāvato paṭṭhāya sūriyuggamane khajjopanakūpamā jātā, lābhasakkāropi no parihīno. Sace panimaṃ ṭhānaṃ samaṇo gotamo vā gotamassa sāvako vā gihī upaṭṭhāko vā tassa āgaccheyya , ativiya lajjanīyaṃ bhavissati, parisadoso kho pana parisajeṭṭhakasseva upari ārohatī’’ti itocito ca vilokento bhagavantaṃ addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho poṭṭhapādo paribbājako…pe… tuṇhī ahesu’’nti.
409 在那里,“使他安顿下来”的意思是:他教导、训练他,替他遮掩过失。他使他安顿下来,让他变得整齐妥当。就像一个人要走进人群中间时,为了遮掩过失而整理下衣、整理上衣、擦去沾了灰尘的地方;同样,为了替他遮掩过失,他教导说“尊敬的诸位,请小声一点”,使他变得整齐妥当,就这样使他安顿下来——这就是这句话的意思。“喜好少声”是指他想要安静,独自坐着,独自站着,不喜欢成群结队地混在一起。“他可能会觉得应该去拜访”——这里是指他可能会觉得应该到这里来。他为什么期待世尊来拜访呢?因为他希望自己得到提升。据说,当佛陀或佛陀的弟子们来到游方者那里时,他们就会在自己的侍者面前抬高自己,把自己放在很高的位置上,说:“今天沙门乔达摩来我们这里了,舍利弗来了,他们可不是随便谁那里都会去的,你们看我们多了不起!”他们也努力争取世尊的侍者。据说,他们看到世尊的侍者后,会这样说:“你们的导师乔达摩尊者,还有乔达摩的弟子们,都到我们这里来,我们彼此是和合的。可你们连用眼睛看我们都不愿意,也不向我们行应有的礼数,我们到底哪里得罪你们了?”有些人心想:“连佛陀都到他们那里去,何况我们?”从此以后,见到他们时便不再怠慢。“默然”是指他们围着波塔巴达,安安静静地坐了下来。巴利
409. Tattha saṇṭhapesīti sikkhāpesi, vajjamassā paṭicchādesi. Yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesi. Yathā nāma parisamajjhaṃ pavisanto puriso vajjapaṭicchādanatthaṃ nivāsanaṃ saṇṭhapeti, pārupanaṃ saṇṭhapeti, rajokiṇṇaṭṭhānaṃ puñchati; evamassā vajjapaṭicchādanatthaṃ – ‘‘appasaddā bhonto’’ti sikkhāpento yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesīti attho. Appasaddakāmoti appasaddaṃ icchati, eko nisīdati, eko tiṭṭhati, na gaṇasaṅgaṇikāya yāpeti. Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyāti idhāgantabbaṃ maññeyya. Kasmā panesa bhagavato upasaṅkamanaṃ paccāsīsatīti? Attano vuddhiṃ patthayamāno. Paribbājakā kira buddhesu vā buddhasāvakesu vā attano santikaṃ āgatesu – ‘‘ajja amhākaṃ santikaṃ samaṇo gotamo āgato , sāriputto āgato, na kho pana te yassa vā tassa vā santikaṃ gacchanti, passatha amhākaṃ uttamabhāva’’nti attano upaṭṭhākānaṃ santike attānaṃ ukkhipanti, ucce ṭhāne ṭhapenti, bhagavatopi upaṭṭhāke gaṇhituṃ vāyamanti. Te kira bhagavato upaṭṭhāke disvā evaṃ vadanti – ‘‘tumhākaṃ satthā bhavaṃ gotamopi gotamasāvakāpi amhākaṃ santikaṃ āgacchanti, mayaṃ aññamaññaṃ samaggā. Tumhe pana amhe akkhīhipi passituṃ na icchatha, sāmīcikammaṃ na karotha, kiṃ vo amhehi aparaddha’’nti. Athekacce manussā – ‘‘buddhāpi etesaṃ santikaṃ gacchanti kiṃ amhāka’’nti tato paṭṭhāya te disvā nappamajjanti. Tuṇhī ahesunti poṭṭhapādaṃ parivāretvā nissaddā nisīdiṃsu.
410 “善来,尊者”意思是:尊者,世尊的到来真是太好了;因为世尊来了我们就欢喜,走了我们就忧愁,他表达的是这个意思。“久违了,尊者”:为什么这样说呢?难道世尊以前也去过那里吗?没有去过。不过人们之间会有“您去哪儿?”
“您从哪儿来?”
“是不是迷路了?”
“好久不见了!”这类亲切的寒暄,所以他才这样说。说完之后,他并没有傲慢地坐着不动,而是从座位上起身,前去迎接世尊。因为见到世尊走来,却既不请他就座、也不表示敬意的人,是很少见的。为什么呢?因为世尊出身高贵。这位游方者也将自己的座位拍平整,请世尊就座,说道:“世尊请坐,这个座位已经铺好了。”“中断的话题”:意思是你们从最初坐下直到我来之前,这中间有什么话题被打断了,因为我的到来而没能讲完,说吧,我帮你们把它讲完。这是世尊以一切知者的身份发出的邀请。于是游方者表明:“这些话没有意义、没有价值,是依附于轮回的,不值得在您面前说。”便说:“算了吧,尊者”等等。巴利
410.Svāgataṃ, bhanteti suṭṭhu āgamanaṃ, bhante, bhagavato; bhagavati hi no āgate ānando hoti, gate sokoti dīpeti. Cirassaṃ kho, bhanteti kasmā āha? Kiṃ bhagavā pubbepi tattha gatapubboti, na gatapubbo. Manussānaṃ pana – ‘‘kuhiṃ gacchantā, kuto āgatattha, kiṃ maggamūḷhattha, cirassaṃ āgatatthā’’ti evamādayo piyasamudācārā honti, tasmā evamāha. Evañca pana vatvā na mānathaddho hutvā nisīdi, uṭṭhāyāsanā bhagavato paccuggamanamakāsi. Bhagavantañhi upagataṃ disvā āsanena animantento vā apacitiṃ akaronto vā dullabho. Kasmā? Uccākulīnatāya. Ayampi paribbājako attano nisinnāsanaṃ papphoṭetvā bhagavantaṃ āsanena nimantento – ‘‘nisīdatu, bhante, bhagavā idamāsanaṃ paññatta’’nti āha. Antarākathā vippakatāti nisinnānaṃ vo ādito paṭṭhāya yāva mamāgamanaṃ, etasmiṃ antare kā nāma kathā vippakatā, mamāgamanapaccayā katamā kathā pariyantaṃ na gatā, vadatha, yāva naṃ pariyantaṃ netvā demīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi. Atha paribbājako – ‘‘niratthakakathā esā nissārā vaṭṭasannissitā, na tumhākaṃ purato vattabbataṃ arahatī’’ti dīpento ‘‘tiṭṭhatesā , bhante’’tiādimāha.
关于“增上想灭”这个话题的注释巴利
Abhisaññānirodhakathāvaṇṇanā
411 “这事先放一放吧,尊者。”意思是:如果世尊想听,以后再说这番话也不难,可对我们来说,眼下这番话没什么用。我们是趁着世尊来了,想请教别的更有意义的问题。他这样表明了自己的意思,于是就问:“先前那些,尊者……”等等。这里说的“好奇大厅”,并不是单独有一座叫好奇大厅的屋子。而是说,各种外道、沙门、婆罗门在那里谈论种种话题,很多人心里生出“这个人在说什么?那个人在说什么?”的好奇,这样的地方就叫“好奇大厅”。“在增上想灭上”这里,“abhi”只是个前缀。“saññānirodhe”是指心的灭、刹那的灭,意思是:关于这个的谈论出现了。下面是这种谈论出现的原因。据说,每当世尊讲说本生故事,或者制定学处时,世尊的美名就会传遍整个赡部洲。外道们听到后,为了跟世尊比个高下,就说:“听说乔达摩尊者在讲过去世的事迹,我们难道就不能也讲点类似的吗?”于是他们讲起一段过去世的故事;又说:“乔达摩尊者制定了学处,我们难道就不能也制定吗?”于是也给自己的弟子制定某些学处。而那时候,世尊坐在八众当中,讲说关于灭的教说。外道们听到后,就聚在一起说:“听说乔达摩尊者讲了所谓的‘灭’,我们也来讲讲吧。”于是聚在一起讲说。因此说:“关于增上想灭的谈论出现了。”巴利
411.Tiṭṭhatesā, bhanteti sace bhagavā sotukāmo bhavissati, pacchāpesā kathā na dullabhā bhavissati, amhākaṃ panimāya kathāya attho natthi. Bhagavato panāgamanaṃ labhitvā mayaṃ aññadeva sukāraṇaṃ pucchāmāti dīpeti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘purimāni, bhante’’tiādimāha. Tattha kotūhalasālāyanti kotūhalasālā nāma paccekasālā natthi. Yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṃ kathaṃ pavattenti, sā bahūnaṃ – ‘‘ayaṃ kiṃ vadati, ayaṃ kiṃ vadatī’’ti kotūhaluppattiṭṭhānato kotūhalasālāti vuccati. Abhisaññānirodheti ettha abhīti upasaggamattaṃ. Saññānirodheti cittanirodhe, khaṇikanirodhe kathā uppannāti attho. Idaṃ pana tassā uppattikāraṇaṃ. Yadā kira bhagavā jātakaṃ vā katheti, sikkhāpadaṃ vā paññapeti tadā sakalajambudīpe bhagavato kittighoso pattharati, titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo pubbacariyaṃ kathesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma tādisaṃ kiñci kathetu’’nti bhagavato paṭibhāgakiriyaṃ karontā ekaṃ bhavantarasamayaṃ kathenti – ‘‘bhavaṃ gotamo sikkhāpadaṃ paññapesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma paññapetu’’nti attano sāvakānaṃ kiñcideva sikkhāpadaṃ paññapenti. Tadā pana bhagavā aṭṭhavidhaparisamajjhe nisīditvā nirodhakathaṃ kathesi. Titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo nirodhaṃ nāma kathesi, mayampi taṃ kathessāmā’’ti sannipatitvā kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘abhisaññānirodhe kathā udapādī’’ti.
在那里,有一些人,也就是他们当中的一部分。这里,第一个人是:他在外道出家,看到心念活动的过患,认为没有心的状态是寂静的,于是修习那种定,死后投生到无想有情天,在那里住五百劫,然后又再投生到这里。他看不到想生起和灭去的原因,就说:是无因、无缘的。巴利
Tatrekacceti tesu ekacce. Purimo cettha yvāyaṃ bāhire titthāyatane pabbajito cittappavattiyaṃ dosaṃ disvā acittakabhāvo santoti samāpattiṃ bhāvetvā ito cuto pañca kappasatāni asaññībhave ṭhatvā puna idha uppajjati. Tassa saññuppāde ca nirodhe ca hetuṃ apassanto – ahetū appaccayāti āha.
第二位驳回了他的说法,然后抓住鹿角苦行者处于无想状态这一点,说:“既走近了,也远离了。”据说,鹿角苦行者是一个折磨自己、苦行极其严酷、诸根极度调伏的人。由于他戒德的力量,帝释天神的宫殿变得炽热。天王帝释心想:“这苦行者难道是想要我的帝释之位吗?”于是派了一位名叫阿兰布萨的天女,吩咐她:“去破坏那苦行者的苦行,然后回来。”她就去了那里。第一天,苦行者一见到她,就逃开,进了草屋。第二天,他被爱欲盖打败,抓住了她的手。他一碰到那种天界的触感,就失去知觉,过了三年才恢复想。那个持邪见的人以为“他过了三年才从灭中出来”,就这样说。巴利
Dutiyo naṃ nisedhetvā migasiṅgatāpasassa asaññakabhāvaṃ gahetvā – ‘‘upetipi apetipī’’ti āha. Migasiṅgatāpaso kira attantapo ghoratapo paramadhitindriyo ahosi. Tassa sīlatejena sakkavimānaṃ uṇhaṃ ahosi. Sakko devarājā ‘‘sakkaṭṭhānaṃ nu kho tāpaso patthetī’’ti alambusaṃ nāma devakaññaṃ – ‘tāpasassa tapaṃ bhinditvā ehī’ti pesesi. Sā tattha gatā. Tāpaso paṭhamadivase taṃ disvāva palāyitvā paṇṇasālaṃ pāvisi. Dutiyadivase kāmacchandanīvaraṇena bhaggo taṃ hatthe aggahesi, so tena dibbaphassena phuṭṭho visaññī hutvā tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena saññaṃ paṭilabhi. Taṃ so diṭṭhigatiko – ‘‘tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena nirodhā vuṭṭhito’’ti maññamāno evamāha.
第三位否定了他,针对阿闼婆咒术的运用,说:“拉近了也推远了。”据说,阿闼婆咒术师施展阿闼婆咒术,能让人看起来像被砍了头、像被斩了手、像死了一样。看到那人后来又恢复常态,这位持邪见者便以为“此人从灭中出起”,于是这样说。巴利
Tatiyo naṃ nisedhetvā āthabbaṇapayogaṃ sandhāya ‘‘upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipī’’ti āha. Āthabbaṇikā kira āthabbaṇaṃ payojetvā sattaṃ sīsacchinnaṃ viya hatthacchinnaṃ viya mataṃ viya ca katvā dassenti. Tassa puna pākatikabhāvaṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘nirodhā vuṭṭhito aya’’nti maññamāno evamāha.
第四位否定了他,针对女夜叉仆的迷醉睡眠,说:“贤者们,确实有天神”等等。据说,女夜叉仆们整夜都在做供养天神的事,又跳舞又唱歌,到了黎明时分喝下一杯酒,便转身倒下睡着,白天才起来。看到这种情形,这位持邪见者便以为“她们睡着时入于灭,醒来时从灭中出来”,于是这样说。巴利
Catuttho naṃ nisedhetvā yakkhadāsīnaṃ madaniddaṃ sandhāya ‘‘santi hi bho devatā’’tiādimāha. Yakkhadāsiyo kira sabbarattiṃ devatūpahāraṃ kurumānā naccitvā gāyitvā aruṇodaye ekaṃ surāpātiṃ pivitvā parivattitvā supitvā divā vuṭṭhahanti. Taṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘suttakāle nirodhaṃ samāpannā, pabuddhakāle nirodhā vuṭṭhitā’’ti maññamāno evamāha.
这位波塔巴达游行者是个聪明人。他听了那些人的谈论后,心里生起了懊悔:“这些人的说法简直像山羊的蠢话。他们讲了四种灭,可真正的灭应该只有一种,不该有多种。而那一种灭必定是另一种东西,除了遍知者,没人能知道它。如果世尊现在在这里,就会像点亮千盏灯一样,当下就把‘这是灭,这不是灭’清清楚楚地说明白。”他这样忆念着具足十力者,于是说出了“尊者,我……”等话。其中,“啊,真的”是两个表示忆念的虚词。因此,他在忆念世尊时,心里生起了这样的念头:“啊,但愿世尊!啊,但愿善逝!”“谁对这些”的意思是:对于这些灭法极为善巧、敏锐、灵巧的人,就是世尊,啊,但愿他能解说!善逝啊,但愿他能解说!这就是这里的意思。“惯知者”:因为长期修习而了知本性、自性,所以叫惯知者。“怎样呢”是游行者恳求说:“世尊,我们不知道,您知道,请为我们解说。”于是世尊开始解说,说出了“其中,波塔巴达……”等话。巴利
Ayaṃ pana poṭṭhapādo paribbājako paṇḍitajātiko. Tenassa taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisāro uppajji. ‘‘Imesaṃ kathā eḷamūgakathā viya cattāro hi nirodhe ete paññapenti, iminā ca nirodhena nāma ekena bhavitabbaṃ, na bahunā. Tenāpi ekena aññeneva bhavitabbaṃ, so pana aññena ñātuṃ na sakkā aññatra sabbaññunā. Sace bhagavā idha abhavissa ‘ayaṃ nirodho ayaṃ na nirodho’ti dīpasahassaṃ viya ujjāletvā ajjameva pākaṭaṃ akarissā’’ti dasabalaññeva anussari. Tasmā ‘‘tassa mayhaṃ bhante’’tiādimāha. Tattha aho nūnāti anussaraṇatthe nipātadvayaṃ, tena tassa bhagavantaṃ anussarantassa etadahosi ‘‘aho nūna bhagavā aho nūna sugato’’ti. Yo imesanti yo etesaṃ nirodhadhammānaṃ sukusalo nipuṇo cheko, so bhagavā aho nūna katheyya, sugato aho nūna katheyyāti ayamettha adhippāyo. Pakataññūti ciṇṇavasitāya pakatiṃ sabhāvaṃ jānātīti pakataññū. Kathaṃ nu khoti idaṃ paribbājako ‘‘mayaṃ bhagavā na jānāma, tumhe jānātha, kathetha no’’ti āyācanto vadati. Atha bhagavā kathento ‘‘tatra poṭṭhapādā’’tiādimāha.
无因的想生起与灭的解说注释巴利
Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā
412 在那里,指那些沙门和婆罗门当中。从最初他们就错了,是说他们一开始就已经偏离了,就像刚走进屋子中间就摔倒了一样,这是在说明这一点。有因有缘:这里的因和缘都只是原因的名称,意思是有原因的。为了说明那个原因,世尊说“有一种修学”。在这里,“有一种修学,一种想生起”的意思是:借着某一种修学,某一类想便生起。巴利
412. Tattha tatrāti tesu samaṇabrāhmaṇesu. Āditova tesaṃ aparaddhanti tesaṃ ādimhiyeva viraddhaṃ, gharamajjheyeva pakkhalitāti dīpeti. Sahetū sappaccayāti ettha hetupi paccayopi kāraṇasseva nāmaṃ, sakāraṇāti attho. Taṃ pana kāraṇaṃ dassento ‘‘sikkhā ekā’’ti āha. Tattha sikkhā ekā saññā uppajjantīti sikkhāya ekaccā saññā jāyantīti attho.
413 “哪一种修学呢?”这是世尊说的,意思是“那一种修学究竟指什么?”世尊是以想要详细解释的发问方式来说的。接着,修学有三种——增上戒学、增上心学、增上慧学——世尊为了显示它们,并阐明想是有因而生、有因而灭,便从佛陀出世开始,把经法的次第铺展开来,说道:“波塔巴达,在此,如来出现于世间……”等等。在这其中,增上戒学和增上心学这两种修学,是以它们本身的样貌出现的;而第三种修学,则是在“波塔巴达,这条导向苦灭的道,是我一向明确宣示的法”这句话里,透过正见和正思惟所含摄而出现的,应当这样理解。“欲想”:它既包含五种欲贪,也包含尚未生起的欲行。其中,五种欲贪由不来道彻底断除,而尚未生起的欲行,则在此处适用。因此,对于证得初禅的人,他先前的那一种欲想之所以称为“前一种欲想”,是因为它与他先前曾生起过的欲想相似;它会灭去,而还没有生起的就不再生起——这就是这里的意思。巴利
413.Kā ca sikkhāti bhagavā avocāti katamā ca sā sikkhāti bhagavā vitthāretukamyatāpucchāvasena avoca. Atha yasmā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhāti tisso sikkhā honti. Tasmā tā dassento bhagavā saññāya sahetukaṃ uppādanirodhaṃ dīpetuṃ buddhuppādato pabhuti tantidhammaṃ ṭhapento ‘‘idha poṭṭhapāda, tathāgato loke’’tiādimāha. Tattha adhisīlasikkhā adhicittasikkhāti dve eva sikkhā sarūpena āgatā, tatiyā pana ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho poṭṭhapāda mayā ekaṃsiko dhammo desito’’ti ettha sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena pariyāpannattā āgatāti veditabbā. Kāmasaññāti pañcakāmaguṇikarāgopi asamuppannakāmacāropi . Tattha pañcakāmaguṇikarāgo anāgāmimaggena samugghātaṃ gacchati, asamuppannakāmacāro pana imasmiṃ ṭhāne vaṭṭati. Tasmā tassa yā purimā kāmasaññāti tassa paṭhamajjhānasamaṅgino yā pubbe uppannapubbāya kāmasaññāya sadisattā purimā kāmasaññāti vucceyya, sā nirujjhati, anuppannāva nuppajjatīti attho.
在初禅的那个时候,他只有一种由远离而生起的喜乐所带来的微细真实想。意思是:在初禅的那个时候,被称为“由远离而生起的喜乐”的那种微细想是真实的、确实存在的。或者也可以这样理解:由于舍弃了欲贪等粗重的禅支,所以它是微细的;由于它是真实存在的,所以它是真实的想,因此叫“微细真实想”。与由远离而生起的喜乐相应的微细真实想,就叫“由远离而生起的喜乐所带来的微细真实想”。他具有这种想,所以叫“具有由远离而生起的喜乐所带来的微细真实想的人”。这里的含义应当这样理解。这个道理在所有地方都适用。
“如此也是一种学”:在这里,因为进入初禅、安住在初禅中以及从初禅出来时,他都在修学,所以从应当这样修学的角度,称之为“学”。以这种名为“学”的初禅,就这样生起了一种由远离而生起的喜乐所带来的微细真实想,就这样灭去了一种欲想——这就是它的含义。“这是第一种学”:世尊说,这就是名为初禅的一种学。按照这个方法,所有地方的含义都应当这样理解。巴利
Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hotīti tasmiṃ paṭhamajjhānasamaye vivekajapītisukhasaṅkhātā sukhumasaññā saccā hoti, bhūtā hotīti attho. Atha vā kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasena sukhumā ca sā bhūtatāya saccā ca saññāti sukhumasaccasaññā, vivekajehi pītisukhehi sampayuttā sukhumasaccasaññāti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā sā assa atthīti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīti evamettha attho daṭṭhabbo. Esa nayo sabbattha. Evampi sikkhāti ettha yasmā paṭhamajjhānaṃ samāpajjanto adhiṭṭhahanto, vuṭṭhahanto ca sikkhati, tasmā taṃ evaṃ sikkhitabbato sikkhāti vuccati. Tenapi sikkhāsaṅkhātena paṭhamajjhānena evaṃ ekā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā uppajjati. Evaṃ ekā kāmasaññā nirujjhatīti attho. Ayaṃ sikkhāti bhagavā avocāti ayaṃ paṭhamajjhānasaṅkhātā ekā sikkhāti, bhagavā āha. Etenupāyena sabbattha attho daṭṭhabbo.
因为以支分方式观照第八等至,只有诸佛才有;在声闻弟子中,即使像舍利弗那样的弟子也没有,弟子们只能以整体方式观照。而这里说的“想、想”,就是以支分方式展开的观照。所以,先显示以无所有处为顶点的想,再为了指出那本身就是想的顶点,而说:“波塔巴达,当……触及想的顶点。”巴利
Yasmā pana aṭṭhamasamāpattiyā aṅgato sammasanaṃ buddhānaṃyeva hoti, sāvakesu sāriputtasadisānampi natthi, kalāpato sammasanaṃyeva pana sāvakānaṃ hoti, idañca ‘‘saññā saññā’’ti, evaṃ aṅgato sammasanaṃ uddhaṭaṃ. Tasmā ākiñcaññāyatanaparamaṃyeva saññaṃ dassetvā puna tadeva saññagganti dassetuṃ ‘‘yato kho poṭṭhapāda…pe… saññaggaṃ phusatī’’ti āha.
414 在这其中,波塔巴达,所谓“比丘”就是指名叫比丘的那个人。在这里,他有自己的想,意思是在这教法之中,他有自己的想;或者另一种读法是,他具有自己初禅的想。他从那里到那里,又从那里到那里,意思是那位比丘从初禅到第二禅,再从那里到第三禅,就这样,以每一种禅那的想,一次又一次地有自己的想,依次第而触及想的顶点。想的顶点,指的是无所有处。为什么呢?因为它是世间有功用、有造作的等至中最高的。安住在无所有处等至中,就能进入非想非非想处,也能进入灭尽定。因此,由于它是世间有功用、有造作的等至中最高的,所以称为想的顶点;意思是他触及它、达到它。巴利
414. Tattha yato kho poṭṭhapāda bhikkhūti yo nāma poṭṭhapāda bhikkhu. Idha sakasaññī hotīti idha sāsane sakasaññī hoti, ayameva vā pāṭho, attano paṭhamajjhānasaññāya saññavā hotīti attho. So tato amutra tato amutrāti so bhikkhu tato paṭhamajjhānato amutra dutiyajjhāne, tatopi amutra tatiyajjhāneti evaṃ tāya tāya jhānasaññāya sakasaññī sakasaññī hutvā anupubbena saññaggaṃ phusati. Saññagganti ākiñcaññāyatanaṃ vuccati. Kasmā? Lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā. Ākiñcaññāyatanasamāpattiyañhi ṭhatvā nevasaññānāsaññāyatanampi nirodhampi samāpajjanti. Iti sā lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā saññagganti vuccati, taṃ phusati pāpuṇātīti attho.
现在,为了说明想受灭,经文说:“当他住于想的顶点时”等等。在这里,“ceteyya”(思惟)和“abhisaṅkhareyya”(造作)这两个词:入禅那时,他确实在“思惟”,意思是一再地造作;如果怀着对更高禅定的向往和喜好,那就叫“造作”。“愿我这些想灭去”:指这些无所有处的想应当灭去。“还有其他粗的”:还有其他粗的有分想会生起。“他既不思惟,也不造作”:在这里,他虽然在思惟,却好像没有思惟;虽然在造作,却好像没有造作。这位比丘从无所有处出定后,进入非想非非想处,并没有“我要住上一两个心识刹那”这样的作意和转向。但是,为了证得更高的灭尽定,他确实有作意和转向。这个道理应当用“儿子宅邸”的譬喻来说明。巴利
Idāni abhisaññānirodhaṃ dassetuṃ ‘‘tassa saññagge ṭhitassā’’tiādimāha. Tattha ceteyyaṃ, abhisaṅkhareyyanti padadvaye ca jhānaṃ samāpajjanto ceteti nāma, punappunaṃ kappetīti attho. Uparisamāpattiatthāya nikantiṃ kurumāno abhisaṅkharoti nāma. Imā ca me saññā nirujjheyyunti imā ākiñcaññāyatanasaññā nirujjheyyuṃ. Aññā ca oḷārikāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā uppajjeyyuṃ. So na ceva ceteti na abhisaṅkharotīti ettha kāmaṃ cesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Imassa bhikkhuno ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti ābhogasamannāhāro natthi. Uparinirodhasamāpattatthāya eva pana ābhogasamannāhāro atthi, svāyamattho puttagharācikkhaṇena dīpetabbo.
据说,他穿过父亲的宅子中间,后面就是儿子的家。他从那里拿了精美的食物,回到食堂。长老问那个年轻比丘:“这么可口的团食是从哪里拿来的?”他只说了得到食物的那一家,对于自己曾穿过父亲的宅子中间这件事,心里根本没有留意。在这里,食堂应当看作无所有处等至,父亲的宅子应当看作非想非非想处等至,儿子的宅子应当看作灭尽定。就像站在食堂里,不去想父亲的宅子,只说出儿子的家一样,他从无所有处出定后,进入非想非非想处,根本不去想“我要住上一两个心识刹那”这个“父亲的宅子”,他的心念只朝向更高的灭尽定。正是这样,他虽然在思惟,却如同没有思惟;虽然在造作,却如同没有造作。那些想,就是指那些禅那的想灭尽了。其他的,就是指其他粗的有分想不再生起。他触及灭,就是指这样修行的比丘触及、获得、证得想受灭。巴利
Pitugharamajjhena kira gantvā pacchābhāge puttassa gharaṃ hoti, tato paṇītaṃ bhojanaṃ ādāya āsanasālaṃ āgataṃ daharaṃ thero – ‘‘manāpo piṇḍapāto kuto ābhato’’ti pucchi. So ‘‘asukassa gharato’’ti laddhagharameva ācikkhi. Yena panassa pitugharamajjhena gatopi āgatopi tattha ābhogopi natthi. Tattha āsanasālā viya ākiñcaññāyatanasamāpatti daṭṭhabbā, pitugehaṃ viya nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti, puttagehaṃ viya nirodhasamāpatti, āsanasālāya ṭhatvā pitugharaṃ amanasikaritvā puttagharācikkhaṇaṃ viya ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti pitugharaṃ amanasikaritvāva uparinirodhasamāpattatthāya manasikāro, evamesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Tā ceva saññāti tā jhānasaññā nirujjhanti. Aññā cāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā nuppajjanti. So nirodhaṃ phusatīti so evaṃ paṭipanno bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ phusati vindati paṭilabhati.
在“次第具正知想灭尽定”这个说法里,“abhi”只是一个前缀,而“sampajāna”这个词是插在“nirodha”这个词中间来说的。不过,这里真正的意思是:按次序具正知的想灭尽定。在这里,“具正知想灭尽定”特别指的是:具正知者在最后阶段入的想灭尽定,或者说,一位有智慧的比丘入的想灭尽定,这才是它更确切的意思。巴利
Anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpattinti ettha abhīti upasaggamattaṃ, sampajānapadaṃ nirodhapadena antarikaṃ katvā vuttaṃ. Anupaṭipāṭiyā sampajānasaññānirodhasamāpattīti ayaṃ panetthattho. Tatrāpi sampajānasaññānirodhasamāpattīti sampajānantassa ante saññā nirodhasamāpatti sampajānantassa vā paṇḍitassa bhikkhuno saññānirodhasamāpattīti ayaṃ visesattho.
现在,站在这里,应当讲一讲灭尽定。不过,关于这个定的一切方面,在《清净道论》的“修慧功德”那一部分里已经讲过了,所以应当从那里所讲的内容来理解。巴利
Idāni idha ṭhatvā nirodhasamāpattikathā kathetabbā. Sā panesā sabbākārena visuddhimagge paññābhāvanānisaṃsādhikāre kathitā, tasmā tattha kathitatova gahetabbā.
世尊这样为游方者波塔巴达讲完关于灭的论说后,接着为了让他承认这种说法在别处并不存在,就说:“你认为怎么样?”等等。那位游方者也承认说:“世尊,除了您今天所说的,我以前从未听过这样的说法。”他承认时先说了“不,尊者,没有这回事”,接着为了表明自己已经恭敬地领受了世尊的论说,又说:“正是这样,世尊”等等。于是世尊认可他,说“你已经很好地领受了”,并说:“正是如此,波塔巴达。”巴利
Evaṃ bhagavā poṭṭhapādassa paribbājakassa nirodhakathaṃ kathetvā – atha naṃ tādisāya kathāya aññattha abhāvaṃ paṭijānāpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Paribbājakopi ‘‘bhagavā ajja tumhākaṃ kathaṃ ṭhapetvā na mayā evarūpā kathā sutapubbā’’ti paṭijānanto, ‘‘no hetaṃ bhante’’ti vatvā puna sakkaccaṃ bhagavato kathāya uggahitabhāvaṃ dassento ‘‘evaṃ kho ahaṃ bhante’’tiādimāha. Athassa bhagavā ‘‘suuggahitaṃ tayā’’ti anujānanto ‘‘evaṃ poṭṭhapādā’’ti āha.
415 这时,那个游方者心想:“世尊说过‘无所有处是想之顶’。难道只有这个才是想的顶点吗?还是在其余的等至里也有想的顶点呢?”为了问清楚这个道理,他就说了“难道只有一个吗”等等的话。世尊也为他作了解答。
其中,“puthū”就是“众多”的意思。“Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ phusati”的意思是:他通过这样那样的方式触证想的灭去,比如借由地遍等遍处,或者借由初禅等禅那。
这段话要表达的是:如果他以地遍作为修行所依,一次进入地遍等至,触证了先前想的灭去,这就是一个想之顶;如果两次、三次,乃至一百次、一千次、十万次进入,每次触证先前想的灭去,那就是十万个想之顶。其余的遍处也是同样的道理。
禅那方面也一样:如果以初禅作为修行所依,一次触证先前想的灭去,就是一个想之顶;如果两次、三次,乃至一百次、一千次、十万次触证先前想的灭去,那就是十万个想之顶。其余的禅定等至也是同样的道理。
因此,从单次进入的角度来说,或者把一切具有认知特征的想都归纳起来说,就只有一个想之顶;而从一次又一次不断进入的角度来说,就有许多个。巴利
415. Atha paribbājako ‘‘bhagavatā ‘ākiñcaññāyatanaṃ saññagga’nti vuttaṃ. Etadeva nu kho saññaggaṃ, udāhu avasesasamāpattīsupi saññaggaṃ atthī’’ti cintetvā tamatthaṃ pucchanto ‘‘ekaññeva nu kho’’tiādimāha. Bhagavāpissa vissajjesi. Tattha puthūpīti bahūnipi. Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃphusatīti pathavīkasiṇādīsu yena yena kasiṇena, paṭhamajjhānādīnaṃ vā yena yena jhānena. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace hi pathavīkasiṇena karaṇabhūtena pathavīkasiṇasamāpattiṃ ekavāraṃ samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ, atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ, saññaggāni. Esa nayo sesakasiṇesu. Jhānesupi sace paṭhamajjhānena karaṇabhūtena ekavāraṃ purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ. Atha dve vāre , tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ saññaggāni. Esa nayo sesajjhānasamāpattīsupi. Iti ekavāraṃ samāpajjanavasena vā sabbampi sañjānanalakkhaṇena saṅgahetvā vā ekaṃ saññaggaṃ hoti, aparāparaṃ samāpajjanavasena bahūni.
416 “尊者,是想吗?”他这样发问,是就那位进入灭尽定的比丘向世尊请问:“是想先起来吗?”世尊回答说:“波塔巴达,是想。”这里,“想”指禅那的想;“智”指观智。另一种解释是:“想”指观的想,“智”指道智。还有一种解释是:“想”指道的想,“智”指果智。不过,三藏大希瓦长老说:巴利
416.Saññā nu kho, bhanteti bhante nirodhasamāpajjanakassa bhikkhuno ‘‘saññā nu kho paṭhamaṃ uppajjatī’’ti pucchati. Tassa bhagavā ‘‘saññā kho, poṭṭhapādā’’ti byākāsi. Tattha saññāti jhānasaññā. Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti vipassanā saññā. Ñāṇanti maggañāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti maggasaññā. Ñāṇanti phalañāṇaṃ. Tipiṭakamahāsivatthero panāha –
这些比丘在说什么呢?波塔巴达之前已经问过世尊关于灭的问题,现在他问的是从灭出定的事。他说:“世尊,对于从灭出定的人,是先起阿拉汉果的想,还是先起省察智?”世尊因为果想先起、省察智后起,所以回答说:“波塔巴达,是想。”这里“想生起”是指阿拉汉果想的生起,之后才生起“这是阿拉汉果”这样的省察智。所谓“以此缘为我”,意思是:正是以果定的想为缘,我的省察智才生起。巴利
Kiṃ ime bhikkhū bhaṇanti, poṭṭhapādo heṭṭhā bhagavantaṃ nirodhaṃ pucchi. Idāni nirodhā vuṭṭhānaṃ pucchanto ‘‘bhagavā nirodhā vuṭṭhahantassa kiṃ paṭhamaṃ arahattaphalasaññā uppajjati, udāhu paccavekkhaṇañāṇa’’nti vadati. Athassa bhagavā yasmā phalasaññā paṭhamaṃ uppajjati, pacchā paccavekkhaṇañāṇaṃ . Tasmā ‘‘saññā kho poṭṭhapādā’’ti āha. Tattha saññuppādāti arahattaphalasaññāya uppādā, pacchā ‘‘idaṃ arahattaphala’’nti evaṃ paccavekkhaṇañāṇuppādo hoti. Idappaccayā kira meti phalasamādhisaññāpaccayā kira mayhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ uppannanti.
想有我论的注释巴利
Saññāattakathāvaṇṇanā
417 这时候,那个游方者就像一头村里的猪:别人用香水给它洗澡,用香料给它涂抹,给它戴上花环,把它安置在华丽的床座上,它还是觉得不舒服,反而飞快地跑回粪坑那里才觉得舒服。同样地,世尊用触及微细妙相的教法给这个游方者“洗澡”“涂香”“装饰”,把他安置在“灭尽论”的华丽床座上,他在那里却得不到安乐,反而抓住自己那像粪坑一样的见解,一个劲地追问:“尊者,想就是人的我吗?”等等。于是世尊想先让他自己承认,再给他解答,就问道:“那么你认为……”等等。他本来是持“我是无色的”这种见解的,心里却盘算:“世尊很擅长说法,他可别一上来就把我的见解打碎。”于是他护着自己的见解,说:“是粗显的……”等等。于是世尊为了指出他这里的毛病,说:“因为你的粗显的……”等等。这里的“如果那样”就是“在那种情况下”的意思。这其实是用受格形式表达处格含义的用法。这里的意思是:“对于这样回头执取那个‘我’的你来说。”因为四蕴是同一刹那生起、同一刹那灭去的,所以虽然生起某个想,那个想也就在当下灭去。不过,依据前后相续的执取,才说“一些想生起,另一些想灭去”。巴利
417. Idāni paribbājako yathā nāma gāmasūkaro gandhodakena nhāpetvā gandhehi anulimpitvā mālādāmaṃ piḷandhitvā sirisayane āropitopi sukhaṃ na vindati, vegena gūthaṭṭhānameva gantvā sukhaṃ vindati. Evameva bhagavatā saṇhasukhumatilakkhaṇabbhāhatāya desanāya nhāpitavilittamaṇḍitopi nirodhakathāsirisayanaṃ āropitopi tattha sukhaṃ na vindanto gūthaṭṭhānasadisaṃ attano laddhiṃ gahetvā tameva pucchanto ‘‘saññā nu kho, bhante, purisassa attā’’tiādimāha. Athassānumatiṃ gahetvā byākātukāmo bhagavā – ‘‘kaṃ pana tva’’ntiādimāha. Tato so ‘‘arūpī attā’’ti evaṃ laddhiko samānopi ‘‘bhagavā desanāya sukusalo, so me āditova laddhiṃ mā viddhaṃsetū’’ti cintetvā attano laddhiṃ pariharanto ‘‘oḷārikaṃ kho’’tiādimāha. Athassa bhagavā tattha dosaṃ dassento ‘‘oḷāriko ca hi te’’tiādimāha . Tattha evaṃ santanti evaṃ sante. Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Evaṃ santaṃ attānaṃ paccāgacchato tavāti ayaṃ vā ettha attho. Catunnaṃ khandhānaṃ ekuppādekanirodhattā kiñcāpi yā saññā uppajjati, sāva nirujjhati. Aparāparaṃ upādāya pana ‘‘aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhantī’’ti vuttaṃ.
418-420 现在,为了说明他另一种执见,他讲了“尊者,我是由心所成的”等等这些话。在指出其中的过失之后,就像疯子一样,只要他的想还没稳定下来,就会抓一个又丢一个;等到想稳定的时候,他才会说出该说的话。同样,他抓一个丢一个,现在终于说出自己的执见:“我是无色的”等等。在这里,因为他承认想有生有灭,却又认为我是恒常的。所以世尊为了同样指出他的过失,说了“即便如此……”等等。接着,这位游行者被邪见压倒了,即使世尊在对他说,他也分不清其中的差别,就说:“可是,尊者,这可以……”等等。于是,世尊因为他虽然看到想的生灭,却仍然认为由想所成的我是恒常的,所以说了“这难以了知……”等等。巴利
418-420. Idāni aññaṃ laddhiṃ dassento – ‘‘manomayaṃ kho ahaṃ, bhante’’tiādiṃ vatvā tatrāpi dose dinne yathā nāma ummattako yāvassa saññā nappatiṭṭhāti, tāva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjeti, saññāpatiṭṭhānakāle pana vattabbameva vadati, evameva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjetvā idāni attano laddhiṃyeva vadanto ‘‘arūpī kho’’tiādimāha. Tatrāpi yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ icchati, attānaṃ pana sassataṃ maññati. Tasmā tathevassa dosaṃ dassento bhagavā ‘‘evaṃ santampī’’tiādimāha. Tato paribbājako micchādassanena abhibhūtattā bhagavatā vuccamānampi taṃ nānattaṃ ajānanto ‘‘sakkā panetaṃ, bhante, mayā’’tiādimāha. Athassa bhagavā yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ attānaṃ niccameva maññati. Tasmā ‘‘dujjānaṃ kho’’tiādimāha.
这里,简要的意思是:你的见是另一种,你的忍可是另一种,你的喜好是另一种,你的见解确实是朝另一个方向生起的,你所忍可和喜好的又完全是另一回事,你的精勤在别处,你相应投入的是另一套修行,你的师承在别处,你在另一个学派中具有师位。因此,像你这样见不同、忍可不同、喜好不同、精勤不同、师承不同的人,这确实是难以了知的。于是,那位游行者心想:想或许就是人的我,或者想是另一种东西,我要问它常还是无常等等的状态。便又说道:那么,尊者,到底什么是……等等。巴利
Tatthāyaṃ saṅkhepattho – tava aññā diṭṭhi, aññā khanti, aññā ruci, aññathāyeva te dassanaṃ pavattaṃ, aññadeva ca te khamati ceva ruccati ca, aññatra ca te āyogo, aññissāyeva paṭipattiyā yuttapayuttatā, aññattha ca te ācariyakaṃ, aññasmiṃ titthāyatane ācariyabhāvo. Tena tayā evaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena dujjānaṃ etanti. Atha paribbājako – ‘‘saññā vā purisassa attā hotu, aññā vā saññā, taṃ sassatādi bhāvamassa pucchissa’’nti puna ‘‘kiṃ pana bhante’’tiādimāha.
在这里,“世间”是就“我”而说的。波塔巴达,这不是有义利的,意思是:波塔巴达,这种邪见既不立足于此世与来世的义利,也不立足于自利和他利。不是有法的,意思是不立足于九种出世间法。不是梵行的开端,意思是对被称为三学的教法梵行来说,连开端都算不上,连增上戒学也算不上。不导向厌离,意思是不导向对轮回流转的厌离。不导向离贪,意思是不导向对流转的离贪。不导向灭,意思是不导向使流转灭尽。不导向寂止,意思是不导向使流转平息。不导向证智,意思是不导向对流转的现证了知。不导向正觉,意思是不导向对流转的觉悟。不导向涅槃,意思是不导向现证不死的大涅槃。巴利
Tattha lokoti attānaṃ sandhāya vadati. Na hetaṃ poṭṭhapāda atthasañhitanti poṭṭhapāda etaṃ diṭṭhigataṃ na idhalokaparalokaatthanissitaṃ, na attatthaparatthanissitaṃ. Na dhammasaṃhitanti na navalokuttaradhammanissitaṃ. Nādibrahmacariyakanti sikkhattayasaṅkhātassa sāsanabrahmacariyakassa na ādimattaṃ, adhisīlasikkhāmattampi na hoti. Na nibbidāyāti saṃsāravaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattati. Navirāgāyāti vaṭṭavirāgatthāya na saṃvattati. Na nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhakaraṇatthāya na saṃvattati. Na upasamāyāti vaṭṭassa vūpasamanatthāya na saṃvattati. Na abhiññāyāti vaṭṭābhijānanāya paccakkhakiriyāya na saṃvattati. Na sambodhāyāti vaṭṭasambujjhanatthāya na saṃvattati. Na nibbānāyāti amatamahānibbānassa paccakkhakiriyāya na saṃvattati.
在“这是苦”等说法里,除了渴爱之外,三地所摄的五蕴就是苦;因为正是这渴爱产生此苦,所以有因有缘的渴爱就是苦集;这两者都停止不起,就是苦灭;圣八支道就是通向苦灭的修行道路——这就是“由我所宣说”的意思。世尊这样说完之后,心里想:“这位游行者既没有生起道,也没有现证果,而我也到了乞食的时候”,于是就默然不语。那位游行者察觉到这个情形,像是要提醒世尊该离去了一样,便说了“的确如此……”等话。巴利
Idaṃ dukkhantiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhanti, tasseva dukkhassa pabhāvanato sappaccayā taṇhā dukkhasamudayoti. Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti mayā byākatanti attho. Evañca pana vatvā bhagavā ‘‘imassa paribbājakassa maggapātubhāvo vā phalasacchikiriyā vā natthi, mayhañca bhikkhācāravelā’’ti cintetvā tuṇhī ahosi. Paribbājakopi taṃ ākāraṃ ñatvā bhagavato gamanakālaṃ ārocento viya ‘‘evameta’’ntiādimāha.
421 “被言语之刺棒所击打”,就是用言语当作鞭子抽打。“他们用杵把它捣得密密实实”,意思是像用杵不间断地、密密地触碰击打,也就是说反复从上面捶打。“真实”,是从自性上确实存在的。“如实”,是它的同义词。“法住性”,是安住于九种出世间法的自性。“法决定性”,是出世间法的决定性。因为诸佛的言说从来不离四圣谛,所以它就是这样。巴利
421.Vācāsannitodakenāti vacanapatodena. Sañjhabbharimakaṃsūti sañjhabbharitaṃ nirantaraṃ phuṭṭhaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. Bhūtanti sabhāvato vijjamānaṃ. Tacchaṃ, tathanti tasseva vevacanaṃ. Dhammaṭṭhitatanti navalokuttaradhammesu ṭhitasabhāvaṃ. Dhammaniyāmatanti lokuttaradhammaniyāmataṃ. Buddhānañhi catusaccavinimuttā kathā nāma natthi. Tasmā sā edisā hoti.
驯象师之子质多与波塔巴达的故事注释巴利
Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthuvaṇṇanā
422 422. 质多·象舍利弗:据说他是舍卫城一位驯象师的儿子,在世尊身边出家后,学通了三藏,善于通达微细的义理差别,但因为过去所造恶业的力量,七次还俗,成了在家人。据说在迦叶正自觉佛的教法时期,有两位朋友,彼此和合,总是一起诵习。他们当中一人〔甲,持戒的比丘〕对出家生活感到不满,生起了还俗的心念,就告诉了另一个人〔乙,即后来的质多·象舍利弗〕。那人〔乙〕便向他〔甲〕说明在家的过患和出家的利益,劝诫了他。他〔甲〕听了之后安住下来。后来有一天,他〔甲〕又生起了那样的心念,就对那人〔乙〕说:“贤友,我心里生起这样的念头:‘我要把我的钵和衣给你。’”那人〔乙〕因为贪求钵和衣,反而向他〔甲〕说在家的利益,讲出家的过患。他〔甲〕听了之后,对在家生活立刻离了贪染,只乐于出家。就这样,他〔乙〕当时因为对比丘讲了在家的利益,如今还俗六次,成了在家人。大目犍连和玛哈果提咖长老在谈论阿毗达摩时,他〔质多·象舍利弗〕时不时插话打断。于是玛哈果提咖长老呵斥了他〔质多·象舍利弗〕。他无法在大弟子的谈论中站住脚,就还俗成了在家人。而这位波塔巴达是他〔质多·象舍利弗〕在家时的朋友。所以他还俗后过了两三天,就去了波塔巴达那里。波塔巴达见到他〔质多·象舍利弗〕后说:“朋友,你做了什么?你竟然从这样的导师的教法中退失了。来吧,现在出家对你才合适。”于是〔波塔巴达〕带着他〔质多·象舍利弗〕去了世尊那里。因此说:“质多·象舍利弗,以及游行者波塔巴达。”巴利
422.Citto ca hatthisāriputtoti so kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu atthantaresu kusalo ahosi, pubbe katapāpakammavasena pana sattavāre vibbhamitvā gihi jāto. Kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā taṃ ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā punekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca ‘‘mayhaṃ āvuso evarūpaṃ cittaṃ uppajjati – ‘imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’ti’’. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Athassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ virajjitvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattame vāre pabbajito. Mahāmoggallānassa, mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opāteti. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādeti. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako hoti. Tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā ‘‘samma kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ idāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako’’ti.
423 423. 所谓“盲”,是因为没有慧眼,所以是盲人;因为同样没有慧眼,所以是无眼之人。只有你是他们当中唯一有眼的人,也就是说,仅仅凭能分辨善说与恶说的慧眼而成为有眼者。所谓“一向的”,是指一个方面、一种判定。所谓“被施设”,是指被确立、被安立。所谓“非一向的”,是指并非一个方面,也就是说,不是仅从一个方面被说成常或无常。巴利
423.Andhāti paññācakkhuno natthitāya andhā, tasseva abhāvena acakkhukā. Tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumāti subhāsitadubbhāsitajānanabhāvamattena paññācakkhunā cakkhumā. Ekaṃsikāti ekakoṭṭhāsā. Paññattāti ṭhapitā. Anekaṃsikāti na ekakoṭṭhāsā ekeneva koṭṭhāsena sassatāti vā asassatāti vā na vuttāti attho.
一向法的注释巴利
Ekaṃsikadhammavaṇṇanā
424-425 波塔巴达,有……世尊为什么开始讲这一段?是为了显示外道所安立的终极目标并不能导向解脱。因为一切外道都像世尊讲不死涅槃那样,各自在自己的教说里,按世间顶之类的方式安立一个终极目标,而那个目标并不能导向解脱。它虽然被安立了,却不能导向、不能趣向,反而被智者驳倒而退回。为了说明这一点,世尊才这样说。这里,“了知、看见纯一乐的世界”,是指了知“东方有纯一乐的世界”,或“西方等某一方有那样的世界”,以这样的了知、这样的看见而安住。“在那个世界里曾见过人的身形等”。“无神变之作”,就是没有神变、缺少神变,也就是所说的“不能导向”。巴利
424-425.Santi poṭṭhapādāti idaṃ bhagavā kasmā ārabhi? Bāhirakehi paññāpitaniṭṭhāya aniyyānikabhāvadassanatthaṃ. Sabbe hi titthiyā yathā bhagavā amataṃ nibbānaṃ, evaṃ attano attano samaye lokathupikādivasena niṭṭhaṃ paññapenti, sā ca na niyyānikā. Yathā paññattā hutvā na niyyāti na gacchati, aññadatthu paṇḍitehi paṭikkhittā nivattati, taṃ dassetuṃ bhagavā evamāha. Tattha ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passanti puratthimāya disāya ekantasukho loko pacchimādīnaṃ vā aññatarāyāti evaṃ jānantā evaṃ passantā viharatha. Diṭṭhapubbāni kho tasmiṃ loke manussānaṃ sarīrasaṇṭhānādīnīti. Appāṭihīrakatanti appāṭihīrakataṃ paṭiharaṇavirahitaṃ, aniyyānikanti vuttaṃ hoti.
426-427 所谓“国中美人”,是指在某个地方,跟其他女人相比,容貌、身材、风姿、打扮等各方面都无人能比。巴利
426-427.Janapadakalyāṇīti janapade aññāhi itthīhi vaṇṇasaṇṭhānavilāsākappādīhi asadisā.
三种有身获得的注释巴利
Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā
428 428. 世尊这样说明了他人所立的终极目标不能导向解脱之后,为了显示自己所立的终极目标能够导向解脱,便说:“波塔巴达,确实有这三种我的获得。”等等。其中,“我的获得”就是获得自体,也就是获得某种生命形态。在这里,世尊用三种自体的获得来显示三种存在:用粗大自体的获得,显示了从无间地狱开始,到他化自在天为止的欲界存在;用意生自体的获得,显示了从初禅地开始,到阿迦腻吒梵天界为止的色界存在;用无色自体的获得,显示了从空无边处梵天界开始,到非想非非想处梵天界为止的无色界存在。所谓杂染法,就是十二种不善心的生起;所谓净化法,就是止与观。巴利
428. Evaṃ bhagavā paresaṃ niṭṭhāya aniyyānikattaṃ dassetvā attano niṭṭhāya niyyānikabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tayo kho me poṭṭhapādā’’tiādimāha. Tattha attapaṭilābhoti attabhāvapaṭilābho, ettha ca bhagavā tīhi attabhāvapaṭilābhehi tayo bhave dassesi. Oḷārikattabhāvapaṭilābhena avīcito paṭṭhāya paranimmitavasavattipariyosānaṃ kāmabhavaṃ dassesi. Manomayaattabhāvapaṭilābhena paṭhamajjhānabhūmito paṭṭhāya akaniṭṭhabrahmalokapariyosānaṃ rūpabhavaṃ dassesi. Arūpaattabhāvapaṭilābhena ākāsānañcāyatanabrahmalokato paṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanabrahmalokapariyosānaṃ arūpabhavaṃ dassesi. Saṃkilesikā dhammā nāma dvādasa akusalacittuppādā. Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā.
429 “慧圆满与广大性”说的是:道慧和果慧的圆满以及广大。“欢悦”指初生的喜悦。“喜”指强烈的满足。这话是什么意思呢?我们前面说“亲自以证智证得之后,具足而住”,当一个人这样安住时,就会生起那种欢悦,还有喜、名身的轻安、明记不失的念、最上等的智慧以及安乐的安住。在所有的安住方式中,只有这种安住才真正配得上被称为“安乐”,也就是“寂静、最为甘美”。其中,初禅能获得欢悦等六种法;二禅时,被称为微弱之喜的欢悦消失了,其余五种法还能获得;三禅时,喜消失了,其余四种法还能获得;四禅也是这样。在这四种禅那中,《净信经》讲的是纯粹的观,以基础禅那为依托;《清净经》讲的是观与四道结合;《十上经》讲的是第四禅的果定;而在这部《波塔巴达经》里,则是把欢悦当作喜的同义词,从而说明了名为第二禅果定的状态,应当这样理解。巴利
429.Paññāpāripūriṃvepullattanti maggapaññāphalapaññānaṃ pāripūriñceva vipulabhāvañca. Pāmujjanti taruṇapīti. Pītīti balavatuṭṭhi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ avocumha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihiratī’’ti, tattha tassa evaṃ viharato taṃ pāmojjañceva bhavissati, pīti ca nāmakāyapassaddhi ca sati ca sūpaṭṭhitā uttamañāṇañca sukho ca vihāro. Sabbavihāresu ca ayameva vihāro ‘‘sukho’’ti vattuṃ yutto ‘‘upasanto paramamadhuro’’ti. Tattha paṭhamajjhāne pāmojjādayo chapi dhammā labbhanti, dutiyajjhāne dubbalapītisaṅkhātaṃ pāmojjaṃ nivattati, sesā pañca labbhanti. Tatiye pīti nivattati, sesā cattāro labbhanti. Tathā catutthe. Imesu catūsu jhānesu sampasādanasutte suddhavipassanā pādakajjhānameva kathitaṃ. Pāsādikasutte catūhi maggehi saddhiṃ vipassanā kathitā. Dasuttarasutte catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitā. Imasmiṃ poṭṭhapādasutte pāmojjaṃ pītivevacanameva katvā dutiyajjhānikaphalasamāpattināma kathitāti veditabbā.
432-437 432-437. 这里“或者”这个词是用来作说明的。我们把“这”这样说明、揭示之后再来回答。意思是:别人被问到“你们是不是感知到一个纯粹快乐的自我”时,回答说“不是”,我们不像他们那样说。“能导向的”就是能引导,意思是“能出离”。“成为虚妄”就是空无,意思是那一刻他并不存在。“成为真实”就是实有,意思是那一刻他就是真实的。不过在这里,吉多因为自己不具备一切知智,讲了三种自我获得之后,没能把“自我获得只是一个概念施设”这一点抽出来,反而直接把“自我获得”当成了真实的东西。于是世尊想说明:在这里,色等诸法才是法,而“自我获得”只是一个名称,只有当那些色等诸法存在时,才会有这样的说法。世尊便抓住他这句话,为了以名称施设的方式让他明白,说道:“吉多!在那样的时候……”等等。巴利
432-437.Ayaṃ vā soti ettha vā saddo vibhāvanattho hoti. Ayaṃ soti evaṃ vibhāvetvā pakāsetvā byākareyyāma. Yathāpare ‘‘ekantasukhaṃ attānaṃ sañjānāthā’’ti puṭṭhā ‘‘no’’ti vadanti, na evaṃ vadāmāti attho. Sappāṭihīrakatanti sappāṭiharaṇaṃ, niyyānikanti attho. Mogho hotīti tuccho hoti, natthi so tasmiṃ samayeti adhippāyo. Sacco hotīti bhūto hoti, sveva tasmiṃ samaye sacco hotīti attho. Ettha panāyaṃ citto attano asabbaññutāya tayo attapaṭilābhe kathetvā attapaṭilābho nāma paññattimattaṃ etanti uddharituṃ nāsakkhi, attapaṭilābho tveva niyyātesi. Athassa bhagavā rūpādayo cettha dhammā, attapaṭilābhoti pana nāmamattametaṃ, tesu tesu rūpādīsu sati evarūpā vohārā hontīti dassetukāmo tasseva kathaṃ gahetvā nāmapaññattivasena niyyātanatthaṃ ‘‘yasmiṃ citta samaye’’tiādimāha.
438 世尊这样说了、又反问之后,为了调伏他,接着又说:“质多,如果他们这样问你……”等等。其中,“过去我所拥有的我得,那确实就是我的我得,在那个时候它是真实的;未来的虚妄,现在的虚妄”——这里先显示这样的意思:因为那些过去法如今已不存在,只是被归入“曾有”的范畴,所以那个我所拥有的我得,也只有在那个时候才是真实的。而因为在那个时候,未来法和现在法都不存在,所以那时才说“未来的虚妄,现在的虚妄”。这样,从义理上说,他承认我得仅仅是个名称而已。未来和现在的情况,也是同样的道理。巴利
438. Evañca pana vatvā paṭipucchitvā vinayanatthaṃ puna ‘‘sace taṃ, citta, evaṃ puccheyyu’’ntiādimāha . Tattha yo me ahosi atīto attapaṭilābho , sveva me attapaṭilābho, tasmiṃ samaye sacco ahosi, mogho anāgato mogho paccuppannoti ettha tāva imamatthaṃ dasseti – yasmā ye te atītā dhammā, te etarahi natthi, ahesunti pana saṅkhyaṃ gatā, tasmā sopi me attapaṭilābho tasmiṃyeva samaye sacco ahosi. Anāgatapaccuppannānaṃ pana dhammānaṃ tadā abhāvā tasmiṃ samaye ‘‘mogho anāgato, mogho paccuppanno’’ti, evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānāti. Anāgatapaccuppannesupi eseva nayo.
439-443 这时,世尊为了让质多的回答与自己的回答相互印证,说了“正是这样,质多”等话,然后又用譬喻来说明这个道理,说:“质多,就像从母牛产出牛乳……”等等。这里的简要含义是:就像从母牛产出牛乳,从牛乳等又产出酪等。在牛乳存在的那个时候,它不会被算作酪,也不会被归入生酥等其他任何一种名称、叫法、称呼或说法。为什么?因为那些用来安立“酪”等称呼的法,当时并不存在。而那个时候,它只被算作“牛乳”。为什么?因为那些用来安立“牛乳”这一算数、叫法、名称和说法的法,当时是存在的。这个道理在一切情况下都一样。“质多,这些”——也就是粗重的自体、意所成的自体、无色的自体——“质多,这些只是世间的共称,只是世间共同认定的名称,只是大家共同认可而已。同样,这些也只是世间的言说,只是语道,只是说法,只是名称和概念施设罢了。”世尊这样先讲了三种自体,现在指出这一切都只是言说层面的安立。为什么?因为从究竟义上来说,根本没有所谓的“众生”,这个世间是空的、虚的。巴利
439-443. Atha bhagavā tassa byākaraṇena saddhiṃ attano byākaraṇaṃ saṃsandituṃ ‘‘evameva kho cittā’’tiādīni vatvā puna opammato tamatthaṃ sādhento ‘‘seyyathāpi citta gavā khīra’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho, yathā gavā khīraṃ, khīrādīhi ca dadhiādīni bhavanti, tattha yasmiṃ samaye khīraṃ hoti, na tasmiṃ samaye dadhīti vā navanītādīsu vā aññataranti saṅkhyaṃ niruttiṃ nāmaṃ vohāraṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya dadhītiādi vohārā honti, tesaṃ abhāvā. Atha kho khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhyaṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya khīranti saṅkhyā nirutti nāmaṃ vohāro hoti, tesaṃ bhāvāti. Esa nayo sabbattha. Imā kho cittāti oḷāriko attapaṭilābho iti ca manomayo attapaṭilābho iti ca arūpo attapaṭilābho iti ca imā kho citta lokasamaññā loke samaññāmattakāni samanujānanamattakāni etāni. Tathā lokaniruttimattakāni vacanapathamattakāni vohāramattakāni nāmapaṇṇattimattakāni etānīti. Evaṃ bhagavā heṭṭhā tayo attapaṭilābhe kathetvā idāni sabbametaṃ vohāramattakanti vadati. Kasmā? Yasmā paramatthato satto nāma natthi, suñño tuccho esa loko.
诸佛有两种说法:世俗说和究竟说。其中,“众生、人、天人、梵天神”这一类,叫做“世俗说”。“无常、苦、无我、蕴、界、处、念处、正勤”这一类,叫做“究竟说”。在这两种当中,如果有人听世俗说里讲“众生”“人”“天人”“梵天神”就能明白、通达、出离、证得阿拉汉果,那么世尊一开始就对他说“众生”“人”“天人”“梵天神”。如果有人听究竟说里讲“无常”“苦”等其中任何一种就能明白、通达、出离、证得阿拉汉果,那么世尊一开始就对他说“无常”“苦”等其中一种。同样,对需要靠世俗说才能觉悟的众生,他不会先讲究竟说,而是先用世俗说让他明白,之后再讲究竟说。对需要靠究竟说才能觉悟的众生,他也不会先讲世俗说,而是先用究竟说让他明白,之后再讲世俗说。不过,如果一上来就直接讲究竟说,说法会显得生硬干涩,所以诸佛先讲世俗说,然后再讲究竟说。讲世俗说时,他们说的也完全是真实、完全是实相,没有虚妄。讲究竟说时,他们说的也完全是真实、完全是实相,没有虚妄。巴利
Buddhānaṃ pana dve kathā sammutikathā ca paramatthakathā ca. Tattha ‘‘satto poso devo brahmā’’tiādikā ‘‘sammutikathā’’ nāma. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā khandhā dhātuyo āyatanāni satipaṭṭhānā sammappadhānā’’tiādikā paramatthakathā nāma. Tattha yo sammutidesanāya ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā vutte vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa bhagavā āditova ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā katheti, yo paramatthadesanāya ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññataraṃ sutvā vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññatarameva katheti. Tathā sammutikathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ paramatthakathaṃ katheti. Sammutikathāya pana bodhetvā pacchā paramatthakathaṃ katheti. Paramatthakathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ sammutikathaṃ katheti. Paramatthakathāya pana bodhetvā pacchā sammutikathaṃ katheti. Pakatiyā pana paṭhamameva paramatthakathaṃ kathentassa desanā lūkhākārā hoti, tasmā buddhā paṭhamaṃ sammutikathaṃ kathetvā pacchā paramatthakathaṃ kathenti. Sammutikathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Paramatthakathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti.
正自觉者、说法者中最殊胜的人,宣说了两种谛。
世俗谛和究竟谛之外,找不到第三个谛。
约定俗成的说法是真实的,是世间共许的根据。
胜义的语言是真实的,是诸法的真实特征。巴利
Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo; Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati. Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ; Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtalakkhaṇanti.
如来用世间共通的称呼、世间的语言来说话,但不执取。也就是说,如来因为完全没有渴爱、慢和见的执取,所以不执取地使用世间共通的称呼和世间的语言来说话。开示到这里一转,便以阿拉汉果为顶点作了总结。其余各处,含义都很浅显易懂。巴利
Yāhi tathāgato voharati aparāmasanti yāhi lokasamaññāhi lokaniruttīhi tathāgato taṇhāmānadiṭṭhiparāmāsānaṃ abhāvā aparāmasanto voharatīti desanaṃ vinivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhāpesi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.