3. 《阿摩昼经》注疏显示巴利原文
3. Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā
关于长途旅行的注疏显示巴利原文
Addhānagamanavaṇṇanā
254 “在憍萨罗国”(Kosalesu):憍萨罗(Kosalā)本指一些地方上的王子,他们所居住的区域也通过约定俗成的用法被称为憍萨罗,故此处是指在那个名为憍萨罗的地区。但古代的论师们这样说:从前,国王见王子摩诃波那陀观看各种戏剧表演时连一丝微笑也没有,便宣布:“谁能逗我儿子发笑,我就用全套最好的装饰品来装扮他。”于是人们甚至丢下农活,聚集起来,花了超过七年的时间表演各种娱乐节目,仍未能让他发笑。后来,帝释天王派了一位天界的艺人前去表演天界的戏剧,他这才笑了出来。之后,那些人们便动身返回各自的住处。途中遇到亲朋好友,互相问候寒暄时都问:“朋友,您平安(kusalaṃ)吗?朋友,您平安吗?”由此,依据这“平安”(kusala)的问候语,那个地方便被称为憍萨罗(Kosalā)。显示巴利原文
254. Evaṃ me sutaṃ…pe… kosalesūti ambaṭṭhasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena kosalāti vuccati, tasmiṃ kosalesu janapade. Porāṇā panāhu – yasmā pubbe mahāpanādaṃ rājakumāraṃ nānānāṭakādīni disvā sitamattampi akarontaṃ sutvā rājā āha – ‘‘yo mama puttaṃ hasāpeti, sabbālaṅkārena naṃ alaṅkaromī’’ti. Tato naṅgalānipi chaḍḍetvā mahājanakāye sannipatite manussā sātirekāni sattavassāni nānākīḷāyo dassetvāpi taṃ hasāpetuṃ nāsakkhiṃsu, tato sakko devarājā nāṭakaṃ pesesi, so dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesi. Atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṃsu. Te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā paṭisanthāraṃ karontā – ‘‘kacci bho kusalaṃ, kacci bho kusala’’nti āhaṃsu. Tasmā taṃ ‘‘kusala’’nti vacanaṃ upādāya so padeso kosalāti vuccatīti.
“正在游行时”的意思是:正在作长途旅行时。世尊的游行有两种:一种名为“急行”,一种名为“缓行”。其中,看到远方有应度之人,为了度化他而急速前往,这就称为“急行”。这类事例可从世尊迎接大迦叶尊者等事迹中了解。例如,世尊为了迎接大迦叶尊者,在一瞬间便走完了三由旬的路程;为了度化阿罗瓦迦夜叉,走了三十由旬;为了度化央掘魔罗,也走了三十由旬;为了度化波拘萨帝,走了四十五由旬;为了度化摩诃劫宾那,走了二百由旬;为了度化陀尼耶,走了七百由旬;为了度化法将舍利弗的同住比丘——林住沙弥帝须,走了二百零三由旬。显示巴利原文
Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ gacchanto. Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā hoti – turitacārikā ca, aturitacārikā ca. Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma, sā mahākassapassa paccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Bhagavā hi mahākassapattheraṃ paccuggacchanto muhuttena tigāvutaṃ maggaṃ agamāsi. Āḷavakassatthāya tiṃsayojanaṃ, tathā aṅgulimālassa. Pakkusātissa pana pañcacattālīsayojanaṃ. Mahākappinassa vīsayojanasataṃ. Dhaniyassatthāya sattayojanasatāni agamāsi. Dhammasenāpatino saddhivihārikassa vanavāsītissasāmaṇerassa tigāvutādhikaṃ vīsayojanasataṃ.
据说有一天,大迦叶长老对世尊说:“尊者,我想去沙弥帝须那里。”世尊说:“我也要去。”于是世尊唤来阿难尊者,吩咐道:“阿难,去告知那两万位具有六神通的比丘,就说世尊要去林住沙弥帝须那里了。”第二天,世尊在两万位断尽烦恼的阿拉汉比丘的随从下,腾空而起,飞至二百由旬外沙弥帝须托钵村庄的村口,从空而降,搭好袈裟。正准备下田劳作的人们看见后,奔走相告:“我们的导师来了!大家先不要去田里了!”于是他们铺设好座位,先供养了粥,接着备办早餐。期间,有人问一些年轻的比丘:“尊者,世尊这是要去哪里呀?”在场的居士们回答说:“世尊不去别处,就是特地为了见沙弥帝须才来到这里的。”他们听了之后,心想:“导师竟然为了见我们这位常来应供的长老而亲身前来,我们的长老真是非同~般啊!”心中生起了极大的喜悦。显示巴利原文
Ekadivasaṃ kira thero – ‘‘tissasāmaṇerassa santikaṃ, bhante, gacchāmī’’ti āha. Bhagavā – ‘‘ahampi gamissāmī’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ānanda, vīsatisahassānaṃ chaḷabhiññānaṃ ārocehi, bhagavā kira vanavāsissa tissasāmaṇerassa santikaṃ gamissatī’’ti. Tato dutiyadivase vīsatisahassakhīṇāsavaparivāro ākāse uppatitvā vīsatiyojanasatamatthake tassa gocaragāmadvāre otaritvā cīvaraṃ pārupi. Taṃ kammantaṃ gacchamānā manussā disvā – ‘‘satthā no āgato, mā kammantaṃ agamitthā’’ti vatvā āsanāni paññapetvā yāguṃ datvā pātarāsabhattaṃ karontā – ‘‘kuhiṃ, bhante, bhagavā gacchatī’’ti daharabhikkhū pucchiṃsu. Upāsakā na bhagavā aññattha gacchati, idheva tissasāmaṇerassa dassanatthāyāgatoti. Te – ‘‘amhākaṃ kulūpakassa kira therassa dassanatthāya satthā āgato, no vata no thero oramattako’’ti somanassajātā ahesuṃ.
那时,世尊用完斋饭后,沙弥正好在村里托完钵回来,他问道:“居士们,来了一个庞大的比丘僧团吗?”于是居士们禀告他:“尊者,导师来了。”他走到世尊面前,用托钵所得的团食来问候。导师用手接过他的钵,说:“够了,帝须,我已经用斋完毕了。”于是,他向自己的亲教师告辞,然后坐在自己的石板座位上,把饭吃了。等他吃完饭,导师为他念诵了祝福的经文后,走出村子,站在村口问道:“帝须,通往你住处的是哪条路?”沙弥说:“世尊,是这条。”导师为他指示道路,说:“帝须,你在前面带路!”据说,世尊虽然是含天人在内的整个世界的指路者,但为了能“见到这位沙弥”,他让这沙弥在那全长三伽浮他的路上当了引路人。显示巴利原文
Atha kho bhagavato bhattakiccapariyosāne sāmaṇero gāme piṇḍāya caritvā – ‘‘upāsakā, mahābhikkhusaṅgho’’ti pucchi. Athassa te ‘‘satthā, bhante, āgato’’ti ārocesuṃ. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā piṇḍapātena āpucchi. Satthā tassa pattaṃ hatthena gahetvā – ‘‘alaṃ, tissa, niṭṭhitaṃ bhattakicca’’nti āha. Tato upajjhāyaṃ āpucchitvā attano pattāsane nisīditvā bhattakiccamakāsi. Athassa bhattakiccapariyosāne satthā maṅgalaṃ vatvā nikkhamitvā gāmadvāre ṭhatvā – ‘‘kataro te, tissa, vasanaṭṭhānaṃ gatamaggo’’ti āha. Ayaṃ bhagavāti. Maggaṃ desayamāno purato yāhi tissāti. Bhagavā kira sadevakassa lokassa maggadesakopi samāno sakale tigāvute magge ‘sāmaṇeraṃ daṭṭhuṃ lacchāmī’ti taṃ maggadesakaṃ akāsi.
沙弥回到自己的住处后,便履行对世尊的各项义务。随后,世尊问他:“帝须,你的经行道在哪里?”便走到那里,坐在沙弥平时坐的石头上,问道:“帝须,你在此处住得安稳吗?”他回答:“是的,尊者。在此处住下后,听到狮子、老虎、大象、鹿、孔雀等的叫声,心中便清晰地生起‘森林想’,借着这种想,我住得很安稳。”于是,世尊对他说:“帝须,去集合比丘僧团,我要将佛陀的遗产传授给你。”僧团集合之后,世尊便为他授了具足戒,然后返回自己的住处。以上所说的,即是“急行”。而另一种走法,依次经过各个村落、城镇,每天走一由旬或两由旬,通过托钵乞食等方式利益世间,则称为“缓行”。显示巴利原文
So attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhagavato vattamakāsi. Atha naṃ bhagavā – ‘‘kataro te, tissa, caṅkamo’’ti pucchitvā tattha gantvā sāmaṇerassa nisīdanapāsāṇe nisīditvā – ‘‘tissa, imasmiṃ ṭhāne sukhaṃ vasī’’ti pucchi. So āha – ‘‘āma, bhante, imasmiṃ ṭhāne vasantassa sīhabyagghahatthimigamorādīnaṃ saddaṃ suṇato araññasaññā uppajjati, tāya sukhaṃ vasāmī’’ti. Atha naṃ bhagavā – ‘‘tissa, bhikkhusaṅghaṃ sannipātehi, buddhadāyajjaṃ te dassāmī’’ti vatvā sannipatite bhikkhusaṅghe upasampādetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsīti. Ayaṃ turitacārikā nāma. Yaṃ pana gāmanigamapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanadviyojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ, ayaṃ aturitacārikā nāma.
世尊作这类游行时,是在三大区域——大区、中区和内区——中的某一区内进行。其中,大区方圆九百由旬,中区方圆六百由旬,内区方圆三百由旬。当世尊希望在大区游行时,他会在大自恣日完成自恣,于下一个初日,由庞大的比丘僧团围绕出发。方圆一百由旬的范围内一片欢腾;那些提前到达的人,能获得迎请与供养的机会。而在另两个区域中,所受到的尊崇与供养也会流向大区。在那里,世尊在各个村镇中停留一两天,不凭接受食物等物质供养来摄受大众,而是以布施佛法来增长他们导向出离轮回的善业,这样历时九个月而结束游行。然而,若在雨安居期间,比丘们的止与观尚未成熟,仍处于初步阶段,世尊便不举行大自恣,而仅作常规的自恣仪式,待到迦提月满月之日才自恣,并在觜宿月的第一个初日,由庞大的比丘僧团围绕出发,进入中区游行。如果因其他因缘想在中区游行,他也会住满四个月之后才出发。如前所述,在另两个区域中受到的尊崇与供养,会流向中区。世尊以同样的方式利益世间,历时八个月结束游行。而如果世尊虽已住了四显示巴利原文
Imaṃ pana cārikaṃ caranto bhagavā mahāmaṇḍalaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ, antomaṇḍalanti imesaṃ tiṇṇaṃ maṇḍalānaṃ aññatarasmiṃ carati. Tattha mahāmaṇḍalaṃ navayojanasatikaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ chayojanasatikaṃ , antomaṇḍalaṃ tiyojanasatikaṃ. Yadā mahāmaṇḍale cārikaṃ caritukāmo hoti, mahāpavāraṇāya pavāretvā pāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Samantā yojanasataṃ ekakolāhalaṃ hoti. Purimaṃ purimaṃ āgatā nimantetuṃ labhanti. Itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro mahāmaṇḍale osarati. Tattha bhagavā tesu tesu gāmanigamesu ekāhaṃ dvīhaṃ vasanto mahājanaṃ āmisappaṭiggahena anuggaṇhanto dhammadānena cassa vivaṭṭasannissitaṃ kusalaṃ vaḍḍhento navahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Sace pana antovasse bhikkhūnaṃ samathavipassanā taruṇā honti, mahāpavāraṇāya apavāretvā pavāraṇāsaṅgahaṃ datvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāretvā migasirassa paṭhamapāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamitvā majjhimamaṇḍale osarati. Aññenapi kāraṇena majjhimamaṇḍale cārikaṃ caritukāmo catumāsaṃ vasitvāva nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro majjhimamaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto aṭṭhahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Sace pana catumāsaṃ vutthavassassāpi bhagavato veneyyasattā aparipakkindriyā honti, tesaṃ indriyaparipākaṃ āgamayamāno aparampi ekamāsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tattheva vasitvā mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro antomaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto sattahi vā chahi vā pañcahi vā catūhi vā māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Iti imesu tīsu maṇḍalesu yattha katthaci cārikaṃ caranto na cīvarādihetu carati. Atha kho ye duggatabālajiṇṇabyādhitā, te kadā tathāgataṃ āgantvā passissanti. Mayi pana cārikaṃ carante mahājano tathāgatassa dassanaṃ labhissati. Tattha keci cittāni pasādessanti , keci mālādīhi pūjessanti, keci kaṭacchubhikkhaṃ dassanti, keci micchādassanaṃ pahāya sammādiṭṭhikā bhavissanti. Taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti. Evaṃ lokānukampakāya cārikaṃ carati.
再者,诸佛世尊以四种理由游行:一为活动身体、得安乐故而行经行;二为等待适宜教化的时机;三为给比丘制定学处;四为教化那些根器成熟、堪受教导的有情。又以另外四种理由游行:为让众生皈依佛、皈依法、皈依僧;为以大法雨滋养四众弟子。又以另外五种理由游行:为令众生远离杀生、远离不与取、远离欲邪行、远离妄语、远离放逸之因的谷酒、果酒等。又以另外八种理由游行:为令众生证得初禅那、第二禅那……乃至证得非想非非想处定。又以另外八种理由游行:为令众生证入流道、入流果……乃至证阿拉汉果。这便是‘非急行’,此处即指这种游行。而此类游行复有两种:非特定游行和特定游行。其中,依次经过村庄、城镇、都城的游行,称为非特定游行;为某一位应度有情的利益而专程前往,则称为特定游行。此处所指的,正是这种特定游行。显示巴利原文
Api ca catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti, jaṅghavihāravasena sarīraphāsukatthāya, atthuppattikālābhikaṅkhanatthāya, bhikkhūnaṃ sikkhāpadapaññāpanatthāya, tattha tattha paripākagatindriye bodhaneyyasatte bodhanatthāyāti. Aparehipi catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti buddhaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, dhammaṃ, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, mahatā dhammavassena catasso parisā santappessāmīti vā. Aparehipi pañcahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti pāṇātipātā viramissantīti vā, adinnādānā , kāmesumicchācārā, musāvādā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilabhissantīti vā, dutiyaṃ jhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilabhissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – sotāpattimaggaṃ adhigamissantīti vā, sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikarissantīti vāti. Ayaṃ aturitacārikā, idha cārikāti adhippetā. Sā panesā duvidhā hoti – anibaddhacārikā ca nibaddhacārikā ca. Tattha yaṃ gāmanigamanagarapaṭipāṭivasena carati, ayaṃ anibaddhacārikā nāma. Yaṃ panekasseva bodhaneyyasattassatthāya gacchati, ayaṃ nibaddhacārikā nāma. Esā idha adhippetā.
据传,那时,世尊于后夜分所作事毕,将智网伸向一万世界界,观察有缘得度的众生时,晡哆罗婆罗门进入了一切知智网的范围。于是世尊审察道:“这位婆罗门显现在我的智网中,他具有近依止缘吗?”发现入流道的近依止缘后,世尊思维:“当我到达那个地方时,他会派弟子阿摩昼前来寻我身相。与我辩论后,他会说出种种粗恶语。我将调伏他,令他哑口无言。然后他会去禀告他的老师。老师听闻之后,便会前来我身上寻找三十二相。我将为他说法。说法结束时,他将安住于入流果。此次说法将为大众带来丰饶的利益。”于是,世尊由五百位比丘围绕,朝着那个地方出发。因此,经文中说:“(世尊)与大比丘僧众共约五百比丘,游行于憍萨罗国。”显示巴利原文
Tadā kira bhagavato pacchimayāmakiccapariyosāne dasasahassilokadhātuyā ñāṇajālaṃ pattharitvā bodhaneyyabandhave olokentassa pokkharasātibrāhmaṇo sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭho. Atha bhagavā ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, ‘‘atthi nu khvassa upanissayo’’ti vīmaṃsanto sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā – ‘‘eso mayi etaṃ janapadaṃ gate lakkhaṇapariyesanatthaṃ ambaṭṭhaṃ antevāsiṃ pahiṇissati, so mayā saddhiṃ vādapaṭivādaṃ katvā nānappakāraṃ asabbhivākyaṃ vakkhati, tamahaṃ dametvā nibbisevanaṃ karissāmi. So ācariyassa kathessati, athassācariyo taṃ kathaṃ sutvā āgamma mama lakkhaṇāni pariyesissati, tassāhaṃ dhammaṃ desessāmi. So desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati. Desanā mahājanassa saphalā bhavissatī’’ti pañcabhikkhusataparivāro taṃ janapadaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ – ‘‘kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti.
“Yena icchānaṅgalanti”的意思是:朝着那个方向,可前往伊车能伽罗;或者指伊车能伽罗所在的区域。也有读作“Ijjhānaṅgala”的。“Tadavasarī”的意思是:他沿彼方而行,或进入了彼地,即朝那个方向而去,或到达了那个地方。“于伊车能伽罗的伊车能伽罗林中住”的意思是:依止伊车能伽罗聚落,在伊车能伽罗林中,安立戒蕴的营帐,竖立定幢之顶旗,转动一切知智之箭,法王以随意自在的威仪而住。显示巴利原文
Yena icchānaṅgalanti yena disābhāgena icchānaṅgalaṃ avasaritabbaṃ. Yasmiṃ vā padese icchānaṅgalaṃ. Ijjhānaṅgalantipi pāṭho. Tadavasarīti tena avasari, taṃ vā avasari. Tena disābhāgena gato, taṃ vā padesaṃ gatoti attho. Icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍeti icchānaṅgalaṃ upanissāya icchānaṅgalavanasaṇḍe sīlakhandhāvāraṃ bandhitvā samādhikontaṃ ussāpetvā sabbaññutaññāṇasaraṃ parivattayamāno dhammarājā yathābhirucitena vihārena viharati.
晡哆罗事注释显示巴利原文
Pokkharasātivatthuvaṇṇanā
255 “Tena kho pana samayenāti”意思是:在那时,即世尊住于彼处的那时、那一刻,这是它的含义。“Brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo”意思是:诵习梵咒,这是对出身婆罗门者从词源上所作的解释。然而,圣者们因已排遣恶法,故被称为婆罗门。“Pokkharasātī”是他的名字。为何称为晡哆罗呢?据说,他的身体如同白莲花,犹如天城中竖立起的金色拱门般光耀。而他的头是黑色,犹如蓝宝石所成。胡须犹如月轮中显现的乌云带。双眼似青莲花。鼻子如同银管般圆润而极清净。手足掌及嘴唇,犹如经过精细红漆般流光映彻,这位婆罗门的容貌达到了至美的成就。在没有国王的地方,此婆罗门堪立为国王。如此,他具足祥瑞。因此,由于身体似莲花,世人便称他为“晡哆罗”。显示巴利原文
255.Tena kho pana samayenāti yena samayena bhagavā tattha viharati, tena samayena, tasmiṃ samayeti ayamattho. Brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Idameva hi jātibrāhmaṇānaṃ niruttivacanaṃ. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇāti vuccanti. Pokkharasātīti idaṃ tassa nāmaṃ. Kasmā pokkharasātīti vuccati. Tassa kira kāyo setapokkharasadiso, devanagare ussāpitarajatatoraṇaṃ viya sobhati. Sīsaṃ panassa kāḷavaṇṇaṃ indanīlamaṇimayaṃ viya. Massupi candamaṇḍale kāḷamegharāji viya khāyati. Akkhīni nīluppalasadisāni. Nāsā rajatapanāḷikā viya suvaṭṭitā suparisuddhā. Hatthapādatalāni ceva mukhadvārañca katalākhārasaparikammaṃ viya sobhati, ativiya sobhaggappatto brāhmaṇassa attabhāvo. Arājake ṭhāne rājānaṃ kātuṃ yuttamimaṃ brāhmaṇaṃ. Evamesa sassiriko. Iti naṃ pokkharasadisattā pokkharasātīti sañjānanti.
此人在迦叶正自觉者的时代,通达三部吠陀,供养了十力佛,闻法之后生于天界。从那里来到人间时,厌弃住于母胎,便在雪山地区的一个大湖的莲花苞中结生。离那湖不远处,有一位苦行者住在草庐中。他站在岸边,见到那朵莲花,心想:「这朵莲花比其他的都大,等它开放时,我便将它采下。」那莲花过了七天仍未开放。苦行者又想:「为什么这朵莲花过了七天还不开?不如我现在就去摘取。」于是下水摘花。莲花刚从茎上被摘下,便绽放了。他便看见莲中有一童子,全身洁白,如同撒了金粉的银像,覆着莲花粉。他心想:「这必定是有大福德者,我来养育他吧。」便将童子带回草庐养育,从七岁起教习三部吠陀。那孩童通达三部吠陀,聪慧过人,成为赡部洲中最崇高的婆罗门。后来,他向憍萨罗王展示技艺。国王欢喜其技艺,便赐予名为「显著」的大城作为梵赐。因为他睡在莲花中,人们便以「晡哆罗」来称呼他。显示巴利原文
Ayaṃ pana kassapasammāsambuddhakāle tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū dasabalassa dānaṃ datvā dhammadesanaṃ sutvā devaloke nibbatti. So tato manussalokamāgacchanto mātukucchivāsaṃ jigucchitvā himavantapadese mahāsare padumagabbhe nibbatti. Tassa ca sarassa avidūre tāpaso paṇṇasālāya vasati. So tīre ṭhito taṃ padumaṃ disvā – ‘‘idaṃ padumaṃ avasesapadumehi mahantataraṃ. Pupphitakāle naṃ gahessāmī’’ti cintesi. Taṃ sattāhenāpi na pupphati. Tāpaso kasmā nu kho idaṃ sattāhenāpi na pupphati. Handa naṃ gahessāmīti otaritvā gaṇhi. Taṃ tena nāḷato chinnamattaṃyeva pupphitaṃ. Athassabbhantare suvaṇṇacuṇṇapiñjaraṃ viya rajatabimbakaṃ padumareṇupiñjaraṃ setavaṇṇaṃ dārakaṃ addasa. So mahāpuñño esa bhavissati. Handa naṃ paṭijaggāmīti paṇṇasālaṃ netvā paṭijaggitvā sattavassakālato paṭṭhāya tayo vede uggaṇhāpesi. Dārako tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṃ gantvā paṇḍito byatto jambudīpe aggabrāhmaṇo ahosi. So aparena samayena rañño kosalassa sippaṃ dassesi. Athassa sippe pasanno rājā ukkaṭṭhaṃ nāma mahānagaraṃ brahmadeyyaṃ adāsi. Iti naṃ pokkhare sayitattā pokkharasātīti sañjānanti.
「Ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasati」的意思是:住在名为「显著」的城中。或者,指征服后而住。他成为该城的主人后,便依那里应行的仪轨而住。据说,那座城的基址是通过高举火炬,在火炬燃烧时取得的,因此被称为「显著」。也有读作「Okkaṭṭha」的,意思相同。在此应知,借由介词,位格的意义以业格来表示。而在其他句子中,由于未用业格,其具体用法须依语法论书去寻求。显示巴利原文
Ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasatīti ukkaṭṭhanāmake nagare vasati. Abhibhavitvā vā āvasati. Tassa nagarassa sāmiko hutvā yāya mariyādāya tattha vasitabbaṃ, tāya mariyādāya vasi. Tassa kira nagarassa vatthuṃ ukkā ṭhapetvā ukkāsu jalamānāsu aggahesuṃ, tasmā taṃ ukkaṭṭhanti vuccati. Okkaṭṭhantipi pāṭho, soyevattho. Upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Tassa anupayogattā ca sesapadesu. Tattha lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabbaṃ.
「Sattussadaṃ」的意思是:众生充满,即人口繁盛,人烟稠密;也充满象、马、孔雀、鹿等种种众生。这座城,从外围来看,盛产象马等所需的牧草与盖屋的茅草,也有柴薪和建屋的木料。城内则有许多方形、圆形等形状的池塘,以及众多水量常满、遍生水生花卉的湖泊,因此称为「具草、薪、水」。「Sadhañña」的意思是:有谷物,即储存了包括早熟谷物、晚熟谷物等各类谷物,极为丰富。以上便说明了这位婆罗门所住之城的成功圆满——他撑起白伞,以王者的威仪安住其中。显示巴利原文
Sattussadanti sattehi ussadaṃ, ussannaṃ bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ. Posāvaniyahatthiassamoramigādianekasattasamākiṇṇañcāti attho. Yasmā panetaṃ nagaraṃ bahi āvijjhitvā jātena hatthiassādīnaṃ ghāsatiṇena ceva gehacchādanatiṇena ca sampannaṃ. Tathā dārukaṭṭhehi ceva gehasambhārakaṭṭhehi ca. Yasmā cassabbhantare vaṭṭacaturassādisaṇṭhānā bahū pokkharaṇiyo jalajakusumavicittāni ca bahūni anekāni taḷākāni udakassa niccabharitāneva honti, tasmā satiṇakaṭṭhodakanti vuttaṃ. Saha dhaññenāti sadhaññaṃ pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṃ bahudhaññasannicayanti attho . Ettāvatā yasmiṃ nagare brāhmaṇo setacchattaṃ ussāpetvā rājalīlāya vasati, tassa samiddhisampatti dīpitā hoti.
从国王那里得到的受用物,即王所受用物。若问‘这是谁赐予的?’,那是憍萨罗王波斯匿所赐。「王赐」(rājadāya) 即国王的赠礼,意为遗产。「梵赐」(brahmadeyya) 是最殊胜的赐予,意为竖起白伞,以王权受用。又或者,「王所受用物」指:行使一切生杀裁断之权,在河渡、山岭等处征收关税,竖起白伞,如同国王一般受用。在‘由憍萨罗王波斯匿所赐的王赐’这一句中,由于那座城是国王赐予的,为了指明赐予者是谁,因此说‘由憍萨罗王波斯匿所赐’。‘梵赐’是最胜的赐予,如此赐予后便不能再收回,已完全舍出、已彻底放弃。这便是这样赐予的意思。显示巴利原文
Rājato laddhaṃ bhoggaṃ rājabhoggaṃ. Kena dinnanti ce? Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ. Rājadāyanti rañño dāyabhūtaṃ, dāyajjanti attho. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ, chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena bhuñjitabbanti attho. Atha vā rājabhogganti sabbaṃ chejjabhejjaṃ anusāsantena nadītitthapabbatādīsu suṅkaṃ gaṇhantena setacchattaṃ ussāpetvā raññā hutvā bhuñjitabbaṃ. Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyanti ettha taṃ nagaraṃ raññā dinnattā rājadāyaṃ dāyakarājadīpanatthaṃ panassa ‘‘raññā pasenadinā kosalena dinna’’nti idaṃ vuttaṃ. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ. Yathā dinnaṃ na puna gahetabbaṃ hoti, nissaṭṭhaṃ pariccattaṃ. Evaṃ dinnanti attho.
「听闻」(assosi) 即听到、得闻,随声音之相入于耳门而了知。「确实」(kho) 是一个不变词,或表决定义,或仅作填充词。若依决定义,则为‘确实听到了’,意谓无任何遮障听闻之事生起,这是应知的道理。若为填充词,则只是为了令文句的音节顺畅。显示巴利原文
Assosīti suṇi upalabhi, sotadvārasampattavacananigghosānusārena aññāsi. Khoti avadhāraṇatthe padapūraṇamatte vā nipāto. Tattha avadhāraṇatthena assosi eva, nāssa koci savanantarāyo ahosīti ayamattho veditabbo. Padapūraṇena pana padabyañjanasiliṭṭhatāmattameva.
现在,为了说明婆罗门晡哆罗所听闻到的内容,便说「先生!沙门乔达摩确实」等语。其中,应知「沙门」(samaṇa) 意指已止息诸恶者,如经中说:‘他已止息不善的恶法’等(中部1.434)。而世尊以无上圣道止息了诸恶,故「沙门」一名是依他所实证的功德而安立的。「确实」(khalu) 是一个表示传闻的不变词。「先生」(bho) 是源于婆罗门种姓的称呼。也有这样的说法:‘若有执著,他便被称为说“先生”者’(法句55)。「乔达摩」(gotamo) 是以姓氏来称扬世尊。因此,「先生!沙门乔达摩确实」这句话的意思是:‘先生,听说有位乔达摩氏的沙门啊!’显示巴利原文
Idāni yamatthaṃ brāhmaṇo pokkharasāti assosi, taṃ pakāsento – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo’’tiādimāha. Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo. Vuttañhetaṃ – ‘‘samitāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’tiādi (ma. ni. 1.434). Bhagavā ca anuttarena ariyamaggena samitapāpo. Tenassa yathābhūtaguṇādhigatametaṃ nāmaṃ, yadidaṃ samaṇoti. Khalūti anussavanatthe nipāto. Bhoti brāhmaṇajātisamudāgataṃ ālapanamattaṃ. Vuttampi cetaṃ – ‘‘bhovādī nāma so hoti, sace hoti sakiñcano’’ti (dha. pa. 55). Gotamoti bhagavantaṃ gottavasena parikitteti. Tasmā samaṇo khalu bho gotamoti ettha samaṇo kira bho gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo.
「释迦子」一词,说明世尊出身于高贵家族。「从释迦族出家」则说明他是因信心而出家。意思是:他不曾被任何衰败所击败,在家族尚未凋零时就舍弃了它,凭信心而出家。后面的意义与前面相同。「然而,那」等词句,正如在《沙门果》中所说。「然而善哉」的意思是:确实是善好的,是说能带来利益、带来安乐。「如是相的阿拉汉」:如同那位乔达摩尊者,因如实成就功德,在世间被称为阿拉汉。对于这样的阿拉汉,「得见」的意思是:以充满净信与柔和的眼睛,仅见到他,便是善好的。内心应这样作意。显示巴利原文
Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ . Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ. Kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva taṃ kulaṃ pahāya saddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti. Tato paraṃ vuttatthameva. Taṃ kho panātiādi sāmaññaphale vuttameva. Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana. Atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti. Tathārūpānaṃ arahatanti yathārūpo so bhavaṃ gotamo, evarūpānaṃ yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddhānaṃ arahataṃ. Dassanaṃ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hotīti, evaṃ ajjhāsayaṃ katvā.
阿摩昼年轻人论显示巴利原文
Ambaṭṭhamāṇavakathā
256 「诵经者」一词,依据经文:“婆悉吒!这些人如今不修禅那,这些人如今不修禅那,于是‘非诵经者、非诵经者’就成了第三个词。”这是在最初劫时,对那些缺乏禅那的婆罗门的批评语。然而现在,他们以“他读诵”这个词,将“诵经者”解释为“辗转念诵咒语的人”,以此作为称赞。「持咒者」是指“记住咒语的人”。显示巴利原文
256.Ajjhāyakoti idaṃ – ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho, vāseṭṭha, ajjhāyakā ajjhāyakā tveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti, evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ. Idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako. Mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharanti. Mante dhāretīti mantadharo.
「三吠陀」指梨俱吠陀、夜柔吠陀和娑摩吠陀。通过唇喉等发音作用而到达彼岸者,称为「到彼岸者」。「与尼干图和漆吐跋一起」:尼干图是阐明树木等事物同义词的论典,漆吐跋是关于仪规与文法的论典,能利益诗人。「与文字分合一起」:文字分合指语音学和词源学。「以传说为第五」:以阿闼婆吠陀为第四,那些“据说是这样,据说是这样”的古代故事,即所谓传说,作为第五,这些吠陀便称为“以传说为第五的吠陀”。显示巴利原文
Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ. Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ. Nighaṇḍūti nighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanapakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāvahaṃ satthaṃ. Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca. Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā itiha āsa, itiha āsāti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ.
“语句师、语法师”指学习并通晓语句及语法的人。“顺世论”即诡辩论之书。“大人相”是阐明佛陀等大人之相的论书,篇幅有一万二千颂。其中曾有名为“佛咒”的部分,长达一万六千偈。据此可分辨:具足此相者为佛陀,具足彼相者为独觉佛,具足某相者为两位上首弟子、八十位大弟子、佛母、佛父、第一侍者、第一侍者女、转轮王等——这些差别由此得以清晰地显现。显示巴利原文
Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati vedeti cāti padako veyyākaraṇo. Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. Mahāpurisalakkhaṇanti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthapamāṇaṃ satthaṃ. Yattha soḷasasahassagāthāparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ, yesaṃ vasena iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā, iminā dve aggasāvakā, asīti mahāsāvakā , buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattīti ayaṃ viseso paññāyati.
“无缺失”:在这些顺世论与大人相方面,毫无欠缺、完全具备者,即称为无缺失。所谓缺失,是指不能从义理和文字上掌握那些学问的人。“被认可、被承认”:指既被老师认可,又被老师承认。老师以“我所知的,你也知晓”等语来认可他;他自己以“是的,老师”的回答作出承诺,从而被承认。在哪方面被认可与承认?在师承的三明圣典方面。据说,那位婆罗门曾这样考虑:“在这个世界上,有很多人声称‘我是佛陀,我是佛陀’,借着崇高的名号四处游行。因此,我不应只凭传闻便去拜见。有些人若是贸然去见,想抽身离开便会困难,甚至可能招来祸害。不如我先派弟子前去,弄清楚‘他究竟是佛陀,还是不是’,然后再去拜见。”于是,他把年轻人叫来,说了“喂,孩子”等话。显示巴利原文
Anavayoti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī, avayo na hotīti vuttaṃ hoti. Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Anuññātapaṭiññātoti anuññāto ceva paṭiññāto ca. Ācariyenassa ‘‘yaṃ ahaṃ jānāmi, taṃ tvaṃ jānāsī’’tiādinā anuññāto. ‘‘Āma ācariyā’’ti attanā tassa paṭivacanadānapaṭiññāya paṭiññātoti attho. Katarasmiṃ adhikāre? Sake ācariyake tevijjake pāvacane. Esa kira brāhmaṇo cintesi ‘‘imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho, ahaṃ buddho’ti uggatassa nāmaṃ gahetvā bahū janā vicaranti. Tasmā na me anussavamatteneva upasaṅkamituṃ yuttaṃ. Ekaccañhi upasaṅkamantassa apakkamanampi garu hoti, anatthopi uppajjati. Yaṃnūnāhaṃ mama antevāsikaṃ pesetvā – ‘buddho vā, no vā’ti jānitvāva upasaṅkameyya’’nti, tasmā māṇavaṃ āmantetvā ayaṃ tātātiādimāha.
257 “那位尊者”:指那位尊敬的乔达摩。“如实之状”:即确实如实的样子。此处同样是为了描述这种状态而使用了宾格。显示巴利原文
257.Taṃ bhavantanti tassa bhoto gotamassa. Tathā santaṃ yevāti tathā satoyeva. Idhāpi hi itthambhūtākhyānatthavaseneva upayogavacanaṃ.
258 “我如何能知,尊师?”在此,其意思是:“尊者!我如何能知那位乔达摩尊者?请告诉我,怎样才能认出他。”或者,“yathā”仅为无实义的小品词。“kathaṃ”是询问方式,即“我以什么方式能知那位乔达摩尊者?”据说,当年轻人这样问后,他的戒师便对他说:“孩子,你怎么像个站在大地上却说‘我看不到大地’,站在日月的光芒中却说‘我看不到日月’的人那样说话呢?”等等。然后,为了指出认知的方式,便说了“孩子,确实已传来……”等语。显示巴利原文
258.Yathā kathaṃ panāhaṃ, bho, tanti ettha kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi, yathā sakkā so ñātuṃ, tathā me ācikkhāhīti attho. Yathāti vā nipātamattamevetaṃ. Kathanti ayaṃ ākārapucchā. Kenākārenāhaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmīti attho. Evaṃ vutte kira naṃ upajjhāyo ‘‘kiṃ tvaṃ, tāta, pathaviyaṃ ṭhito, pathaviṃ na passāmīti viya; candimasūriyānaṃ obhāse ṭhito, candimasūriye na passāmīti viya vadasī’’tiādīni vatvā jānanākāraṃ dassento āgatāni kho, tātātiādimāha.
其中,“于诸咒中”:指于诸吠陀中。据说,净居天的天神们事先把诸大人相装入吠陀,并称之为“佛咒”,让婆罗门以婆罗门的装扮来读诵吠陀。这样,那些具有大威德的众生就能据此识别如来。因此,过去在吠陀中流传着大人相。但如来般涅槃之后,它们就逐渐消失了,所以现在没有了。“大人”:指具足誓愿、受持、智慧及悲悯等功德的大人物。“只有两种去处”:指只有两种结局。“gati”一词,在“舍利弗,有这五种去处”等语境中,指不同的生存界;在“野兽的归宿是森林”等句中,指住所;在“具有极锐利智慧的人”等句中,指智慧;在“已去”、“已往”等句中,指已散开的状态;但此处应理解为“究竟、结局”的意思。显示巴利原文
Tattha mantesūti vedesu. Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā buddhamantā nāmeteti brāhmaṇaveseneva vede vācenti. Tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantīti. Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni āgacchanti. Parinibbute pana tathāgate anukkamena antaradhāyanti. Tenetarahi natthīti. Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa. Dveyeva gatiyoti dveyeva niṭṭhā. Kāmañcāyaṃ gatisaddo ‘‘pañca kho imā, sāriputta, gatiyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.153) bhavabhede vattati. ‘‘Gati migānaṃ pavana’’ntiādīsu (pari. 399) nivāsaṭṭhāne. ‘‘Evaṃ adhimattagatimanto’’tiādīsu paññāyaṃ. ‘‘Gatigata’’ntiādīsu visaṭabhāve. Idha pana niṭṭhāyaṃ vattatīti veditabbo.
在此,虽然具足那些大人相的人成为转轮王,但并非单凭那些相就成为佛;只是由于种类上相通,所以它们被称为相同的相。因此经中说:“凡具足这些相的人……”“若居家过在家生活”:意思是如果他在家生活。他成为转轮王——以四种不可思议法和四摄事使世间欢喜,故称为“王”;他转动轮宝,以四种成就之轮而运转,并以此带动他人随之转动,为利他而展现威仪轮的活动,故称为“转轮王”。此处,“王”是通称,“转轮王”是别称。他依法而行,故为“法者”,亦即端正、平等地行事。他通过法获得王位而成为王,故为“法王”。或者可以说,行利他之法即是法者,行自利之法即是法王。作为四方边界的自在主,他是“四极者”,意即他对以四大海为界、以四大洲为庄严的大地拥有主宰权。向内降伏嗔恚等怨敌,向外降伏一切国王,故为“常胜者”。所谓“达到地方稳固”,是指他使地方达到恒常、安定的状态,谁也无法动摇;或者说,地方上的民众已经归附于他,专注本业,不动摇、不恐慌,因此称他为地方稳固者。显示巴利原文
Tattha kiñcāpi yehi lakkhaṇehi samannāgato rājā cakkavattī hoti, na teheva buddho hoti; jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti. Tena vuttaṃ – ‘‘yehi samannāgatassā’’ti. Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati. Rājā hoti cakkavattīti catūhi acchariyadhammehi, saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā, cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. Ettha ca rājāti sāmaññaṃ. Cakkavattīti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko. Ñāyena samena vattatīti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko. Attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Caturantāya issaroti cāturanto, catusamuddaantāya, catubbidhadīpavibhūsitāya pathaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kopādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijetīti vijitāvī. Janapadatthāvariyappattoti janapade dhuvabhāvaṃ thāvarabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci cāletuṃ. Janapado vā tamhi thāvariyappatto anuyutto sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto.
“即所谓”是不变词,表示“它们具体是哪些呢?”的意思。于“轮宝”等之中:轮即是轮,因其能生喜悦,故亦是宝,合称“轮宝”。其余诸宝亦可依此理类推。在所有这些宝中,这位转轮王以轮宝征服尚未被征服的领土,以象宝、马宝在已征服的国土上随心巡行,以宰相宝治理已征服的领土,并以其余诸宝享受欲乐。由第一宝成就其勇力,由最后一宝成就其智谋,由象宝、马宝、居士宝使其权势成就至为圆满,而女宝与摩尼宝则是上述三种成就的果报受用。他以女宝和摩尼宝受用爱欲之乐,以其余诸宝受用自在之乐。特别应知:其前三宝是由无嗔善根所生的业力成就,中间三宝是由无贪善根所生的业力成就,最后一宝是由无痴善根所生的业力成就。以上为此处概要,详细解说应依《觉支相应》中对《宝经》的解释。显示巴利原文
Seyyathidanti nipāto, tassa cetāni katamānīti attho. Cakkaratanantiādīsu cakkañca, taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Esa nayo sabbattha. Imesu pana ratanesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite yathāsukhaṃ anucarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṃ. So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana bojjhaṅgasaṃyutte ratanasuttassa upadesato gahetabbo.
“超过千”即超过一千。“勇士”指生性无畏者。“具勇士之形貌”:有人将其解释为犹如天子般的身体。然而,此处真实义为:“勇士”指最卓越的英雄,勇士的组成部分名为“勇士之形貌”,即产生勇士的因——精进。因为他们具有勇士之形貌,故称“具勇士之形貌”,这是说他们仿佛拥有由精进所成的身体。“摧破敌军”意指,若敌军迎面而来,他们有能力摧破那支敌军,这是其所欲表达的意义。“依法”即依止“不应杀生”等五戒法。于“阿拉汉、正自觉者、揭开世间覆盖者”之中,世间因被贪、嗔、痴、慢、见、无明、恶行这七种覆盖所遮蔽的烦恼黑暗之中,他揭开此覆盖,从一切方面现起光明而住,故为“揭开覆盖者”。其中,依第一个词说明其值得供养;依第二个词说明其因,因为他是正自觉者;依第三个词说明成佛之因,即揭开覆盖之性,应如此了知。或者,将“离转”与“无覆盖”合解释为“揭开覆盖者”,即脱离轮回、没有覆盖。由此可知,阿拉汉以无轮回,正自觉者以无覆盖,以前面两个词说明了两种因,此处以第二无畏成就第一句,以第一无畏成就第二句,以第三、第四无畏成就第三句。显示巴利原文
Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīrukajātikā. Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā. Evaṃ tāva eke vaṇṇayanti. Ayaṃ panettha sabbhāvo. Vīrāti uttamasūrā vuccanti, vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti. Vīraṅgarūpaṃ etesanti vīraṅgarūpā, vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti. Parasenappamaddanāti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā taṃ parimaddituṃ samatthāti adhippāyo. Dhammenāti ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā pañcasīladhammena . Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāre loke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado. Tattha paṭhamena padena pūjārahatā. Dutiyena tassā hetu, yasmā sammāsambuddhoti, tatiyena buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā. Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado, vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti. Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena, sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti, dutiyena vesārajjena cettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti. Purimañca dhammacakkhuṃ, dutiyaṃ buddhacakkhuṃ, tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetīti veditabbaṃ. Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetāti iminā’ssa mantesu sūrabhāvaṃ janeti.
259 那位学童也因老师的这番教导,对大人相的种种特征远离了迷惑,如同光明遍照时清晰地看见佛陀的教法一般,于是说道:“善哉!”意思是:“贤者,我将遵照您的吩咐去做。”“乘上母马车”即登上由母马所驾的车。据说,那位婆罗门将自己日常乘坐的车赠予学童,并吩咐他出发。同行的那些学童也都是沸伽罗娑罗的门人,据说他给了他们指示:“你们与阿摩昼一道去吧。”显示巴利原文
259. Sopi tāya ācariyakathāya lakkhaṇesu vigatasammoho ekobhāsajāte viya buddhamante sampassamāno evaṃ bhoti āha. Tassattho – ‘yathā, bho, tvaṃ vadasi, evaṃ karissāmī’ti. Vaḷavārathamāruyhāti vaḷavāyuttaṃ rathaṃ abhirūhitvā. Brāhmaṇo kira yena rathena sayaṃ vicarati, tameva rathaṃ datvā māṇavaṃ pesesi. Māṇavāpi pokkharasātisseva antevāsikā. So kira tesaṃ – ‘‘ambaṭṭhena saddhiṃ gacchathā’’ti saññaṃ adāsi.
“车乘可行之地”:指车乘能够到达之处,即车乘所能行经的地方。“从车乘下来”:到达非车乘之地,也就是门楼附近后,从车上下来。显示巴利原文
Yāvatikā yānassa bhūmīti yattakaṃ sakkā hoti yānena gantuṃ, ayaṃ yānassa bhūmi nāma. Yānā paccorohitvāti ayānabhūmiṃ, dvārakoṭṭhakasamīpaṃ gantvā yānato paṭiorohitvā.
“那时”——即阿摩昼进入园林的时候。而那时,正是正午时分。为什么在此时经行呢?是为了去除因美味食物之缘而生的昏沉睡眠,或者那些比丘正在作日间精勤。因为这类比丘在午后经行、沐浴,令身体调适后,便坐下修习沙门法,内心因而得定一境。“走向那些比丘”:据说他并没有从一处僧坊到另一处僧坊去问“沙门乔达摩在哪里”,而是心想“问清楚再进去”,一边环顾四周,看见那些穿着粪扫衣的比丘,犹如林中的大象一般,正在大经行处经行,于是走向他们。关于这件事,所以说“走向那些比丘”等。“为了看望”即为了见面,怀着想要见的心。显示巴利原文
Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye ambaṭṭho ārāmaṃ pāvisi. Tasmiṃ pana samaye, ṭhitamajjhanhikasamaye. Kasmā pana tasmiṃ samaye caṅkamantīti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ, divāpadhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhāyitvā sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. Yena te bhikkhūti so kira – ‘‘kuhiṃ samaṇo gotamo’’ti pariveṇato pariveṇaṃ anāgantvā ‘‘pucchitvāva pavisissāmī’’ti vilokento araññahatthī viya mahācaṅkame caṅkamamāne paṃsukūlike bhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāya yena te bhikkhūtiādi vuttaṃ. Dassanāyāti daṭṭhuṃ, passitukāmā hutvāti attho.
260 “知名本生”:即出身于显赫家族。据说那时在赡部洲洲,有一个名为阿摩昼的知名而显赫的家族。“知名者的”:即因容貌、出身、族姓等而闻名者。“非所尊”:即不成为负担。因为如果有人无法让阿摩昼知道,那么与他交谈才会成为沉重之事。然而,比丘们心想,世尊即使被上百、上千这样的青年提问,在解答时也从不迟疑,所以心想:“确实非所尊。”“林园”:是指香殿而说的。显示巴利原文
260.Abhiññātakolaññoti pākaṭakulajo. Tadā kira jambudīpe ambaṭṭhakulaṃ nāma pākaṭakulamahosi . Abhiññātassāti rūpajātimantakulāpadesehi pākaṭassa. Agarūti abhāriko. Yo hi ambaṭṭhaṃ ñāpetuṃ na sakkuṇeyya, tassa tena saddhiṃ kathāsallāpo garu bhaveyya. Bhagavato pana tādisānaṃ māṇavānaṃ satenāpi sahassenāpi pañhaṃ puṭṭhassa vissajjane dandhāyitattaṃ natthīti maññamānā – ‘‘agaru kho panā’’ti cintayiṃsu. Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāya āhaṃsu.
“不慌不忙”即不急不缓,循规蹈矩地将脚落在应落之处,不失威仪,不损那片平整得如珍珠串、夹竹桃花铺就般的沙地——这是其含义。“房廊”指前廊。“咳了一声”即发出咳嗽声。“门闩”指门扇。“敲吧”意为用指尖在钥匙孔旁轻轻敲击。据说,非人会敲击门的上部,高个子会敲击门的下部。不应那样敲,而应在门中央靠近匙孔处敲——这是说明敲法的人所说的话。显示巴利原文
Ataramānoti aturito, saṇikaṃ padappamāṇaṭṭhāne padaṃ nikkhipanto vattaṃ katvā susammaṭṭhaṃ muttādalasinduvārasantharasadisaṃ vālikaṃ avināsentoti attho. Āḷindanti pamukhaṃ. Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā. Aggaḷanti dvārakavāṭaṃ. Ākoṭehīti agganakhehi saṇikaṃ kuñcikacchiddasamīpe ākoṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā anākoṭetvā majjhe chiddasamīpe koṭetabbanti idaṃ dvārākoṭanavattanti dīpentā vadanti.
261 “世尊开了门”:并非世尊起身去把门打开,而是世尊伸出手,心想“愿它打开”。于是,门便自行开启了。因为世尊在无数劫中行布施时,从未亲手做过开门这样的事。然而,门是依世尊的心意而开的,因此说“世尊开了门”是恰当的。显示巴利原文
261.Vivari bhagavā dvāranti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivari. Vivariyatūti pana hatthaṃ pasāresi. Tato ‘‘bhagavā tumhehi anekāsu kappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā vivari bhagavā dvāranti vattuṃ vaṭṭati.
“与世尊共相庆慰”:正如世尊向他们问候是否堪忍、是否安稳等,他们也与世尊彼此同感相称的喜悦,就像凉水与热水和合交融一般。他们通过“尊者乔达摩,是否堪忍?是否安好?尊者乔达摩与弟子们是否少病、无病、轻快、有力、安乐而住?”等言说互相庆慰。这种言说能产生名为喜与欢悦的庆慰,又因适宜用来庆慰,故称“可庆慰”;其义理与文句甘美,纵经久时亦能持守、可随运行,值得运行,亦值得忆念,故称“可铭记”。听闻时令人适意,故为可庆慰;随念时令人适意,故为可铭记。又因文句清净而为可庆慰,因义理清净而为可铭记。他们就是以种种方式完成了可庆慰、可铭记的交谈后,退坐一面。显示巴利原文
Bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsūti yathā khamanīyādīni pucchanto bhagavā tehi, evaṃ tepi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodā ahesuṃ. Sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamaṃsu. Yāya ca ‘‘kacci, bho gotama, khamanīyaṃ; kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto ca gotamassa sāvakānañca appābādhaṃ, appātaṅkaṃ, lahuṭṭhānaṃ, balaṃ, phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya sammodiṃsu, taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ, atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ arahabhāvato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ. Suyyamānasukhato sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato ca sāraṇīyaṃ. Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyaṃ. Evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.
「阿摩昼青年」:据说,他对世尊的色身庄严连一丝净信心也生不起,心想“我要轻蔑十力”,便解开绑在腹部的腰带,挂在脖子上,一只手抓着衣角,登上经行处。他一会儿展示手臂,一会儿展示腹部,一会儿展示背部,一会儿做手势,一会儿皱起眉头,说道:“乔达摩尊者,你的诸界是否调和?是否因乞食而疲劳?你看起来倒确实是一副不疲劳的样子,因为你的肢节粗大,所到之处都很庄严。这些大众,因为他是从王族出家的佛陀,所以生起深厚的恭敬心,供养美味而有营养的食物。尊者,请看这房子,如同悦意的殿堂一般,如同天宫一般。请看这床座,看这头枕。住在这样的地方,要行沙门法岂不是很难吗?”他这样说着讽刺的话,谈论着属于无威仪的、不应随念的话语。因此,经文说:“而阿摩昼青年在经行时,也与坐着的世尊交谈;站立时,也与坐着的世尊交谈。”显示巴利原文
Ambaṭṭhopana māṇavoti so kira bhagavato rūpasampattiyaṃ cittappasādamattampi akatvā ‘‘dasabalaṃ apasādessāmī’’ti udare baddhasāṭakaṃ muñcitvā kaṇṭhe olambetvā ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā caṅkamaṃ abhirūhitvā kālena bāhuṃ, kālena udaraṃ, kālena piṭṭhiṃ dassento, kālena hatthavikāraṃ, kālena bhamukavikāraṃ karonto, ‘‘kacci te bho, gotama, dhātusamatā, kacci bhikkhāhārena na kilamatha, akilamathākāroyeva pana te paññāyati; thūlāni hi te aṅgapaccaṅgāni, pāsādikattha gatagataṭṭhāne. ‘te bahujanā rājapabbajitoti ca buddho’ti ca uppannabahumānā paṇītaṃ ojavantamāhāraṃ denti. Passatha, bho, gehaṃ, cittasālā viya, dibbapāsādo viya. Imaṃ mañcaṃ passatha, bimbohanaṃ passatha, kiṃ evarūpe ṭhāne vasantassa samaṇadhammaṃ kātuṃ dukkara’’nti evarūpaṃ uppaṇḍanakathaṃ anācārabhāvasāraṇīyaṃ katheti, tena vuttaṃ – ‘‘ambaṭṭho pana māṇavo caṅkamantopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāreti, ṭhitopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretī’’ti.
262 「那时,世尊」:那时,世尊心想:“这个学童,犹如伸出手想抓有顶天,伸出脚想踏遍无间地狱,想渡大海,想登须弥山一般,在不该用力的地方白费力气。来吧,我与他谈谈。”于是便对阿摩昼学童说了这番话。「从师及师之师」:即从老师以及老师的老师。显示巴利原文
262.Atha kho bhagavāti atha bhagavā – ‘‘ayaṃ māṇavo hatthaṃ pasāretvā bhavaggaṃ gahetukāmo viya, pādaṃ pasāretvā avīciṃ vicaritukāmo viya, mahāsamuddaṃ taritukāmo viya, sineruṃ ārohitukāmo viya ca aṭṭhāne vāyamati, handa, tena saddhiṃ mantemī’’ti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca. Ācariyapācariyehīti ācariyehi ca tesaṃ ācariyehi ca.
第一责难释论显示巴利原文
Paṭhamaibbhavādavaṇṇanā
263 「行走时」等词:实际上,婆罗门在行、住、坐这三种威仪中,是可以和老师婆罗门交谈的。但这位青年阿摩昼由于傲慢顽固,想在行、住、坐、卧全部四种威仪中都进行交谈,于是便说:“乔达摩先生,即便躺着,也是与躺着的人交谈啊。”显示巴利原文
263.Gacchanto vāti ettha kāmaṃ tīsu iriyāpathesu brāhmaṇo ācariyabrāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati. Ayaṃ pana māṇavo mānathaddhatāya kathāsallāpaṃ karonto cattāropi iriyāpathe yojessāmīti ‘‘sayāno vā hi, bho gotama, sayānenā’’ti āha.
据说,世尊便对他说道:“阿摩昼!行走者与行走者、站立者与站立者、端坐者与端坐者之间,在一切师长面前,方可称为交谈。而你竟与躺卧的师长交谈,你的师是牛,还是你自己呢?”阿摩昼心生恼怒,遂开口道:“乔达摩先生!那些秃头沙门……”云云。此处,依理当说“秃头中的秃头”“沙门中的沙门”,但他带着轻蔑的口吻说成“秃头的小沙门”。「Ibbhā」意为居士。「Kaṇhā」意为黑,指皮肤黝黑之人。「Bandhupādāpaccā」中,「bandhu」指梵天,因婆罗门称梵天为“祖父”。「Pādānaṃ apaccā」即“足之子”,意为从梵天的脚背后所生。他的见解是:婆罗门从梵天之口出生,刹帝利从胸膛,吠舍从脐,首陀罗从膝,而沙门则从脚背后出生。他这样说的时侯,虽不加简别地泛说一切人,实则是在针对世尊而说。显示巴利原文
Tato kira taṃ bhagavā – ‘‘ambaṭṭha, gacchantassa vā gacchantena, ṭhitassa vā ṭhitena, nisinnassa vā nisinnenācariyena saddhiṃ kathā nāma sabbācariyesu labbhati. Tvaṃ pana sayāno sayānenācariyena saddhiṃ kathesi, kiṃ te ācariyo gorūpaṃ, udāhu tva’’nti āha. So kujjhitvā – ‘‘ye ca kho te, bho gotama, muṇḍakā’’tiādimāha. Tattha muṇḍe muṇḍāti samaṇe ca samaṇāti vattuṃ vaṭṭeyya. Ayaṃ pana hīḷento muṇḍakā samaṇakāti āha. Ibbhāti gahapatikā. Kaṇhāti kaṇhā, kāḷakāti attho. Bandhupādāpaccāti ettha bandhūti brahmā adhippeto. Tañhi brāhmaṇā pitāmahoti voharanti. Pādānaṃ apaccā pādāpaccā, brahmuno piṭṭhipādato jātāti adhippāyo. Tassa kira ayaṃ laddhi – brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā, khattiyā urato, vessā nābhito, suddā jāṇuto, samaṇā piṭṭhipādatoti. Evaṃ kathento ca panesa kiñcāpi aniyametvā katheti. Atha kho bhagavantameva vadāmīti katheti.
此时,世尊心想:“这位阿摩昼从一来到这里与我交谈,便全凭我慢说话,犹如抓住毒蛇的颈项,拥抱火堆,触摸发狂大象的鼻子,完全不知自己的分寸。好,我就让他知道分寸。”于是说道:“阿摩昼!然而,你是有目的而来的……”云云。此处,“来此应办之事”称为“义”,具有此“义”的心叫作「有目的的心」,即指这位青年的来意。具有此心的状态名为「有目的者」,而「有目的者」正是指你这样怀着目的而来的人——你来此处,正是为了此事。显示巴利原文
Atha kho bhagavā – ‘‘ayaṃ ambaṭṭho āgatakālato paṭṭhāya mayā saddhiṃ kathayamāno mānameva nissāya kathesi, āsīvisaṃ gīvāyaṃ gaṇhanto viya, aggikkhandhaṃ āliṅganto viya, mattavāraṇaṃ soṇḍāya parāmasanto viya, attano pamāṇaṃ na jānāti. Handa naṃ jānāpessāmī’’ti cintetvā ‘‘atthikavato kho pana te, ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha āgantvā kattabbakiccasaṅkhāto attho, etassa atthīti atthikaṃ, tassa māṇavassa cittaṃ. Atthikamassa atthīti atthikavā, tassa atthikavato tava idhāgamanaṃ ahosīti attho.
「Kho pana」仅为小品词。「Yāyeva kho panatthāya」意为“正是为了那种目的”。「Āgaccheyyāthā」意为“无论何时,你们若来到我或他人面前”。「Tameva atthaṃ」是依男性词性而说。「Manasi kareyyāthā」意为“要放在心里”。整句的意思是:你是受师长派遣来办应办之事,并非来轻蔑我们,所以你只须将应办之事记挂于心即可。世尊如此示现来到他人面前应有的礼法后,为了折服他的慢心,又说道:“然而,你其实并未真正圆满……”(avusitavāyeva kho pana)等语。这句话的意思是:诸位请看,这位阿摩昼青年,在师长门下其实尚未学圆满、未受真正训练、见识短浅,却怀着“我已学圆满、已受训练、多闻广博”的慢心。他之所以说出这般粗恶言语,除了因为未学圆满之外,还能有什么原因呢?的确,在师长门下尚未成长、未受训练、见识短浅的人,才会说出这样的话。显示巴利原文
Kho panāti nipātamattaṃ. Yāyeva kho panatthāyāti yeneva kho panatthena. Āgaccheyyāthāti mama vā aññesaṃ vā santikaṃ yadā kadāci āgaccheyyātha. Tameva atthanti idaṃ purisaliṅgavaseneva vuttaṃ. Manasi kareyyāthāti citte kareyyātha. Idaṃ vuttaṃ hoti – tvaṃ ācariyena attano karaṇīyena pesito, na amhākaṃ paribhavanatthāya, tasmā tameva kiccaṃ manasi karohīti. Evamassa aññesaṃ santikaṃ āgatānaṃ vattaṃ dassetvā mānaniggaṇhanatthaṃ ‘‘avusitavāyeva kho panā’’tiādimāha. Tassattho passatha bho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo ācariyakule avusitavā asikkhito appassutova samāno. Vusitamānīti ‘‘ahaṃ vusitavā sikkhito bahussuto’’ti attānaṃ maññati. Etassa hi evaṃ pharusavacanasamudācāre kāraṇaṃ kimaññatra avusitattāti ācariyakule asaṃvuddhā asikkhitā appassutāyeva hi evaṃ vadantīti.
264 「Kupito」指生气。「Anattamano」指内心不悦。那么,世尊是在知道他会生气的情况下才这么说的,还是在不知道的情况下说的呢?是在知道的情况下说的。明知如此,为何还要说?为了彻底摧破他的我慢。因为世尊知道:“在我这样说了之后,他一定会生气,并辱骂我的亲属。到那时候,我就像一位善巧的医生,让病人吐出毒素并将其清除一样,用他的族系对治他的族系,用他的家门对治他的家门,先把他的慢幢高高举起,好像要举到有顶天一样,然后从根部一举砍断,把它彻底推倒。”「Khuṃsento」指斥责。「Vambhento」指轻蔑。「Pāpito bhavissati」意思是会导致性情粗暴等过失。显示巴利原文
264.Kupitoti kuddho. Anattamanoti asakamano, kiṃ pana bhagavā tassa kujjhanabhāvaṃ ñatvā evamāha udāhu añatvāti? Ñatvā āhāti. Kasmā ñatvā āhāti? Tassa mānanimmadanatthaṃ. Bhagavā hi aññāsi – ‘‘ayaṃ mayā evaṃ vutte kujjhitvā mama ñātake akkosissati. Athassāhaṃ yathā nāma kusalo bhisakko dosaṃ uggiletvā nīharati, evameva gottena gottaṃ, kulāpadesena kulāpadesaṃ , uṭṭhāpetvā bhavaggappamāṇena viya uṭṭhitaṃ mānaddhajaṃ mūle chetvā nipātessāmī’’ti. Khuṃsentoti ghaṭṭento. Vambhentoti hīḷento. Pāpito bhavissatīti caṇḍabhāvādidosaṃ pāpito bhavissati.
「Caṇḍā」指怀有基于我慢的愤怒者。「Pharusā」指言语粗恶者。「Lahusā」指轻浮者,为一点小事就高兴或不高兴,就像水面上漂着的葫芦壳,稍稍一碰便漂来荡去。「Bhassā」指多言者,意思是说:释迦族人若一开口,别人便毫无插话的余地。「Samānā」就是“santā”的同义词。「Na sakkarontī」指不以善美的方式礼遇婆罗门。「Na garuṃ karontī」指不尊重婆罗门。「Na mānentī」指不以爱意珍视婆罗门。「Na pūjentī」指不用花鬘等物品供养婆罗门。「Na apacāyantī」指不以问讯礼敬等方式向婆罗门表示恭敬与谦卑。「Tayidaṃ」即“这件事”,指“这些释迦族人”不恭敬婆罗门……乃至不表示恭敬,这一切不恭敬的行为,都是不合适的、不随顺正理的。显示巴利原文
Caṇḍāti mānanissitakodhayuttā. Pharusāti kharā. Lahusāti lahukā. Appakeneva tussanti vā dussanti vā udakapiṭṭhe alābukaṭāhaṃ viya appakeneva uplavanti. Bhassāti bahubhāṇino. Sakyānaṃ mukhe vivaṭe aññassa vacanokāso natthīti adhippāyeneva vadati. Samānāti idaṃ santāti purimapadassa vevacanaṃ. Na sakkarontīti na brāhmaṇānaṃ sundarenākārena karonti. Na garuṃ karontīti brāhmaṇesu gāravaṃ na karonti. Na mānentīti na manena piyāyanti. Na pūjentīti mālādīhi nesaṃ pūjaṃ na karonti. Na apacāyantīti abhivādanādīhi nesaṃ apacitikammaṃ nīcavuttiṃ na dassenti tayidanti taṃ idaṃ. Yadime sakyāti yaṃ ime sakyā na brāhmaṇe sakkaronti…pe… na apacāyanti, taṃ tesaṃ asakkārakaraṇādi sabbaṃ na yuttaṃ, nānulomanti attho.
第二责难释论显示巴利原文
Dutiyaibbhavādavaṇṇanā
265 「Aparaddhuṃ」指违犯。「Ekamidāhaṃ」中,“idaṃ”只是虚词,整句意为“有一天”。「Sandhāgāraṃ」指王事教诫堂。「Sakyā」指已灌顶的国王,「Sakyakumārā」指未灌顶的王子。「Uccesu」指在各自相应的高座上,有床座、椅子、藤椅、木板、敷具等种种座具。「Sañjagghantā」指以讥讽的方式大笑。「Saṃkīḷantā」指嬉笑相逗,如以手指磕碰、手掌拍打等动作。「Mamaññeva maññe」的意思是:“我心想,他们只嘲笑我,不嘲笑别人。”显示巴利原文
265.Aparaddhunti aparajjhiṃsu. Ekamidāhanti ettha idanti nipātamattaṃ. Ekaṃ ahanti attho. Sandhāgāranti rajjaanusāsanasālā. Sakyāti abhisittarājāno . Sakyakumārāti anabhisittā. Uccesūti yathānurūpesu pallaṅkapīṭhakavettāsanaphalakacittattharaṇādibhedesu. Sañjagghantāti uppaṇḍanavasena mahāhasitaṃ hasantā. Saṃkīḷantāti hasitamatta karaṇaaṅgulisaṅghaṭṭanapāṇippahāradānādīni karontā. Mamaññeva maññeti evamahaṃ maññāmi, mamaññeva anuhasanti, na aññanti.
他们为什么这样做?据说,他们知道阿摩昼的家族血统。那时,阿摩昼穿着拖到脚面的衣服,一只手拎着衣角,耸着肩膀,仿佛被骄慢之酒灌醉一般走来。于是他们说道:“诸君请看,我们那个奴隶出身、黑族血统的阿摩昼来了!”阿摩昼自己也知道自己的出身,便猜想:“他们一定是在嘲笑我。”显示巴利原文
Kasmā pana te evamakaṃsūti? Te kira ambaṭṭhassa kulavaṃsaṃ jānanti. Ayañca tasmiṃ samaye yāva pādantā olambetvā nivatthasāṭakassa ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā khandhaṭṭhikaṃ nāmetvā mānamadena matto viya āgacchati. Tato – ‘‘passatha bho amhākaṃ dāsassa kaṇhāyanagottassa ambaṭṭhassa āgamanakāraṇa’’nti vadantā evamakaṃsu. Sopi attano kulavaṃsaṃ jānāti. Tasmā ‘‘mamaññeva maññe’’ti takkayittha.
“Āsanena”指以座席邀请,即像这样说:“这是座位,请在此就坐”——以这样的方式用座席发出邀请,但并没有人这样做。显示巴利原文
Āsanenāti ‘‘idamāsanaṃ, ettha nisīdāhī’’ti evaṃ āsanena nimantanaṃ nāma hoti, tathā na koci akāsi.
第三低贱者说的解释。显示巴利原文
Tatiyaibbhavādavaṇṇanā
266 “Laṭukikā”指鹌鹑,是住在田间土块之间的小雌鸟。“Kulāvaketi”指鸟巢,也就是它居住的地方。“Kāmalāpinī”指随意言说者,想说什么就说什么;无论她说些什么,也没有任何天鹅、苍鹭或孔雀过来阻止说“你在说什么”。“Abhisajjitunti”指纠缠,是由于嗔怒而执着不舍。显示巴利原文
266.Laṭukikāti khettaleḍḍūnaṃ antarenivāsinī khuddakasakuṇikā. Kulāvaketi nivāsanaṭṭhāne. Kāmalāpinīti yadicchakabhāṇinī, yaṃ yaṃ icchati taṃ taṃ lapati, na taṃ koci haṃso vā koñco vā moro vā āgantvā ‘‘kiṃ tvaṃ lapasī’ti nisedheti. Abhisajjitunti kodhavasena laggituṃ.
听了这话,那青年心想:“这位沙门乔达摩把自己的亲属比作小鹌鹑,却把我们比作天鹅、苍鹭和孔雀,看来他现在已经没有骄慢了。”他这样想着,便进一步展示了四种称赞。显示巴利原文
Evaṃ vutte māṇavo – ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo attano ñātake laṭukikasadise katvā amhe haṃsakoñcamorasadise karoti, nimmāno dāni jāto’’ti maññamāno uttari cattāro vaṇṇe dasseti.
奴隶子说的解释。显示巴利原文
Dāsiputtavādavaṇṇanā
267 「Nimmādetīti」指折伏,即令其折伏、令其失去骄慢。「Yaṃnūnāhanti」意思是“如果我”。据说,阿摩昼用很大的声音将“我是黑姓者,乔达摩尊者!”这句话重复了三遍。他为什么这样说?难道他不知道自己的不清净吗?是的,他知道。虽然知道,但这个原因被「有」所遮蔽,他并未看见。他心想:“这位大沙门没看见,看他能说什么?”便凭着骄慢的顽固,说出了这番话。「Mātāpettikanti」指父母所出,也就是属于父母的传承。「Nāmagottanti」指名字与姓氏:依假名安立而为名字,依传统沿袭而为姓氏。「Anussaratoti」指随念者,即正在忆念并厘清家族世系的人。「Ayyaputtāti」指少主们,也就是主人的儿子们。「Dāsiputtoti」指奴隶子,即家生婢女的儿子。因此,这里要说明的是:释迦族人见他并未像奴仆应当做的那样来恭敬承事主人,所以才会嘲笑他。显示巴利原文
267.Nimmādetīti nimmadeti nimmāne karoti. Yaṃnūnāhanti yadi panāhaṃ. ‘‘Kaṇhāyanohamasmi, bho gotamā’’ti idaṃ kira vacanaṃ ambaṭṭho tikkhattuṃ mahāsaddena avoca. Kasmā avoca? Kiṃ asuddhabhāvaṃ na jānātīti? Āma jānāti. Jānantopi bhavapaṭicchannametaṃ kāraṇaṃ, taṃ anena na diṭṭhaṃ. Apassanto mahāsamaṇo kiṃ vakkhatīti maññamāno mānathaddhatāya avoca. Mātāpettikanti mātāpitūnaṃ santakaṃ. Nāmagottanti paṇṇattivasena nāmaṃ, paveṇīvasena gottaṃ. Anussaratoti anussarantassa kulakoṭiṃ sodhentassa. Ayyaputtāti sāmino puttā. Dāsiputtoti gharadāsiyāva putto. Tasmā yathā dāsena sāmino upasaṅkamitabbā, evaṃ anupasaṅkamantaṃ taṃ disvā sakyā anujagghiṃsūti dasseti.
此后,为了阐明他的奴隶身份与释迦族的主人身份,并引出他自己和阿摩昼的家族血统,世尊便说:“然而,释迦族……”等等。其中,「dahanti」是指安置,即“甘蔗王是我们的先祖”这句话的意思:他们便是这样安立的。据说,那位国王说话时,口中会放出如同火炬般的光芒,因此人们称他为“甘蔗王”。「驱逐」就是赶出去。显示巴利原文
Ito paraṃ tassa dāsabhāvaṃ sakyānañca sāmibhāvaṃ pakāsetvā attano ca ambaṭṭhassa ca kulavaṃsaṃ āharanto sakyā kho panātiādimāha. Tattha dahantīti ṭhapenti, okkāko no pubbapurisoti, evaṃ karontīti attho. Tassa kira rañño kathanakāle ukkā viya mukhato pabhā niccharati, tasmā taṃ ‘‘okkāko’’ti sañjāniṃsūti. Pabbājesīti nīhari.
现在,为了标明他们的名字,世尊便开始宣说“奥咖穆卡”等。其间的次第是这样的:据说,最初劫时的国王摩诃三摩多有一子,名叫洛嘉。洛嘉之子为瓦拉洛嘉,瓦拉洛嘉之子为迦利耶那,迦利耶那之子为瓦拉迦利耶那,瓦拉迦利耶那之子为曼陀多,曼陀多之子为瓦拉曼陀多,瓦拉曼陀多之子为布萨,布萨之子为瓦拉,瓦拉之子为乌巴瓦拉,乌巴瓦拉之子为摩伽提婆。摩伽提婆的谱系中,共出过八万四千位刹帝利。在他们之后,又出现过三个奥咖咖王统。其中,第三位奥咖咖王有五位正后,分别名叫:哈特、心达、詹杜、贾利尼、毗舍佉,每位都有五百名宫女随侍。最年长的那位王后生了四个儿子:奥咖穆卡、卡拉甘杜、哈提尼卡、西尼苏罗,以及五个女儿:皮雅、苏皮雅、阿难达、毗吉达、毗吉达舍那。她生下这九个孩子后便去世了。显示巴利原文
Idāni te nāmavasena dassento – ‘‘okkāmukha’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ anupubbī kathā – paṭhamakappikānaṃ kira rañño mahāsammatassa rojo nāma putto ahosi. Rojassa vararojo, vararojassa kalyāṇo, kalyāṇassa varakalyāṇo, varakalyāṇassa mandhātā, mandhātussa varamandhātā , varamandhātussa uposatho, uposathassa varo, varassa upavaro, upavarassa maghadevo, maghadevassa paramparāya caturāsītikhattiyasahassāni ahesuṃ. Tesaṃ pacchato tayo okkākavaṃsā ahesuṃ. Tesu tatiyaokkākassa pañca mahesiyo ahesuṃ – hatthā, cittā, jantu, jālinī, visākhāti. Ekekissā pañcapañcaitthisataparivārā. Sabbajeṭṭhāya cattāro puttā – okkāmukho, karakaṇḍu, hatthiniko, sinisūroti. Pañca dhītaro – piyā, suppiyā, ānandā, vijitā, vijitasenāti. Iti sā nava putte vijāyitvā kālamakāsi.
后来,国王又迎娶了一位年轻貌美的王女,立为第一正后。她生了一个儿子,取名为詹杜。到了第五天,她把孩子装扮起来,抱去给国王看。国王心生欢喜,便赐给她一个恩典。她与自己的亲族商议之后,便为儿子索要王位。国王呵斥道:“可恶,贱婢!你竟想加害我的儿子们!”但她仍一再地私下向国王献媚,并以“大王,您可是不能食言的”之类的理由,不断地哀求。于是,国王便将儿子们召来,说道:“孩子们,当时我见到你们的幼弟詹杜王子,心中欢喜,便匆忙许了他母亲一个恩典。如今,她想将王位转给她的儿子。你们除了吉祥象、吉祥马、吉祥车之外,想要多少象、马、车就取多少,然后离开这里。待我过世后,你们再回来继承王位。”说完,他便派了八位大臣,将王子们送走了。显示巴利原文
Atha rājā aññaṃ dahariṃ abhirūpaṃ rājadhītaraṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā jantuṃ nāma puttaṃ vijāyi. Atha naṃ pañcamadivase alaṅkaritvā rañño dassesi. Rājā tuṭṭho tassā varaṃ adāsi. Sā ñātakehi saddhiṃ mantetvā puttassa rajjaṃ yāci. Rājā – ‘‘nassa, vasali, mama puttānaṃ antarāyaṃ icchasī’’ti tajjesi. Sā punappunaṃ raho rājānaṃ paritosetvā – ‘‘mahārāja, musāvādo nāma na vaṭṭatī’’tiādīni vatvā yācatiyeva. Atha rājā putte āmantesi – ‘‘ahaṃ tātā, tumhākaṃ kaniṭṭhaṃ jantukumāraṃ disvā tassa mātuyā sahasā varaṃ adāsiṃ , sā puttassa rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchati. Tumhe ṭhapetvā maṅgalahatthiṃ maṅgalaassaṃ maṅgalarathañca yattake icchatha, tattake hatthiassarathe gahetvā gacchatha. Mamaccayena āgantvā rajjaṃ kareyyāthā’’ti, aṭṭhahi amaccehi saddhiṃ uyyojesi.
他们以种种方式悲泣哀号,向国王和后宫请求原谅,说:“父王,请宽恕我们的过失吧!”请求原谅之后,他们便向国王禀明:“我们也要与兄弟一同离去。”随即辞别国王,带着诸位姐妹,由四军围绕,出了都城。那时,众人心想:“这些王子在父王过世后,一定会回来执掌国政,我们去追随、服侍他们吧。”于是纷纷跟随。第一天,跟随的军队排开,约有一由旬长;第二天,有两由旬长;第三天,有三由旬长。王子们便一同商议:“我们现在手握一支庞大的军队,哪怕去攻打附近的某个国王,夺取他的国土,对方也抵挡不住。然而,我们何苦去逼迫他人呢?这座赡部洲洲如此辽阔,我们就在林中建立一座城市吧。”于是,他们便朝着雪山的方向前进,去寻觅建城的地点。显示巴利原文
Te nānappakāraṃ roditvā kanditvā – ‘‘tāta, amhākaṃ dosaṃ khamathā’’ti rājānañceva rājorodhe ca khamāpetvā, ‘‘mayampi bhātūhi saddhiṃ gacchāmā’’ti rājānaṃ āpucchitvā nagarā nikkhantā bhaginiyo ādāya caturaṅginiyā senāya parivutā nagarā nikkhamiṃsu. ‘‘Kumārā pituaccayena āgantvā rajjaṃ kāressanti, gacchāma ne upaṭṭhahāmā’’ti cintetvā bahū manussā anubandhiṃsu. Paṭhamadivase yojanamattā senā ahosi, dutiye dviyojanamattā, tatiye tiyojanamattā. Kumārā mantayiṃsu – ‘‘mahā balakāyo, sace mayaṃ kañci sāmantarājānaṃ madditvā janapadaṃ gaṇheyyāma, sopi no nappasaheyya. Kiṃ paresaṃ pīḷāya katāya, mahā ayaṃ jambudīpo, araññe nagaraṃ māpessāmā’’ti himavantābhimukhā gantvā nagaravatthuṃ pariyesiṃsu.
那时,我们的菩萨出生于一个婆罗门大族,名为迦毗罗,后出家为仙人,在雪山附近一处池塘边的榕树林里搭了一间树叶屋安住。据说,他通达一种名为“地网”的明咒,以此明咒能观见上方八十肘空中及下方大地中的优劣好坏。那地方所有的草木、藤蔓都向右旋绕,朝东方生长。狮子、老虎等猛兽,乃至鹿、猪、蛇、猫,在追捕青蛙、老鼠等猎物时,一旦奔入此地,便无法继续追捕;不仅如此,它们仿佛受到惊吓,纷纷掉头逃回。菩萨知道:“这是整个大地最殊胜之处。”于是便在此处为自己搭了那间树叶屋。显示巴利原文
Tasmiñca samaye amhākaṃ bodhisatto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā kapilabrāhmaṇo nāma hutvā nikkhamma isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre sākavanasaṇḍe paṇṇasālaṃ māpetvā vasati. So kira bhummajālaṃ nāma vijjaṃ jānāti, yāya uddhaṃ asītihatthe ākāse, heṭṭhā ca bhūmiyampi guṇadosaṃ passati. Etasmiṃ padese tiṇagumbalatā dakkhiṇāvaṭṭā pācīnābhimukhā jāyanti. Sīhabyagghādayo migasūkare sappabiḷārā ca maṇḍūkamūsike anubandhamānā taṃ padesaṃ patvā na sakkonti te anubandhituṃ. Tehi te aññadatthu santajjitā nivattantiyeva. So – ‘‘ayaṃ pathaviyā aggapadeso’’ti ñatvā tattha attano paṇṇasālaṃ māpesi.
后来,王子们为寻找建城地点来到了菩萨的住处。菩萨见到他们,询问后得知事情经过,心生怜悯,说道:“在这树叶屋所在之处建起的城市,将成为赡部洲中最上的城市。凡生于此地之人,一人可胜百人、千人。你们就在此处建城,在这树叶屋之地建造王宫。要知道,站在这块地上,哪怕是旃陀罗之子,也能以转轮王的威势而超胜。”王子们问:“尊者,这不就是您的住处吗?”菩萨回答:“诸君莫作‘这是我的住处’之想。你们在旁边为我另搭一间树叶屋,然后建城,取名为‘迦毗罗卫’吧。”他们依言而行,便在那里安居下来。显示巴利原文
Atha te kumāre nagaravatthuṃ pariyesamāne attano vasanokāsaṃ āgate disvā pucchitvā taṃ pavattiṃ ñatvā tesu anukampaṃ janetvā avoca – ‘‘imasmiṃ paṇṇasālaṭṭhāne māpitaṃ nagaraṃ jambudīpe agganagaraṃ bhavissati. Ettha jātapurisesu ekeko purisasatampi purisasahassampi abhibhavituṃ sakkhissati. Ettha nagaraṃ māpetha, paṇṇasālaṭṭhāne rañño gharaṃ karotha. Imasmiñhi okāse ṭhatvā caṇḍālaputtopi cakkavattibalena atiseyyo’’ti. Nanu, bhante, ayyassa vasanokāsoti? ‘‘Mama vasanokāso’’ti mā cintayittha. Mayhaṃ ekapasse paṇṇasālaṃ katvā nagaraṃ māpetvā kapilavatthunti nāmaṃ karothā’’ti. Te tathā katvā tattha nivāsaṃ kappesuṃ.
之后,大臣们心想:“这些孩子已到婚龄,倘若父亲尚在,自会为他们安排嫁娶。如今这责任落在了我们身上。”于是便与王子们商议。王子们说:“我们未见有与我们相配的刹帝利女子,也未见与姐妹们相配的刹帝利青年;若与不相当之人结合,所生的孩子从母系或父系来看都不纯粹,将导致种姓混杂。因此,我们宁愿只与自己的姐妹一起生活。”他们出于对种姓混杂的恐惧,将最年长的姐姐奉于母亲之位,与其他妹妹一起过夫妻生活。显示巴利原文
Athāmaccā – ‘‘ime dārakā vayappattā, sace nesaṃ pitā santike bhaveyya, so āvāhavivāhaṃ kareyya. Idāni pana amhākaṃ bhāro’’ti cintetvā kumārehi saddhiṃ mantayiṃsu. Kumārā amhākaṃ sadisā khattiyadhītaro nāma na passāma, nāpi bhaginīnaṃ sadise khattiyakumārake, asadisasaṃyoge ca no uppannā puttā mātito vā pitito vā aparisuddhā jātisambhedaṃ pāpuṇissanti. Tasmā mayaṃ bhaginīhiyeva saddhiṃ saṃvāsaṃ rocemāti. Te jātisambhedabhayena jeṭṭhakabhaginiṃ mātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesāhi saṃvāsaṃ kappesuṃ.
随着儿女日渐增多,后来那位长姐患上了癞病,身体变得如同紫矿花一般。王子们心想:“即便与她同坐同食,这病也会传染。”于是有一天,他们假作要去游园,用车将她载入森林,命人在地上挖了一个坑,将她连同足够的干粮和软食一起放入坑内,再用木板像屋顶一样盖住,覆上泥土,便离开了。显示巴利原文
Tesaṃ puttehi ca dhītāhi ca vaḍḍhamānānaṃ aparena samayena jeṭṭhakabhaginiyā kuṭṭharogo udapādi, koviḷārapupphasadisāni gattāni ahesuṃ. Rājakumārā imāya saddhiṃ ekato nisajjaṭṭhānabhojanādīni karontānampi upari ayaṃ rogo saṅkamatīti cintetvā ekadivasaṃ uyyānakīḷaṃ gacchantā viya taṃ yāne āropetvā araññaṃ pavisitvā bhūmiyaṃ pokkharaṇiṃ khaṇāpetvā tattha khādanīyabhojanīyena saddhiṃ taṃ pakkhipitvā gharasaṅkhepena upari padaraṃ paṭicchādetvā paṃsuṃ datvā pakkamiṃsu.
那时,波罗奈国有一位名叫罗摩的国王,因患癞病而遭到舞女与后妃们的嫌弃,由此心生厌离,便将王位交给长子,独自隐入山林。他在那里搭建了一间叶屋,以树根野果为食。不久,他的病便痊愈了,身体变得如同金色。一次,他四处游观时,望见一棵巨大的空心树,便将树洞内部清理出十六肘宽的空间,安上门窗,系好梯子,住在里面。他在火盆里生起火,夜晚听着鹿、猪等野兽的叫声入睡。他能分辨出“那里有狮子在吼,那里有老虎在叫”,清晨便去往那地方,捡些残剩的肉食煮了吃。显示巴利原文
Tena ca samayena rāmo nāma bārāṇasirājā kuṭṭharogo nāṭakitthīhi ca orodhehi ca jigucchiyamāno tena saṃvegena jeṭṭhaputtassa rajjaṃ datvā araññaṃ pavisitvā tattha paṇṇasālaṃ māpetvā mūlaphalāni paribhuñjanto nacirasseva arogo suvaṇṇavaṇṇo hutvā ito cito ca vicaranto mahantaṃ susirarukkhaṃ disvā tassabbhantare soḷasahatthappamāṇaṃ okāsaṃ sodhetvā dvārañca vātapānañca yojetvā nisseṇiṃ bandhitvā tattha vāsaṃ kappesi. So aṅgārakaṭāhe aggiṃ katvā rattiṃ migasūkarādīnaṃ sadde suṇanto sayati. So – ‘‘asukasmiṃ padese sīho saddamakāsi, asukasmiṃ byaggho’’ti sallakkhetvā pabhāte tattha gantvā vighāsamaṃsaṃ ādāya pacitvā khādati.
一天清晨,他正生火坐着,国王女儿的体香引来了一只老虎。老虎在那地方刨土,把木板扒出了一道缝。她从缝隙中看见老虎,吓得惊叫出声。他听到声音,辨认出“这是女人的声音”,清早便去到那里问:“谁在里面?”回答说:“是女人,主人。”他问:“你是什么种姓?”答:“我是甘蔗王的女儿,主人。”他问:“你能出来吗?”答:“不能,主人。”问:“为什么?”答:“我患有皮肤病。”他问清全部经过后,便对这位不肯出来的刹帝利女子说:“我也是刹帝利。”于是放下梯子,将她救上来,带回自己的住处,用自己用过的药为她治疗,不久就使她痊愈了,身体变成金色,并与她一起生活。她初次同住便怀了孕,生下两个儿子,之后又生两个,这样一共生了十六次,总计三十二位兄弟。孩子们渐渐长大后,父亲把所有的技艺都传授给了他们。显示巴利原文
Athekadivasaṃ tasmiṃ paccūsasamaye aggiṃ jāletvā nisinne rājadhītāya sarīragandhena āgantvā byaggho tasmiṃ padese paṃsuṃ viyūhanto padare vivaramakāsi, tena ca vivarena sā byagghaṃ disvā bhītā vissaramakāsi. So taṃ saddaṃ sutvā – ‘‘itthisaddo eso’’ti ca sallakkhetvā pātova tattha gantvā – ‘‘ko etthā’’ti āha. Mātugāmo sāmīti. Kiṃ jātikāsīti? Okkākamahārājassa dhītā sāmīti. Nikkhamāti? Na sakkā sāmīti. Kiṃ kāraṇāti? Chavirogo me atthīti. So sabbaṃ pavattiṃ pucchitvā khattiyamānena anikkhamantiṃ – ‘‘ahampi khattiyo’’ti attano khattiyabhāvaṃ jānāpetvā nisseṇiṃ datvā uddharitvā attano vasanokāsaṃ netvā sayaṃ paribhuttabhesajjāniyeva datvā nacirasseva arogaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ katvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā paṭhamasaṃvāseneva gabbhaṃ gaṇhitvā dve putte vijāyi, punapi dveti, evaṃ soḷasakkhattumpi vijāyi. Evaṃ dvattiṃsa bhātaro ahesuṃ. Te anupubbena vuḍḍhippatte pitā sabbasippāni sikkhāpesi.
后来有一天,一位住在罗摩王城的林居者,在山中寻宝时见到国王,认出了他,说:“大王,我认得您。”国王便向他询问整件事的经过。正在那时,那些孩子回来了。国王见到他们,问:“这些是谁?”答:“是我的儿子。”国王又问他们的母系血统,随后说:“我听到好消息了。”那位林居者便回城禀报了国王(罗摩之子)。这位国王说:“我要把父亲迎回来”,于是率领四军前去,礼拜父亲后请求道:“大王,请您接受王位。”父亲说:“不必了,孩子,我不去那里。你就在这里为我移开这棵树,建一座城市吧。”他便照做了。因为移除了柯拉树,所以该城得名“柯拉城”;又因为建在虎道上,也称“虎道城”。有了这两个名称之后,他礼拜父亲,返回了自己的王城。显示巴利原文
Athekadivasaṃ eko rāmarañño nagaravāsī vanacarako pabbate ratanāni gavesanto rājānaṃ disvā sañjānitvā āha – ‘‘jānāmahaṃ, deva, tumhe’’ti. Tato naṃ rājā sabbaṃ pavattiṃ pucchi. Tasmiṃyeva ca khaṇe te dārakā āgamiṃsu. So te disvā – ‘‘ke ime’’ti āha. ‘‘Puttā me’’ti ca vutte tesaṃ mātikavaṃsaṃ pucchitvā – ‘‘laddhaṃ dāni me pābhata’’nti nagaraṃ gantvā rañño ārocesi. So ‘pitaraṃ ānayissāmī’ti caturaṅginiyā senāya tattha gantvā pitaraṃ vanditvā – ‘‘rajjaṃ, deva, sampaṭicchā’’ti yāci. So – ‘‘alaṃ, tāta, na tattha gacchāmi, idheva me imaṃ rukkhaṃ apanetvā nagaraṃ māpehī’’ti āha. So tathā katvā tassa nagarassa kolarukkhaṃ apanetvā katattā kolanagaranti ca byagghapathe katattā byagghapathanti cāti dve nāmāni āropetvā pitaraṃ vanditvā attano nagaraṃ agamāsi.
当王子们成年后,母亲对他们说:“孩子们,你们在迦毗罗卫有释迦族的舅舅们。你们的舅表姊妹们有这样一种梳头的方式,有这样一种穿衣的方式。当她们来到沐浴的渡口时,你们就去那里,谁喜欢哪一个,就抓住她。”他们照母亲的话而行,在那些女子沐浴后晾干头发时,各自抓住自己喜欢的女子,报上名字后便离开了。释迦族的王族们听说此事后,说:“算了,他们也是我们的亲戚。”便默许了。这就是释迦族与拘利族的起源。他们就这样互相嫁娶,世系一直延续到佛陀时代,从未断绝。在这里,世尊为了显示释迦族的世系,说了“他们被逐出国后,在雪山附近的池塘岸边……”等语。其中,“sammanti”意为居住。“释迦族确实”的意思是:尽管被逐出国,在森林中居住,他们也不混杂种姓,能够守护家族血统——他们确实是释迦族(有能力的),能够胜任。这是它的含义。“tadagge”指以此为最上,从那时起。这是它的含义。“他是他们的先祖”:这位奥咖咖国王是他们的先祖。他们与居士族之间连一丝血统混杂都没有。显示巴利原文
Tato vayappatte kumāre mātā āha – ‘‘tātā, tumhākaṃ kapilavatthuvāsino sakyā mātulā santi. Mātuladhītānaṃ pana vo evarūpaṃ nāma kesaggahaṇaṃ hoti, evarūpaṃ dussagahaṇaṃ. Yadā tā nhānatitthaṃ āgacchanti, tadā gantvā yassa yā ruccati, so taṃ gaṇhatū’’ti. Te tatheva gantvā tāsu nhatvā sīsaṃ sukkhāpayamānāsu yaṃ yaṃ icchiṃsu, taṃ taṃ gahetvā nāmaṃ sāvetvā agamiṃsu. Sakyarājāno sutvā ‘‘hotu, bhaṇe, amhākaṃ ñātakā eva te’’ti tuṇhī ahesuṃ. Ayaṃ sakyakoliyānaṃ uppatti. Evaṃ tesaṃ sakyakoliyānaṃ aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karontānaṃ yāva buddhakālā anupacchinnova vaṃso āgato. Tattha bhagavā sakyavaṃsaṃ dassetuṃ – ‘‘te raṭṭhasmā pabbājitā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre’’tiādimāha. Tattha sammantīti vasanti. Sakyā vata bhoti raṭṭhasmā pabbājitā araññe vasantāpi jātisambhedamakatvā kulavaṃsaṃ anurakkhituṃ sakyā, samatthā, paṭibalāti attho. Tadaggeti taṃ aggaṃ katvā, tato paṭṭhāyāti attho. So ca nesaṃ pubbapurisoti so okkāko rājā etesaṃ pubbapuriso. Natthi etesaṃ gahapativaṃsena sambhedamattampīti.
如此阐明了释迦族的世系后,现在要说明阿摩昼的族系,便说:“然国王……”等语。“生了一个名为黑的儿子”意思是:她生下了一个肤色黝黑的儿子,在母胎中就已长出牙齿,胡须和体毛都已长全。“他发出声音”:因为他一生下来就如同夜叉,众人心中惶恐,纷纷逃跑并关上门。他在屋内四处走动,说着“洗吧”之类的话,发出很大的声音。显示巴利原文
Evaṃ sakyavaṃsaṃ pakāsetvā idāni ambaṭṭhavaṃsaṃ pakāsento – ‘‘rañño kho panā’’tiādimāha. Kaṇhaṃnāma janesīti kāḷavaṇṇaṃ antokucchiyaṃyeva sañjātadantaṃ parūḷhamassudāṭhikaṃ puttaṃ vijāyi. Pabyāhāsīti yakkho jātoti bhayena palāyitvā dvāraṃ pidhāya ṭhitesu gharamānusakesu ito cito ca vicaranto dhovatha mantiādīni vadanto uccāsaddamakāsi.
268 那些青年婆罗门对世尊这样说,是为了替自己开脱责难,才说出“愿您不要这样……”等语。据说他们当时心想:“阿摩昼是我们老师最优秀的内弟子。如果在这种场合我们连一两句话都不说,他一定会在老师面前离间我们。”他们正是为了让自己脱身才这样说。然而,实际上他们内心是希望世尊折服他的傲慢的。据说阿摩昼凭借自己的傲慢,连他们也不喜欢他。“言辞美妙”是指语言甘美。“在这言辞中”:指在自己所学的三吠陀言辞中。“答辩”:意思是回答所问、作出解答。或者又指“要在这奴隶子的话语中答辩”,意思是给出答复。显示巴利原文
268.Temāṇavakā bhagavantaṃ etadavocunti attano upārambhamocanatthāya – ‘‘etaṃ mā bhava’’ntiādivacanaṃ avocuṃ. Tesaṃ kira etadahosi – ‘‘ambaṭṭho amhākaṃ ācariyassa jeṭṭhantevāsī, sace mayaṃ evarūpe ṭhāne ekadvevacanamattampi na vakkhāma, ayaṃ no ācariyassa santike amhe paribhindissatī’’ti upārambhamocanatthaṃ evaṃ avocuṃ. Cittena panassa nimmadabhāvaṃ ākaṅkhanti. Ayaṃ kira mānanissitattā tesampi appiyova. Kalyāṇavākkaraṇoti madhuravacano. Asmiṃ vacaneti attanā uggahite vedattayavacane. Paṭimantetunti pucchitaṃ pañhaṃ paṭikathetuṃ, vissajjetunti attho. Etasmiṃ vā dāsiputtavacane. Paṭimantetunti uttaraṃ kathetuṃ.
269 那时,世尊心想:“如果这些青年坐在这里如此高声喧嚷,这番话便无法收场。好了,让他们安静下来,我只与阿摩昼交谈。”于是便对那些青年说了这番话。其中,“mantavho”是“你们商议”的意思。“与我共论”即与我一起谈话。世尊这样说后,青年们心想:“阿摩昼一被说‘你是女奴之子’,就抬不起头来。这出身的事确实难以辩明。如果沙门乔达摩再说出什么‘你是奴隶’之类的话,谁会去跟他争论呢?让阿摩昼自己去解开自己系上的包袱吧。”他们这样使自己得以脱身,便把问题抛给他,说道:“善生啊,乔达摩尊者……”等等。显示巴利原文
269.Atha kho bhagavāti atha kho bhagavā – ‘‘sace ime māṇavakā ettha nisinnā evaṃ uccāsaddaṃ karissanti, ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati. Handa, ne nissadde katvā ambaṭṭheneva saddhiṃ kathemī’’ti te māṇavake etadavoca. Tattha mantavhoti mantayatha. Mayā saddhiṃ paṭimantetūti mayā saha kathetu. Evaṃ vutte māṇavakā cintayiṃsu – ‘‘ambaṭṭho tāva dāsiputtosīti vutte puna sīsaṃ ukkhipituṃ nāsakkhi. Ayaṃ kho jāti nāma dujjānā, sace aññampi kiñci samaṇo gotamo ‘tvaṃ dāso’ti vakkhati, ko tena saddhiṃ aḍḍaṃ karissati. Ambaṭṭho attanā baddhaṃ puṭakaṃ attanāva mocetū’’ti attānaṃ parimocetvā tasseva upari khipantā – ‘‘sujāto ca bho gotamā’’tiādimāhaṃsu.
270 “有正法依据的”指有理有据。“即使不情愿也必须回答”的意思是纵使自己不情愿也必须作答,也就是一定要解答。“你会用其他话回避”的意思是你以别的话来回避、掩盖其他的话。比如有人被问“你是什么种姓?”却回答“我通晓三吠陀”等等,这就叫做以其他话来回避。“或者你会走开”的意思是,你明明知道所问的问题,却因不想说而起身离座而去。显示巴利原文
270.Sahadhammikoti sahetuko sakāraṇo. Akāmā byākātabboti attanā anicchantenapi byākaritabbo, avassaṃ vissajjetabboti attho. Aññenavā aññaṃ paṭicarissasīti aññena vacanena aññaṃ vacanaṃ paṭicarissasi ajjhottharissasi, paṭicchādessasīti attho. Yo hi ‘‘kiṃ gotto tva’’nti evaṃ puṭṭho – ‘‘ahaṃ tayo vede jānāmī’’tiādīni vadati, ayaṃ aññena aññaṃ paṭicarati nāma. Pakkamissasi vāti pucchitaṃ pañhaṃ jānantova akathetukāmatāya uṭṭhāyāsanā pakkamissasi vā.
“他默然不语”:阿摩昼心想:“沙门乔达摩想让我亲口招认是女奴之子,若由我自己说出来,这‘奴隶’身份便先天确定了。但他追问两三回后就会沉默,到那时我便转身离去。”如此想定之后,他便默然不语。显示巴利原文
Tuṇhīahosīti samaṇo gotamo maṃ sāmaṃyeva dāsiputtabhāvaṃ kathāpetukāmo, sāmaṃ kathite ca dāso nāma jātoyeva hoti. Ayaṃ pana dvatikkhattuṃ codetvā tuṇhī bhavissati, tato ahaṃ parivattitvā pakkamissāmīti cintetvā tuṇhī ahosi.
271 “手持金刚杵者”:即手中执持金刚杵。“夜叉”:此夜叉并非普通夜叉,当知是帝释天王。“燃烧的”:指呈火焰般的红色。“炽燃的”:极为猛烈地燃烧。“成火焰的”:周遭一片光明,即化为了一团火焰。“他站立着”:指变现出大头、獠牙如芭蕉花蕾、眼鼻等可畏形象后,立在那里。显示巴利原文
271. Vajiraṃ pāṇimhi assāti vajirapāṇi. Yakkhoti na yo vā so vā yakkho, sakko devarājāti veditabbo. Ādittanti aggivaṇṇaṃ. Sampajjalitanti suṭṭhu pajjalitaṃ. Sajotibhūtanti samantato jotibhūtaṃ, ekaggijālabhūtanti attho. Ṭhito hotīti mahantaṃ sīsaṃ, kandalamakuḷasadisā dāṭhā bhayānakāni akkhināsādīni evaṃ virūparūpaṃ māpetvā ṭhito.
他为何而来?为令阿摩昼舍弃邪见、回答问题。再者,当世尊对说法心生厌离、不欲宣说时,帝释天与大梵天一同前来,请求道:“世尊,请说法吧。若有不肯遵从您教敕之人,我等自会令他遵从。愿您的法轮转动,我们的令轮也转动。”正因为如此,他此番前来,心想:“今日要威吓阿摩昼,迫他回答问题。”显示巴利原文
Kasmā panesa āgatoti? Diṭṭhivissajjāpanatthaṃ. Api ca – ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’nti evaṃ dhammadesanāya appossukkabhāvaṃ āpanne bhagavati sakko mahābrahmunā saddhiṃ āgantvā – ‘‘bhagavā dhammaṃ desetha, tumhākaṃ āṇāya avattamāne mayaṃ vattāpessāma, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, amhākaṃ āṇācakka’’nti paṭiññaṃ akāsi. Tasmā – ‘‘ajja ambaṭṭhaṃ tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmī’’ti āgato.
“世尊看见,阿摩昼也看见”:如果其他人也能看见那个夜叉,那这件事就不足为凭了,他们反而会说:“这沙门乔达摩知道阿摩昼不肯顺从他的说法,就召来夜叉显示给他看,阿摩昼是因为害怕才说话的。”因此,才只让世尊和阿摩昼看见。阿摩昼一看见那夜叉,全身毛孔都渗出汗来,腹中翻腾,发出大叫。他环顾四周,想:“别人也看见了吗?”却看不到任何人有丝毫毛发竖立。于是他心想:“这恐怖单单落在我身上。如果我说有夜叉,他们就会说:‘难道只有你长着眼睛,就你看见了夜叉?你先前没看见夜叉,是被沙门乔达摩卷进论争之后,才看见夜叉的吧?’”这样想了之后,他思忖:“现在我在这里,除了沙门乔达摩,没有别的庇护了。”于是,阿摩昼青年对世尊说了这话。显示巴利原文
Bhagavā ceva passati ambaṭṭho cāti yadi hi taṃ aññepi passeyyuṃ, taṃ kāraṇaṃ agaru assa, ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo ambaṭṭhaṃ attano vāde anotarantaṃ ñatvā yakkhaṃ āvāhetvā dassesi, tato ambaṭṭho bhayena kathesī’’ti vadeyyuṃ. Tasmā bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca. Tassa taṃ disvāva sakalasarīrato sedā mucciṃsu. Antokucchi viparivattamānā mahāravaṃ viravi . So ‘‘aññepi nu kho passantī’’ti olokento kassaci lomahaṃsamattampi nāddasa. Tato – ‘‘idaṃ bhayaṃ mameva uppannaṃ, sacāhaṃ yakkhoti vakkhāmi, ‘kiṃ tavameva akkhīni atthi, tvameva yakkhaṃ passasi, paṭhamaṃ yakkhaṃ adisvā samaṇena gotamena vādasaṅghaṭṭe pakkhittova yakkhaṃ passasī’ti vadeyyu’’nti cintetvā ‘‘na dāni me idha aññaṃ paṭisaraṇaṃ atthi, aññatra samaṇā gotamā’’ti maññamāno atha kho ambaṭṭho māṇavo…pe… bhagavantaṃ etadavoca.
272 “Tāṇaṃ gavesī”(寻求救护):意思是正在寻找救护。“Leṇaṃ gavesī”(寻求庇护):意思是正在寻找庇护。“Saraṇaṃ gavesī”(寻求皈依):意思是正在寻找皈依。其中,“tāṇa”(救护)指“保护”,也就是守护;“leṇa”(庇护)指“人们在此藏身”;“saraṇa”(皈依)指“忆念”,也就是说能消除、摧毁恐惧。“Upanisīditvā”(近坐后):指走近之后,在下首座位坐下。“Bravitu”(请说):就是“说吧”。显示巴利原文
272.Tāṇaṃ gavesīti tāṇaṃ gavesamāno. Leṇaṃ gavesīti leṇaṃ gavesamāno. Saraṇaṃ gavesīti saraṇaṃ gavesamāno. Ettha ca tāyati rakkhatīti tāṇaṃ. Nilīyanti etthāti leṇaṃ. Saratīti saraṇaṃ, bhayaṃ hiṃsati, viddhaṃsetīti attho. Upanisīditvāti upagamma heṭṭhāsane nisīditvā. Bravitūti vadatu.
关于阿摩昼族谱的论说显示巴利原文
Ambaṭṭhavaṃsakathā
273-274 “Dakkhiṇajanapada”(南部地方):就是通常所说的南部道路,指恒河以南的著名地区。那时,据说南部地方有许多婆罗门苦行者。他前往那里,凭侍奉与行持令一位苦行者心生欢喜。那苦行者见他如此相助,便说:“喂,那个人,我给你咒语,你想要哪个咒语,就拿去吧。”他答道:“老师,我不需要别的咒语,恳请您把那条凭威力就能让武器无法转向的咒语传给我。”苦行者说:“好的,贤者。”便把一条名叫“阿摩昼”、能使弓失效的明咒传给了他。他得了这明咒后,当场试验了一番,心想:“现在我的愿望要实现了。”于是扮成仙人的模样,到奥咖咖王那里去了。因此才有这样的说法:“前往南部地方,学习梵咒之后,来到奥咖咖王处。”显示巴利原文
273-274.Dakkhiṇajanapadanti dakkhiṇāpathoti pākaṭaṃ. Gaṅgāya dakkhiṇato pākaṭajanapadaṃ. Tadā kira dakkhiṇāpathe bahū brāhmaṇatāpasā honti, so tattha gantvā ekaṃ tāpasaṃ vattapaṭipattiyā ārādhesi. So tassa upakāraṃ disvā āha – ‘‘ambho, purisa, mantaṃ te demi, yaṃ icchasi, taṃ mantaṃ gaṇhāhī’’ti. So āha – ‘‘na me ācariya, aññena mantena, kiccaṃ atthi, yassānubhāvena āvudhaṃ na parivattati, taṃ me mantaṃ dehī’’ti. So – ‘‘bhadraṃ, bho’’ti tassa dhanuagamanīyaṃ ambaṭṭhaṃ nāma vijjaṃ adāsi, so taṃ vijjaṃ gahetvā tattheva vīmaṃsitvā – ‘‘idāni me manorathaṃ pūressāmī’’ti isivesaṃ gahetvā okkākassa santikaṃ gato. Tena vuttaṃ – ‘‘dakkhiṇajanapadaṃ gantvā brahmamante adhīyitvā rājānaṃ okkākaṃ upasaṅkamitvā’’ti.
「Brahmamanteti」(梵咒):此处指因其具足威力,故为最殊胜的咒语。
「Ko nevaṃ’re ayaṃ mayhaṃ dāsiputto」(喂,这人怎么是我女奴的儿子?):即“喂,这人怎么是我女奴之子?”
「Sotaṃ khurappa」(搭箭):那国王欲杀他,已将箭搭好,却因他的咒力,箭既射不出去,也抽不回来。就在那一刹那,他浑身流汗,恐惧颤抖,呆立当场。显示巴利原文
Ettha brahmamanteti ānubhāvasampannatāya seṭṭhamante. Ko nevaṃ’re ayaṃ mayhaṃ dāsiputtoti ko nu evaṃ are ayaṃ mama dāsiputto. Sotaṃ khurappanti so rājā taṃ māretukāmatāya sannahitaṃ saraṃ tassa mantānubhāvena neva khipituṃ na apanetuṃ sakkhi, tāvadeva sakalasarīre sañjātasedo bhayena vedhamāno aṭṭhāsi.
「Amaccā」指大臣、高官。「Pārisajjā」指其他集会的众人。他们之所以说出此语,是因为心中思惟:‘丹达基王冒犯了瘦瓦洽苦行者,被刀剑之雨摧毁了整个国家。娜利凯罗冒犯了五百苦行者,阿朱那冒犯了安耆罗娑,大地裂开,堕入地狱。’由于恐惧,他们才说出‘愿您平安,尊者!’等话语。显示巴利原文
Amaccāti mahāmaccā. Pārisajjāti itare parisāvacarā. Etadavocunti – ‘‘daṇḍakīrañño kisavacchatāpase aparaddhassa āvudhavuṭṭhiyā sakalaraṭṭhaṃ vinaṭṭhaṃ . Nāḷikero pañcasu tāpasasatesu ajjuno ca aṅgīrase aparaddho pathaviṃ bhinditvā nirayaṃ paviṭṭho’’ti cintayantā bhayena etaṃ sotthi, bhaddantetiādivacanaṃ avocuṃ.
「国王将得平安」这一句,黑沉默许久,经众人种种恳求之后,他才说:‘你们的国王对像我这样的仙人搭箭上弦,造下了重业……’如此说过之后,才说出此语。
「Undriyissati」意为破裂、粉碎,如同谷壳撒散一般。这是他为了‘吓唬人们’而说的妄语。实际上,他明咒的力量仅能阻止箭矢,别无其他。下文所说也是同样的道理。显示巴利原文
Sotthi bhavissati raññoti idaṃ vacanaṃ kaṇho ciraṃ tuṇhī hutvā tato anekappakāraṃ yācīyamāno – ‘‘tumhākaṃ raññā mādisassa isino khurappaṃ sannayhantena bhāriyaṃ kammaṃ kata’’ntiādīni ca vatvā pacchā abhāsi. Undriyissatīti bhijjissati, thusamuṭṭhi viya vippakiriyissatīti. Idaṃ so ‘‘janaṃ tāsessāmī’’ti musā bhaṇati. Sarasanthambhanamatteyeva hissa vijjāya ānubhāvo, na aññatra. Ito paresupi vacanesu eseva nayo.
“Pallomo”指平和,即毛发平伏。连一丝毛发竖立也不会发生。据说,他先让国王承诺——“若国王肯将那个女孩许配给我”——然后才说了这番话。“于男孩身上安置了利箭”:他以“令箭降下”的咒语令其转向,将那些利箭对准了男孩的肚脐。“他将女儿嫁给了他”:他洗过头后,赠予侍女并让她成为自由人,随后将女儿出嫁,安置于高位。“诸位青年,切莫……”这一段是世尊为使其安心而说,欲点明“庵婆咤在某一方而言,也算是释迦族的亲戚”。于是,庵婆咤仿佛被百罐之水灌顶一般,躁动化为了轻安,他内心安稳,便想道:“沙门乔达摩为令我欢喜,认我为一方的亲戚,看来我确实是刹帝利。”显示巴利原文
Pallomoti pannalomo. Lomahaṃsanamattampissa na bhavissati. Idaṃ kira so ‘‘sace me rājā taṃ dārikaṃ dassatī’’ti paṭiññaṃ kāretvā avaca. Kumāre khurappaṃ patiṭṭhapesīti tena ‘‘saro otaratū’’ti mante parivatti, te kumārassa nābhiyaṃ patiṭṭhapesi. Dhītaraṃ adāsīti sīsaṃ dhovitvā adāsaṃ bhujissaṃ katvā dhītaraṃ adāsi, uḷāre ca taṃ ṭhāne ṭhapesi. Mā kho tumhe māṇavakāti idaṃ pana bhagavā – ‘‘ekena pakkhena ambaṭṭho sakyānaṃ ñāti hotī’’ti pakāsento tassa samassāsanatthaṃ āha. Tato ambaṭṭho ghaṭasatena abhisitto viya passaddhadaratho hutvā samassāsetvā samaṇo gotamo maṃ ‘‘tosessāmī’’ti ekena pakkhena ñātiṃ karoti, khattiyo kirāhamasmī’’ti cintesi.
刹帝利最胜状态的解说显示巴利原文
Khattiyaseṭṭhabhāvavaṇṇanā
275 那时,世尊心想:“这个庵婆咤自以为‘我是刹帝利’,却不知自己并非刹帝利。来,让我令他明白。”为显示刹帝利家系,世尊便展开开示,说道:“庵婆咤,你意下如何?”等等。其中,“于此”即是在此世间。“于婆罗门中”是指在婆罗门内部。“座席或供水”是指最上座或最上等的供水。“在祭祀亡灵之食中”是指为亡者所作供养的食物。“在吉祥食等中”是指吉祥庆典等饮食。“在祭祀中”是指祭供的食物。“在宾客食中”是指为宾客所作的供养或作为礼品的食物。“是否会有他的份?”意思是:刹帝利之子会有一份吗?“遮止或不遮止?”意为:对于婆罗门少女,是有阻碍呢,还是没有阻碍?换言之,是能娶得婆罗门少女,还是不能?“未得”指未能达到刹帝利的身份,即不清净者。显示巴利原文
275. Atha kho bhagavā – ‘‘ayaṃ ambaṭṭho khattiyosmī’’ti saññaṃ karoti, attano akhattiyabhāvaṃ na jānāti, handa naṃ jānāpessāmīti khattiyavaṃsaṃ dassetuṃ uttaridesanaṃ vaḍḍhento – ‘‘taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha idhāti imasmiṃ loke. Brāhmaṇesūti brāhmaṇānaṃ antare. Āsanaṃ vā udakaṃ vāti aggāsanaṃ vā aggodakaṃ vā. Saddheti matake uddissa katabhatte. Thālipāketi maṅgalādibhatte. Yaññeti yaññabhatte. Pāhuneti pāhunakānaṃ katabhatte paṇṇākārabhatte vā. Api nussāti api nu assa khattiyaputtassa. Āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vāti , brāhmaṇakaññāsu nivāraṇaṃ bhaveyya vā no vā, brāhmaṇadārikaṃ labheyya vā na vā labheyyāti attho. Anupapannoti khattiyabhāvaṃ apatto, aparisuddhoti attho.
276 “以女而娶女”:意为通过一个女人,去寻求另一个女人。“在某种事件中”:即当婆罗门犯下某种过失,做了不合规矩、不该做的事情时。“以灰袋”:就是用灰袋,将灰撒在其头上。显示巴利原文
276.Itthiyāvā itthiṃ karitvāti itthiyā vā itthiṃ pariyesitvā. Kismiñcideva pakaraṇeti kismiñcideva dose brāhmaṇānaṃ ayutte akattabbakaraṇe. Bhassapuṭenāti bhasmapuṭena, sīse chārikaṃ okiritvāti attho.
277 “于所生者中”(janetasmiṃ)是指于所生的后代之中。“那些以种姓为依止者”(ye gottapaṭisārino),是指那些在所生者中依止种姓、声称“我是乔达摩”“我是迦叶”等的人。在这世间依止种姓者当中,刹帝利是最为殊胜的。“为我所认可”(anumatā mayā)的意思是:与我的圆满知智相互契合,乃是我所开许的。显示巴利原文
277.Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janetasmiṃ gottaṃ paṭisaranti – ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Anumatā mayāti mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā desitā mayā anuññātā.
第一诵分(paṭhamabhāṇavāra)解说终显示巴利原文
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
明与行论(vijjācaraṇakathā)的解说显示巴利原文
Vijjācaraṇakathāvaṇṇanā
278 听到这首偈颂中“明行足”这个词语,阿摩昼便心想:“所谓‘明’,即是三部吠陀;所谓‘行’,即是五戒。这些只有我们才拥有。如果具足明行的人就是最殊胜的,那我们就是最殊胜的了。”如此确定之后,为了追问明与行,他便说:“乔达摩尊者,什么是行?什么又是明?”这时,世尊为了先破斥在婆罗门传承中与出身论等纠缠在一起的明与行,再开示无上的明与行,于是开口道:“不,阿摩昼……”这里的“出身论”是指围绕出身生起的争论,例如“这只有婆罗门能做,首陀罗不能做”之类的说法。其余各处也是如此。“系缚于出身论”就是指被出身论所束缚。其余各处也是如此。显示巴利原文
278. Imāya pana gāthāya vijjācaraṇasampannoti idaṃ padaṃ sutvā ambaṭṭho cintesi – ‘‘vijjā nāma tayo vedā, caraṇaṃ pañca sīlāni, tayidaṃ amhākaṃyeva atthi, vijjācaraṇasampanno ce seṭṭho, mayameva seṭṭhā’’ti niṭṭhaṃ gantvā vijjācaraṇaṃ pucchanto – ‘‘katamaṃ pana taṃ, bho gotama, caraṇaṃ, katamā ca pana sā vijjā’’ti āha. Athassa bhagavā taṃ brāhmaṇasamaye siddhaṃ jātivādādipaṭisaṃyuttaṃ vijjācaraṇaṃ paṭikkhipitvā anuttaraṃ vijjācaraṇaṃ dassetukāmo – ‘‘na kho ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha jātivādoti jātiṃ ārabbha vādo, brāhmaṇassevidaṃ vaṭṭati, na suddassātiādi vacananti attho. Esa nayo sabbattha. Jātivādavinibaddhāti jātivāde vinibaddhā. Esa nayo sabbattha.
于是阿摩昼心想:“我们原先一直在思忖要怎样才能把他难住,结果沙门乔达摩就像大风吹走谷壳一样,将我们从那里远远抛开。而当我们无处可抓时,他偏又将我们引到这上面来。看来,有必要把明行具足弄清楚。”这样想过后,他便再次请问明行具足。于是世尊为了从头显示明与行,便说:“阿摩昼,在此,如来……”显示巴利原文
Tato ambaṭṭho – ‘‘yattha dāni mayaṃ laggissāmāti cintayimha, tato no samaṇo gotamo mahāvāte thusaṃ dhunanto viya dūrameva avakkhipi. Yattha pana mayaṃ na laggāma, tattha no niyojesi. Ayaṃ no vijjācaraṇasampadā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā puna vijjācaraṇasampadaṃ pucchi. Athassa bhagavā samudāgamato pabhuti vijjācaraṇaṃ dassetuṃ – ‘‘idha ambaṭṭha tathāgato’’tiādimāha.
279 在此,世尊解释那三种实际上属于“行”的戒时,并没有用“这属于他的行”来交代,而是只从戒的方面,以“这属于他的戒”来交代。为什么如此呢?因为阿摩昼多少也有一些戒,若是从“行”的角度交代,他就会处处执著:“我也是行具足者。”然而,对于那些他连做梦也未曾见过的事,世尊便这样来交代:“他证得初禅后安住——这属于他的行……证得第四禅后安住——这属于他的行。”如是,直到八种等至都被交代为“行”;而从观智开始,八种智慧都被交代为“明”。显示巴利原文
279. Ettha ca bhagavā caraṇapariyāpannampi tividhaṃ sīlaṃ vibhajanto ‘‘idamassa hoti caraṇasmi’’nti aniyyātetvā ‘‘idampissa hoti sīlasmi’’nti sīlavaseneva niyyātesi. Kasmā? Tassapi hi kiñci kiñci sīlaṃ atthi, tasmā caraṇavasena niyyātiyamāne ‘‘mayampi caraṇasampannā’’ti tattha tattheva laggeyya. Yaṃ pana tena supinepi na diṭṭhapubbaṃ, tasseva vasena niyyātento paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampissa hoti caraṇasmiṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, idampissa hoti caraṇasmintiādimāha. Ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo caraṇanti niyyātitā honti, vipassanā ñāṇato pana paṭṭhāya aṭṭhavidhāpi paññā vijjāti niyyātitā.
关于四恶趣门的论注显示巴利原文
Catuapāyamukhakathāvaṇṇanā
280 “恶趣门”即消亡之门。“不能达到”:指未能获得,或无能为力。“担着khāri与扁担”:此处khāri,是指钻木取火用的火棍、净瓶、吉祥草等苦行者的资具;vidha则指扁担。因此,意思是“担着装满khāri的扁担”。有些人读作“khārivividha”,他们注释说:“khāri是扁担的名称,vividha是指众多如水瓶等的资具。”“食落果者”即食用自然掉落之果的人。“侍者”是指以如法的侍奉、执钵、洗足等义务劳作而进行服务的人。当然,即便是功德更为殊胜的诸漏尽沙弥,也可以按上述方式做凡夫比丘的侍者,但此人并非如此:无论从功德方面看,还是从所作的服务劳作来看,他都是低劣的。显示巴利原文
280.Apāyamukhānīti vināsamukhāni. Anabhisambhuṇamānoti asampāpuṇanto, avisahamāno vā. Khārividhamādāyāti ettha khārīti araṇī kamaṇḍalu sujādayo tāpasaparikkhārā. Vidhoti kājo. Tasmā khāribharitaṃ kājamādāyāti attho. Ye pana khārivividhanti paṭhanti, te ‘‘khārīti kājassa nāmaṃ, vividhanti bahukamaṇḍaluādiparikkhāra’’nti vaṇṇayanti. Pavattaphalabhojanoti patitaphalabhojano. Paricārakoti kappiyakaraṇapattapaṭiggahaṇapādadhovanādivattakaraṇavasena paricārako. Kāmañca guṇādhikopi khīṇāsavasāmaṇero puthujjanabhikkhuno vuttanayena paricārako hoti, ayaṃ pana na tādiso guṇavasenapi veyyāvaccakaraṇavasenapi lāmakoyeva.
问:为何说苦行者出家是教法的消亡之门呢?答:因为正在流传的教法,将随着苦行者出家而退没。在此教法中出家后,那些不能圆满三学的人,会被有惭耻心、乐于修学的人厌弃并回避,心想:“与你没有共同的布萨、自恣或僧团行事。”他便认为:“教法中如刀刃般艰难的修行是苦的,而苦行者出家既容易,又受大众公认。”于是便还俗去做苦行者。别人看见后便问:“你这是做了什么?”他说:“你们教法中的事务很繁重,而我们这里却可以随心所欲地生活。”那人便想:“若是如此,我也在此出家吧。”于是跟着他学,也成了苦行者。如此一个跟着一个学,苦行者便渐渐增多。当他们大量出现时,教法便称为退没了。世间只会剩下这样的传闻:“曾有一位名为某某的佛陀出现于世,他的教法是这样这样的。”世尊正是针对这种情形,才说苦行者出家是教法的消亡之门。显示巴利原文
Kasmā pana tāpasapabbajjā sāsanassa vināsamukhanti vuttāti? Yasmā gacchantaṃ gacchantaṃ sāsanaṃ tāpasapabbajjāvasena osakkissati. Imasmiñhi sāsane pabbajitvā tisso sikkhā pūretuṃ asakkontaṃ lajjino sikkhākāmā – ‘‘natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti jigucchitvā parivajjenti. So ‘‘dukkaraṃ khuradhārūpamaṃ sāsane paṭipattipūraṇaṃ dukkhaṃ, tāpasapabbajjā pana sukarā ceva bahujanasammatā cā’’ti vibbhamitvā tāpaso hoti. Aññe taṃ disvā – ‘‘kiṃ tayā kata’’nti pucchanti. So – ‘‘bhāriyaṃ tumhākaṃ sāsane kammaṃ, idha pana sachandacārino maya’’nti vadati. Sopi, yadi evaṃ ahampi ettheva pabbajāmīti tassa anusikkhanto tāpaso hoti. Evamaññepi aññepīti kamena tāpasāva bahukā honti. Tesaṃ uppannakāle sāsanaṃ osakkitaṃ nāma bhavissati. Loke evarūpo buddho nāma uppajji, tassa īdisaṃ nāma sāsanaṃ ahosīti sutamattameva bhavissati. Idaṃ sandhāya bhagavā tāpasapabbajjaṃ sāsanassa vināsamukhanti āha.
「锄与篮」:指为采集块茎、根、花、果而使用的锄头和篮子。「或于村边……」:指人未能获得明行具足等成就,又认为靠务农等方式谋生是苦,为了欺诳大众,便在村边或城边建起火堂,以酥油、油、酪、蜜、糖蜜、芝麻、米等,以及各种木材献供,依事火而活。显示巴利原文
Kudālapiṭakanti kandamūlaphalaggahaṇatthaṃ kudālañceva piṭakañca. Gāmasāmantaṃ vāti vijjācaraṇasampadādīni anabhisambhuṇanto, kasikammādīhi ca jīvitaṃ nipphādetuṃ dukkhanti maññamāno bahujanakuhāpanatthaṃ gāmasāmante vā nigamasāmante vā aggisālaṃ katvā sappiteladadhimadhuphāṇitatilataṇḍulādīhi ceva nānādārūhi ca homakaraṇavasena aggiṃ paricaranto acchati.
「建有四门之屋」:即建一座四面有门的饮水处,于其门口搭设棚舍,内置饮用水,接待往来之人。当疲惫的旅人饮水之后,心生欢喜,便会施舍饭团或米等。他将所施之物悉数收下,熬成酸粥等食物。为更多获取财物,他将食物分予一些人,把饭锅等赠予另一些人。那些人也会以肉食或谷物等回报他,他便将这些拿去放贷取息。如此财富渐增,便蓄养牛、水牛、男女仆从,建立起大家业。这便是所谓「建有四门之屋,居于其中」的情形。而所谓「我将随己力供养他」,是指他的修道方法。他正是依此行持。至此,世尊已完全指出一切苦行者的出家方式。显示巴利原文
Catudvāraṃ agāraṃ karitvāti catumukhaṃ pānāgāraṃ katvā tassa dvāre maṇḍapaṃ katvā tattha pānīyaṃ upaṭṭhapetvā āgatāgate pānīyena āpucchati. Yampissa addhikā kilantā pānīyaṃ pivitvā parituṭṭhā bhattapuṭaṃ vā taṇḍulādīni vā denti, taṃ sabbaṃ gahetvā ambilayāguādīni katvā bahutaraṃ āmisagahaṇatthaṃ kesañci annaṃ deti, kesañci bhattapacanabhājanādīni. Tehipi dinnaṃ āmisaṃ vā pubbaṇṇādīni vā gaṇhati, tāni vaḍḍhiyā payojeti. Evaṃ vaḍḍhamānavibhavo gomahiṃsadāsīdāsapariggahaṃ karoti, mahantaṃ kuṭumbaṃ saṇṭhapeti. Imaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchatī’’ti. ‘‘Tamahaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmī’’ti idaṃ panassa paṭipattimukhaṃ. Iminā hi mukhena so evaṃ paṭipajjatīti. Ettāvatā ca bhagavatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā honti.
苦行者有八种。哪八种?即:有妻子者、拾穗为食者、不火煮者、不自己煮食者、拳石食者、齿树皮衣者、食落果者、黄叶衣者。其中,如键尼耶结发者那样,安立家产、居家度日者,名为「有妻子者」。显示巴利原文
Kathaṃ? Aṭṭhavidhā hi tāpasā – saputtabhariyā, uñchācariyā, anaggipakkikā, asāmapākā, asmamuṭṭhikā, dantavakkalikā, pavattaphalabhojanā, paṇḍupalāsikāti. Tattha ye keṇiyajaṭilo viya kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā vasanti, te saputtabhariyā nāma.
而那些认为“出家人拖家带口实为不妥”的人,便到收割和脱粒的场地,拾起散落的稻谷、绿豆、芝麻等,煮熟后食用,他们被称为“拾穗为食者”。显示巴利原文
Ye pana ‘‘saputtadārabhāvo nāma pabbajitassa ayutto’’ti lāyanamaddanaṭṭhānesu vīhimuggamāsatilādīni saṅkaḍḍhitvā pacitvā paribhuñjanti, te uñchācariyā nāma.
那些认为“奔走于各处打谷场捡拾稻谷,再捣碎食用,这样并不合适”的人,便到村庄或城镇乞讨米粒,再煮熟食用,他们被称为“不火煮者”。显示巴利原文
Ye ‘‘khalena khalaṃ vicaritvā vīhiṃ āharitvā koṭṭetvā paribhuñjanaṃ nāma ayutta’’nti gāmanigamesu taṇḍulabhikkhaṃ gahetvā pacitvā paribhuñjanti, te anaggipakkikā nāma.
而那些心想“出家人何必自己煮饭”的人,进入村落只接受已经煮好的现成食物,他们被称为“不自己煮食者”。显示巴利原文
Ye pana ‘‘kiṃ pabbajitassa sāmapākenā’’ti gāmaṃ pavisitvā pakkabhikkhameva gaṇhanti , te asāmapākā nāma.
那些认为“出家人日日外出乞食实在是苦”的人,便用手与石块捣碎余甘子等树的树皮来吃,这些人称为「拳石食者」。显示巴利原文
Ye ‘‘divase divase bhikkhāpariyeṭṭhi nāma dukkhā pabbajitassā’’ti muṭṭhipāsāṇena ambāṭakādīnaṃ rukkhānaṃ tacaṃ koṭṭetvā khādanti, te asmamuṭṭhikā nāma.
然而,那些认为“用石块捣碎树皮并随身携带仍是苦”的人,便直接用牙齿剥下树皮来吃,这些人称为「齿皮食者」。显示巴利原文
Ye pana ‘‘pāsāṇena tacaṃ koṭṭetvā vicaraṇaṃ nāma dukkha’’nti danteheva ubbāṭetvā khādanti, te dantavakkalikā nāma.
那些认为“出家人用牙啃食仍是苦”的人,便用土块、棍棒等将果实打落,捡取受用,这些人称为「落果食者」。显示巴利原文
Ye ‘‘dantehi ubbāṭetvā khādanaṃ nāma dukkhaṃ pabbajitassā’’ti leḍḍudaṇḍādīhi paharitvā patitāni phalāni paribhuñjanti, te pavattaphalabhojanā nāma.
然而,那些认为「出家人以土块、棍棒等打落果实而受用是不适宜的」,因此只取自然掉落的花、果、枯叶等维生的人,便称为「枯叶食者」。显示巴利原文
Ye pana ‘‘leḍḍudaṇḍādīhi pātetvā paribhogo nāma asāruppo pabbajitassā’’ti sayaṃ patitāneva pupphaphalapaṇḍupalāsādīni khādantā yāpenti, te paṇḍupalāsikā nāma.
他们又分三种:严格、中等与柔和。其中,坐着不起身,只取伸手可及之处自然掉落的果实而食者,是严格者;不从此树走到彼树去拾取者,是中等者;会走到各各树下寻觅落果而食者,是柔和者。显示巴利原文
Te tividhā – ukkaṭṭhamajjhimamudukavasena. Tattha ye nisinnaṭṭhānato anuṭṭhāya hatthena pāpuṇanaṭṭhāneva patitaṃ gahetvā khādanti, te ukkaṭṭhā. Ye ekarukkhato aññaṃ rukkhaṃ na gacchanti, te majjhimā. Ye taṃ taṃ rukkhamūlaṃ gantvā pariyesitvā khādanti, te mudukā.
而这八种苦行出家方式,恰恰全被这四种所涵盖。如何涵盖呢?其中,携妻带子者及拾穗游行者,近于居家;不火煮者及不自己煮食者,近于火屋;拳石食者及齿皮食者,近于食块茎、根、果;落果食者及枯叶食者,近于食落果。因此才说:「至此,世尊已指明了所有的苦行出家方式。」显示巴利原文
Imā pana aṭṭhapi tāpasapabbajjā imāhi catūhiyeva saṅgahaṃ gacchanti. Kathaṃ? Etāsu hi saputtabhariyā ca uñchācariyā ca agāraṃ bhajanti. Anaggipakkikā ca asāmapākā ca agyāgāraṃ bhajanti. Asmamuṭṭhikā ca dantavakkalikā ca kandamūlaphalabhojanaṃ bhajanti. Pavattaphalabhojanā ca paṇḍupalāsikā ca pavattaphalabhojanaṃ bhajanti. Tena vuttaṃ – ‘‘ettāvatā ca bhagavatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā hontī’’ti.
281-282 此时,世尊为了揭示携有老师的阿摩昼在明行足方面连衰损者的境界都未达到,便说:“阿摩昼,你意下如何?”等语。这段话的义理很浅显。“自身连衰损者也不圆满”,意思是:在明行足上,自己连属于衰损者的人都不如。显示巴利原文
281-282. Idāni bhagavā sācariyakassa ambaṭṭhassa vijjācaraṇasampadāya apāyamukhampi appattabhāvaṃ dassetuṃ taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭhātiādimāha. Taṃ uttānatthameva. Attanā āpāyikopi aparipūramānoti attanā vijjācaraṇasampadāya āpāyikenāpi aparipūramānena.
关于古仙人身份诘问的注释显示巴利原文
Pubbakaisibhāvānuyogavaṇṇanā
283 “Dattika”,意为所赠予之物。为何国王连当面相见都不施予呢?据说,此婆罗门通达一种名为“当面迷惑”的明术。每当国王佩带极贵重的璎珞严饰时,他便近前立定,记取那璎珞之名。名一被记,国王便无法说出“我不给”。给予之后,某次节庆,国王吩咐:“把那些璎珞取来。”却获报:“大王,璎珞已无,您已赐予那婆罗门了。”国王问:“我如何会给?”大臣们说:“那婆罗门通达当面迷惑明,他以该明术迷惑了您,然后便取走了。”又有大臣不堪忍受他过度亲近国王,便禀告:“大王,此婆罗门身上患有一种名唤螺状斑纹的麻风病。您一看见他便拥抱、抚触,而此病可经身体接触传染。请勿如此。”自此之后,国王便不给他当面相见的机会了。显示巴利原文
283.Dattikanti dinnakaṃ. Sammukhībhāvampi na dadātīti kasmā na dadāti? So kira sammukhā āvaṭṭaniṃ nāma vijjaṃ jānāti. Yadā rājā mahārahena alaṅkārena alaṅkato hoti, tadā rañño samīpe ṭhatvā tassa alaṅkārassa nāmaṃ gaṇhati. Tassa rājā nāme gahite na demīti vattuṃ na sakkoti. Datvā puna chaṇadivase alaṅkāraṃ āharathāti vatvā, natthi, deva, tumhehi brāhmaṇassa dinnoti vutto, ‘‘kasmā me dinno’’ti pucchi. Te amaccā ‘so brāhmaṇo sammukhā āvaṭṭanimāyaṃ jānāti. Tāya tumhe āvaṭṭetvā gahetvā gacchatī’ti āhaṃsu. Apare raññā saha tassa atisahāyabhāvaṃ asahantā āhaṃsu – ‘‘deva, etassa brāhmaṇassa sarīre saṅkhaphalitakuṭṭhaṃ nāma atthi. Tumhe etaṃ disvāva āliṅgatha parāmasatha, idañca kuṭṭhaṃ nāma kāyasaṃsaggavasena anugacchati, mā evaṃ karothā’’ti. Tato paṭṭhāya tassa rājā sammukhībhāvaṃ na deti.
然而,因为那位婆罗门具足智慧、精通刹帝利明,与他商议后再行之事便不会出错,所以他立于布幔围墙内侧,与立于外侧的他商议。正因如此,经中说“隔着布幔而议”。此处“隔着布幔而议”即隔着布幔之意,或者原文即如此读。“如法的”,指无过失。“已奉献”,指携来而施。所谓“那位国王怎么会”,意思是:对于那样的婆罗门,倘若他接受了如此布施,那位国王何以连当面相见都不给予?事实上,此婆罗门是以诡计攫取他人未施之物,故而国王不给他当面相见的机会——此处的结论应如此确定,这便是此处的意趣。世尊昭示:“不过,除此因由,此事唯国王与此婆罗门二人才知,如此隐秘、如此不显,然而一切知者沙门乔达摩必能得出论断。”显示巴利原文
Yasmā pana so brāhmaṇo paṇḍito khattavijjāya kusalo, tena saha mantetvā katakammaṃ nāma na virujjhati, tasmā sāṇipākārassa anto ṭhatvā bahi ṭhitena tena saddhiṃ manteti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tiro dussantena mantetī’’ti. Tattha tirodussantenāti tirodussena. Ayameva vā pāṭho. Dhammikanti anavajjaṃ. Payātanti abhiharitvā dinnaṃ. Kathaṃ tassa rājāti yassa rañño brāhmaṇo īdisaṃ bhikkhaṃ paṭiggaṇheyya, kathaṃ tassa brāhmaṇassa so rājā sammukhībhāvampi na dadeyya. Ayaṃ pana adinnakaṃ māyāya gaṇhati, tenassa sammukhībhāvaṃ rājā na detīti niṭṭhamettha gantabbanti ayamettha adhippāyo. ‘‘Idaṃ pana kāraṇaṃ ṭhapetvā rājānañceva brāhmaṇañca na añño koci jānāti. Tadetaṃ evaṃ rahassampi paṭicchannampi addhā sabbaññū samaṇo gotamoti niṭṭhaṃ gamissatī’’ti bhagavā pakāsesi.
284 此时,这位阿摩昼和他的老师,都因那咒术而极为傲慢。因此,为了摧破他们依仗咒术而生起的慢心,世尊进一步开示,问道:“阿摩昼,你意下如何?在此,国王……”等等。其中,“于车座处”:指在车上为国王敷设、准备好的座位之处。“由郁伽们”:指由那些出身高贵的大臣。“由王族们”:指由那些尚未灌顶的王子。“某种商议”:指类似“某处适于建造湖沼或水渠,某处适于建立村庄、集镇或城市”这样的公开商议。“同样的商议”:指国王商议什么,他也以同样的点头、扬眉等姿态作同样的商议。“王说的话”:指如国王所说、能成就其意义的那种话,而他自己也说出了同样能成就其意义的话,这便是它的含义。显示巴利原文
284. Idāni ayañca ambaṭṭho, ācariyo cassa mante nissāya atimānino. Tena tesaṃ mantanissitamānanimmadanatthaṃ uttari desanaṃ vaḍḍhento taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha rājātiādimāha. Tattha rathūpatthareti rathamhi rañño ṭhānatthaṃ attharitvā sajjitapadese. Uggehi vāti uggatuggatehi vā amaccehi. Rājaññehīti anabhisittakumārehi. Kiñcideva mantananti asukasmiṃ dese taḷākaṃ vā mātikaṃ vā kātuṃ vaṭṭati, asukasmiṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā nagaraṃ vā nivesetunti evarūpaṃ pākaṭamantanaṃ. Tadeva mantananti yaṃ raññā mantitaṃ tadeva. Tādisehiyeva sīsukkhepabhamukkhepādīhi ākārehi manteyya. Rājabhaṇitanti yathā raññā bhaṇitaṃ, tassatthassa sādhanasamatthaṃ. Sopi tassatthassa sādhanasamatthameva bhaṇitaṃ bhaṇatīti attho.
285 “宣说者”:意思是宣说的人。“他们”:指那些人所属的(东西)。“咒语章句”:即被称为吠陀的咒语本身。“歌咏”:指由阿吒迦等十位古婆罗门以美妙音声所讽诵的。“所说”:指对他人所说的,即“所教授”的意思。“集合的”:指汇集、聚拢的,也就是被集成一堆而安放的意思。“他们今随唱此”:指现在的婆罗门们随唱、随讽诵那些先前由他们歌咏过的内容。“他们今随说此”:指他们随说那些,这是前者的同义语。“随说已说”:指随讽诵那些他们已说过、已讽诵过的。“随诵已诵”:指随诵那些他们已教授给别人的。显示巴利原文
285.Pavattāroti pavattayitāro. Yesanti yesaṃ santakaṃ. Mantapadanti vedasaṅkhātaṃ mantameva . Gītanti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi sarasampattivasena sajjhāyitaṃ. Pavuttanti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. Samihitanti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ katvā ṭhapitanti attho. Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti. Tadanubhāsantīti taṃ anubhāsanti, idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṃ sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti.
“即如所说”:意思是,所谓“他们”所指为何。“阿吒迦”等即是他们的名字。据说,他们以天眼观察,不造伤害,与迦叶正自觉者世尊的教语相参照后,编纂了咒语。然而,后世的婆罗门们加入了杀生等内容,撕裂了三吠陀,使之与佛陀的言教相违背。“此非正处”:意思是,能使你成为仙人的那种理由并不存在。在此,世尊知道“即使追问此人,他也自知其所覆藏,不会作答”,因此没有让他承认,便直接否定了那仙人之性。显示巴利原文
Seyyathidanti te katamehi attho. Aṭṭhakotiādīni tesaṃ nāmāni. Te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsanditvā mante ganthiṃsu. Aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu. Netaṃṭhānaṃ vijjatīti yena tvaṃ isi bhaveyyāsi, etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Idha bhagavā yasmā – ‘‘esa pucchiyamānopi, attano avattharaṇabhāvaṃ ñatvā paṭivacanaṃ na dassatī’’ti jānāti, tasmā paṭiññaṃ agahetvāva taṃ isibhāvaṃ paṭikkhipi.
286 那时,古代那十位婆罗门无肉食气味,亦无女人气味,身涂尘垢,修习梵行,住在山林野地和山脚下,以树根野果为食。当他们想去某处时,便以神通力在空中飞行,并无须车乘。而且,于一切方所,他们修习慈等梵住,这便是他们的守护,他们不需要城墙与卫兵。这位阿摩昼和他的老师应当听说过那样的修行方式。因此,为了显示他老师的修行已远离那种方式,世尊便说道:“阿摩昼,你意下如何?”等等。显示巴利原文
286. Idāni yasmā te porāṇā dasa brāhmaṇā nirāmagandhā anitthigandhā rajojalladharā brahmacārino araññāyatane pabbatapādesu vanamūlaphalāhārā vasiṃsu. Yadā katthaci gantukāmā honti, iddhiyā ākāseneva gacchanti, natthi tesaṃ yānena kiccaṃ. Sabbadisāsu ca nesaṃ mettādibrahmavihārabhāvanāva ārakkhā hoti, natthi tesaṃ pākārapurisaguttīhi attho. Iminā ca ambaṭṭhena sutapubbā tesaṃ paṭipatti; tasmā imassa sācariyakassa tesaṃ paṭipattito ārakabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭhā’’tiādimāha.
其中,「拣去黑毛」:指经拣择而除去黑毛。「以缠裹物使肋弯曲」:即用布条、缠头布、布辫等缠裹物,将马匹的肋部缠弯。「调御其毛」:指为美观而修剪,在适当之处修剪其毛。此处,只有母马的毛被修剪,车并不修剪,但因为是由母马所驾,车也被称为“调御其毛”。「具有深掘之濠」:指壕沟已被挖深。「具有放下的门闩」:指已安放了门闩。「具有城上楼橹」:此处“楼橹”指的是为阻止他人攀登,环绕城墙下方所做的灰泥工事。而这里,与那些楼橹相连的城池本身,就被称为“城上楼橹”。「令守护」:指即便居住在这样的城池里,也让人守护自己。「疑」:指“是正自觉者,非正自觉者”这样的疑惑。「犹豫」:是它的同义词,指错误的智慧,无法决断。世尊说这番话的意思是:“阿摩昼以现在的身体,无法使道路显现,只是虚度光阴。他本为遍寻求相而来,却连这件正事也忘了。也罢,为令他忆起应做之事,我给他一个方便。”显示巴利原文
Tattha vicitakāḷakanti vicinitvā apanītakāḷakaṃ. Veṭhakanatapassāhīti dussapaṭṭadussaveṇi ādīhi veṭhakehi namitaphāsukāhi. Kuttavālehīti sobhākaraṇatthaṃ kappetuṃ, yuttaṭṭhānesu kappitavālehi. Ettha ca vaḷavānaṃyeva vālā kappitā, na rathānaṃ, vaḷavapayuttattā pana rathāpi ‘‘kuttavālā’’ti vuttā. Ukkiṇṇaparikhāsūti khataparikhāsu. Okkhittapalighāsūti ṭhapitapalighāsu. Nagarūpakārikāsūti ettha upakārikāti paresaṃ ārohanivāraṇatthaṃ samantā nagaraṃ pākārassa adhobhāge katasudhākammaṃ vuccati. Idha pana tāhi upakārikāhi yuttāni nagarāneva ‘‘nagarūpakārikāyo’’ti adhippetāni. Rakkhāpentīti tādisesu nagaresu vasantāpi attānaṃ rakkhāpenti. Kaṅkhāti ‘‘sabbaññū, na sabbaññū’’ti evaṃ saṃsayo. Vimatīti tasseva vevacanaṃ, virūpā mati, vinicchinituṃ asamatthāti attho. Idaṃ bhagavā ‘‘ambaṭṭhassa iminā attabhāvena maggapātubhāvo natthi, kevalaṃ divaso vītivattati, ayaṃ kho pana lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgato, tampi kiccaṃ nassarati. Handassa satijananatthaṃ nayaṃ demī’’ti āha.
两种相观察的解说显示巴利原文
Dvelakkhaṇadassanavaṇṇanā
287 说完这番话后,因为坐着或躺卧的佛陀,任何人都无法遍寻其相;而站立或经行的佛陀则可以。这是诸佛的常法:知道有人为遍寻相而来,便从座起身,这称为‘经行决意’。因此,世尊从座起身,走出室外。如经中所说:“那时,世尊……”等等。显示巴利原文
287. Evaṃ vatvā pana yasmā buddhānaṃ nisinnānaṃ vā nipannānaṃ vā koci lakkhaṇaṃ pariyesituṃ na sakkoti, ṭhitānaṃ pana caṅkamantānaṃ vā sakkoti. Āciṇṇañcetaṃ buddhānaṃ lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā uṭṭhāyāsanā caṅkamādhiṭṭhānaṃ nāma, tena bhagavā uṭṭhāyāsanā bahi nikkhanto. Tasmā atha kho bhagavātiādi vuttaṃ.
「遍寻求」:即遍求、寻觅,逐一以一二等数计算。「大部分」:即多半,意为见到众多,未见的只是少数。因此,为了说明他未见的两种相,便说「除开两种」。「疑惑」:指生起「啊,但愿我能看见」的渴望。「犹豫」:指在各处拣择那些相时,感到困难,无法看清。「不决了」:指因那种犹豫而无法达到决定的认知。「不净信」:指因此对于「世尊是否具足圆满诸相」不能生起净信。或者,疑惑是弱度的犹豫,犹豫是中度的,不决了是重度的;而不净信则是被这三种法染浊的心之状态。「隐藏于鞘」:指被覆盖在鞘中。「密处」:指生殖器官。世尊的密处,犹如胜象一般,隐藏于鞘中,呈金色,状如莲花蕾。他因为密处被衣覆盖而不能看见,又未注意到口中舌头的广大性,于是对这二相产生了疑惑与犹豫。显示巴利原文
Samannesīti gavesi, ekaṃ dveti vā gaṇayanto samānayi. Yebhuyyenāti pāyena, bahukāni addasa, appāni na addasāti attho. Tato yāni na addasa tesaṃ dīpanatthaṃ vuttaṃ – ‘‘ṭhapetvā dve’’ti. Kaṅkhatīti ‘‘aho vata passeyya’’nti patthanaṃ uppādeti. Vicikicchatīti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ. Nādhimuccatīti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati. Na sampasīdatīti tato – ‘‘paripuṇṇalakkhaṇo aya’’nti bhagavati pasādaṃ nāpajjati. Kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā, vicikicchāya majjhimā, anadhimuccanatāya balavatī, asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālusiyabhāvo. Kosohiteti vatthikosena paṭicchanne. Vatthaguyheti aṅgajāte bhagavato hi varavāraṇasseva kosohitaṃ vatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ. Taṃ so vatthapaṭicchannattā apassanto, antomukhagatāya ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī.
288 「如此之形」:即那样的形相。此事何须他人多说?那先长老被弥兰陀王问及此事时便曾说过:「尊者那先,世尊所行真是难行。」「大王,是何难行?」「尊者,世尊将令人羞惭的部位示现给大众:既示现给梵摩婆罗门和他的内弟子优多罗,也示现给婆瓦里的十六位婆罗门弟子,以及施罗婆罗门和他的三百位青年弟子。」「大王,世尊并没有示现密处。世尊所示现的只是影像。他不过以神通造出一个穿着内衣、系着腰带、搭着袈裟的影像罢了,大王。」「尊者,既见到影像,岂不就等于亲眼见到吗?」「暂且搁置此问,大王。假如有需见心脏之形方能觉悟的有情,正自觉者甚至会取出心脏来示现的。」「善哉,尊者那先!」显示巴利原文
288.Tathārūpanti taṃ rūpaṃ. Kimettha aññena vattabbaṃ? Vuttametaṃ nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena – ‘‘dukkaraṃ, bhante, nāgasena, bhagavatā katanti. Kiṃ mahārājāti? Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyu brāhmaṇassa ca antevāsi uttarassa ca, bāvarissa antevāsīnaṃ soḷasabrāhmaṇānañca , selassa brāhmaṇassa ca antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañca dassesi, bhanteti. Na, mahārāja, bhagavā guyhaṃ dassesi. Chāyaṃ bhagavā dassesi. Iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dassesi mahārājāti. Chāyaṃ diṭṭhe sati diṭṭhaṃyeva nanu, bhanteti? Tiṭṭhatetaṃ, mahārāja, hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṃsaṃ nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti. Kallosi, bhante, nāgasenā’’ti.
「引出」:即取出、拉出。「如缝针般」:指如缝衣针般操作后抚摩。应知,通过这样的动作,这里的柔软性便显示出来:由按摩耳孔而显示其长,由按摩鼻孔而显示其细,由覆盖额头而显示其宽。显示巴利原文
Ninnāmetvāti nīharitvā. Anumasīti kathinasūciṃ viya katvā anumajji, tathākaraṇena cettha mudubhāvo, kaṇṇasotānumasanena dīghabhāvo, nāsikasotānumasanena tanubhāvo, nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo.
289 “等待”指等候,意为期盼他到来而一直翘首凝视。显示巴利原文
289.Paṭimānentoti āgamento, āgamanamassa patthento udikkhantoti attho.
290 “谈话与闲聊”指说话和对话,意为互相问答、彼此交谈。显示巴利原文
290.Kathāsallāpoti kathā ca sallāpo ca, kathanaṃ paṭikathananti attho.
291 “啊,真是的”是一句责备的话,“喂”是以轻蔑的方式称呼。“所谓聪明人”则是对他的鄙夷之辞。其余两句也是同理。“朋友,像这样的所谓利益行者”这句话,是就以下意义而说:像你这样的人,在有如此行利益、作饶益者存在时,只会堕入地狱,决不至别处。“一再撞击”即反复冲撞。“将我们也这样带来带去”——这是在说了“然而晡哆罗婆罗门,阿摩昼”等话之后,反复引导,把隐藏的原因揭露出来,巧妙归结到奴隶等身份上,意思是说“你让我们遭到辱骂了”。“以脚使他倒在地上”指用脚踢打他,将他摔倒在地。之前他与老师同乘一车,作为御者前往;当那位置被剥夺后,只让他在车前步行。显示巴利原文
291.Aho vatāti garahavacanametaṃ. Reti idaṃ hīḷanavasena āmantanaṃ. Paṇḍitakāti tameva jigucchanto āha. Sesapadadvayepi eseva nayo. Evarūpena kira bho puriso atthacarakenāti idaṃ yādiso tvaṃ, edise atthacarake hitakārake sati puriso nirayaṃyeva gaccheyya, na aññatrāti imamatthaṃ sandhāya vadati. Āsajja āsajjāti ghaṭṭetvā ghaṭṭetvā. Amhepi evaṃ upaneyya upaneyyāti brāhmaṇo kho pana ambaṭṭha pokkharasātītiādīni vatvā evaṃ upanetvā upanetvā paṭicchannaṃ kāraṇaṃ āvikaritvā suṭṭhu dāsādibhāvaṃ āropetvā avaca, tayā amhe akkosāpitāti adhippāyo. Padasāyeva pavattesīti pādena paharitvā bhūmiyaṃ pātesi. Yañca so pubbe ācariyena saddhiṃ rathaṃ āruhitvā sārathi hutvā agamāsi , tampissa ṭhānaṃ acchinditvā rathassa purato padasā yevassa gamanaṃ akāsi.
晡哆罗拜访佛陀的注释显示巴利原文
Pokkharasātibuddhūpasaṅkamanavaṇṇanā
292-296 「过晚」指极不合时宜,以致连友善交谈的时间也没有。「您来了吗,尊长」即“您确实到这里来了吗?尊长”。「请接受」指请接纳。「为了今日」是说“我今天为你们服务所生的福德与喜悦,正是为此”。「世尊以默然接受」:世尊没有任何身体或语言的表示,内心安忍,以沉默表示了接受,这是说为了帮助婆罗门,他在心中同意了。显示巴利原文
292-296.Ativikāloti suṭṭhu vikālo, sammodanīyakathāyapi kālo natthi. Āgamā nu khvidha bhoti āgamā nu kho idha bho. Adhivāsetūti sampaṭicchatu. Ajjatanāyāti yaṃ me tumhesu kāraṃ karoto ajja bhavissati puññañca pītipāmojjañca tadatthāya. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenāti bhagavā kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṃ dhārento tuṇhībhāvena adhivāsesi. Brāhmaṇassa anuggahaṇatthaṃ manasāva sampaṭicchīti vuttaṃ hoti.
297 「殊妙的」指最上等的。「亲手的」意为自己亲手。「令满足」即让他充分饱足,令他圆满满足,做到所需之量。「令示谢」即充分地拒绝,用手势表示“够了,够了”,令他停止。「已食的」指已经用完饭食。「收钵净手」指从钵上收回手,也就是拿开手。另有一种读法为“onittapattapāṇiṃ”,意思是钵已离手,即把手和钵都洗净后,将钵放在一旁坐下。「坐于一边」是指了知世尊已如此之后,在一旁的座位坐下。显示巴利原文
297.Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena. Santappesīti suṭṭhu tappesi paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ akāsi. Sampavāresīti suṭṭhu pavāresi, alaṃ alanti hatthasaññāya paṭikkhipāpesi. Bhuttāvinti bhuttavantaṃ. Onītapattapāṇinti pattato onītapāṇiṃ, apanītahatthanti vuttaṃ hoti. Onittapattapāṇintipi pāṭho. Tassattho – onittaṃ nānābhūtaṃ vinābhūtaṃ pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇi, taṃ onittapattapāṇiṃ. Hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho. Ekamantaṃ nisīdīti bhagavantaṃ evaṃ bhūtaṃ ñatvā ekasmiṃ okāse nisīdīti attho.
298 「次第说」指按顺序的说法。所谓次第说,即在讲说布施之后紧接着说戒,戒之后说天界,天界之后说道,是阐明这些义理的说法。因此说“如布施论”等。「过失」指缺点、低劣之处。「自胜法」是指由自己提升、自己策励而把握的,以自生的智慧亲见,不共于他、他人所无的法。那是什么呢?就是圣谛的开示。因此说:“苦、集、灭、道”。「法眼」此处指入流道。为显示其生起的行相,故说:“凡是集起的法,这一切全是灭尽的法”。这是因为以灭为所缘,通过其作用如此通达一切有为法而生起。显示巴利原文
298.Anupubbiṃ kathanti anupaṭipāṭikathaṃ. Ānupubbikathā nāma dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggo, saggānantaraṃ maggoti etesaṃ atthānaṃ dīpanakathā. Teneva – ‘‘seyyathidaṃ dānakatha’’ntiādimāha. Okāranti avakāraṃ lāmakabhāvaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā, attanāyeva uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā, asādhāraṇā aññesanti attho. Kā pana sāti? Ariyasaccadesanā. Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ, samudayaṃ, nirodhaṃ, magga’’nti. Dhammacakkhunti ettha sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati.
晡哆罗自证为近事男的注释显示巴利原文
Pokkharasātiupāsakattapaṭivedanāvaṇṇanā
299 「已见法」:因其已见圣谛之法,故称已见法。其余诸词亦同理推知。「已度疑」:因其已度越疑惑,故称已度疑。「离犹豫」:因其脱离「是这样吗?是那样吗?」的犹豫,故称离犹豫。「得自信」:指达至无畏的状态。于何处得?于导师的教法中得。「不依他」:其人别无其他依靠,不依对他人的信仰而在此教法中践行,故称不依他者。其余各处,依前所述之法,其义已明,故显而易见。显示巴利原文
299. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesapadesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ patto. Kattha? Satthusāsane. Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo. Sesaṃ sabbattha vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭamevāti.