《须婆经》的注释。
10. Subhasuttavaṇṇanā
对须婆年轻人这件事的注释。
Subhamāṇavakavatthuvaṇṇanā
444如是我闻……乃至……舍卫城”,这是《须婆经》。以下是对其中难解词句的注释:“世尊般涅槃不久”,指世尊刚刚般涅槃,即般涅槃后一个多月的时候。如“因缘注释”中所说那样,这是指世尊取衣钵归来,饮下乳药后,在精舍安坐的那一日而说此事。“托黛雅之子”:意为托黛雅婆罗门的儿子。据说,在距舍卫城不远处有一个名为都提的村庄,他正是此村的主人,故被称为托黛雅。他极为富有,拥有四十五俱胝的财产,却极其悭吝,心中想道:“布施财物,无有不用尽之理。”于是他什么也不给予任何人,甚至对自己的儿子也这样说:
444.Evaṃme sutaṃ…pe… sāvatthiyanti subhasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Aciraparinibbute bhagavatīti aciraṃ parinibbute bhagavati, parinibbānato uddhaṃ māsamatte kāle. Nidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva bhagavato pattacīvaraṃ ādāya āgantvā khīravirecanaṃ pivitvā vihāre nisinnadivasaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Todeyyaputtoti todeyyabrāhmaṇassa putto, so kira sāvatthiyā avidūre tudigāmo nāma atthi, tassa adhipatittā todeyyoti saṅkhyaṃ gato. Mahaddhano pana hoti pañcacattālīsakoṭivibhavo, paramamaccharī – ‘‘dadato bhogānaṃ aparikkhayo nāma natthī’’ti cintetvā kassaci kiñci na deti, puttampi āha –
见眼药的损耗,见蚁垤的积聚,
见蜂蜜的采集,智者方安住于家。
‘‘Añjanānaṃ khayaṃ disvā, vammikānañca sañcayaṃ; Madhūnañca samāhāraṃ, paṇḍito gharamāvase’’ti.
他就这样教导儿子不要布施。身坏命终之后,他便投生在自己家中,转生为狗。须婆对那条狗极为宠爱,用自己吃的饭喂它,还将它抱到高贵的床铺上安睡。一天,年轻人外出时,世尊为乞食走进那户人家。狗看见世尊,便吠叫着向世尊跟前走去。世尊对它说:“托黛雅,你从前也曾以轻慢的口气称我‘先生、先生’,之后转生为狗,现在又作吠叫,你将堕入阿鼻地狱。”狗听了这话,心生悔意,便趴卧在灶间的灰炭中。众人再无法把它抱起放回床上。
Evaṃ adānameva sikkhāpetvā kāyassa bhedā tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatto. Subho taṃ sunakhaṃ ativiya piyāyati. Attano bhuñjanakabhattaṃyeva bhojeti, ukkhipitvā varasayane sayāpeti. Atha bhagavā ekadivasaṃ nikkhante māṇave taṃ gharaṃ piṇḍāya pāvisi. Sunakho bhagavantaṃ disvā bhukkāraṃ karonto bhagavato samīpaṃ gato. Tato naṃ bhagavā avoca ‘‘todeyya tvaṃ pubbepi maṃ ‘bho, bho’ti paribhavitvā sunakho jāto, idānipi bhukkāraṃ katvā avīciṃ gamissasī’’ti. Sunakho taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisārī hutvā uddhanantare chārikāya nipanno, manussā naṃ ukkhipitvā sayane sayāpetuṃ nāsakkhiṃsu .
须婆回来问道:“是谁把这只狗从床上移下来的?”众人回答:“没有人。”便将事情经过禀告了他。年轻人听后心想:“我的父亲已投生梵天界,沙门乔达摩却说我父亲是狗,他这不过是信口所说罢了。”他心生恼怒,想以妄语之过指责世尊,便前往精舍询问此事。世尊为他详细开示后,为证明所言不虚,说道:“年轻人,你父亲是否有未告知你的财富?”“有的,乔达摩尊者,有价值十万金钱的金项链、价值十万金钱的金拖鞋、价值十万金钱的金钵,还有十万迦哈巴那钱币。”“你回去,给那条狗喂一点水,喂些蜜粥,再把它抱上床,等它刚入睡时问它,它会把一切都告诉你。那时你便会知道:‘这就是我的父亲。’”他依言而行。狗把一切都告诉了他。那时他才知道:“这确实是我的父亲。”于是他对世尊生起净信心,向世尊请问十四个问题,问法结束后便皈依了世尊。正是因此,而有“托黛雅之子须婆年轻人”之说。“他住在舍卫城”:意思是,他从自己拥有财产的村庄来到此处居住。
Subho āgantvā ‘‘kenāyaṃ sunakho sayanā oropito’’ti āha. Manussā ‘‘na kenacī’’ti vatvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Māṇavo sutvā ‘‘mama pitā brahmaloke nibbatto, samaṇo pana gotamo me pitaraṃ sunakhaṃ karoti yaṃ kiñci esa mukhārūḷhaṃ bhāsatī’’ti kujjhitvā bhagavantaṃ musāvādena codetukāmo vihāraṃ gantvā taṃ pavattiṃ pucchi. Bhagavā tassa tatheva vatvā avisaṃvādanatthaṃ āha – ‘‘atthi pana te, māṇava, pitarā na akkhātaṃ dhana’’nti. Atthi, bho gotama, satasahassagghanikā suvaṇṇamālā, satasahassagghanikā suvaṇṇapādukā, satasahassagghanikā suvaṇṇapāti, satasahassañca kahāpaṇanti. Gaccha taṃ sunakhaṃ appodakaṃ madhupāyāsaṃ bhojetvā sayanaṃ āropetvā īsakaṃ niddaṃ okkantakāle puccha, sabbaṃ te ācikkhissati, atha naṃ jāneyyāsi – ‘‘pitā me eso’’ti. So tathā akāsi. Sunakho sabbaṃ ācikkhi, tadā naṃ – ‘‘pitā me’’ti ñatvā bhagavati pasannacitto gantvā bhagavantaṃcuddasa pañhe pucchitvā vissajjanapariyosāne bhagavantaṃ saraṇaṃ gato, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘subho māṇavo todeyyaputto’’ti. Sāvatthiyaṃ paṭivasatīti attano bhogagāmato āgantvā vasati.
445-446(经文说)“他叫来某位年轻人”:事情是这样的,在导师般涅槃后,他听说“阿难长老拿着他的衣钵来了,大众为此都前去拜见”。他便想:“如果我去精舍,在大众之中,既不便从容招待,也无法安静听法。等见到长老来到我家里,我便能从容款待,且心中所疑正好可以请教。”这样思惟后,他就叫来某位年轻人。关于“少病”等词:“病”是指与身体不调适的感受,这种感受在身体某处生起后,如同被铁板绑住一般,障碍行、住、坐、卧四种威仪。他所问的正是没有这种病。“少疾”是指造成生活困苦的疾病,所问的也是远离此类疾患。因为唯有生病之人,起身才会沉重,身体才会无力,所以他问的也就是无有病态而身体有气力。“安住轻利”是指在行、住、坐、卧四种威仪中皆能安乐而住,他所问的正是此。接着,为了显示提问的方式,经文说“须婆”等等。
445-446.Aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesīti satthari parinibbute ‘‘ānandatthero kirassa pattacīvaraṃ gahetvā āgato, mahājano taṃ dassanatthāya upasaṅkamatī’’ti sutvā ‘‘vihāraṃ kho pana gantvā mahājanamajjhe na sakkā sukhena paṭisanthāraṃ vā kātuṃ, dhammakathaṃ vā sotuṃ gehaṃ āgataṃyeva naṃ disvā sukhena paṭisanthāraṃ karissāmi, ekā ca me kaṅkhā atthi, tampi naṃ pucchissāmī’’ti cintetvā aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesi. Appābādhantiādīsu ābādhoti visabhāgavedanā vuccati, yā ekadese uppajjitvā cattāro iriyāpathe ayapaṭṭena ābandhitvā viya gaṇhati, tassā abhāvaṃ pucchāti vadati. Appātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo vuccati, tassāpi abhāvaṃ pucchāti vadati. Gilānasseva ca uṭṭhānaṃ nāma garukaṃ hoti, kāye balaṃ na hoti, tasmā niggelaññabhāvañca balañca pucchāti vadati. Phāsuvihāranti gamanaṭhānanisajjasayanesu catūsu iriyāpathesu sukhavihāraṃ pucchāti vadati. Athassa pucchitabbākāraṃ dassento ‘‘subho’’tiādimāha.
447“考量时机与适宜之时”:意思是,以智慧去把握、明辨“时”与“适宜之时”。如果明天是我们适宜启程的时机,身体将充满体力,且不会因出行之缘而生起其他不便,那时,在审察了此“时”与称为“出行因缘和合”的“适宜之时”后,便会这样说:“也许如此,我们明天会来。”
447.Kālañca samayañca upādāyāti kālañca samayañca paññāya gahetvā upadhāretvāti attho. Sace amhākaṃ sve gamanakālo bhavissati, kāye balamattā ceva pharissati, gamanapaccayā ca añño aphāsuvihāro na bhavissati, athetaṃ kālañca gamanakāraṇasamavāyasaṅkhātaṃ samayañca upadhāretvā – ‘‘api eva nāma sve āgaccheyyāmā’’ti vuttaṃ hoti.
448“质多迦比丘”:因生于质多国,而得“质多迦”之名。在亲切愉悦且值得铭记的交谈中,他这样说:“阿难尊者,十力者的病情如何?世尊用了些什么?再者,导师般涅槃,您等是否生起忧悲?被称为导师者,并非仅仅是您等的导师已般涅槃,这是包括诸天在内的世间之大损失。如今更有谁能免于死?连那含括天界、为世间最上无上之人也已般涅槃,现在要见到何等样人,死神方会感到羞惭呢?”以诸如此类围绕死亡之事,作亲切愉悦且值得铭记的交谈后,他供养长老一份适宜昨日所用药物的食物,待长老用完饭,便退坐一面。
448.Cetakenabhikkhunāti cetiraṭṭhe jātattā cetakoti evaṃ laddhanāmena. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyanti bho, ānanda, dasabalassa ko nāma ābādho ahosi, kiṃ bhagavā paribhuñji. Api ca satthu parinibbānena tumhākaṃ soko udapādi, satthā nāma na kevalaṃ tumhākaṃyeva parinibbuto, sadevakassa lokassa mahājāni, ko dāni añño maraṇā muccissati, yatra so sadevakassa lokassa aggapuggalo parinibbuto, idāni kaṃ aññaṃ disvā maccurājā lajjissatīti evamādinā nayena maraṇapaṭisaṃyuttaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā therassa hiyyo pītabhesajjānurūpaṃ āhāraṃ datvā bhattakiccāvasāne ekamantaṃ nisīdi.
“亲近侍奉的侍者”:指成为侍者后,便亲近侍奉,而非寻求过失的人,并非以试探为目的。“近处而行者”:这是前一词的同义词。他为何要问:“那些世尊乔达摩所安立的法”?据说,他心中这样想:“世尊乔达摩在此世间所安立的那些法,于他般涅槃之后,是已经失灭了呢,还是依然住持?如果尚在住持,阿难应当知道。既然如此,我便去问问他。”于是,他提出了这个问题。
Upaṭṭhāko santikāvacaroti upaṭṭhāko hutvā santikāvacaro, na randhagavesī. Na vīmaṃsanādhippāyo. Samīpacārīti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Yesaṃ so bhavaṃ gotamoti kasmā pucchati? Tassa kira evaṃ ahosi ‘‘yesu dhammesu bhavaṃ gotamo imaṃ lokaṃ patiṭṭhapesi, te tassa accayena naṭṭhā nu kho, dharanti nu kho, sace dharanti, ānando jānissati, handa naṃ pucchāmī’’ti, tasmā pucchi.
449那时,长老为了说明三藏可含摄为三个蕴,便开示说:“的确有三者……”等等。这位青年未能领会这简要的解说,心想:“我要详细问一下。”于是便问道:“哪三者?”等等。
449. Athassa thero tīṇi piṭakāni tīhi khandhehi saṅgahetvā dassento ‘‘tiṇṇaṃ kho’’tiādimāha. Māṇavo saṅkhittena kathitaṃ asallakkhento – ‘‘vitthārato pucchissāmī’’ti cintetvā ‘‘katamesaṃ tiṇṇa’’ntiādimāha.
圣戒蕴的注释
Sīlakkhandhavaṇṇanā
450-453随后,当长老就这三者开示了“圣戒蕴”等含义后,他又逐一追问:“阿难尊者,那么,圣戒蕴是什么呢?”长老便先为他说明佛陀出现于世,在教导这传承之法时,便按照世尊所开示的同样方式,次第地解答了一切。其中,“于此,仍有更上应作之事”一句,意思是:在佛陀的教法中,并不以戒为唯一的核心精髓,因为戒仅仅是立足处。由此向上,确实还有其余应修之事。如此,他显示了这一点。“除此之外”:则指佛陀教法之外的其他教法。
450-453. Tato therena ‘‘ariyassa sīlakkhandhassā’’ti tesu dassitesu puna ‘‘katamo pana so, bho ānanda, ariyo sīlakkhandho’’ti ekekaṃ pucchi. Theropissa buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ desento anukkamena bhagavatā vuttanayeneva sabbaṃ vissajjesi. Tattha atthicevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane na sīlameva sāro, kevalañhetaṃ patiṭṭhāmattameva hoti. Ito uttari pana aññampi kattabbaṃ atthi yevāti dassesi. Ito bahiddhāti buddhasāsanato bahiddhā.
圣定蕴的注释
Samādhikkhandhavaṇṇanā
454“青年,比丘如何是守护根门之人呢?”阿难尊者虽被问及“阿难尊者,那么,那个圣定蕴是什么呢?”这样的定蕴问题,却先列举并说明了那些在戒之后、戒与定之间,对二者皆有助益的法——即所谓“具足戒、守护根门、具足正念正知、知足”等法——然后,为了进一步展示圣定蕴,才以此问发端。在此,经文仅直接提及色界禅那,而未涉及无色界禅那;然而,应当把无色界禅那引入阐明。因为,不被第四禅那所含摄的无色定,是绝对不存在的。
454.Kathañca, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hotīti idamāyasmā ānando ‘‘katamo pana so, bho ānanda, ariyo samādhikkhandho’’ti evaṃ samādhikkhandhaṃ puṭṭhopi ye te ‘‘sīlasampanno indriyesu guttadvāro satisampajaññena samannāgato santuṭṭho’’ti evaṃ sīlānantaraṃ indriyasaṃvarādayo sīlasamādhīnaṃ antare ubhinnampi upakārakadhammā uddiṭṭhā, te niddisitvā samādhikkhandhaṃ dassetukāmo ārabhi. Ettha ca rūpajjhānāneva āgatāni, na arūpajjhānāni, ānetvā pana dīpetabbāni. Catutthajjhānena hi asaṅgahitā arūpasamāpatti nāma natthiyeva.
471-480“此处仍有更上应作之事”:这是说明,在世尊的教法中,并非仅凭心的一境性便达究竟,在这之上尚有应作之事。“此处没有更上应作之事”:这是说明,在世尊的教法中,至此更无应作之事,因为阿拉汉果即是世尊教法的究竟。其余部分,其义甚明。
471-480.Atthi cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane na cittekaggatāmattakeneva pariyosānappatti nāma atthi, itopi uttari pana aññaṃ kattabbaṃ atthi yevāti dasseti. Natthi cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane ito uttari kātabbaṃ nāma natthiyeva, arahattapariyosānañhi bhagavato sāsananti dasseti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.