杂论解释显示巴利原文
Pakiṇṇakathavivaraṇaṃ
其中,有一位国王,名叫米利多……此处“大海”一词,应知与补充说明有关。那位米利多国王,是在世尊入灭后五百年,出生于王族,这位国王名为米利多。显示巴利原文
Tesu –’milido nāma so rājā …pe… sāgaranti etha ajjhāhārasambadho veditabbo yo’pi milido rājā bhagavato parinibbānato pañcavassasate atikkante rājakule uppanno so rājā milido nāma.
在名为娑竭罗的最胜大城中,治理国家的国王前往拜见那先长老,这好比什么呢?显示巴利原文
Sāgalāyaṃ puruttame sāgalanāmake uttamanagare rajjaṃ kārento nāgasenatheraṃ upagañchi kiṃ viyā?Ti.
记载说,恒河被称为海。就像恒河或者亚穆那河等某条河流汇入大海,因而称之为大海一样。又此地有合成词的缘故。恒河也即「河流」之意,因其水波荡漾,像莲花浮动于水面,故称为恒河。此为合成词的解释方法,水域的称谓如同这里所说。显示巴利原文
Gaṅgāva yatha sāgaranti āha. Yathā gaṅgā vā yamunādīsu aññatarā vā sāgaraṃ upagañchi tathā upagañchi’ti atho. Va-saddo vetha samuccayatho. Gaṅgā vā’ti vattabbe ākārassa rassattaṃ kavā gaṅgāva iti vuttaṃ. Uppalaṃva yathodake’ti etha vuttasamuccayatho vāsaddo viya.
至于阿散伽王……此处当知如前所述之关联。此亦易解。‘词’者,依前缀、不变词、名词、动词而分四类。其中,名词又依通名、功德名、施设名、偶然名而分四类。其中,因由最初劫初之大众人等推举、拥立为王,故王得名‘大众所公认’,此为通名。……显示巴利原文
Āsajja rājā …pe… vidāḷane’ti etha yathāvuttasambadho veditabbo. So ca suviñeñayyo’va. Padanti upasagga nipātanāmaākhyātapadavasena catubbidhaṃ. Tesu nāmapadaṃ sāmaññaguṇa-kittima-opapātika-nāma vasena catubbidhaṃ. Tatha paṭhamakappikamahājanena sammantivā ṭhapitattā mahāsammato’ti rañño nāmaṃ sāmañañanāmaṃ nāma. Dhammakathiko paṃsukuliko vinayadharo tepiṭako saddho pasanno’ti evarūpaṃ guṇato āgataṃ nāmaṃ guṇanāmaṃ nāma. Yampana jātassa kumārassa nāmagahaṇadivase dakkhiṇeyyānaṃ sakkāraṃ kavā samīpe ṭhitā ñātakā kappevā’ayaṃ amuko nāmā’ti nāmaṃ karonti idaṃ kittima nāmaṃ nāma. Yā pana purimapaññatti pacchimapaññattiyaṃ patati, purimavohāro pacchimavohāre seyyathidaṃ purimakappe’pi cado cadoyeva nāma etarahi’pi cado cadoyeva nāma, atīte sūriyo samuddo pathavī pabbatoyeva nāma. Etarahi’pi pabbato pabbatoyeva nāmāti idaṃ opapātikanāmaṃ nāma, idaṃ nāmacatukkaṃ abhidhammapariyāyena vuttaṃ. Saddasathe pana nāmanāma-sabbanāma-samāsanāma-taddhitanāma-kitanāmavasena pañcavidhaṃ vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ idha yathārahaṃ veditabbaṃ. Padatho pana āsajjā’ti pavā. Ṭhānāṭhānagate’ti kāraṇākāraṇagate.
「普突」即指多种类别、多样的含义。显示巴利原文
Puthū’ti nānappakāre.
‘经网善整’者,即借由称为经藏的经典总集,对所集之经加以整理、编贯;亦即通过引据经文、令经义清净,从而净化经网者。显示巴利原文
Suttajālasamathitā’ti suttantapiṭakasaṅkhātasuttasamūhena samathitā pathitā, suttaṃ āharivā suttathavisodhanavasena suttajālasodhakā
此处“nayehi ca”意指依阿毗达摩、律藏等所明之理则,或依合理的逻辑推度而成立。显示巴利原文
Nayehi cāti abhidhammavinayādīhi nayehi yuttīhi vā.
“Paṇidhāyā ca”即依阿毗达摩、律藏等所开示之理则,或依相应的逻辑方法而坚定行持。显示巴利原文
Paṇidhāyā cāti abhidhammavinayādīhi nayehi yuttīhi vā.
“Paṇidhāyāti”:安立自己的智慧,令其坚住于所知义理。显示巴利原文
Paṇidhāyāti attano ñāṇaṃ ṭhapento.
如同言说那般,意即通过反复令心运作,以深切的观察与舍弃来激励自心。显示巴利原文
Bhāsayivāna mānasanti attano cittaṃ atisayena punappunaṃ pavattāpanavasena hāsevā
所谓“Kaṅkhāṭhānavidāḷane”,指对于作为疑惑、犹豫之因的无明等烦恼法,予以破除的原因。显示巴利原文
Kaṅkhāṭhānavidāḷane’ti kaṅkhāya vicikicchāya vassā kāraṇabhūtānaṃ avijjādikilesānaṃ dhammānaṃ vidāḷanakāraṇe.
这是词义的解释。显示巴利原文
Ayaṃ padatho nāma.
然而,“解析”应当作如是解吗?显示巴利原文
Viggaho pana evaṃ veditabbo?
所谓“由种子结成的结合”,即是指此。显示巴利原文
Yonakasaṅkhātānaṃ milānaṃ ido
指落入耳根的人们,对其所生的兴趣与欢喜。显示巴利原文
Sotaṃ patitānaṃ janānaṃ saṃsīdanaṃ rāti ādadātī’ti
大海,那便是指这片大海。显示巴利原文
Sāgaro, taṃ sāgaraṃ.
因不深入阿毗达摩与律,而沉没其中。显示巴利原文
Abhidhammavinayesu anupavisanathena ogāḷhā
深入于阿毗达摩与律。显示巴利原文
Abhidhammavinayogāḷhā.
经网之平息。显示巴利原文
Suttajālassa samathitā
经网之平息。显示巴利原文
Suttajālasamathitā.
疑惑、疑惑之处,以及诸疑惑之处的破除。显示巴利原文
Kaṅkhā ca kaṅkhāṭhānañca kaṅkhāṭhānāni kaṅkhāṭhānānaṃ vidāḷanaṃ
疑惑之所的破除。显示巴利原文
Kaṅkhāṭhānavidāḷanaṃ.
这五首偈颂是由谁所作?对此提问的回答是:由尊者佛音阿阇梨所作。不单单是这五首偈颂,在《长老王语》中,其他前后相关的文句也同样由他宣说。显示巴利原文
Imā pañca gāthā kena katā?Ti codanā bhadantabuddhaghosācariyena katā’ti parihāro. Na kevalaṃ pañaca gāthā’va, therarājavacane’pi aññaṃ pubbāparavacanampi tena vuttaṃ.
关于它们之间的关联,说明如下──显示巴利原文
Tesu sambadhanaye–
「所表达的应明确,语句应具备完整的构成要素。」这便是对句子的要求,言说必须清晰。显示巴利原文
‘Ekakhyāto padaccayo siyā vākyaṃ sakārako’ti ca
偈云:“有联系故,虽远亦知。”意谓因有联系,即使远在他方,也能了知此联系。
其次,“于不相等者,亦无近缘”,意即不存在因果关联。
“差异存时,种种行生,各如其宜。”指出在众多存在之中,便有种种差别行为与之相应。
若以单一行为作遮盖,则恒无作者;
“世俗所缘之声”,于胜义中则有多义,
由慧分别,故说为‘彼义’。
显示巴利原文 ‘Yena yassa hi sambadho dūraṭṭhampi ca tassa taṃ, Athato asamānānaṃ āsannattaṃ akāraṇaṃnti ca; ‘Nānattā sati yā nānā-kriyā hoti yathārahaṃ, Ekakriyāya channantu nathi kārakatā sadā’; ‘Vohāravisayo saddo’nekathaparamathato, Buddhivikappato catho tassatho’ti pavuccati;
既已明确把握三相,便应使语句的运用合乎其本性与当下所呈现之理。盖语句之用本当随顺义理之实,而非令义理之实曲就语句之用。复次,诸师长分处各地,各依其方土言语之俗,解说语句之用。如今于此比昂迦国,我等亦当随顺此方俗说而用辞。恰如语句之成俗筏,似入口而契心,此理当如是受持论之。若以第一义为能作,第二义为所作,则此能作与所作之因果关系当予论述。若能作指动作之词,则所作应为第一动作之具体内容;若所作是第一动作之限定,则第三义为其能限定者。此乃于能作词与所作义二者间,详尽辨析种种差别之理。显示巴利原文
Tīṇī’pi lakkhaṇāni sallakkhevā yathā atho ca sabhāvo ca labbhati, tathā saddappayogo kātabbo. Saddappayogena hi atthasabhāvā anuvattitabbā, na atthasabhāvehi saddappayogo api ca ācariyā nānāraṭṭhesu ṭhitā attano attano raṭṭhavohārānurūpena saddappayogassa athaṃ vadanti. Idha amhākaṃ biṅgaraṭṭhe siliṭṭhavohārānurūpena saddappayogassa atho vattabbo. Yathā vacanaṃ siliṭṭhaṃ hoti kulaputtānañca hadayaṃ pavisati tathā vattabbo kathaṃ? Yadi paṭhamā kattā hoti, dutiyā kammaṃ savisesanaṃ paṭhamantakattaṃ vavā kriyāpadaṃ vattabbaṃ. Kriyāpadaṃ vavā savisesanaṃ dutiyantakammaṃ vattabbaṃ. Yadi savisesanaṃ paṭhamantapadaṃ kammaṃ hoti taṃ tassa visesanañca vavā tatiyantakattā vattabbo. Taṃ vavā kriyāpadaṃ vattabbanti.
至于词义,则如下所述——显示巴利原文
Padatho pana –
“标记由此而显,依诸相而知其敌(?),亦随方所与时劫;
声的含义有多种分别,并非唯是声音而已。
依外在状况而起的声音,是动作的先行因,
它是缘与自性的基础,也确是成就的根因。
声是构成要素,是表动作之缘,也是成就之语,
其指称之相,即是以说明而显明其义者;
显示巴利原文 ‘Athappakāraṇā liṅgā ojaññā (?) Desakālato; Saddathā vibhajīyanti; Na saddāyeva kevalā’ti ca; ‘Parabhāvapathāpekkhaṃ sa-amādi tu kārakaṃ, Paccayassa sadhātussa athabhutantu sādhananti ca; ‘Dhātu saddo kriyāvācī paccayo sādhanavācako, Athassa vācakaṃ liṅgaṃ vibhatti athajotakā;’
此三种特征,应一一辨析,并逐词加以解说。显示巴利原文
Ti ca lakkhaṇāni sallakkhevā ekekapadassa athaviggaho vattabbo.
词语解析如下:显示巴利原文
Pada viggaho pana-
由造作而有因,由因缘而有果报,
依此二因而生,此语遂得以连缀。
显示巴利原文 ‘Dhāvatho hi siyā hetu - paccayatho siyā phalaṃ, Dvinnaṃ jānanathañca iti saddo payujjate; Sabbavākye kriyāsaddo itisaddo ca hoti hi; Kriyābyuppatti nimittaṃ itisaddena dīpitanti, Ādīni lakkhaṇāni sallakkhevā vattabbo;
此处由我们所说明的音声运用与义理运用,乃是联结之法,于一切处皆具利益,善男子应当学习掌握并善加铭记。显示巴利原文
Ayaṃ amhehi vutto saddappayogaathappayogo yojanānaṃ nayo sabbatha upakāro kulaputtehi uggahetabbo sallakkhetabboyeva.
自此以后,凡是于义理上或于形态上不明显之处,我们便将加以阐明。显示巴利原文
Ito paraṃ yaṃ athato ca rūpato ca apākaṭaṃ, taṃyeva vaṇṇayissāma.
其中,有善加划分的、称为车道的道路,善加划分的、称为广场的四方场地,善加划分的、类似道路的三叉路口——以此之故,此城具足善加划分的车道、广场、四衢与三叉路口。此义已于《阿毗达摩灯论》中阐明。显示巴利原文
Suvibhatta-vīthi-caccara-catukka-siṅghāṭakanni suvibhattā rathikāsaṅkhātā vīthi caccarasaṅkhātā catukkā maggasadhisaṅkhātā siṅghāṭakā ethāti suvivibhattavīthicaccaracatukkasiṅghāṭaṃ. Vuttañhetaṃ abhidhānappadīpikāyaṃ;
“围栏”与“栅栏”即是所说的“马厩”,“道路”亦称为“径路”。
围栏的布局若未穿通,便称为“巷”;若已穿通,则称为“通道”。
而四衢、广场、道路、马厩与十字路口等,也是如此。”
显示巴利原文 ‘‘Racchā ca visikhā vuttā raṭikā vīthi cāpyatha Vyuho racchā anibbiddhā nibbiddhā tu pathaddhi ca, Catukkaṃ caccare magga-sadhi-siṅghāṭakambhave’’ti;
具足迦尸布、果杜巴拉布等种种布匹的市集:其中,价值高昂之布称为迦尸布,或产于迦尸国者亦名迦尸布;产于果杜巴拉地区者名果杜巴拉布。“等”字包括麻布、棉布、丝布、毛织布、黄麻布、大麻布,亦包括白色布匹,即与麻布同类的细葛布,以及与丝布同类的帕图纳布、巴他布、索玛拉布、中国布等。此事于《小学处》偈颂中曾如是说:显示巴利原文
Kāsika-koṭumbarakādi - nānāvidhavathāpaṇasampannanti etha mahagghavathaṃ kāsikaṃ kāsikaraṭṭhe vā uppannaṃ kāsikaṃ. Koṭumbaradese jātaṃ vathaṃ koṭumbaraṃ. Ādisaddena khomaṃ kappāsikaṃ koseyyaṃ kambalaṃ sāṇaṃ bhaṅganti. Dhavalavathāni ca khomassa anulomabhutaṃ dukulaṃ koseyyassa anulomabhutāni pattunnapaṭṭa-somāra-cīnaja vathāni ca saṅgaṇhāti. Vuttañhetaṃ khuddakasikkhāgathe?
细葛布、帕图纳布、巴他布、索玛拉布、中国布、神通所生布、天人所赐布,这些皆与各自相应的布相合。显示巴利原文
Dukūlañceva pattunna - pattaṃ somāracīnajaṃ iddhijaṃ devadinnañca tassa tassānulomakanti.
其注释中说:因以树皮纤维制成,故细葛布等与麻布同类;因由丝线织成,故帕图纳布、巴他布、索玛拉布、中国布等与丝布同类;神通所生布、天人所赐布,则与六种布中的某一种同类,由其中某种材料织成。显示巴利原文
Tassa ṭīkāyañca’vākamayattā dukulā sāṇassa anulomakehi katasuttamayattā pattuṇṇapaṭṭa-somāracīnavathāni koseyyassa anulomāni iddhijadevadinnavathāni channaṃ vathānaṃ anulomāni tesaṃ aññataramayattā’ti vuttaṃ.
又如《弥兰陀王问经》所说,问有二种:相问与断疑问。其中,依对诸法之相的发问而展开之问,即是相问;也有写作“诸法之相问”的。所谓“应机而生之应对”:在对各各深义审察之时,所应作之事名为“机处”,于此机处中生起、出现,称为“应机而生”;具备此者,即是“应机而生”;于所缘中显现者为“应对”,此即智慧。具足应机而生之应对者,便是“具应机而生之应对者”。显示巴利原文
Tatha milidapañho lakkhaṇapañho vimaticchedanapañho’ti duvidho’ti etha dhammānaṃ lakkhaṇapucchanavasena pavatto pañho lakkhaṇapañehā.Dhammānaṃ lakkhaṇapañho’ti kathaci likhitaṃ. Ṭhānuppantikapaṭihāno’ti tasmiṃ tasmiṃ gambhīrathavicāraṇakāle kattabbakiccasaṅkhāte ṭhāne uppatti uppajjanaṃ ṭhānuppatti sā assa athiti ṭhānuppattikaṃ. Ārammaṇe paṭibhātīti paṭibhānaṃ, ñāṇaṃ. Ṭhānuppattikaṃ paṭibhānaṃ yassa so ṭhānuppattikapaṭibhāno.
“Paṭibalo atītānāgatapaccuppannānan”者:此处“paṭibalo”意指能了知过去、未来与现在者。对此应作补充解读,或即领会为“知诸义”。譬如,我于过去生中曾行布施、守护戒律、修习禅观,已造善业,如今具足智慧、财富显赫,这便是能了知过去之真相;现在我应行布施等福德,由此修习之力,能了知现在与未来。因此,能了知过去、现在与未来者,即“paṭibalo”。修学者若欲了知此义,应当明了此法。显示巴利原文
Paṭibalo atītānāgatapaccuppannānanti etha athānaṃ jānitunti pāṭhaseso kātabbo soyeva vā pāṭho. Tatha ahaṃ atītabhave dinnadāno rakkhitasīlo bhāvitabhāvano katakalyāṇo idāni ñāṇasampanno dhanavā yasavā’ti atītathaṃ jānituṃ paṭibalo idāni mayā dānādi puññaṃ kattabbaṃ sampatti bhavato. Sampatti bhave uppajjivā sukhī huvā parinibbāyissāmī’ti. Evaṃ paccuppannaanāgatathe jānituṃ paṭibalo nāma.
“Samantayogavidhānakiriyānaṃ karaṇakāle”者:应运用的瑜伽,即遍际瑜伽。所谓瑜伽,乃于一切时、从一切方面,对一切应作之事的施设与安排,此为“安排”。思维“我将作此、作彼,于此事成办后将生起彼事”,在方便阶段应作的安排,称为“所作”,它唯有在作业之时方得成立。若在方便阶段或作业之时不得正确安排,则此“瑜伽”不能成立,故说“失序者不可”。这便是诸法成就的原则。显示巴利原文
Samantayogavidhānakiriyānaṃ karaṇakāle’ti yuñjitabbo yogo. Samantato sabbato sabbakāle yogo sabbakālesu sabbakattabbakammānaṃ vidahanaṃ vidhānaṃ nāma. Idañcidañca karissāmi, imasmiṃ kate idaṃ bhavissatī’ti pubbabhāge upāyena kattabbavidhānaṃ kiriyā nāma karaṇakāleyeva labbhati. Pubbabhāge ca karaṇakāle ca nisammakārīti adhippāyo.
所谓“如是有”,即是将所取的诸句予以分别解说——“我将如此分别说明”。又,在《大因缘经》的注释中亦同此说:“此处所说为何?”有如此问者。此与“何等为五取蕴?谓色取蕴”等方式相合。凡此总有一十九处。显示巴利原文
Seyyathīdanti yāni sathāni tena uggahitāni tāni seyyathidaṃ vibhajissāmīti atho anekathato mahanidānasuttavaṇṇanāyañca evamevatho vutto’ seyyathidaṃ katamānī’ti keci vadanti. Taṃ’katame pañcupādānakkhadhā? Seyyathidaṃ? Rūpūpādānakkhadho’tiādinā nayena sameti. Tesu ca ekūnavīsatisathesu.
所谓“闻”,即依此而得以闻法,故称“闻”,亦即“明”。显示巴利原文
Sutīti etha suyyate dhammo etāyāti suti, vedo.
所谓“共称”,即是名称词组的连接。其余如数目等,以及作者、出处等,若在外部典籍中有所见,亦应善加采纳。显示巴利原文
Sammutīti saddagantho. Sesā saṅkhyādayopi ca kattuyonakattā bāhira sathesu yadi dissanti te sugahetabbā yevāti.
“供养及舍弃之事”,是指供养的事宜,也就是供养之业。显示巴利原文
Bhattavissaggakaraṇathāyāti bhattakiccakaraṇathāya.
“仅此一次便生起了眼”:在过去世,凭借对三吠陀的熟悉及念与智的力量,仅仅一次的掌握,通达吠陀的智眼便已生起。这是对那些不能通过一遍教授便记住、需要更多次教导的人而言,智眼才逐渐生起的解说。显示巴利原文
Sakiṃ evaṃ cakkhuṃ udapādīti atītabhave tīsu vedesu paricayasatiñāṇabalena sakimeva ekuggahaṇavārameva cakkhu veduggahañāṇacakkhu udapādi. Bahutaraṃ avacāpevā ekavārameva vadāpevā dhāretuṃ asakkontassa ñāṇacakkhu udapādīti adhippāyo.
“把质问交还老师”是指:对老师说:“老师,你们想问什么便问,我当解答。若我无法解说,就请老师指示。”这便是把质问交还老师。有些人能提出问题,却不能善为解说;而龙军童子则两者皆能。显示巴利原文
Ācariyassa anuyogaṃ davā’ti’ācariya, tumhehi yaṃ yaṃ icchatha, taṃ taṃ maṃ pucchatha, ahaṃ vissajessāmi. Byākātuṃ asakkontassa me ācikkhathā’ti ācariyassa attano anuyogaṃ anuyuñjanaṃ codanaṃ davā. Ekacco hi anuyogaṃ dātuṃ sakkoti byākātuṃ pana na sakkoti. Nāgasenadārako pana tadubhayampi kātuṃ sakkotiyeva.
“法眼生起”:此即“凡集起之法,皆是灭法”之眼,是入流道智,以涅槃为所缘,如是生起。任何有为法之生起,皆具生起之性;彼一切皆是灭法,其性即灭,是无常、灭法、变易法。为何唯以涅槃为所缘的道智被称为“法眼生起”?因为此道智能断除贪欲与愚痴的烟翳,故得此名。显示巴利原文
Dhammacakkhuṃ udapādīti’yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammantidhammacakkhu sotāpattimaggañāṇaṃ nibbānārammaṇaṃ huvā evaṃ uppajjanākārena udapādiyaṃ kiñci saṅkhataṃ dhammajātaṃ samudayadhammaṃ uppajjanasabhāvaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammaṃ, sabbaṃ taṃ dhammajātaṃ nirujjhanasabhāvaṃ aniccaṃ khayavayadhammanti udapādi. Kasmā nibbānārammaṇaṃyeva maggañāṇameva udapādī?Ti. Tappaṭicchādakamohadhakāraṃ viddhaṃsevā uppannattā.
『被怨恨者』谓为怨者所怨;此中喻如『被惹怒者』即谓被惹怒之人。显示巴利原文
(Dosinā) dositāti vattabbe takārassa takāraṃ kavā dosinā’ti vuttaṃ.
「登车」者,此处宜释为慰心之法,然当以车义加阐明之。显示巴利原文
Rathaṃ āruyhā’ti etha sāmikaṃ ramayatīti ratho’ti viggaho kātabbo.
名为“王车”者,即以一切珍宝装饰、令人悦意的车乘。显示巴利原文
Rājaratho nāma sabbaratanavicitto icchitabbo.
「带状物」者,谓上层阁楼装饰,覆蔽诸层,缠绕而成之带状物,依释注称为此名。显示巴利原文
(Vayahaṃ) vahantī etenāti vayahaṃ uparimaṇḍapasadisapadaracchannasabbamālāguṇṭhimaṃ vā chādevāti aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena katasakaṭaṃ vayhaṃ nāma.
「宝饰品」者,于二物上观之,金、银等宝制,门梁之饰,带有鹰翼形状者,依释注释称为宝饰,乃车辆特有之饰物,今此详述于此处。显示巴利原文
Sadamānikā’ti ubhosu passesu suvaṇṇarajatādimayā gopānasiyo davā garuḷapakkhakanayena sadamānikā’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena kato yānaviseso vayhādidvayaṃ cekathāya idhānītaṃ
“定期者”:即通过受持、听闻、请问、讲说、忆持这五法,而说为“定期住”。如此,所谓“定期住者”,即安住于此定期住中,亦令他人安住,藉由通达三藏而成为教法的定期建立者。显示巴利原文
Tithakaro’ti’uggaho savaṇaṃ pucchā kathanaṃ dhāraṇaṃ iti pañcadhammavaseneva tithavāso pavuccatī’ti evaṃ vutte tithavāse patiṭṭhāya pare ca patiṭṭhāpevā piṭakattayatithachekakaraṇena dhammatithaṅkaro.
“熟练者”:即于制戒等处善能了知,心无违逆。显示巴利原文
Nipuṇo’ti badhādīsu upajānanasamatho.
“通达者”:即于大众中无所畏惧。显示巴利原文
Visārado’ti parisāsu bhayarahito.
“时熟者”:谓善巧于依地域语言所说的时机,具足了知当下时机与前后时机差别的智慧者。显示巴利原文
Sāmayiko’ti desajabhāsāsaṅkhātasamayakusalo sakasamayasamayantaracchekañāṇavanto.
“速应者”:谓具足善妙言辞、能迅速圆满应答的辩才者。显示巴利原文
Paṭibhāṇo’ti kalyāṇavākya saṅkhyātapaṭibhāṇavanto.
“聪慧者”:指以法念智慧而为聪慧者。所谓法念智慧,是具足智慧的人依之审察:“我闻何法?我今闻何法?何者为善?”——如此推究,即名为法念智慧。显示巴利原文
Medhāvīti dhammojapaññāya medhāvī. Dhammojapaññā nāya ñānagato paṇḍito’kiṃ sutaṃ kiṃ vā suṇāmi, kiṃ kusalaṃ gavesinti’ yāya vicāreti sā dhammojapaññā nāma.
尊者那先亦相互寒暄……他以令人悦意的言辞,令国王的心欢喜、满意;正是以此令人悦意的言辞,与国王互相欢喜、彼此致意,这便是联谊。显示巴利原文
Āyasmāpi kho nāgaseno paṭisammodi…pe… ārādhesiti yeneva sammodaniyavacanena thero rañeñā milidassa cittaṃ ārādhesi tosesi teneva sammodanīyavacanena raññā saddhiṃ paṭisammodīti yojanā.
所谓“我知”,即是:我已经了知,已经明了。显示巴利原文
Ñāyāmīti ñāto pākaṭo homi.
大王,……然而“那先”者,此“那先”之名,仅是假立、共许、施设、言说,唯是名字而已。显示巴利原文
Api ca kho mahārāja …pe… nāgaseno’ti yaṃ idaṃnāgaseno’ti nāmaṃ esā saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmamattaṃ hotīti yojanā.
所谓聚集,即名为聚。所谓集合,又指什么?即“他人”“自身”“有”“形体”“个体”“人”“男子”“三者”“赠予者”,以及床、凳、褥垫、圆枕、蝇、蚁、寺院、围墙、门户、窗户等;以如此种种相而被共论,故名为聚。显示巴利原文
(Saṅkhā) etha ca saṅkhāyatīti saṅkhā. Saṅkathiyatīti atho kinti saṅkathiyati? Parassāti attā’ti bhavo’ti poso’ti puggalo’ti naro’ti māṇavo’ti tisso’ti datto’ti mañcapīṭhaṃ bhisibimbo hananti vihāro pariveṇaṃ dvāraṃ vātapānanti. Evaṃ anekehi ākārehi saṅkathīyatiti saṅkhā.
正确了知,即名为通达。如何了知?即“我”“我所”……乃至门、窗,皆能正确了知,此即名为通达。显示巴利原文
Samaññā sammā ñāyatīti kinti ñāyatī?Ti. Ahanti mamanti…pe… dvāraṃ vātapānanti sammā ñāyatīti samaññā.
所谓名称,即是表达,故名为名称。显示巴利原文
(Paññatti) paññāpīyatīti paññatti.
何为“言说”?以其能被言说,故称言说。能言说什么?诸如“我”、“我的”……乃至“门被风吹开”,这些都可被言说,故称为言说。以此四种等名目,说明这仅仅是名称的施设,唯是名字,并非实有自性。显示巴利原文
(Vohāro). Kinti paññāpīyatīti…pe… voharīyatīti vohāro. Kinni voharīyatiti. Ahanti mamanti…pe… dvāraṃ vātapātanti voharīyatīti vohāro. Imehi catuhi saṅkhāādīhi padehī nāmapaññattiyeva adhippetā nāmamattanti dassanato.
大王,若您以智者的言谈方式说话,那便是与我共作智者之论议。显示巴利原文
Sace vaṃ mahārāja paṇḍitavādā sallapissasīti vaṃ sace mayā saddhiṃ paṇḍitānaṃ sallāpena.
既有缠绕,亦有解结:以提问的方式,智者制造缠绕;以解答的方式,智者又作解结。显示巴利原文
Āveṭhanampi kayirati nibbeṭhanampi kayiratī’ti pañhapūcchanavasena veṭhanaṃ paṇḍitehi kayirati pañhavissajjanavasena veṭhanaṃ paṇḍitehi kayirati pañhavissajjanavasena nibbeṭhanampi kayirati.
驳斥亦作——如“那先长老说了妄语”等,以驳斥的方式,由其他智者对其他智者作驳斥之语。此外,《论事》中所出现的一切驳斥,即是驳斥。显示巴利原文
Niggaho’pi kayiratī’ti nāgasenathero musābhaṇatītiādinā niggahanayena aññapaṇḍitānaṃ niggahaṇavacanaṃ aññapaṇḍitehi kayirati. Api ca kathāvathuppakaraṇe āgato sabbaniggaho niggahoyeva.
反驳亦作——如“大王弥兰陀,您是赡部洲最上之王,为何说妄语?”等,这样的反驳也被作出。显示巴利原文
Paṭikkamampī’ti vaṃ mahārāja’rājā milido jambudīpe aggarājā kasmā musā bhaṇasī’tiādinā paṭikkamampi kayirati.
“差别”——如“具足牟尼之心,以业与明辨而明行具足,称赞法者”等,这是称为对功德称赞的差别。而此处,“尊者,您善来”等,则是接受的差别,即“具足牟尼之心……随喜法者”等,称为对功德称赞的接受差别。像“善哉,大王,您已了知车乘”等,也属于认可。唯有一种“应答”,如另一种珍宝等,或仅一位善者,即为应答。首日三问由王所问,是名称约定之问;七年之问,是考察之问。显示巴利原文
Viseso ‘pīti’sampannaṃ munino cittaṃ, ‘kammanā byattattena ca vijjācaraṇasampannaṃ dhammagatānaṃ pasaṃsatī’tiādinā guṇapasaṃsanasaṅkhāta viseso. Idha pana kallo’si bhante’tiādi paṭiggahaṇaviseso’ti’sampannaṃ munino cittaṃ…pe… dhammagatānaṃ anumodasī’tiādinā guṇapasaṃsanasaṅkhāto paṭiggahaṇaviseso. Idha pana sādhu kho vaṃ mahārāja rathaṃ jānāsī’tiādi. Ekaṃ vathuṃ paṭijānantīti kalyāṇamaṇiādikaṃ aññataraṃ ekaṃ vathuṃ kalyāṇaṃ vā athi nathiti paṭijānanti paṭhamadivase tayo pañhā raññā pucchitā nāmapaññattipañho sattavassikapañho vīmaṃsanapañho.
“尊者那先,我将问您……”乃至“大王,您问了什么?”这第三个问题,由于不了解场合的进止与撤回,仅以审问的方式发问,故称为审问之问。而“我问了,尊者”这句话,是国王针对自己先前所问的两个问题而说的。显示巴利原文
Bhante nāgasena pucchissāmīti …pe… kimpana mahārāja tayā pucchitanti tatiyo vīmaṃsanapañho ṭhānuppattikapaṭihānajānanathāya vīmaṃsanavasena pucchitattā vimaṃsanapañho nāma. Tatha’pucchito me bhante’ti idaṃ raññā attanā heṭṭhā pucchite dve pañhe sadhāya vuttaṃ.
“我已解答”这句话,也是长老就自己先前所解答的两个问题而说的。显示巴利原文
Vissajjitaṃ me’ti idampi therena attanā heṭṭhā vissajjite dve pañhe sadhāya vuttaṃ.
他口中念诵着“那先,那先”而去,这是为了显示国王对那先长老深怀敬重。佛音师说:因为无敬重的人,即使见到、听到、知道应受尊敬的人,也如同不见、不闻、不知一样。在此,词义是什么?“不作恶”,故名为那伽。“他们躺卧、安睡”,这些就是那伽。那先属于四种名称之一,这便是他的名字。显示巴利原文
Nāgaseno nāgaseno’ti sajjhāyaṃ karonto pakkāmīti raññā nāgasenathere bahumānagāravo kato’ti dīpetuṃ buddhaghosācariyena vuttaṃ agāravo hi puggalo garuṭṭhāniyaṃ puggalaṃ disvāpi suvāpi jānivāpi apassanto asuṇanto ajānanto viya hotīti. Tatrāyaṃ vacanatho? Āguṃ pāpaṃ na karotīti nāgo. Senti sayanti etena vādapaccathikā janāti seno nāgo ca so seno cāti nāgaseno sāmaññādīsu catusu nāmesu idaṃ kittimanāmaṃ.
善哉!长老随喜道:“善哉,善哉!”这是在途中被问起的非时之问。显示巴利原文
Suṭṭhu thero ababhanumodīti’sādhu suṭṭhu’ti vacanena. Antarāmagge pucchito anathakālapañho.
“那先为何?”——请问的是:在这句话中,被称为那先的是什么法?显示巴利原文
Katametha nāgaseno’ti katamo dhammo etasmiṃ vacane nāgaseno nāma hotīti pucchi.
“命”者,即作为生命的气息。显示巴利原文
Jīvo’ti jīvabhuto vāyo.
长老以阿毗达摩论开示说:“出入息名为身行。”意谓:这些进入体内、排出体外的风,名为出入息,它们由业生身所造作,因此是身行。同样地,以“命”来称呼“那先、那先”,这仅仅是执取名相,不应将补特伽罗执取为命。长老作如此说。显示巴利原文
Assāsapassāsā nāmete kāyasaṅkhāro’ti thero abhidhammakathaṃ akāsīti iminā anantakāyassa ete anto-pavisana-bahi-nikkhamatavātā assāsapassasā nāma karajakāyena abhisaṅkharīyanti, tasmā kāyasaṅkhārā ca honti, teneva jīvena nāgaseno nāgaseno’ti iminā nāmamattaṃ gaṇhāti na puggalo jīvo gahetabbo’ti thero abhidhammakathaṃ akāsi.
“他表明了优婆塞身份”,即是通过自我奉献、进入弟子身份、礼拜与受持,在四种皈依方式中,以受持成为三宝与长老的优婆塞。他说:“我皈依佛,我皈依法,我皈依僧,我也皈依您。从今日起,请忆持我为优婆塞。”显示巴利原文
Upāsakattaṃ pavedesī’ti attasanniyyātanena sissabhāvūpagamanena paṇipātena samādānenāti catusu saraṇagamanūpāyesu samādānena ratanattayassa ca therassa ca upāsakabhāvaṃ, buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmi, tañca saraṇaṃ gacchāmi, upāsakaṃ maṃ dhārehi ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gatanti.
“言谈发生在何处?”即言谈以何为因、以何为相而生起。“言谈有何作用?”意指国王此问为何而说。应知,这是为了追问和给予提问的机会。显示巴利原文
Kimhi hoti kathāsallāpo’ti kimhi kāraṇe nimittabhute kathāsallāpo hoti. Kimpayojano kathāsallāpo’ti adhippāyo idaṃ rañañā kimathāya vuttaṃ? Anuyogadānathāya ceva pucchanassa okāsadāpanathāya cāti ñātabbaṃ.
于是长老说:‘大王,若我们有事,便请批准此次言谈。’借此,长老既回应了国王的询问,也给予了他许可,因此说‘借此’。显示巴利原文
Athena mayaṃ mahārāja athikā athena hotu kathāsallapo’ti iminā thero rañño anuyogañceva okāsañca deti tatha athenā’ti.
‘复次,此语于增长义时,意指增益财富,’
‘于某事中因缘坏灭时,利益受损,则称为后山。’
显示巴利原文 ’Atho payojano saddā’bhidheyya vuddhiyaṃ dhane, Vathamhi kāraṇe nāse hite pacchimapabbate’ti;
如是说时,此处即获得目的与利益。其中,世间及出世间的果称为目的,或亦可谓教法的增长。所谓利益,是指能成就所愿之果、能饶益而运行。而布施、持戒等,则为世间与出世间的因。显示巴利原文
Evaṃ vuttesu athesu idha payojanañca hitañca labbhati. Tesu lokiyalokuttaraphalaṃ payojanaṃ nāma, sāsanavuddhi vā. Yathicchitaphalanipphādāno hinoti pavattatīti hitaṃ. Dānasīlādilokiyalokuttarakāraṇaṃ.
云何?即:在称为无为界的涅槃,或称为果的涅槃中,此现前之苦得以灭尽。显示巴利原文
Kintī’ti kimhi asaṅkhatadhātusaṅkhāte nibbāne phalasaṅkhāte nibbāne idaṃ paccuppannadukkhaṃ nirujjheyya.
无取涅槃,即由阿拉汉果所成的无取涅槃。涅槃实有两种:无缘涅槃与无取涅槃。其中,由于无明等缘的舍离,无为界称为无缘涅槃;由于无有取着,以一切烦恼的灭尽为相,阿拉汉果则称为无取涅槃。显示巴利原文
Anupādāparinibbānanti arahattaphalasaṅkhātaṃ anupādāparinibbānaṃ. Nibbānañhi duvidhaṃ apaccayaparinibbānaṃ anupādāparinibbānanti. Tesu avijjādipaccayarahitattā asaṅkhatadhātu apaccaya-parinibbānaṃ nāma. Kilesasaṅkhata-parinibbānasaṅkhātaṃ upādāna rahitattā arahattaphalaṃ anupādāparinibbānaṃ nāma.
王所押者,谓被诸王所苦逼,或因畏惧国王。显示巴利原文
Rājābhinītā’ti rājūhi pīḷitā rājabhītā vā.
债逼者,谓被债务所苦。显示巴利原文
Iṇaṭṭā’ti iṇena pīḷitā.
“你堪能”者,谓于记别之智而善巧、有能力。如《增支部注》所言:“于记别中堪能者”。亦可以“有能力”来解释。显示巴利原文
Kallo’sīti byākaraṇa ñāṇena cheko’si, aṅguttaraṭīkāyaṃ’ byākaraṇe samatho’. Paṭibalo’tipi vattuṃ vaṭṭati yevāti.
『有取者』,即有烦恼者。显示巴利原文
Sopādāno’ti sakileso.
『如理作意』:即通过合适的方法与途径,以忆念为相、能引发所缘的作意,观照无常、苦等特性。显示巴利原文
Yoniso manasikārenāti aniccaṃ dukkhanti upāyena pathena sāraṇalakkhaṇena ārammaṇapaṭipādakamanasikārena.
『以策励为相』:即此心所对于与其相应诸法,在所缘中以结缚之力策励或执取为相。显示巴利原文
Ussahanalakkhaṇe’ti sampayuttānaṃ ārammaṇe saṃyojanavasena ussahanalakkhaṇe gaṇhanalakkhaṇe vā.
“那位戒蕴殊胜、具足别解脱律仪者”:意指以别解脱律仪防护戒为内涵的戒德,唯于佛陀出世时方得生起,自行安立,作为这十一种善法的依止缘及因强力因由而成为增上缘,犹如大地为众生提供立足之处。显示巴利原文
Yo sīlakkhadho varapātimokkhiyo’ti yo pātimokkhasīlasaṃvarasaṅkhāto buddhuppādeyeva uppanno sīlaguṇo sayaṃ patiṭṭhāti iduyādīnaṃ ekadasannaṃ kusaladhammānaṃ nissayākārena nissayapaccayo ceva balavakāraṇaṭṭhena upanissayo ca pathavī iva sattānaṃ patiṭṭhā.
“见他人心得解脱者”——以智慧眼,见其他圣者之心,于须陀洹果等诸果中殊胜安止、趣入。显示巴利原文
Aññesaṃ cittaṃ vimuttaṃ passivā’ti aññesaṃ ariyānaṃ sotāpattiphalādike phale visesena adhimuttaṃ pakkhadantaṃ ñāṇacakkhunā passivā.
“一切善法”:指一切世间善法,已生起而不退失。显示巴利原文
Sabbe kusalā dhammā’ti sabbe lokiyakusaladhammā uppannā na parihāyanti.
“Apilāpanalakkhaṇo”者,谓以进入所缘之义,而有潜入之相;“Sappaṭibhāgadhammo”者,谓与相对法共存,即与相对者、敌对者俱行;其白者,与黑相对,故为有相对者。显示巴利原文
Apilāpanalakkhaṇo’ti ārammaṇe anupavisanaṭṭhena ogāhanalakkhaṇo sappaṭibhāgadhammo’ti paṭibhāgena paccathikena saha vattantīti sappaṭibhāgā sukko ca kaṇhapaṭibhāgena sappaṭibhāgo.
“黑白的相对者”——若依此读法,则极为明确。显示巴利原文
Kaṇhasukkasappaṭibhāge’ti īdisapāṭho yadi athi sudaroyeva.
“令沉入”者,以进入之义而深入。显示巴利原文
Apilāpetīti anupavisanaṭṭhena ogāhati.
“有益与无益诸法之趋向”,是指善与不善诸法带来可意与不可意果报的成就状态。显示巴利原文
Hitāhitānaṃ dhammānaṃ gatiyo’ti kusalākusalānaṃ dhammānaṃ iṭṭhāniṭṭha-vipākadānabhāva-saṃkhāta-nipphattiyo.
“Sabbathakanti”,指于一切事务中系属;或于一切调伏事中,应当渴求。显示巴利原文
Sabbathakanti sabbakicce niyuttaṃ sabbalīnudhaccesu icchitabbaṃ vā.
“以彼为首”,如同以王为主。显示巴利原文
Tappamukhā’vāti rājappadhānā iva.
「凡是生起者,彼即是彼」:凡是地触等胜义法生起,它即是先前已生起的那个法。显示巴利原文
Yo uppajjati so eva so’ti yo pathaviphassādiparamathadhammo uppajjati, so uppannapubbadhammo eva.
「尊者,若如是说,您将如何回答?」——当说到「我于幼小、年轻、稚嫩、仰卧之时,即是今日高大之我」这句话时,我以某种提问方式说「您将如何回答?」这便是其中的文义连结。显示巴利原文
Vaṃ pana bhante evaṃ vutte kiṃ vadeyyāsī’ti yadā vaṃ daharo taruṇo mado uttānaseyyako ahosi soyeva vaṃ etarahi mahanto’ti imasmiṃ vacane mayā ca kenavidha pucchanavasena vutte vaṃ kiṃ vadeyyāsīti yojanā.
「自己的事」:指说明自己境界的工作。显示巴利原文
Sakiccayanti attano visayobhāsanakiccaṃ.
犹如以水浇熄火焰一般。显示巴利原文
Ālimpanaṃ vijjhāpetunti aggiṃ nibbāpetuṃ
犹如小牛追随母牛,纵然遇到困难也不停步;死亡自会到来,活着的痛苦同样无法避免。我依此信念,期待死亡之时来临,以此作为我的皈依。显示巴利原文
Nibbisaṃ bhatako yathā’ti yathā bhatako bhatakakammaṃ kavā lakkhaṃ nibbisaṃ nibbisanto labhanto dukkhaṃ jīvituṃ nābhinadati maraṇañca nābhinadati maraṇakālaṃ āgameti, evamevāhaṃ kālaṃ maraṇakālaṃ paṭikaṅkhāmi āgamemīti adhippāyo.
若说“善非苦”,则乐受即是善;若此乐受并非苦,它便不是善。说“善是苦”并不成立,谓“善是苦”的言论难以开口,实不合理,因为善与苦相互违逆——这是国王的用意。然而实际体性并非如此。善是乐受,虽因行苦与变坏苦而生苦,由出离所起的忧悲亦为苦,但这仍可成就善。长老曾向陛下提出此疑,陛下因误会而错解,我便将此错解归责于对方。陛下若再误解,将令我承受罪责;陛下不忍加责,反而施恩赦免了我。于是我想如实向陛下陈明,原拟启禀:“陛下对此已有所领悟。”陛下与长老之间也应洗涤此疑。长老言:“陛下通达冷热相违之理,也了知能生起冷热感受的因缘。”陛下听闻冷热血感受的道理,并据所了解,矿物能因冷热而发生变化,导致膨胀与收缩。于是我便告诉他们:“你们二人必将被烧灭。”言辞相反,效果亦相反。显示巴利原文
Yadi kusalā na dukkhā’ti sukhā vedanā kusalā yadi siyā sā kusalā vedanā na dukkhabhūtā.Yadi siyā sā kusalā na hoti. Kusalaṃ dukkhanti na upapajjatī’ti kusalaṃ dukkhabhutanti vacanaṃ na upapajjatīti vattuṃ na yujjati. Kusalaṃ dukkhaṃ na. Aññamaññapaccanīkattā’ti rañño adhippāyo. Sabhāvo pana evaṃ na hoti. Kusalā hi sukhā vedanā saṅkhāradukkhena vipariṇāmadukkhena’pi dukkhā. Nekkhammanissitadomanassasaṅkhātadukkhā’pi anavajjaṭṭhena kusalā siyāti thero pana mayi rājānaṃ ayoguḷahimapiṇḍapañhaṃ pucchante taṃ rājā micchā byākarissati. Tasmiṃ dosaṃ āropessāmi. Rājā taṃ micchā byākarissati. Tasmiṃ dosaṃ āropessāmi. Rājā taṃ harituṃ asakkonto maṃ athajappanaṃ yācissati. Atha rājātaṃ sabhāvathaṃ saññāpessāmīti manvā taṃ kimmaññasi mahārājā’tiādimāha. Kinnu kho mahārāja ubho’pi te daheyyunti imasmiṃ pucchāvacane therena vutte rājā sītuṇhasamaññātā tejodhātu’ti sutattā sītahimapiṇḍassa kharakhādanabhāvañca sadhāya dhātunaṃ ussadabhāvajānanañāṇato virujjhivā’āma bhante ubho’pi te daheyyunti viruddhapaṭivacanaṃ adāsi.
“不,尊者”一语,是对国王的轻慢与反驳。显示巴利原文
Na hi bhante’ti rañño avajānanapaṭikkhapanaṃ.
“你不知道这是责难吗?”这是长老所说的话。因为你先前承认“是”,后来承认“不,尊者”,后面的承认与前面的不一致,因此你落入了这责难。“你领受这责难、过失、罪过吧!”于是,如今通过显示二者的热性及二者的凉性,将这责难表露出来:显示巴利原文
Ajānāhi niggahanti theravacanaṃ. Yasmā te purimāya’āmā’ti paṭiññāya pacchimā’na hi bhante’ti paṭiññā pacchimāya ca purimā na sadhiyatī. Tasmā vaṃ niggahaṃ patto. Vaṃ niggahaṃ dosaṃ aparādhaṃ sampiṭicchāhī’ti atho. Idāni ubhinnaṃ tattābhāvadassanavasena ubhinnaṃ sītalābhāvadassanavasena ca taṃ niggahaṃ pākaṭaṃ karonto yadi tattaṃ dahatī’tiādimāha.
如是,“如果热者燃烧”,意思是如果二者的热性带来燃烧。而“如果热者燃烧”这句话,是一种假设性的语句。显示巴利原文
Tatha– ‘yadi tattaṃ dahatī’ti sace ubhinnaṃ tattatā dahati. Yadi tattaṃ dahatī’ti ca ṭhapanavacanaṃ.
而“不是你们两者”一语,乃是责难之词。显示巴利原文
Na ca te ubho’ti dosāropanavacanaṃ.
所谓“因此不生起”,意即:因两者热性为因,则“这两者都燃烧”的说法,在真实的燃烧中并不成立,不合道理。显示巴利原文
Tena na uppajjatī’ti tena tasmiṃ ubhinnaṃ uṇhabhāvakāraṇā ubho’pete dahanti’ti vacanaṃ tattabhāvassa dahane na upapajjati, na yujjati.
所谓“倘若冷性燃烧”,即:如果二者的冷性会燃烧,由此则不生起;因此之故,若说“因二者冷性之故,这两者都燃烧”,就冷性的燃烧而言并不成立,如此说亦不合理。进而,长老为了更明显地揭示这一过失,便说:“大王,那为何这两者都燃烧呢?”等语。显示巴利原文
Yadi sītalaṃ dahatīti sace ubhinnaṃ sītalabhāvo dahati tena na upapajjatī’ti tasmā kāraṇā ubhinnaṃ sītalābhāvakāraṇā ubho’pi te dahanti’ti vacanaṃ sītalabhāvassa dahanena na upapajjatī’ti vattuṃ na yujjati puna taṃ dosaṃ pākaṭataraṃ karonto thero kissa pana te mahārāja ubho’pi dahantitiādimāha.
“如何、如何”者:以何种缘由,两者皆燃烧。显示巴利原文
(Kissa)tatha-kissāti kena kāraṇena ubhopi te dahantīti.
“Tena na upapajjatīti”(因此不成立)者:以何因缘,一方热、一方凉,二者同为感受之因,却说“两者皆烧”——你这话不成立,也不合理。“不成立”的意思,即于此不能成立、不合道理。虽说“两者皆烧”,此语已被说出,然其本身即不合理。你说“善是苦”,这话虽已说出,但“善是苦”并不成立,你为何这样说?这是说:正当的言辞不应被错用。若将正辞用于不合义处,反使不正当的言辞得以混用。此为长老自见其论有过,欲求回避而说。长老祈请道:“我实无能为力。”显示巴利原文
Tena na upapajjatīti kena tasmā kāraṇā ekassa uṇhassa ekassa sītalassa bhāvakāraṇā ubhopi te dahantī’ti tayā vuttavacanaṃ na upapajjati na vaṭṭati. Ubhopi te dahantīti vuttaṃ, ayuttampi tayā vuttameva. Kusalaṃ dukkhanti vattuṃ vuttameva kusalaṃ dukkhanti na upapajjatīti idaṃ vaṃ kasmā vadasi? Vattuṃ yuttavacanaṃ na yujjatīti vadasi vattuṃ ayuttavacanaṃ yujjatīti vadasīti therassa vacanena attano vāde dosaṃ passanto taṃ pariharituṃ asakkonto nīvamano theraṃ athajappanaṃ yācanto’nāhaṃ paṭibalo’tiādimāha.
“由汝所说”者:即由那位善巧义理、深奥、辩才丰富的说者所说。显示巴利原文
Tayā vādināti yuttamathagambhīravicittapaṭibhānavādinā
“善哉!请阐明其义。”这是请求善解。“乐受是善、不善或无记?”这是我所问之语的含义,请说明、开示。我为义而来,何必以争论相向?这是他的用意。显示巴利原文
Sādhū athaṃ jappehī tī sādhu yācāmi. Sukhā vedanā kusalāti vā akusalā abyākatāti vā imassa mayā pucchitavacanassa athaṃ jappehi desehi athenāhaṃ athiko, kiṃ vivādenāti adhippāyo.
“Gehanissitānīti”:意为依止于家,即执著于似家宅的欲乐功德,并依此而转起。显示巴利原文
Gehanissitānīti gehasadisakāmaguṇanissitāni tamārabbha pavattānīti atho.
“依法出离而住”者。显示巴利原文
Nekkhammanissītānī’ti.
来吧(呼格或命令语气,用于邀请或召唤)显示巴利原文
Etha
出家是第一财富,涅槃与内观相随,
一切善法皆称为出离。
显示巴利原文 ‘Pabbajjā paṭhamaṃ dhānaṃ nibbānañca vipassanā Sabbepi kusalā dhammā nekkhammanti pavuccatī’ti, Vuttanekkhammesu nibbānavipassanākusaladhammasaṅkhāte;
且此法较其余诸问更为深奥;善男子们对我所说之义仅取要旨便得满足,更以自身的智慧力反复思惟,详察前后次第,对我所说义中更为合理者,即当信受。显示巴利原文
So ca aññapañhehi gambhīrataro, kulaputtehi mayā vuttaathamattena santosaṃ kavā attano paññānubhāvena ca punappunaṃ cintevā pubbāparaṃ sallakkhevā yo mayā vuttaathato yuttaro so atho gahetabbo yevāti.
所谓名色:由命名与令其转向的作用,四种无色蕴称为名,此处特指异熟名。由冷等所侵害的作用称为色;就究竟而言,指九十六种色聚所摄的完成色;就方便而言,还有十种未完成色。眼、耳、鼻、舌、身、性、基七种十法聚,以及心……显示巴利原文
Nāmarūpanti nāmakaraṇaṭṭhena namanaṭṭhena cattāro arūpino khadhā nāmaṃ. Idha vipākanāmaṃ adhippetaṃ sītādīhi ruppanaṭṭhena rūpaṃ nippariyāyato channavutirūpakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ nipphannarūpaṃ pariyāyato dasavidhā anipphannarūpañca cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavathudasakasaṅkhātā satta dasakā, citta utu-āhārajaaṭṭhakā tayo, cittaja utujasaddavasena dve saddā’ti channavutirūpakoṭṭhāsā. Idha pana kammajarūpaṃ adhippetaṃ.
依此业,另一名色得以相续;即借由彼善业或不善业,另一个名色——另一个未来的名色,含摄于善趣与恶趣者,即与此现在名色一同相续安立。显示巴利原文
Tena kammena aññaṃ nāmarūpaṃ paṭisadahatīti tena kusalākusalakammena aññaṃ nāmarūpaṃ aññaṃ anāgatanāmarūpaṃ sugatiduggatipariyāpannaṃ iminā paccuppannanāmarūpena saddhiṃ paṭisadahati.
尊者,最初的芒果种子是存在的,作为根本之因;若不舍弃它、不远离它,那么由后来长出的芒果,人便会因此受罚。此即应如此连结而解。显示巴利原文
Purimaṃ bhante ambabījaṃ bhūtaṃ mūlakāraṇabhūtaṃ apaccakkhāya avijahivā nibbattena pacchimena ambena puriso daṇaḍappatto bhaveyyāti yojanā.
以七种譬喻而庄严。显示巴利原文
Sattopamāpatimaṇaḍito.
“Adhikara”意为重大的供养恭敬。此为第七问,再次发问。应知,譬喻是因渴欲听闻而再问。显示巴利原文
Adhikāranti mahantaṃ pūjāsakkāraṃ. Ayaṃ sattamopañho puna pucchate. Upamaṃ sotukāmatāvasena puna pucchito’ti ñātabbaṃ.
再问结生的问题,为第七问。显示巴利原文
Punapaṭisadahanapañho sattamo.
名色之问,为第八问。显示巴利原文
Nāmarūpapañho aṭṭhamo.
第九 愚暗之问显示巴利原文
Addhāpañho navamo.
第二品 九问者显示巴利原文
Navapañhavanto dutiyo vaggo.
第三品中,第一论题:断根烦恼之疑显示巴利原文
Tatiyavagge addhāmulapucchanapañho paṭhamo.
“于地画轮”——这是指旋转轮,以再三辗转之义,数数描画。显示巴利原文
Pathaviyā cakkaṃalikhivā’ti bhamacakkaṃ punappunaṃ parivattanavasena ā bhuso likhivā.
“诸蕴是苦的种子”:它们作为结生之缚,是一切全部轮转苦聚的根本因之种子。因此,从可称为无数刹那的结生缚中,能令轮转之苦增长——这是论意所在。显示巴利原文
Khadhā ca dukkhassa bījātīti paṭisadhibhutā badhā kevalassa sakalassa pavattidukkharāsissa mulakāraṇabhāvena bījāni evaṃ khaṇakoṭisaṅkhātapaṭisadhibadhato pavatti dukkhavaḍḍhanaṃ sakkā kātunti adhippāyo.
“大王,当眼存在、色存在时,眼识生起。”此处依《阿毗达摩入门注》的解释:在众多同时生起的眼净色中,那个明净的眼,即是眼识的依止缘。“于眼”是单数,表示一眼;“于色”是复数,表示诸多色。眼识依于先因之色而生,两者互为因缘,应当辨明其特性差别。显示巴利原文
Cakkhusmiñca kho mahārāja sati rūpesu ca cakkhuviññāṇaṃ hotīti etha abhidhammāvatāraṭīkāpariyāyena ekato sahajātesu bahūsu cakkhuppasādesu yaṃ cakkhu visaditaṃ taṃ cakkhuviññāṇassa nissayapaccayo. Cakkhusmiñcāti ekavacanadassanato. Rūpesu cā’ti bahuvacanassa dassanato pana bahūnipi rūpāni cakkhuviññāṇassa purejātapaccayo paccayabhāva. Visesa-sabhāvatoti daṭṭhabbo.
大王,诸行确实由业缘而生,因此其依止在过去。即所谓“已成过去”。显示巴利原文
Bhavantāyeva kho mahārāja saṅkhārā jāyantiti etha antappaccayo atīte hoti. Atīte bhūtā’ti atho.
这即是与此相应的偈语。此偈语称为瞬间偈语,须予观察。盖因如此,谓之一再之前的前段。显示巴利原文
Ayañca gāthā’ti sadisagāthā. Ahuvā sambhotīti ca gāthā khaṇikagāthā’ti daṭṭhabbaṃ. Evañhi pubbāparaṃ sameti.
(上行引句)称为“有刺的荆棘工者”,此杖名为“上行杖”。显示巴利原文
(Uttarāraṇi) araṇisahitekantakiccakaro daṇḍo uttarāraṇi nāma.
“众生由你生起”之疑,为第七问中第十五项。显示巴利原文
Bhavantajāyanapañho sattopamāsahito pañcamo.
“烦恼”之疑,为第十六项。显示巴利原文
Vedagupañho chaṭṭho.
“由眼识等所生”之疑,为第十七项。显示巴利原文
Cakkhuviññāṇādipañho sattamo.
触之相,是指缘取心所缘时的接触相。所谓“如眼”:此处不仅指眼净色,也指眼识。显示巴利原文
Phusanalakkhaṇo’ti cittārammaṇaphusanalakkhaṇo. Yathā cakkhu’ti etha cakkhuppasādo’pi cakkhuviññāṇampi labbhati.
“合的作用”,是指这些根与所缘和合的作用,由此而成就此触,或者说因此而得。何以故?因为眼识亦得成就。那时,心与所缘和合的作用即是此触的作用,由此而得成就。所谓“合的作用”,是就五门心路中的触而言,而非意门心路中的触。这就是《殊胜义论》中所说的道理。显示巴利原文
Saṅghaṭṭanaraso’ti imesaṃ vathārammaṇānaṃ saṅghaṭṭanaraso sampatti etassā ta atho labbhati. Yadā cakkhuviññāṇampi labbhati. Tadā cittārammaṇasaṅghaṭṭanaraso kiccaṃ etasseti atho labbhati. Saṅghaṭṭanaraso’ti ca pañcadvārikaphasse labbhati. Na manodvārikaphasse’ti ayamidiso atho atthasāliniyaṃ vutto yevā’ti.
触相之问,第八。显示巴利原文
Phusanalakkhaṇapañho aṭṭhamo.
受相问题 第九显示巴利原文
Vedanālakkhaṇapañho navamo.
想相问题 第十显示巴利原文
Saññālakkhaṇapañho dasamo.
思相问题 第十一显示巴利原文
Cetanālakkhaṇapañho ekādasamo.
第十二题:识的特征问题。显示巴利原文
Viññāṇalakkhaṇapañho dvādasamo.
“增长者”意指将妥善处理的木材投入火中。所谓增长者,即众人将妥善处理的木材投入、送入、放进火中。显示巴利原文
Vaḍḍhakī suparikammakataṃ dāruṃ sadhismiṃ appetīti vaḍḍhakī jano suṭṭhuparikammakataṃ dāruṃ sadhismiṃ appeti pāpeti paveseti.
第十三题:思维的特征问题。显示巴利原文
Vitakkalakkhaṇapañho terasamo.
第十四:伺相之问。显示巴利原文
Vicāralakkhaṇapañho cuddasamo.
具有十四问的第三品已圆满。“分别、辨析”意为彼此各不混杂,一一分别辨析。显示巴利原文
Cuddasapañhavanto tatiyavaggo samatto. Vinibbhujivā vinibabhujivā’ti aññamaññāto visuṃ visuṃ kavā vibhajivā vibhajivā.
品中多出的第一问,名为分别问,列为第一。显示巴利原文
Vaggato atirekapaṭhamapañho vibhajjapañho paṭhamo.
难道“只应取用盐”吗?应当以车辆只运纯净的盐,以壮牛只驮盐。显示巴利原文
Nanu loṇameva āharitabbanti sakaṭehi suddhaloṇameva balivaddehi āharitabbaṃ.
大王,不可理解为“只应取用盐”这样的文句,书册中所见的,只是一个“不”字而已。显示巴利原文
Na sakkā mahārāja loṇameva āharitunti pāṭhena bhavitabbanti nakāro pothake dissati.
盐的问难为第二。为了使法相在国王心中坚固确立,长老首先作了开示。显示巴利原文
Loṇapañho dutiyo, rañño dhammalakkhaṇesu daḷhapatiṭṭhāpanathaṃ therena paṭhamaṃ vutto.
在第四品中说:“大王,由种种业而生,并非由一种业。”恶趣众生的五种处是由种种不善业所生;善趣众生的五种处是由种种善业所生,不由一种业生,也不仅由一种能令再生的业所生。据《入阿毗达摩论复注》说……显示巴利原文
Catuthavagge nānākammehi mahārāja nibbattāni na ekena kammenā’ti āpāyikasattānaṃ pañcāyatanāni nānāakusalakammehi nibbattāni sugatipariyāpannasattānaṃ pañcāyatanāni nānākusalakammehi ekena kammena ekena paṭisadhijanakakammeneva nibbattāni. Abhidhammāvatāraṭīkāyaṃ paṭisadhikkhaṇe mahaggatacetanā kaṭattārūpānaṃ kammapaccayena paccayo’ti vacanena paṭisadhikkhaṇe vijjamānānaṃ sabbesaṃyeva kaṭattārūpānaṃ kammapaccayo hotīti viññāyati. Nānācetanāhi tadā idriyuppattiyaṃ sati atiparittena ca mahaggatena ca kammena nibbattaṃ kaṭattārūpaṃ āpajjeyya, na cekā paṭisadhi anekammanibbattā hotī’ti.’Saddhiṃ ekena kammena anekidirayuppatti hotī’ti vuttaṃ. Vicārevā yaṃ yuttataraṃ taṃ gahetabbaṃ. Tatrāyaṃ vicāraṇākāro?
广大众生的诸根是由一种能令再生的业所生。然而,那先尊者——阿拉汉、漏尽者、通达佛意者,随顺他的意趣而说,欲界众生的诸根由种种业而生,应作如是解。显示巴利原文
Mahaggatasattānaṃ idriyāni ekena paṭisadhijanakakammena nibbattāni. Nāgasenathero pana arahā khīṇāsavo buddhamataññu tassa adhippāyānurūpena kāmāvacarakasattānaṃ nānākammehi nibbattīti gahetabbaṃ.
“大贵族”意指上等种姓,亦即高种姓;或同种读法。疾病、容貌、快乐、财富、种姓等,这十四个问题也已在《须跋经》中阐明。此偈颂是古人为便于记诵而说。显示巴利原文
Mahākulīnatāti uccakulīnatā. Soyeva vā pāṭho. Ābādha-vaṇṇa-sukkha-bhoga-kulīnaṃ paññakā ete cuddasa pañhā’pi subhasutte pakāsitā’ti ayaṃ gāthā sukhavācuggatakaraṇathaṃ porāṇehi vuttā.
为何说‘努力是反复的’呢?先前的努力已伴有持续而起的业行,还要再作努力,这有何意义呢?显示巴利原文
Kiṃ paṭigacceva vāyamitenā’ti pubbe vāyāmena saha pavattakammena vāyāmakaraṇena kiṃ payojanaṃ athi?
所谓‘不作所作’,即不作那称为‘如所欲之果’的应作之事,故称不作所作。而且,此复合词并不规范,如同因‘不信亡者施食而不食’,故称‘不信食者’等例。显示巴利原文
Akiccakaro’ti etha yathicchitaphalasaṅkhātaṃ kiccaṃ na karotīti akiccakaro. Ayañca ayuttasamāso. Saddhaṃ matakabhojanaṃ na bhuñjatīti asaddhabhojitiādiko viyā’ti.
‘饥渴者’,意为被觉悟者所制伏者。显示巴利原文
Bubhukkhito’ti budhābhibhūto.
「受折磨者」:指正被地狱烈火焚烧的众生。显示巴利原文
Paccamānā’ti nirayaggīnā ḍayhamānā.
「他尚未死去」:指该地狱众生在那段期间还没有死亡。所谓「因业力增上」,是说过去所造、深厚的业是根本原因。显示巴利原文
So na tāva kālaṃ karotīti tāva tattakaṃ so nerayikasatto kālaṃ maraṇaṃ na karoti. Kammādhikatenā’ti pubbe adhikatena kammena mūlakāraṇabhutena.
「憩息者」谓渴爱已被熄灭者。显示巴利原文
Ajjhosāyā’ti taṇhāya gilivā pariniṭṭhapevā.
“所证知法”者,是指须以殊胜的四圣谛智所了知的法,也就是四圣谛法。显示巴利原文
Abhiññeyye dhamme’ti abhivisiṭṭhena catusaccañāṇena jānitabbe dhamme, catusaccadhamme.
“灭尽得问”为第七。显示巴利原文
Nibbānalabhanapañhā sattamo.
“灭生问”为第八。显示巴利原文
Nibbānajānanapañho aṭṭhamo.
第四品 具足八问显示巴利原文
Aṭṭhapañhavanto catutho vaggo.
第五品中,'无佛问'为第一。显示巴利原文
Pañcamavagge nathibuddhapañho paṭhamo.
'无上佛问'为第二。显示巴利原文
Buddhānuttarapañho dutiyo.
“可得知佛陀是无上觉者吗?”此问先前已有人向长老提出。何以又再言说?先前之问是出于对长老智见的敬重而问,其后关于一切之问,亦是出于对长老智见的敬重而问。应知,其后之问乃是依一切智者的智慧而问的。显示巴利原文
Sakkā jānituṃ buddho anuttaro’ti idaṃ raññā’bhagavā buddho anuttaro’ti theraṃ pubbe pucchitaṃ. Puna kasmā vuttaṃ? Pubbapañho therassa vijānanaṃ sadhāya pucchitaṃ pucchāpañho sabbapañho therassa vijānanaṃ sadhāya pucchitaṃ. Pucchāpañho sabbapaṇḍitānaṃ jānanaṃ sadhāya pucchito’ti viññātabbaṃ.
“佛所指的涅槃”即是涅槃之意,谓其引领至此诸天世间,是究竟、不动之处;这便是经藏与律藏的教义所指。显示巴利原文
Buddhanettīyā’ti nibbānaṃ neti etāya sadevake loke’ti netti, suttantābhidhammapāli.
“佛之称谓”意指智慧的称号,由此彰显世尊的教令,故为称号。佛陀的称号,即是佛之称谓,这是《律藏》所说。显示巴利原文
(Buddhapaññatti) paññāyapīyati etāya bhagavato āṇā’ti paññatti. Buddhassa paññatti buddhapaññatti, vinayapāli.
为何长老并未直接答道“是的,大王,我已见法”,而说“弟子们当尽形寿遵行”呢?国王已亲证长老见法,只为听其善巧辩才而问,并非因不知而问;长老了知他的心念,便如此回应。未曾见法者,当依佛陀的指引、佛陀的教法,尽此一生……显示巴利原文
Yāvajīvaṃ sāvakehi vattitabbanti idaṃ therena’āma mahārāja dhammo mayā diṭṭho’ti avissajjevā kasmā vuttaṃ? Rājā therassa dhammadassanabhāvaṃ paccakkhato ñavā vicitrapaṭibhānaṃ sotukāmo pucchati, na jānanathāya thero tassa ajjhāsayaṃ ñavā evamāha. Adiṭṭhadhammo hi buddhanettiyā buddhapaññattiyā yāvajīvaṃ vattituṃ sakkoti.
第四问:法见问。显示巴利原文
Dhammadiṭṭhapañho catutho.
第五问:九种转起之问。显示巴利原文
Navasaṅkamatipañho pañcamo.
“能否获得通达者?”此问先前已被问过。为何再问?前问是就活着的通达者而问,此问则是针对所谓“婆罗门即是通达者”等所说的个人通达者而问。如果上座回答“不能获得”,提问者是想借机诋毁其言论。然而,上座就以现有的知见而说“大王并非通达者”。并非真的不能获得,只是当时言谈中未曾获得通达,这是上座的主张。显示巴利原文
Vedagu upalabbhatīti ayampañho pubbe ca pucchito. Kasmā puna pucchito? Pubbapañho jīvavedaguṃ sadhāya pucchito. Ayaṃ’ye brāhmaṇā vedagu’tiādinā vuttaṃ puggalavedaguṃ sadhāya pucchito. Save thero’na upalabbhatī’ti byākarissati, tassa vāde dosaṃ āropetukāmatāya pucchati. Thero pana vijjamānena avijjamānapaññattiṃ sadhāya’paramathena kho mahārāja vedagu na upalabbhatī’ti āha. Paramathena na upalabbhati, vohārato upalabbhatī’ti therassa adhippāyo.
“并非由他种植”:那些芒果并非他取走的,那些芒果是被他人拿走的,是由物主所种植的,故并非由他种植的芒果。显示巴利原文
Na kho-pe tena ropitāniti tāni ambāni avahāriyāni tāni ambāni purisena avaharitāni tena sāmikapurisena ropitāni ropitaambabhutāni na hontiti atho
此为第七问。显示巴利原文
Imamhākāya pañhosattamo.
第八项:“谁才能耕作”之问。显示巴利原文
Kuhintipañho aṭṭhamo.
第九项:“生起与知见”之问。显示巴利原文
Upapajjati-jānāti pañho navamo.
第十项:“究悟”之问。显示巴利原文
Athibuddhapañho dasamo.
第五章,包含十个问题。显示巴利原文
Dasapañhasahito pañcamo vaggo.
“Samantato paggharatī”意指从周遭流淌而出。此处所指,即由此粪便、尿液等不净之物,从周遭流淌而出。显示巴利原文
Samantato paggharatīti ayaṃ kho guthamuttādīhi asucivathūhi samantato paggharāpeti.
第六章,身体不可爱之问,为第一。显示巴利原文
Chaṭṭhavagge kāyaappiyapañho paṭhamo.
应时之问,第二。显示巴利原文
Sampattakālapañho dutiyo.
“三十二相……乃至……所庄严者”,此处,三十二大丈夫相之形相于诸多经中广有宣说,其相显了;八十随形好之相则不显了,唯在《胜者庄严释》中论及。因此,我今当为解说。何等为八十随形好?即:指节相、不依次指节相、环状指节相、擂指相、尖指相、灭点相、瓶盖相、平足相、大象行相、狮行相、鹅行相、野牛行相、右旋相、四方美玉掌心相、具足人相、断腹相、深腹相、右旋腹相、金色胴肉相、旃陀罗形臂相、不依次分布相、乳垂分布相、清净分布相、莲花分布相、旧新交织分布相、脱落分布相、斑点等品质褪落相、非依次美色相、清净相、千万力持相、尖鼻相、锐利相、血脉相、白净牙齿相、清净眼相、环绕相、隆凸红色相、深长颈相、延伸深痕相、明朗书迹相、柔美书迹相、细密排布相、轮廓形相、圆满腹相、宽大眼相、五种美目相、伤痕及血红色相、血脉伸展相、宽广视域眼耳相、无缝发际相、荫覆发际相、华盖鬓毛美丽相、额部伸展相、整齐覆盖相、黑色覆盖相、柔细分布相、极耀眼相、深蓝相、极辉煌相、极柔和相、柔韧相、灭点相、质地坚实相、细柔相、极其细腻相。显示巴利原文
Dvattiṃsa…pe…parirañjito’ti etha dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasarūpaṃ bahusu suttesu āgataṃ. Taṃ pākaṭaṃ asītyanubañjanasurūpaṃ na pākaṭaṃ jinālaṅkāraṭīkāyaṃyeva āgataṃ. Tasmā taṃ dassayissāma. Katamāni asītyānubyañjananāni? Citaṅgulitā, anupubbaṅgulitā, vaṭṭaṅgulitā, tambanakhatā, tuṅganakhatā, siniddhanakhatā, niguḷhagopphakatā, samapādatā, gajasamānakkamanatā, sīhasamānakkamanatā, haṃsasamānakkamanatā, usabhasamānakkamanatā, dakkhiṇāvaṭṭagattatā, samantatocārujāṇumaṇaḍalatā, paripuṇṇa purisabyañjanatā, acchiddanābhitā, gambhīranābhitā, dakkhiṇāvaṭṭanābhitā, suvaṇṇakadalurutā, erāvaṇakarasadisabhujatā, anupubbagattatā, maṭṭhakagattatā, sucigattatā, suvibhattagattatā, anussannānussannasabbagattatā, alīnagattatā, tilakādivirahitagattatā, anupubbaruciragattatā, visuddhagattatā, koṭisahassahathibaladhara gattatā, tuṅganāsatā, susaṇṭhānanāsatā, rattadvijamaṃsatā, susukkadantatā, suvisuddhidriyatā, vaṭṭadāṭhatā, rattoṭṭhasamabimbitā, āyatavadanatā, gambhīrapāṇilekhatā, āyatalekhatā, ujulekhatā, surucirasaṇṭhānalekhatā, parimaṇḍalakāyavantatā, paripuṇṇakapolatā, āyatavisālanettatā, pañcapasādavantanettatā, ākucitaggapakhumatā, mudutanuka-rattajīvhatā, āyatajīvhatā, āyatarucirakaṇṇatā, niggaṇṭhisiratā, nigguyhasiratā, chattasantibhacārusīsatā, āyata-puthula-lalāṭa-sobhatā, susaṇṭhānabhamukatā, kaṇhabhamukatā, sukhumālagattatā, ativiya ujjalitagattatā, ativiyasommagattatā, ativimalagattatā, komalagattatā, siniddhagattatā, sugadhatanutā, samalomatā, atisukhumaassāsapassāsadhāraṇatā, susaṇṭhānamukhatā, sugadhamukhatā, sugadhamuddhatā, sunīlakesatā, dakkhiṇāvaṭṭakesatā, susaṇṭhānakesatā, siniddhakesatā, saṇhakesatā, alulitakesatā, ketumālāratanacittatā. Dvattīṃsapurisalakkhaṇapañho tatiyo.
梵行问,第五。显示巴利原文
Brahmacariyapañho pañcamo.
马问第六显示巴利原文
Assupañehā chaṭṭho.
味觉感知问第八显示巴利原文
Rasapaṭisaṃvedipañho aṭṭhamo.
智慧问第八显示巴利原文
Paññāpañho aṭṭhamo.
第九,「轮回问」显示巴利原文
Saṃsārapañho navamo.
第十,「念问」显示巴利原文
Satipañho dasamo.
诚然,尊者那先,一切念皆以忆念而现起,并无矫作之念——此是我依理趣思维所得。一切念皆以忆念自然显现,不待他教。所谓依调伏之名、依他教导而起的念,即伴有矫作者,实不可得。显示巴利原文
Evañhi bhante nāgasena sabbā sati abhijānantī uppajjati nathi kaṭumikā satīti evaṃ mayā cintanākāre sabbā sati abhijānantī sayaṃ pākaṭā parūpadesarahitā uppajjati, kaṭumikā parinibbajjana-parūpadesa-saṅkhātā kaṭumasahitā sati nathiti atho.
关于‘念’的释疑问题,是第十一问。显示巴利原文
Sati abhijānanapañho ekādasamo.
第六卷,包含第十一问。显示巴利原文
Ekādasapañhasahito chaṭṭhavaggo.
【释】‘认识者’:指具足念的殊胜了知。所谓‘苦虫’,即痛苦折磨的称谓。所谓‘寛漏识’,指在广大所缘上生起的识。所谓‘害识’,指于苦——即不利——中生起的识。所谓‘分相缘’,即取同类所缘而生起的识。所谓‘异分相缘’,即依名称、颜色等彼此有别的所缘而生起的识。所谓‘语异识’,是以他人言说为所缘而生起的识。所谓‘特征’,指诸如牛群、车轮、牙齿、裂纹等标志。所谓‘依止’,即依止于彼所缘而生起的智。所谓‘字形’,指通过学习文字而执取字形的识。所谓‘修习’,是由众多识的修习所成。所谓‘书写拘缚’,指书写在书籍中的言语所摄持者。所谓‘经验’,即对于先前曾被掩盖的所缘之缘的经验。所谓‘折磨’,即施加痛苦之义。所谓‘因文字而来’,指由文字学习而来。显示巴利原文
Abhijānato’ti satisahitaṃabhivisesaṃjānato. Kaṭumikāyā’ti paripīḷana-parasāsana-saṅkhātakaṭumikāya. Olārikaviññāṇato’ti mahante ārammaṇe pavattaviññāṇato. Ahitaviññāṇato’ti dukkhasaṅkhātaahite pavattaviññāṇato. Sabhāganimittato’ti sabhāgārammaṇato. Visabhāganimittato’ti nāmavaṇṇādi - aññamaññavisadisārammaṇato. Kathābhiññāṇato’ti parakathāsaṅkhātaabhiññāṇato. Lakkhaṇato’ti goṇa-sakaṭa-danta-piḷakādilakkhaṇato. Saraṇato’ti parehi sarāpanato muddāto’ti akkharasikkhanato. Bhāvanāto’ti abhiññāsasaṅkhātabhāvanāto. Pothakanibadhanato’ti pothake likhitaovādaakkharadhāraṇato. Anubhūtato’ti channaṃ ārammaṇānaṃ anubhutapubbato. Nibadhantī’ti pīḷenti. Lipiyā sikkhitattā’ti akkharassa sikkhitattā.
第七品中,念相问为第一。显示巴利原文
Sattamevagge satiākārapañho paṭhamo.
百岁问为第二。显示巴利原文
Vassasatapañho dutiyo.
未来问为第三。显示巴利原文
Anāgatapañho tatiyo.
关于远方梵天界的问题为第四。显示巴利原文
Dūrabrahmalokapañho catutho.
关于梵天界与克什米尔的问题为第五。显示巴利原文
Brahmalokakasmīrapañho pañcamo.
关于七觉支的问题为第六。显示巴利原文
Sattabojjhaṅgapañho chaṭṭho.
多功德问题第七显示巴利原文
Puññabahutarapañho sattamo.
知与不知问题第八显示巴利原文
Jānājānapañho aṭṭhamo.
北俱卢洲问题第九显示巴利原文
Uttarakurupañho navamo.
《长部问题》第十显示巴利原文
Dīghaaṭṭhikapañho dasamo.
《入出息问题》第十一显示巴利原文
Assāsapassāsapañho ekādasamo.
《海问题》第十二显示巴利原文
Samuddapañho dvādasamo.
一味问题第十三显示巴利原文
Ekarasapañho terasamo.
“无第二,以智慧割断”——所谓与智慧并行的割断,并无二者,故无割断。割断问题第十四。有命问题第十五。难行问题第十六,由长老最先宣说。十六问题合为第七品。显示巴利原文
Nathi dutiyaṃ paññāya chedananti yaṃ chedanaṃ paññāya saddhiṃ dvayaṃ taṃ chedanaṃ nathiti atho. Chedanapañho cuddasamo. Bhutajivapañho pannarasamo. Dukkarapañho soḷasamo therena paṭhamaṃ vutto. Soḷasapañhasahito sattamo vaggo.
“时至何刻”即现在何时,“时至已成”谓约数。将行者复数。由贮藏处者。王宫众多家舍。显示巴利原文
Sampati kā velā’ti idāni kā velā sampattā’ti yojanā. Gamissantiti tayā saddhiṃ gamissanti. Bhaṇḍato bhaṇḍāgārato. Rājadeyyānīti rājasantakāni.
国王因那先长老解答了八十个问题而心生欢喜。内部讨论中,八十八个问题于第一天便得到解答。在三天里,从宫中供餐事务结束后,直到初夜分结束,这八十八个问题才全部解答完毕。显示巴利原文
Tassa pañhaveyyākaraṇena tuṭṭhe rājā’ti tassa nāgasenatherassa asītipañhaveyyākaraṇena tuṭṭho rājā. Abbhantarakathāyañhi aṭṭhāsīti pañhā paṭhamadivase visajjitā. Tayo divase pāsāde bhattakiccato paṭṭhāya yāva paṭhamayāmāvasānā aṭṭhāsīti pañhā visajjitā ahesuṃ.
外部讨论的问题有三,与此合计,共有九十一个问题。显示巴利原文
Bāhirakathāpañhā tayo. Tena saddhiṃ ekanavuti pañhā honti.
此九十一问已编纂成集。显示巴利原文
Ekanavutīpañha paṭimaṇḍitā.
在门达卡(羊)问中,‘bhassappavādī’意指因善巧于表达而具备恰如其分言语的习性;‘vetaṇaḍī’则指与上座部教说相背离的言谈习性。显示巴利原文
Meṇḍakapañhe pana bhassappavādīti vohārakusalatāya yuttavacanasaṅkhātabhassavadanasīlo. Vetaṇaḍīti theravādena saddhiṃ viruddhavacanavadanasīlo.
‘住于其影’:即具足法行、依止师长、拥有信与慧等功德庄严,即便原本不信者,也因被赞叹为‘此智者面向不死’等功德而成就美妙品质,从而安住于那位长老以悲悯与智慧所流露的言教之影中——那言教是有关合理与不合理、利益、譬喻及如理开示的言语。这些正是长老那被称为悲智的……显示巴利原文
Vasanto tassa chāyāyāti dhammacariya-gurusaddhāpaññādiguṇamaṇḍito, assaddhopi so tassa’ medhāvī amatābhimukho’ti evaṃ vuttehi sobhaggaguṇehi samannāgato tassa therassa karuṇāpaññāvasena pavattakāraṇākāraṇahitupamāyuttiupadesavacanasaṅkhātachāyāya vasanto. Tāni hi therassa karuṇāñāṇaṃ nāmakāyato pavattanti pakatisarīrato pavattachāyā viya hotī tī.
“见公羊般之难题”:即以智眼见到了如公羊般深奥的难题。或如塞纳迦等所说,以种种理趣及非实有之性,类似于公羊般的难题。又因彼难题具有双重言说,说为如两羊相斗,这也是成立的。显示巴利原文
Addakkhi meṇḍake pañhe’ti ñāṇacakkhunā meṇḍake gambhīre pañhe addakkhi. Athavā senakādibhāsitabbaṃ anekapariyāyabhāvena ceva abhutabhāvena ca meṇaḍakapañhasadise. Athavā dvīvacanavantattā tassa pañhassa dvimeṇḍakayuddhasadise’tipi vuttaṃ vaṭṭati.
所谓“有权说之所说”,即如“阿难,我亦以权说说过二种受”等,即有权说的语句。如何了知这其中权说与非权说的教示呢?因为世尊曾说“舍受属于寂静、殊胜之乐”,这便是权说。显示巴利原文
Pariyāya bhāsitaṃ athi’ti’ānada, mayādve’pi vedanā vuttā pariyāyenā’tiādikaṃ pariyāyavacanaṃ athi. Kathaṃ imissā pariyāyanippariyāyadesanābhāvo jānitabbo? Upekkhāvedanā hi santamiṃ paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’ti ayaṃ hetha pariyāyo.
所谓“依自性所说”者,即如“诸比丘,此处有三种受——乐受、苦受、不苦不乐受”等,此即非权说之语。如何了知其为非权说呢?因为受之自性正是三种,这便是非权说。显示巴利原文
Sabhāvabhāsitaṃ athiti’tisso iha bhikkhave vedanā sukhā dukkhā upekkhā vedanā’tiādikaṃ nippariyāyavacanaṃ athi. Kathaṃ nippariyāyabhāvo jānitabbo? Vedanāsabhāvo hi tividho’ti ayametha nippariyāyo athi.
诸比丘,赡部洲洲人在三处胜过三十三天与北俱卢洲人。哪三处?即英勇、具念、于此处的梵行生活。此处所言‘梵行生活’,指出家梵行,非指道梵行。所谓意义隐晦之语,其义当于后释。所谓‘一切受皆是苦’等,乃权宜之说。应如实了知‘乐受无常、因缘所生’等,此为自性之说,即如理之言。显示巴利原文
Sadhāyabhāsitanti’tīhi bhikkhave ṭhānehi jambudīpikā manussā deve tāvatiṃse uttarakuruke ca manusse adhigaṇhanti. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’tiādikaṃ sadhāya bhāsitaṃ athi.’Idha brahmacariyavāso’ti idaṃ pabbajjābrahmacariyavāsanaṃ vuttaṃ na maggabrahmacariyavāsaṃ. Neyyathanītathavacanaṃ idha anāgataṃ. Tampi āharivā dassetabbaṃ.’Yaṃ kiñci vedayitaṃ sabbaṃ taṃ dukkhanti’ādikaṃ nyethavacanaṃ.’Sukhāpi kho vedanā aniccā saṅkhatā’tiādikaṃ yathārutavasena jānitabbaṃ nītathavacanaṃ athīti.
‘Neyyathavacanañceva atho sadhāyabhāsitaṃ Pariyāyabhāsitañceva atho sabhāvabhāsitaṃ’, Iti pañcappabhedaṃ’va sāsane jinabhāsitaṃ Sallakkhevāna taṃ sabbaṃ athaṃ vadetha paṇḍito’ti;
不应作密语,亦不应说隐晦之言。显示巴利原文
Na rahassakaṃ kātabbanti athapaṭicchannavacanaṃ na kātabbaṃ.
所谓成熟者,是谓如牛之重负,经历饱满而成,其义明显者也,此为释义宗旨。显示巴利原文
Garukaṃ pariṇamatīti garubhāvena paripākaṃ gacchati dadhabhāvena pākaṭo hotiti adhippāyo.
所谓偏于他方,是指智慧微薄。显示巴利原文
Ittaratāyāti appapaññatāya.
所谓持法者,是指……(此处原文未全,应接下文解释)。显示巴利原文
Tithavāsenāti
‘Uggaho savanaṃ pucchā kathanaṃ dhāraṇaṃ iti, Pañcadhammavaseneva tithavāso pavuccatī’ti;
即依此所说之常住。显示巴利原文
Evaṃvuttatithavāsena.
“亲爱照顾”,即因亲近慈爱之人而随侍。“谋虑帮手”,谓具足思择智慧之友伴,故称谋虑帮手。显示巴利原文
Snehasaṃsevā’ti piyapuggalasaṃsevanavasena. Mantisahāyo’ti mantī vicāraṇapañño sahāyo etassāti mantisahāyo.
“莫怕,且他将前进”:当自谴等恐惧生起时,切莫以这些缘由而心生畏惧。已作福德、已作救护、具足智慧、住于正勤之人,不久之后,世间与出世间之车乘即于你前进、行进、运转。显示巴利原文
Mā hāyi atho te abhikkamatīti attānuvādādibhaye uppanne vaṃ ettakena kāraṇena mā bhāyi. Katapuñño katabhīruttāṇo ñāṇasampannosammāpayoge ṭhito na cirasseva lokiyalokuttararatho te abhikkamati abhikkamissati pavattissati.
“交谈”,有人说即最初的招呼。“国王之言”意为命令或召唤。显示巴利原文
Allāpo’ti paṭhamāmantānā’ti keci vadanti. Raṭṭhakavacanaṃ āmantanā.
“恭敬而行者”,即于利益之行为、利益之教导、利益之思惟无有间断而行者。显示巴利原文
Sakkaccakārinā’ti hitakaraṇa-hitadesana-hitacintanānaṃ akhaṇḍakārinā.
“若有违犯,应依法训导”意为:当弟子偏离正行或于如理言说而有失时,应以法之自性,随其因缘,于戒等功德中依法举罪。显示巴利原文
Khalite dhammena paggahetabbo’ti sammāpaṭipattito vā yuttavacanato vā khalite antevāsikamhi dhammena sabhāvena taṃ taṃ kāraṇaṃ vavā sīlādiguṇesu paggahetabbo.
“门达卡问”即深奥、犹如结缚、秘密之问。显示巴利原文
Meṇḍakapañhā gambhīragaṇṭhiguyhapañhā.
所谓“为增长而精进”者:为了教理与行持之教法得以增长,以布施四资具等方法而作精进。显示巴利原文
Abhivaḍḍhiyā vāyamatī’ti pariyattipaṭipattisāsanānaṃ abhivaḍḍhanathāya catupaccayadānādinā upāyena vāyāmaṃ karoti.
以正见为先导,无有欺诳,亦复如是;
善护身业等,且乐于和合,
不虚伪,于法轮中无碍,已皈依佛等。
显示巴利原文 ‘Bhavati saṅghena samasukho dukkhi dhammādhipatiko’pi ca; Saṃvibhāgī yathāthāmaṃ jinacakkābhivaḍḍhako Sammādiṭṭhipurekkhāro anaññasathuko tathā; Surakkho kāyakammādi samaggābhirato’pi ca Akuho na varo cakke buddhādisaraṇaṃ gato Dasa upāsakaguṇā nāgasenena bhāsitā’ti;
此三偈。显示巴利原文
Imā tisso gāthā.
『第五为轻,一切处第七,于二与四中,
第六为重执,其余则视为不定。
显示巴利原文 ‘Pañcamaṃ lahu sabbatha sattamaṃ dvicatuthisu, Chaṭṭhaṃ tu garupādānaṃ sesā aniyamā matā’ti;
依此所说之相而说。显示巴利原文
Iminā vuttalakkhaṇena vuttā.
Lokasādhāraṇo’ti sattalokena sadiso, Appattamānasānanti apapattaarahattaphalānaṃ;
所谓‘以智慧宝为所缘’:世尊的阿拉汉道智是一切知智的近因。世尊是一切知者、一切见者,具足十力,成就四无畏,成就四无碍解,具足六神通,具足不共智,成就十八佛法。他的阿拉汉道智能赐予十力等一切功德,此即一切知智。以世尊的智慧宝为所缘,而启发心意。显示巴利原文
Ñāṇaratanārammaṇenā’ti arahattamagagapadaṭṭhānasababaññuta ñāṇo bhagavā sabbaññu sabbadassāvī dasabalasamannāgato catuhi vesarajjehi samananāgato pabhinnapaṭisambhido chaḷabhiñño ca asādhāraṇañāṇo aṭṭhārasabuddhadhammasamannāgato, tassa arahattamagagañāṇaṃ dasabalādisabbaguṇadāyakaṃ sabbaññutañāṇaṃ sabbañeyyadhammajānanasamathanti bhagavato ñāṇaratanārammaṇena sakasakacittuppādena.
谓转变:即从本来的状态变为相反,或者毁坏。显示巴利原文
Ubbattīyante’ti pakatipakatito viparīyanto vinassante vā.
邪见者如同失去光明:所谓‘在此法中的胜色比丘’——‘胜色’即色法中之上首——这位尊者,被邪见者所诋毁,便如失去光辉、黯然失色。这便是其释义。显示巴利原文
Nippabhā jātā kutithiyā vaṃ gaṇīvarapavaramāsajjāti kutithiyā micchādiṭṭhikā vaṃ bhadantaṃ gaṇivarapavaraṃ gaṇivarehi paraṃ seṭṭhaṃ āsajja pavā nippabhā nijjotā bhaveyyunti yojanā.
蛙群之问中,首位是结合譬喻的关于供养、盲目追随崇拜与无谓之问。显示巴利原文
Meṇḍakapañhesu pūjāvañdhāvañdhāpañho aṭṭhupamāsahito paṭhamo.
大王,所谓百车之量,是指一百四十二车半的稻谷,加上七摩尼与两敦巴的稻谷。若以此标记来衡量,则弹指间所运转的财富,即这些稻谷,终将耗尽、用竭。于增支部复注中云:此所谓百车,乃一百半车稍多之量,其倾倒之状似敦巴。所谓“半垫”,即车中所配之半垫,由此而生,得以维持。显示巴利原文
Vāhasataṃ kho mahārāja vīhīnaṃ aḍḍhucūḷañca vāhā vīhī sattammaṇāni dve ca tumbā ekaccharakkhaṇe pavattavittassa ettakāvihīti lakkhaṃ ṭhapīyamānā parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyunti etha sādikadiyaḍḍhavāhasataṃ thokena uddhaṃ upaḍḍhāvāhasatassa patanālike tumbo’ti aṅguttaraṭīkāyaṃ vuttaṃ. Aḍḍhacūḷanti vāhassa tassa aḍḍhādhikā vāhavīhī’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva.
‘Kuḍubo pasato eko patho te caturo siyuṃ Āḷhako caturo pathā doṇaṃ vā caturāḷhakaṃ, Māṇikā caturo doṇā khārīti catumāṇikā; Khāriyo vīsa vāho’tha siyā tumbo dasammaṇaṃ Āḷahako nithiyaṃ tumbo patho tu nāḷi nāriyaṃ,
所谓担,即是一辆车;十斗则为一安摩纳。显示巴利原文
Vāho tu sakaṭo ceko dasa doṇā tu ammaṇa’nti;
在《名义灯》中,依车轴之量安立“担”的名称;而《律复注》则说:“二车轴为一担。”所缺的稻米量,是一百担又半小担——即一百担的半量再加小担,而小担较半担略少。超出前述“担”量的部分,则是七阿摩那稻米,即七阿摩那又二敦巴。显示巴利原文
Abhidhānappadipikāyaṃ vutto sakaṭapapamāṇo vāho’ti vinayaṭīkāyampana’ dve sakaṭā vāhā eko vāho’ti vuttaṃ. Vihīnaṃ vāhasatañca aḍḍhacūlañca vāhasatassa aḍaḍhañaca cūḷaṃ aḍaḍhato thokena ūnaṃ vā hoti. Yathāvuttavāhato adhikāni vīhisattammaṇāni vīhīnaṃ satta ammaṇāni dve ca tumbā hontī’ti yojanā. Vīhīnaṃ sādhikadiyaḍḍhavāhasatanti adhippāyo.
『有一轮子转动的车辆』是此词特征,这显示联系。标识即为牢固的识别标志,为功用而定。譬如日行夜行骑士进入处所即为标识等。标志词亦是标识词。此是对义项的陈述。显示巴利原文
Ekaccharakkhaṇe pavattacittassā’ti imassa lakkhanti iminā sambadho. Lakkhanati ci gahaṇasallakkhaṇathaṃ sampadānathe cetaṃ upayogavacanaṃ’ divāvihāraṃ pāvisī’ti divāvihārathāya pāvisitiādisu viya. Lakkhasaddo ca lakkhaṇavācako. Vuttañhetaṃ abhidhānasathe.
“污点、印记、标志、印痕、证相”——这是对诸同义词的陈述。
显示巴利原文 ‘Kalaṅko lañchanaṃ lakkhaṃ aṅko’bhiññāṇalakkhaṇaṃ, Ciṇhañcāpi tu sobhā tu paramā susamā’tha cā’ti;
“遍尽”“依遍尽”即是到达灭尽的状态。此处说明:在弹指顷中生起的心,通过十、百、千等数量增上的方式,得以彻底灭尽。显示巴利原文
Parikkhayaṃ pariyādānanti khīṇabhāvaṃ gaccheyyuṃ. Iminā dasādhikadiḍḍhavāhasatavīhito adhikāniekaccharakkhaṇe pavattacittānī’ti dasseti.
如此,揭示了弹指顷中生起之心具有如此众多形相之后,现在为依补特伽罗的差别而显示其不同状态,故说“此中,有这些三种”等语。显示巴利原文
Evaṃ ekaccharakkhaṇe pavattacittassa ettakavīhito anekabhāvaṃ dassevā idāni ekaccharakkhaṇe pavattacittassa puggalavisesavasena visesabhāvaṃ dassetuṃ tatrīme’tiādimāha.
“于七种众生之中”是指:在这七类众生当中。显示巴利原文
Tatrāti sattavidhesu sattesu.
“此七种心转起”即:这七种心会生起。显示巴利原文
Ime sattavidhā cittā pavattantīti imāni sattavidhāni cittāni pavattanti.
『未修身』者,谓于五取蕴之身,未依无常等相而修习。显示巴利原文
Abhāvitakāyā’ti pañcupādānakkhadhakāyesu aniccādivasena abhāvitakāyā.
『未修戒』者,谓未修习出世间戒。显示巴利原文
Abhāvitasīlā’ti abhāvitalokuttarasīlā.
『三处』者,指以身见、疑、戒禁取之断除处的角度而言的三处。『上地』者,即斯陀含等之五蕴所摄的上地?显示巴利原文
Tīsu ṭhānesu’ti sakkāyadiṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa samugghāṭitaṭṭhānavasena tīsu ṭhānesu. Uparibhumīsu’ti sakadāgāmiādīnaṃ pañcakkhadhasaṅkhāta uparibhumisu?
“五处”:应知即是在以下所说的三处之中,再纳入贪与瞋二种烦恼的生起,合为五处。显示巴利原文
Pañcasu ṭhānesu’ti heṭṭhā vuttesu tīsu ṭhānesu rāgadosatanuṭṭhānadvayaṃ pakkhipivā pañca ṭhānāni veditabbāni.
“十处”:即下文所说的五处,以及以已断除五下分结(有身见、疑、戒禁取、贪、瞋)和已断除五上分结而确立的五处,合为十处。这十处正是修习观时所缘的所依,即五取蕴等。显示巴利原文
Dasasu ṭhānesu’ti heṭṭhā pañcaṭṭhānāni ceva gahitaggahaṇanayena sakkāyadiṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa-lobha-vyāpāda-saṅkhāta-pa- ñcorambhāgayasaññejanasamugghāṭitaddhānavasena pañcौddhamhāgiya saṃyojana samugghāṭitaṭṭhānavaseneva. Aparāti pañcā’ti dasa ṭhānāni vipassanāya ārammaṇabhutā pañcupādānakkhadhā yevāti gahetabbaṃ.
“铁箭”:即箭头处已装入铁制箭镞的箭。显示巴利原文
Nārācassā’ti usuaggapavesita-ayomaya nārāvassa
“强力且陡直”者,指强健地安置于坚固弓上。显示巴利原文
Daḷhaṃ cāpasamārūḷhassā’ti daḷhacāpadhanumhi āropitassa.
“如是”者,指世尊轻转身时。“更上缘由”者,指依双神变而更上所说。显示巴利原文
Tathā’ti bhagavato lahukaparivattane. Uttarikāraṇa’nti yamakapāṭihāriyato uttariyaṃ vuttaṃ
大王,那亦称为神变,即所谓世尊现出火焰与水流的双神变;因能断除自身及他人的贪等敌对法,故称神变。显示巴利原文
Tampi mahārāja pāṭihiranti tamabhagavato aggikkhadha-udakadhārā-pavattana-saṅkhāta-yamakapāṭihīraṃ attano paresaṃ rāgādipaccanīkaharaṇato pāṭihiraṃ.
“由厌弃烦恼微量”者,指世尊未曾生起的内心门轻微烦恼。显示巴利原文
Āvajjanavikaḷamattakenā’ti bhagavatā anuppāditavasena manodvārāvajjanassa hīnavasena
“在第六十六劫”者,指四十六劫之间,当坏住劫分为六份时,此为小劫中的第六十六劫。显示巴利原文
Chakoṭṭhāse kate kappe’ti catusaṭṭhiantarakappapamāṇe vivaṭṭaṭṭhāyikappe chakoṭṭhāse kate.
第一大劫已过,部分业已成就;当第一大劫中坏住劫的第一分过去时,提婆达多破坏僧团,这是第三问——提婆达多出家之问。显示巴利原文
Atikkante paṭhamakoṭṭhāse kiñci sādhikadasantarakappapamāṇe vicaṭṭaṭṭhāyikappassa paṭhamakoṭaṭhāse atikkante devadatto saṅghaṃ bhidi devadattapabbajjāpañho tatiyo
『于夜摩尼夜摩』者。显示巴利原文
Yamaniyame’ti
所谓“戒”,是恒以身业为依、以身成就为目标的常恒业行;显示巴利原文
‘Yaṃ dehasādhanāpekkhaṃ niccaṃ kammamayaṃ yamo,
所谓“律”,则是为达成就所行之业,是无常的。显示巴利原文
Āgantaṃ sādhanaṃ kammaṃ aniccaṃ niyamo bhave;
不杀生、不妄语、不偷盗、守护梵行,是名持戒,
常守身清净,是名为戒;
知足、圣默、诵习、节食与修习。
显示巴利原文 Ahiṃsāsaccamādheyyaṃ brahmacāra pariggaho, Niccaṃ sarīrasoceyyaṃ yamo nāmāti vuccare; Santosa-mona-sajjhāyā kicchākahāro ca bhāvanā, Sayampāka-vane vāsā-niyamā-niccasādhyatā’;
如此所说,即于双作业与规定作业之中。显示巴利原文
Evaṃ vutte yamakamme ca niyamakamme ca.
如来所说法,及其所依之因、缘、自性,诸佛悉共遵循;此所依止即是诸佛所成就之功德,非世间所能测度,远超一切限量。显示巴利原文
Yaṃ tathāgato…pe… evamadhippāyo athi yaṃ yena guṇena hetu bhutena…pe…evaṃ adhippayo hoti taṃ buddhānaṃ guṇaṃ abhutaṃ athiti yojanā.
在波罗蜜的圆满中,勇猛即是精进,精进被显现为明察与审择。显示巴利原文
Parakkamo dakkhāpito’ti pāramīpūraṇe parakkamo vāyāmo dakkhāpito pekkhāpito.
“更为照耀”:胜利者的波罗蜜及理趣,被进一步以殊胜的方式阐明显发。显示巴利原文
Hiyyo obhāsitā’ti jinānaṃ pāramī ca nayā bhiyyo atisayena obhāsitā.
“击破外道论结”:即破除了外道的邪论之结。显示巴利原文
Bhidi tithiyānaṃ vādagaṇṭhinti vaṃ tithiyānaṃ micchāvādagaṇṭhiṃ pabhidi.
“外道之瓶已破”者,谓外道诸论已为你所破。显示巴利原文
Bhinnā parappavādakumbhā’ti parappavādā tayā bhinnā.
“深奥已显”者,谓极为深奥之问已被你阐发清楚。显示巴利原文
Gambhīro uttānikato’ti ativiya gambhīro pañho tayā uttātīkato.
“胜者之子善得出离门”者,即制除诸邪论争论之方便——称为出离之门,由胜者之子从胜者之子处正确获得。显示巴利原文
Sammāladdhaṃ jinaputtānaṃ nibbāhananti paramicchāvādaharaṇe upāyasaṅkhātaṃ nibbāhanamukhaṃ jinaputtānaṃ jinaputtehi suṭṭhu laddhaṃ.
所谓“如是”,即下文所述的一切,皆由你如此说出,如实而成为那样。显示巴利原文
Evametanti sabbaṃ heṭṭhāvuttavacanaṃ tayā vuttaṃ yathā hoti taṃ,
“众中之第一最上”,这是称呼语,指在众首领或大众中为最尊、最上。
显示巴利原文 Sabbaṃ vacanaṃ evaṃ sabhāvato hotīti ajjhāhārayojanā; Gaṇīvarapavarā’ti ālapanametaṃ gaṇīnaṃ gaṇaparisānaṃ varaparama, Atiseṭṭha yathā tayā vuttaṃ mayaṃ tathā sampaṭicachāmā’ti;
“并无其他”是说:在这些真理中,从真实而言,别无其他的因与证悟。显示巴利原文
Nathaññaṃ cethāti etesu saccesu vijjamānaṃ saccato aññaṃ kāraṇaṃ paṭivedhassa ca nathi.
“狮子车”:即最胜车、妙车。而“狮子”一词或“公牛”一词,当与其他词结合使用时,即表达最胜之义。显示巴利原文
Sīharathenā’ti seṭṭharathena mañcarathena. Sīhasaddo vā usabhasaddo vā aññasaddena payutto seṭṭhavācako hotīti.
“水泡”一词,并非指水泡的形态,而是指积聚在母体背脊与肚脐中间、适于胚胎着床之处,犹如浊水泡一般的暗红色血液,这是随俗的说法。显示巴利原文
Kalalaṃ osaratīti idaṃ mātuyā piṭṭhikaṇṭakanābhīnaṃ majjhaṭṭhānabhute gabbhapatiṭṭhānārahaṭṭhāne sannicitaṃ paṭikalalasadisaṃ madarattalohitaṃ sadhāya vuttaṃ, na kalalarūpaṃ.
所谓“口鼻相接也成为二者和合”,意思是,当口鼻相触时,母体正值经期,且胎儿已坐胎,这二者同时具备,便称为二者和合。显示巴利原文
Mukhapānenapi dvayasantipāto bhavatīti mukhapānenapi saha mātā ca utunī gabbho paccupaṭṭhito’ti dvayasannipāto bhavati.
“我将如前说明其因”,意思是,我将依据前文所阐述的道理,来说明这二者与三者的和合如何得以内在成立,并以合理的言辞解说其中的原因。显示巴利原文
Purimena tatha kāraṇaṃ vakkhāmīti purimena sāmavathunā tesaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ sannipātānaṃ antogadhabhāve kāraṇaṃ yūttivacanaṃ kathessāmi.
所谓‘一切众生’,是指凡入于母胎中的众生,以及所有那些依树木等而住的众生,如此联结其义。显示巴利原文
Te sabbe’ti ye keci sattā mātugabbhaṃ okkantā te sabbe sattā ye vanarukkhādayo’ti yojanā.
所谓‘任何一类中有/乾闼婆’,是指任何一类由于自身所造之业,而以种种方式往趋结生的有情。显示巴利原文
Yo koci gadhabbo’ti yo kovi attano kammena tatha tatha upagannabbasatto.
所谓‘正法’,是指已证得无碍解、诸漏已尽的圣者所成就的证悟正法;或者,就纯一理趣的运转而言,是指证入的正法。显示巴利原文
Saddhammo’ti paṭisambhidāppattakhīṇāsavasantakādhigamasaddhammo suddhanaya-paṭivattanavasena paṭivedhasaddhammo vā.
所谓阐明此灭,即是以此言教,宣示正法在前五百年——也就是阿拉汉住世的时代——灭没的情形。显示巴利原文
Taṃ khayaṃ paridīpayanto’ti tena vacanena pubbapañcavassasatappa-māṇaṭṭhānāraha-saddhammakkhayaṃ paridīpayanto.
“断除残余”者,即断除了正法在最后五百年住立的刹那。为显示此种宣说与断除的形相,遂说“百年、千年……”等语。显示巴利原文
Sesakaṃ paricchidīti sesakaṃ pacchimapañcavassasataṃ saddhammatiṭṭhanakkhaṇaṃ paricchidi. Taṃ dīpanākāraṃ paricchadanākārañca dassento vassasataṃ sahassantiādimāha.
“非存余者”,即是财物荡尽之人。显示巴利原文
Naṭṭhāyiko’ti naṭṭhadhano.
此处,“那些有情为业所障”是指这些有情遮止了因缘。对于他们,该言论在论书中记为“虚妄”,难以了知。因此,应当这样读诵:那些为业所障的有情,是由业异熟所生、领受苦受者;而所谓遮止因缘的有情,他们的言论是“虚妄”的。如此,前后便相应一致了。显示巴利原文
Tatra ye te satte kammaṃ vibādhati te ime sattā kāraṇaṃ paṭibāhanti, tesaṃ taṃ vacana micchā’ti pothakesu likhitaṃ taṃ dujjānaṃ. Tasmā ye satte kammaṃ vibādhati, te sattā kammavipākajā, dukkha vedanā vedayantīti ye pana sattā kāraṇaṃ paṭibāhanti tesaṃ taṃ vacanaṃ micchā’ti pāṭhena bhavitabbaṃ. Evañhi sati pubbāparaṃ sameti.
此处所言“九种”,即于十种恼乱风中,指此九种恼乱风。显示巴利原文
Tatra ye te navavidhā’ti tatra dasavidhesu kuppavātesu ye te navavidhā kuppavātā.
“他们不在过去生起”:此是指这些恼乱风在过去世中,不因业力而生起。对其余两个词,亦当以此理类推。显示巴利原文
Na te atīte uppajjantiti te vātā atīte bhave kammabalena na uppajjanti. Sesa padadvaye’pi eseva nayo.
‘由种种侵害所生’者,即由寒热等种种侵害方式的生起。显示巴利原文
Tehi tehi kopehī’ti tehi tehi sītādikopappakārehi.
各各自受用:即各自领受自身业报所生的感受。显示巴利原文
Sakaṃ sakaṃ vedananti attano attano phalabhūtaṃ vedanaṃ.
‘由不均衡的受持所生’者,即由于四种威仪不能均衡受持而产生的感受。显示巴利原文
Visamaparihārajā’ti catunnaṃ iriyāpathānaṃ visadisaharaṇato jātā vedanā.
『以加还迦』者,犹如处罚日视为众生伤害之他业也。显示巴利原文
Opakkamikenā’ti daṇḍappahāradivasena parūpakkamena.
‘业报生’:即从业异熟所成的五蕴而生。显示巴利原文
Kammavipākajā’ti kammavipākabhutapañcakkhadhato jātā.
‘其余更多’:即除业报生感受之外,其余的感受更多。显示巴利原文
Bahutaraṃ avasesanti kammavipākajavedanāto avasesaṃ vedayitaṃ bahutaraṃ.
所谓‘不生’,即未能成就。显示巴利原文
Na sambhavatīti na sampajjati.
所谓‘种子恶劣’,是指由田地以外的其他原因而导致的恶劣。显示巴利原文
Bījaduṭṭhatā’ti khettato aññakāraṇaduṭṭhatā.
所谓‘因业果报’者,此处……显示巴利原文
Kammavipakato vā’ti etha
我昔日为财故,曾杀害同母异父兄弟;
因彼业之异熟,提婆达多推落石块,
我足大拇指,为碎石所砸伤。
显示巴利原文 ‘Vemātubhātikaṃ pubbe dhanahetu haniṃ ahaṃ Tena kammavipākena devadatto silaṃ khipi; Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde mama pāsāṇasakkharā’ti;
此偈应如是说:‘以财为因’,即因称为奴婢的动产之故。财有五种:不动产、动产、可携带财、等分财与随从财。显示巴利原文
Ayaṃ gāthā vattabbā tatha dhanahetu’ti dāsidāsasaṅkhāta-jaṅgamadhana-hetu. Dhanañhi thāvarajaṅgama-saṃhārima-aṅgasama-anugāmidhanavasena pañcavidhaṃ.
‘或因行为’:即由于提婆达多的加害行为。显示巴利原文
Kiriyato vā’ti devadattassa upakkamakiriyato vā.
‘饮食不调而消化’:指进入腹中的食物未能均匀地成熟。显示巴利原文
Bhojanaṃ visamaṃ pariṇamatīti kucchigatabhojanaṃ visamaṃ paripakkabhāvaṃ gacchati.
而“以此感受”一句,是工具格在表示施事者意义上的用法。显示巴利原文
Tāya ca pana vedanāyā’ti idaṃ kattathe karaṇavacanaṃ.
所谓“根本部类”:此处,“标记物”意指用以区分、辨别者,即智者以此标记善业与恶业。它既是众聚中之最胜者,又是标记物,故有如此之分解。显示巴利原文
Nikāyavarañchake’ti etha lañchanti sañcānanti etena etha vā puññapāpāni paṇḍitajanāti lañchako’ti nikāyavaro ca so lañchako cāti viggaho.
对于此问题,长老并无决定性的统一解释,因此应当加以简别,采纳较合理的说法。其简别方式如下:道所应断的烦恼,实为无所执取者,既非过去,也非未来,亦非现在。而关于执取灭尽的言说,是依未来有而说;世尊所说“已生的受”,则是就现在有而言。无论世尊、声闻还是独觉佛,都不能断除未来的受。因此,认为长老的感受是由业所生,此说较为妥当。既然如此,为何长老又有种种不同的言说?这是由于弥兰陀王探求智慧之差别的缘故。对此应以彼意为准,其余类似之处,也当依理推求,不应一概否定。显示巴利原文
Imasmiṃ pañhe therassa ekaṃsikaṃ byākaraṇaṃ na hoti. Tasmā vicārevā yaṃ yuttaraṃ taṃ gahetabbaṃ. Tatrāyaṃ vicāraṇākāro. Maggavajjhā hi kilesā anupādinnakabhutā ye neva atītā anāgatā na paccuppannā. Upādinnakanirodhakathā ca anāgatabhavaṃ sadhāya kathitā bhagavato uppannā vedanā imasmiṃ paccuppannabhaveyeva hoti. Aparāparavedaniyakammañca buddhapaccekabuddhehi’pi na sakkā nivāretuṃ. Tasmā therassa kammavipākato vā esā vedanā nibbattā’ti vādo yuttataro’ti gahetabbaṃ. Yadi evaṃ kasmā thero anekavihitaṃ kathesī?Ti. Rājā milido ñāṇabhedaṃ gavesanto vicitrapaṭibhānaṃ sotukāmo hoti. Tassa ajjhāsayavasena anekavihitaṃ kathesī’ti parihāro vattabbo aññesu īdisesu ṭhānesu yuttiyeva gavesitabbā, na ekacintinā bhavitabbanti.
所谓“所作的积集”,是指对于四圣谛中已完成的十六种行相,其积集不再增长。显示巴利原文
Katassa paticayo’ti catusu saccesu katasoḷasakiccassa paticayo puna vaḍḍhanaṃ nathi.
所谓“应灭除”,即应阐明、应解说。“独处”指身独处与心独处的行为。然就义理而言,于独处状态中应获得的定、念、正知等善法,即名为独处。独处即是修习这些善法的过程。显示巴利原文
Nibbāhitabbo’ti nibbeṭhetabbo kathetabbo. Paṭisallānanti kāyikacetasikapaṭisallānakiriyā. Athato pana paṭisallānaṭṭhāne lahitabbā samādhisatisampajaññādayo kusalā dhammā paṭisallānaṃ nāma.
所谓“保护”,是保护自己免于来世恶趣等苦。显示巴利原文
Rakkhatīti samparāyikaapāyādidukkhato rakkhati.
所谓神通力,是指依凭那种神通之力,于适宜之时达成所应证得的境界。显示巴利原文
Taṃ iddhibalanti tena iddhibalena labhitabbakappakappāvassaṭṭhānaṃ.
所谓“乃至弹指之顷”,是以最究竟的判别而言:纵使仅有弹指之顷那般短暂的五蕴相续之“有”,我也不加称叹;我所称叹的,唯是无有转起的涅槃。这是它的意旨。显示巴利原文
Antamaso accharāsaṅghātamattampīti sabbantimena paricchedena accharāsaṅghātamattampi kālaṃ pañcakkhadhasaṅkhātabhavassa pavattanaṃ na vaṇṇemi, appavattananibbānameva vaṇṇemīti adhippāyo.
比丘们,我是以证智而说法的。即:我以殊胜的一切知智,遍知五蕴、十二处、十八界、四圣谛、二十二根、九缘、四食、七受、七想、七思、七心等法之后,方宣说正法。显示巴利原文
Abhiññāyāhaṃ bhikkhave dhammaṃ desemīti pañcakkhadhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatidriyāni, nava hetu, cattāro āhārā, sattavassā, satta vedanā, satta saññā, satta cetanā, satta cittānītiādinā abhivisesena sabbaññutañāṇena jānivā dhammaṃ desemi.
除小随小学处之外,更上者,还有:四波罗夷、十三桑喀地谢沙、三十舍堕、九十二波逸提、四波罗提悔过、七灭诤法,以及名为“百五十学处”的戒条。显示巴利原文
Aññaṃ uttariṃ…pe…satanti khuddānukhuddakato aññaṃ uttariṃ catupārājika - terasa saṅghādisesa - tiṃsanissaggiya - dvānavuti - pācittiya - catupāṭidesanīya - sattādhikaraṇa -sikkhāpada - saṅkhātadiyaḍḍha - sikkhāpadasataṃ.
即便有这些,也并非心已专一安住——他内心的决定并未达到全然专一的状态。显示巴利原文
Tehipi na ekajjhakatā’ti attano cittaniṭṭhā ekantabhāvena na katā.
所谓“依法制裁”的方式,即:若有人犯了某种违犯,应依正法对其进行处置;这就是据所说的依法制裁方式。显示巴利原文
Dhammasaṇṭhitapariyāyenāti yañca taṃ āpattiṃ āpanno tañca yathādhammo kāretabbo’ti vuttadhammasaṇṭhitipariyāyena.
所谓“无常者,是色吗?”——这是一个应当分别解答的问题。若问:“无常的是名色,还是仅仅是色?”被这样问时,应按“名色也是无常,受等也是无常”等方式,分别加以解答,因此称为“应分别解答者”。再者,“以眼能知一切吗?人如何以眼了知一切?”对于此类问题,应以“并非由任何眼识便能了知一切,唯以‘一切眼’(即慧眼)方能遍察”的道理作答;此问属于追询性质,故称为“应联系说明者”。显示巴利原文
Aniccampana rūpanti vibhajjabyākaraṇiyo pañho’ti aniccaṃ nāmarūpaṃ, kiṃ. Rūpamevā?Ti puṭṭho aniccaṃ nāmarūpampi aniccā vedanā pī’tiādinā nayena vibhajivā byākātabbo vibhajjabyākaraṇīyo nāmā’ti atho. Kinnu kho cakkhunā sabbaṃ vijānātīti puggalo sabbaṃ cakkhunā kiṃ vijānātīti imasmiṃ pañhe kenāpi puṭṭho’katamena cakkhunā samantacakkhunā udāhu maṃsacakkhunā’ti vutte’āmā’ti vattabbo’ti ayaṃ pañho paṭipucchābyākaraṇīyo pañho nāmāti yojanā.
“由断除恐惧之因而为阿拉汉”:意为阿拉汉已将恐惧之因彻底断除。显示巴利原文
Samuhato bhayahetu arahato’ti bhayahetu arahato arahantena samūhato.
所谓“高”与“低”,是指于乐受中因增进的状态而显得高昂,于苦受中因沮丧的状态而显得低沉。显示巴利原文
Unnatāvanatā’ti sukhe unnatiṭhānavasena unnatā dukkhe maṅkuvasena onatā
“显现人者”,即明显之人。显示巴利原文
Kuṭipurise’ti pākaṭapurise.
“阿吽之足”者,即世尊以其一切知智而特别宣说之语。显示巴利原文
Āhaccapadanti bhagavato sabbaññutañāṇena visesevā vuttavacanaṃ.
“因此为彼者”,意为因那些微少而具威力者,依彼而转起。显示巴利原文
Tena tesaṃ pavattenā’ti tesaṃ parittānaṃ tejavantānaṃ tena pavattena.
“解除毒素”,即消灭毒素。显示巴利原文
Visaṃ cikkhassanto’ti visaṃ vināsayamāno.
“于身上下积聚”,即令全身安乐增上。显示巴利原文
Uddhamadho ācayamāno’ti sarīrassa uddhaṃ sukhaṃ vaḍḍhayamāno.
关于“盗贼们手持棍棒”,应依注书中所载“凶盗贼们手持锤杵”来理解。意为:被凶盗贼所举起的锤杵,实无可能。显示巴利原文
Corānaṃ ukkhittalaguḷantī pothakesu likhitaṃ vericorānaṃ ukkhattalaguḷampīti pāṭhena bhavitabbaṃ. Vericorehi ukkhittamuggaraṃ na sambhavatīti atho.
“为取食而来”者,即完成取食之事。显示巴利原文
Āhārathaṃ vā eratī’ti āhārakiccaṃ sampādeti.
“因针刺病”者,即因向上呕吐的疾患。显示巴利原文
Sūcikāyā’ti uddha-vamanābādhena.
“因恶劣的行为”者,即由邪恶所驱使的缘由。显示巴利原文
Dūrupacārenā’ti duṭṭhapayuttena kāraṇena.
大王,所谓‘守护’,即是对众生的保护——它正是对众生的防护与护持,应如此理解。显示巴利原文
Sattānaṃ rakkhanaṃ mahārājā parittanti mahārāja, parittaṃ nāma sattānaṃ rakkhantānaṃ sattānaṃ anurakkhanaṃ hotīti yojanā.
所谓‘由自己所造之业而得保护者’,是指从行为等开始作恶的人,由于自己所造的过失,便舍弃、毁坏了守护的存在。显示巴利原文
Attanā katena ārakkhaṃ janātī’ti kammācaraṇādito pāpapuggalo attanā katena dosena parittassa rakkhanabhāvaṃ jahati vināseti.
佛力与魔力相较,魔力并非更强——应如此理解。显示巴利原文
Buddhabalato ca mārabalaṃ balavataraṃ na hotī’ti yojanā.
其中,‘义’者,即彼两句中所说之‘义’。义之分别、义之差异,即是‘义’。显示巴利原文
Tatra athantaraṃ athi’ti tatha tesu dvīsu vacanesu. Athabhedo athaviseso athi.’
间隔及中间的狭小空隙也是因原因而成,无此区分,则心即毁裂,此义在辞典中已明。显示巴利原文
Antaraṃ majjhavathañca khaṇokāso’pi hetusu vyavadhāne vinā cetha bhede chidde manasyapī’ti abhidhānasathe vuttaṃ.
‘想解脱’者:由想的存在而获得解脱,故称想解脱。又说为‘有心解脱’。显示巴利原文
Saññāvimokkhoti saññāya bhāvena āpattibhāvato vimokkho saññavimokkho. Sacittakāpattīti atho.
“非想解脱”者:因无想故是犯,而非解脱;是“非想解脱”,亦即无心之犯。此即为义。显示巴利原文
No saññāvimokkhoti saññāyābhāvena āpattibhāvato no vimokkho, nasaññāvimokkho, acittakāpattīti atho.
“而于大王此问中”:即于你所问的这个问题当中。显示巴利原文
Etasmiñca mahārāja pañhe’ti etasmiṃ tayā pucchitapañhe.
或言『唯一或完整无缺』,此如来所说阿难之言有此释义,且此一说乃因终结了人间纷扰的称呼,遂成为终结即完整无缺。显示巴利原文
Eko atho sāvaseso’ti’tathāgatassa kho ānadaevaṃ hotī’tiādivacanassa eko atho narāmisapariharaṇasaṅkhātaathena avasesena sāvaseso.
由所作取舍之故,或由所起瞋恚之故。显示巴利原文
Katena ādānena vāti katena dosena vā.
最胜者即阎王。显示巴利原文
Seṭṭho yamo’ti
外来的资具,是业所生的无常法则,
不害、真实、清净、不盗、梵行、无取,
常于身中善调御者,名为“禁戒”。
显示巴利原文 ‘Yaṃ dehasādhanāpekkhaṃ niccakammamayaṃ yamo Āgantukasādhanaṃ kammamaniccaṃniyamobhave’; Ahiṃsā saccamādheyyaṃ brahmacāri apariggaho Niccaṃ sarīre sādhyattā yamo nāmāti vuccare’ti;
如是这样说,最上即是禁戒。显示巴利原文
Evaṃ vutto seṭṭho yamo.
禁戒是首要的规范。显示巴利原文
Aggo niyamo’ti
“住于自给森林”者,谓在自给森林中,履行所应持守的戒律等。
显示巴利原文 Santosa mona-sajjhāyā kicchāparo ca bhāvanā, Sayampākavanavāsā niyamāni ca sādhayato’ti;
以上所说,即为最胜之戒律。显示巴利原文
Evaṃ vutto aggo niyamo.
“无害”,意即悲悯。“真实”,指语真实、智真实与胜义真实。“可信赖”,即言语可信;“梵行者”,指远离淫欲。“无执取”,指没有“这是我的”的执取,离于贪著。知足、默然、读诵,即十二种知足、排除罪恶、不诵非佛之语。“难断”者,以此说明头陀行;其修习法则有三:前行、禅那、止息。“住于自给森林”者,谓在此自给森林——佛法自给林中,应持自给之戒。“起初入道”者。显示巴利原文
Tatha ahiṃsā’ti iminā karuṇā vuttā. Saccanti vacīsaccañāṇasaccaparamathasaccāni. Ādheyyanti ādheyyavacanatā brahmacārīti methunavirati. Apariggahoti mama idanti pariggahitataṇhārahitabhāvo vutto santosamonasajjhāyā’ti dvādasavidhasantosā pāpappavāhā na buddhavacana sajjhāyā. Kicchāparoti iminā dhūtaṅgapariharaṇaṃ bhāvanā’ti parikamma bhāvanādayo tisso bhāvanā. Sayampākavane vāsā’ti etha imasmiṃ sayampākevane buddhasāsane sayampākavirati gahetabbā. Ādiākārenacāti.
『行』:谓依学处品而于村落、住处的相应行仪。显示巴利原文
Cāro’ti sekhiya vaggānurūpenagāmavihāresu cāro.
『住』:谓适合沙门的威仪路住,以及依天、梵、圣三种住而有的法住。显示巴利原文
Vihāro’ti samaṇasārupperiyāpathavihāro ceva dibbabrahmaariyavasena tividhadhammavihāro ca.
『自制』:即诸根律仪。显示巴利原文
Sayaṃmo’ti idriyasaṃyamo.
“防护”者,即巴帝摩卡律仪。显示巴利原文
Saṃvaro’ti pātimokkhasaṃvaro.
“忍辱”者,即安忍与智忍。显示巴利原文
Khantī’ti adhivāsanakhanti ñāṇakhanti.
“学处的诵出”者,即学处之巴利语。显示巴利原文
Sikkhāpadānaṃ uddeso’ti sikkhāpadānaṃ pāḷi.
“学处的受持与遍问”:指对诸学处注释的学习。显示巴利原文
Uggahaparipucchā’ti sikkhāpadānaṃ aṭṭhakathā uggahaṇaṃ
“著袈裟与剃发”:以此显示两种表相的形貌。显示巴利原文
Kāsāvadhāraṇaṃ bhaṇḍubhāvo’ti iminā dviliṅgasarūpaṃ dasseti
所言“剃发”,即指蓄有二指长的头发,或新剃。显示巴利原文
Bhaṇḍubhāvo dvaṅgulakesovā navamuṇḍo vā’ti adhippāyo bhavati hi.
自制与律仪,行为与住止亦然;
克制与防护,忍耐与柔和亦然;
专一行持与乐于独处亦然;
宴坐独处、惭与愧亦然
不放逸与精进,受持与遍问亦然
爱乐戒等、及无执著之本性亦然
显示巴利原文 ‘‘Yamo ca niyamo ceva cāro cavihāro tathā, Saṃyamo saṃvaro ceva khantī ca soraccampi ca; Ekantacariyā ceva ekattābhiratā’pi ca, Paṭisallānasevanaṃ hiriotappameva ca; Appamādo ca vīriyaṃ uddesaparipucchā tathā, Sīlādyabhirati ceva nirālayasabhāvato;
所谓学处的圆满,是以二十种分别而说,显示巴利原文
Sikkhāpadābhipūraṇamiti vīsappabhedena,
那先尊者宣说了成就沙门的种种法;
即如披着袈裟,以及剃除须发等。
显示巴利原文 Samaṇakaraṇā dhammā nāgasenena desitā; Kāsāvadhāraṇañceva bhaṇḍubhāvo tathā iti, Duve samaṇaliṅgā’ca nāgasenenadesitā’ti;
所谓“达到沙门性”,是指由这二十法中的两种特征所共具的相似体性状态。显示巴利原文
Sāmaññaṃ upagato’ti vīsatidhammadviliṅgehi sadisabhāvaṅgato.
这就是沙门性,即沙门的状态。所谓的“最上众”,即是指称为比丘众的尊贵僧团。显示巴利原文
So sāmaññanti so samaṇabhāvo. Aggaparisanti bhikkhuparisasaṅkhātaṃ aggaparisaṃ.
所谓“如是我闻”,意即:对于我(阿难)来说,在那二十种法相中,并没有这样的传承。显示巴利原文
So me āgamo’ti vīsatidhammadviliṅgānaṃ mayhaṃ sattāne so āgamo nathi.
所谓“诸有能者”,是指那些适宜的、相应的众生。显示巴利原文
Ye te bhabbā’ti ye te sattā bhavyā yuttā
所谓“与彼相似”,即与那覆藏之布相似。显示巴利原文
Tappaṭibhāganti tena vathaguyhena sadisaṃ.
所谓“教诫、随教诫”,即如前段所述,依寿命吠陀所明,在尿道中进行的布条操作。显示巴利原文
Anusāsaniyaṃ anuvāsetīti uparibhāge passāvamagge vathikammaṃvuttaṃ āyubbede
催吐、泻下、鼻药、干灌肠、油灌肠,
应知这就是五种疗法的规则。
显示巴利原文 ‘Vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūha anuvāsanaṃ Ñeyyaṃ pañcavidhaṃ kammaṃ vidhānaṃ tassa vuccate’ti;
由软膏业与依止业两种方式,此业行有两种。显示巴利原文
Nirūhaanuvāsanavasena hi duvidhaṃ vathikammaṃ.
如是,软膏业应施于下部的粪道处;依止业应施于上部的尿道处。软膏业与上分业这两种名称,就是它们本身的称谓。对此,注释如何说?显示巴利原文
Tatha nirūhavathikammaṃ adhobhāge vaccamagge kātabbaṃ. Anuvāsanavathikammaṃ uparibhāge passāvamagge kātabbaṃ. Vathikammaṃ uttaravathikammampi idaṃ nāmadvayaṃ tesaṃyeva nāmanti. Tassa ṭīkā?
“犹如紧束而周遍,如是二指之业,”
涂抹业亦被禁止,唯由世尊于拥挤处所制。
显示巴利原文 ‘‘Sambādhasseva sāmantā tatha kammaṃ duvaṅgulaṃ, Vāritaṃ vathikammampi sambādheyeva satthunā’’;
所谓软膏业,即以穿刺方式施用油脂、药物等应作的软膏业,此据律藏注疏所说。显示巴利原文
Vathikammanti telabhesajjānaṃ vijjhanavasenakattabbaṃ vathikammanti vinayaṭīkā.
“无攻击”者,即无过失。显示巴利原文
Asārambhenāti niddosena.
『四圣谛相会』者,是指以智慧对四圣谛的现观。显示巴利原文
Catusaccāhisamayo’ti catunnaṃ ariyasaccānaṃ ñāṇena abhisamayo.
『人众』者,指人群,亦即众人,这是它的通用读法。显示巴利原文
Purisattananti purisattaṃ, soyeva vā pāṭho.
『有所作成之事由他者成』,是说:以出世间果为目标的内观修习之业,当它被修时,却由世间的果报所成就;即赋予世间果报,这是它的意趣。『自然』者,即以自性而说。显示巴利原文
Aññaṃ kayiramānaṃ aññena sambhavatīti aññaṃ lokuttaraphalaṃ ārabbha vipassanā kammaṃ tena kayiramānaṃ aññena lokiyaphalena sambhavati, lokiyaphalaṃ detīti adhippāyo. Sabhāvampī’ti sabhāvena vacanena.
“彼责备者”,即责备他人者。显示巴利原文
Yo akkosanto’ti yo paraṃ akkosanto.
“行为即成所作”:意指对于具嗔行者,仅以其行为本身便成愚人言语之事的因缘。显示巴利原文
Kiriyāyeva katā’ti dosavantassa puggalassa kiriyāyayeva karaṇenayeva moghapurisavacanakatā’ti.
“由听闻……而厌离”:即由听闻世尊,听闻教法,而生厌离。显示巴利原文
Savaṇena…pe… jigucchatīti bhagavato bhagavantassa savaṇena sāsanasavaṇena.
‘生惭愧’即厌离。显示巴利原文
Ottappatī’ti jigucchati.
‘更殊胜之见’:因见世尊而生愧与厌离。显示巴利原文
Bhiyyodassanenāti bhagavato dassanena ottappati jigucchati.
「不知此蕾」——他对此莲花一无所知,
「精进坚固而不放逸者」,他精进不懈,坚住不动,
你为何询问安乐卧的因缘?」
显示巴利原文 ‘‘Acetanaṃ brāhmaṇa assuṇantaṃ Jānaṃ ajānantamimaṃ palāsaṃ, Āraddhavīriyo dhuvamappamatto Sukhaseyyaṃ pucchasi kissahetu’’ti;
这是引用自《四分篇》中所记载的《长椴树本生经》而宣说的。显示巴利原文
Idaṃ catukkanipātñāgataṃ palāsajātakaṃ sadhāya vuttaṃ.
如此,即使在树木中也是如此,此因缘已完备。而在本生经中则说:显示巴利原文
Iti phadana rukkhe’pi tāvade’ti milide āgataṃ. Jātake pana
长椴树上,诸天如是宣说:
婆罗堕阇,我亦有话,且听我说。
显示巴利原文 ‘‘Iti phadanarukkhepi devatā ajjhabhāsata, Mayhampi vacanaṃ athi bhāradvāja suṇohi me’’ti;
此是引据《十三集》中所收《长椴本生》而说。显示巴利原文
Āgataṃ idañca terasanipāte āgataṃ phadanajātakaṃ sadhāya vuttaṃ.
大王,所谓九种次第住等至,即是由八种色界等至与一种灭尽等至所成。而在《涅槃经》的解说中,由于果等至的圆满、般涅槃的圆满,以及对那两位施主忆念的圆满,以此三种原因,故说这两次施食果报同等。显示巴利原文
Navannaṃ mahārāja anupubbavihārasamāpattīnanti aṭṭharūpāvacarasamāpattiekanirodhasamāpattivasena navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnaṃ. Nibbānasuttakathāyampana phalasamāpattisamattāya parinibbānasamattāya tesaṃ dvinnaṃ dāyakānaṃ anussaraṇe samattāyāti tīhi kāraṇehidve piṇḍapātā samaphalā vuttā.
应当礼敬他,礼敬那应受礼敬者之遗骨。据说,诸位贤者,你们将由此往生天界。此语出自多种天宫之说。显示巴利原文
Pūjetha naṃ pūjanīyassa dhātuṃ evaṃ kira bho saggamito gamissathāti idaṃanekavaṇṇavimāne vuttaṃ.
“无相状者”意即无明显特征、无形相可捕捉的状态。显示巴利原文
Animittakatasadisā’ti asallakkhanakatasadisā.
“我之所属”,即属于我的人、我的弟子。显示巴利原文
Māmako’ti mama santako mama sāvako.
“因缘”者,即能招苦恼之事物。显示巴利原文
Kāraṇā’ti pīḷanā.
所谓“止扰”,即对名色相续的摧灭。大王,法确以无害为相;一切自性法之语,亦皆以无害语为相。大王,掉举之心当予抑制:瑜伽行者应以轻安、定、舍等觉支抑制掉举之心;当予策励者,则应以法择等如策励杖之法策励之。……然而,岂可于一切懈怠与失念中便废弃念住?“比丘啊,我说念住应时时具足”,此言即是。显示巴利原文
Sannativikopananti nāmarūpasantativināsanaṃ dhammo hi mahārājaahiṃsālakkhaṇo’ti sakalo hi sabhāvavacanadhammo ahiṃsāvacanalakkhaṇo. Uddhataṃ mahārāja cittaṃ niggahetabbanti yogāvacarehi uddhataṃ cittaṃ passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgehi niggahetabbaṃ paggahetabbantī paggahadaṇḍasadisehi dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgehi paggahetabbaṃ. Sati pana sabbatha līnuddhaccesuicchitabbā? ‘‘Satiṃ khavāhaṃ bhikkhavesabbathikaṃ vadāmī’’ti vacanato.
所谓“自作而自受其苦”,是说那盗贼因自己造作的恶业,身为造作者而自遭摧残。显示巴利原文
Sayaṅkatenasoghātīyatīti so coro attanā katena duccaritakammenakattubhutena parighātīyati.
再者,所谓‘以法随念而教导’,即是世尊的教诫:智者对有过失者,以法教导、以法劝诫。称‘应谴责者当谴责’,意谓世尊的言说中并无过失;而此‘应谴责者当谴责’,是就依法呵责而言,并非指压迫性之行为。显示巴利原文
Api ca dhammānusathi anusāsīyatīti ekaṃsena bhagavato anusiṭṭhi paṇḍitajane aparādhikamanusse anusāsayati dhammena anuvadāpeti.’ Niggahe niggahārahantivacanato vadato bhagavato doso nathiti adhippāyo’niggahe niggahārahanti’ idañca dhammena nigahanaṃ sadhāya vuttaṃ, na pīḷanakammaṃ sadhāya vuttanti idaṃ therena vattabbaṃ kasmā navuttanti ce rañño ruciyā ananukūlattā. Thero hi yathā rājā kaṅkhaṃ vinayivā dhammasabhāvaṃ jānāti tathā pañhaṃ byākarotīti. Bhagavatā saṅkhepavithāradesitanayena tathā tathā hi pañhaṃ pakāseti. Esa yathā yathāssa saddhammatejavihatavilayanakhaṇena milidarājahadaye vimati payātīti.
‘令出家’即是剃度。显示巴利原文
Paṇāmesīti pabbājesi.
‘不堕落’,即未断除。显示巴利原文
Appativattito’ti appahīṇo.
“断绝”谓消除、根除。显示巴利原文
Nicchuhatīti nīharati.
“搁置地面”谓于地面堆成一堆。显示巴利原文
Thalaṃ ussādetī’ti thalaṭṭhāne rāsiṃ karoti.
“腐坏”谓能败坏、腐烂。显示巴利原文
Parilīyatī’ti paṭilīyituṃ arahati
“Paṇāmīyatī”者:应礼敬,或说应令出家之义。显示巴利原文
Paṇāmīyatī’ti paṇametuṃ vā pabbājetuṃ vā arahati.
“为业所执持”者:谓将被征服、被压制也。显示巴利原文
Kammādhiggahitassāti abhibhavanīyamānassa.
“义味”者:谓果报也。显示巴利原文
Atharaso’ti phalaṃ kathitaṃ.
“法味”是指因。显示巴利原文
Dhammaraso’ti hetu.
“解脱味”是指涅槃。显示巴利原文
Vimuttiraso’ti nibbānaṃ.
“成就他应得的”是指:圆满修习者、具足修习者成就他应得的阿拉汉果,令其在自身相续中生起。显示巴利原文
Aññaṃ ārādhetīti samattakārī paripuṇṇakārī aññaṃ arahattaphalaṃ ārādheti, attano santāne nipphādeti.
『随从城邑』,指进入了人类聚居区域的城邑。显示巴利原文
Savarapuraṃ anugata’nti manussajānapadapuraṃ anuppattaṃ.
『被排除』,指由于某种因缘,比丘的身份遭到破坏。显示巴利原文
Ucchijjatī’ti yaṃ yena kāraṇena bhikkhubhāvo ucchijjati.
『双方』,指母系与父系这两方面。显示巴利原文
Ubhato pakkhe’ti mātupitupakkhasaṅkhāte ubhatopakkhe.
“在人与人之间”:指以人为差别。因为有遮蔽,种种差别便极为繁多。正如经中所说:显示巴利原文
Manussantarenā’ti manussasānattena. Channañhi nānattaṃ ativiya nānattaṃ hoti. Vuttañhetaṃ vedasathe-
“持盾者、死铁、人造的木石居所”,
“男女、牛羊等,其间差别极为繁多”。
显示巴利原文 ‘‘Vājī vā maraṇalohānaṃ kaṭṭhapāsāṇavāsasaṃ, Nārīpurisagoyānaṃ antaraṃ bahutantaranti’’;
即使眼睛一开一合之间的刹那,也是如此。显示巴利原文
Nimesantarampati cakkhunimmisanakkhaṇampi.
商人、驯象师、车夫、舵手,
勇士、北桥守护者、比丘与菩萨,
北桥的行道者
这八位未来之人已被观见
售卖未来道者,立于岸上,奋力趋向彼岸
对于未来之家,有悲悯心等八种应当观察的处所。
显示巴利原文 Vāṇijo hathināgo ca sākaṭiko niyāmako Hisakko uttarasetu bhikkhu ceva bodhisatto, Uttarasetu paṭipannako puggalo; Ete anāgataṃ aṭṭha janā vilokiyā; Vikkayānāgatamaggo tithaṃ tīramāyuthiraṃ Anāgataṃ kulampi ca aṭṭhaṭṭhānā vilokiyā’ti;
“应如法处置”——这种犯行在律中如是安立。正如律中所安立,比丘应由僧团如是处置、如是令其觉悟。显示巴利原文
Yathādhammo kāretabbotiāpattidhammo vinaye tiṭṭhati. Yathā tiṭṭhati, tathā so bhikkhu saṅghena kāretabbo, tathā bodhetabbo.
大王,这些并非个人本身的功德,这十一种功德并不属于那个人本身。它们只是慈心修习的功德。意思是,它们为安住于慈心的人所具备。显示巴利原文
Nete mahārāja guṇā puggalassāti puggalassa ete guṇā ekādasādisaṅkhā na honti. Mettā bhāvanāya eva ete guṇā. Mettāvihāri puggalassa saṃvijjantīti adhippāyo.
“因”者,即某种品质的因缘。显示巴利原文
Yassāti yassa guṇassa hetu.
“消失之根”者,即令本来身体消失的天药树之根。显示巴利原文
Antaradhānamūlanniti pakatisarīrassa antaradhāna-dibbabhesajjarukkhamūlaṃ.
“消失者”,即令消失发生的因缘。显示巴利原文
Antaradhānassā’ti antaradhānakaraṇassa.
随其功德而行。显示巴利原文
Yanti yena guṇena.
“具足慈”者,即已安住于尚未达到安止定的慈心中,也称其为具足慈。显示巴利原文
Mettaṃ samāpanto’ti appaṇāppattaṃ mettaṃ samāpanno.
慈心修习,不论对有益者还是无益者——即不论对众生有利或不利,皆普遍修习。这样的慈心修习,能带来一切善的功德,具足一切无过失的功德与利益。显示巴利原文
Mettābhāvanā hitānampi ahitānampīti hitarahitānampi sattesu pharaṇakamettābhāvanā sabbakusalaguṇāvahā sabbaniravajjaguṇānisaṃsā’va hoti.
于一切被识所缠缚的有情中,慈心的修习有大利益,智者应以平等遍满而善作分别。显示巴利原文
Sabbesanti sabbesu viññāṇabaddhesu sattesu mahānisaṃsā mettābhāvanā samapharaṇavasena paṇḍitehi saṃvihajitabbā.
“无所有者”即失去财产之人。显示巴利原文
Naṭṭhāyiko’ti naṭṭhadhano.
当提婆达多还是豺狼时,他行使刹帝利之法,令整个赡部洲的所有地方王尽皆归附于他。那时菩萨是一位名为维度罗的智者。这是依《二集》中的《一切牙本生经》而说。显示巴利原文
Yadā devadatto sigālo ahosi khattiyadhammo, so yāvatā jambudīpe padesarājāno te sabbe anuyutte akāsi. Tadā bodhisatto vidhuro nāma paṇḍito ahosīti idaṃ dukanipāte sabbadāṭhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ.
如所导向:即如其所愿,或如其所安置。显示巴利原文
Yathā paṇihitanti yathā icchitaṃ, yathā ṭhapitaṃ vā.
有翼者:即拥有随从者。显示巴利原文
Sapakkho’ti saparivāro.
如友者:谓并非通过自身,而是依于那些与自己俱生及同类中更殊胜者而具备的朋友。显示巴利原文
Mittasama. No’ti attanā sahajāta-sahajanādhikehi mittehi samannāgato.
积聚者,即财富与功德的积聚者。显示巴利原文
Āyūhako’ti dhanapuññānaṃ āyūhako.
摄受者:以布施等四摄事,以四种摄受众生的方式而为摄受者。显示巴利原文
Saṅgāhako’ti catuhi dānādisaṅgahavathūhi catuhi janasaṅgāhakehi saṅgāhako.
言语如蜜者:即所说言辞甜美柔和,令心愉悦,令耳舒畅,柔软适意。显示巴利原文
Sakhilo’ti madhukavacano hadayaṅgamakaṇṇasukhamaṭṭhavacano.
『Hitesī』:意为寻求利益。即对于依他而住的众生,以寻求财富、名誉与智慧之利益为性。显示巴利原文
Hitesī upanissitānanti sattāna nissāya vasantānaṃ puggalānaṃ dhanayasapaññāsaṅkhātahitagavesanasīlo.
『Dhanavā』:意为富有者,即拥有五种财富——不动产、动产、携行财与随身财等。显示巴利原文
Dhanavā’ti thāvarajaṅgamasaṃhārimaaṅgasamaanugāmidhanasaṅtehi pañcadhanehi dhanavā.
『前往』者,趋近也。显示巴利原文
Opatantīti upagacchanti.
‘Okassā’者,如箭矢般,喻其迅疾之义。(疑义)显示巴利原文
Okassā’ti ākaḍḍhivā pāgupameyyakassa. (?)
‘两种利益’者,即两种功德。显示巴利原文
Dve athavase’ti dve ānisaṃse.
‘Byattasaṅketā’者,乃明显之表相。为令欲见具德者之优婆塞、优婆夷易于得见,谓他们能轻易获睹善德之示现。显示巴利原文
Byattasaṅketā’ti pākaṭasaṅketā sulabhadassanaṃ dassanakāmānanti sīlavantānaṃ dassanakāmānaṃ upāsakopāsikānaṃ sulabhadassanaṃ sukhena labhitabbaṃ sīlavantadassanaṃ bhavissati.
“患病者”,指由医生照料的病人。显示巴利原文
Vantassa…pe… āturassā’ti vantassa vejjena vamāpetabbassa.
“已休息者”,指已经静卧、躺卧的状态。显示巴利原文
Virittassa adhoviracitassa.
“随行者”,指行动时需人陪护的病者,即由陪护者随行的患者。显示巴利原文
Anuvāsitassa passāvamaggakattabbassaanuvāsakammassa, āturassa gilānapuggalassa.
“外来者”是指三藏之外来者,即从外部到来的人。显示巴利原文
Bāhirānaṃ āgamānanti’ti piṭakattayato bāhirānaṃ.
“应求索者”是指应当寻求、探究的。显示巴利原文
Maggiyanti gavesitabbaṃ.
“他所造作的”是指由那位非转轮圣王所造作。显示巴利原文
Tassapakatanti tenaaparacakkavattinā pakataṃ.
所谓‘如由母胎所生’,是指经由自己后方的产道而生,如同人类的出生方式。显示巴利原文
Yoniyā janayivā’ti attano passācamaggadvārena janevā.
‘Vājapeyya’者,意为饮用称为‘vāja’的酥油等物品,即在此处饮用.此义,是由为贪欲所惑、贪欲之力令其丧失本有理智的毛皮迦叶菩萨所了知的。显示巴利原文
Vājapeyyanti sappiādivathusaṅkhātaṃ vājaṃ pivanti ethāti vājapeyyo, taṃ rāgavasena visaññinā’ti rāgabalena pakatisñārahitena lomasakassapabodhisattena.
‘为欲所染,因贪欲之力’者,意指沉溺于子女等的人,为子女等祈福,因贪欲之力而杀害生命。显示巴利原文
Ratto rāgavasenā’ti puttādisu ratto puttādīnaṃ maṅgalathāya rāgabalena pāṇaṃ hanti. Bhavatī ha-
贪染者、瞋怒者、愚痴者、傲慢者、贪婪者,及懒惰者。
显示巴利原文 ‘‘Ratto duṭṭho ca mūḷho ca mānī luddho tathā’laso, Rājā ca ghātakā aṭṭha nāgasenena desitā;’’
『因此当受害』,意即会被贪欲摧毁。显示巴利原文
Onameyyā’ti pāṇaṃ ghāteyya.
意指与大海一同环绕的界限。显示巴利原文
Sasamuddapariyāyanti sasamuddaparikkhepaṃ.
水流奔涌称为流通。显示巴利原文
Onojevā’ti udakaṃ pātevā
『缘起』者,谓普遍而上下贯通地运行。亦谓水面上汇合交会,所生之义。显示巴利原文
Samupādikā’ti sāmaṃ uddhaṃpathaviṃ pavattī’ti samupādikā. Udakassa upari samagamanaṃ nibbattīti atho.
“降伏魔力的佛陀”,意即以镇伏、平息魔之力量而成为佛陀。显示巴利原文
Mārabalanisūdane buddhe’ti mārabalanimmaddanasamathe buddhe.
一种心的净信,即是生起皈依佛陀之心。显示巴利原文
Eko manopasādo budhasaraṇagamanacittuppādo.
合掌礼敬,即仅以合掌而表示的礼敬之相。显示巴利原文
Añjalipaṇāmo añjalipaṇamanamattena vadanākāro
精勤者,能度脱恶趣之苦与杀害之苦。显示巴利原文
Ussahate tārayitunti apāyadukkhavadhadukkhato tārayituṃ sakkoti.
成就者,即圆满成就了称为道、果、涅槃的理趣善法。显示巴利原文
Ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalanti maggaphalanibbānasaṅkhātaṃ ñāyaṃ kusaladhammaṃ ārādhako samijjhanako hoti.
「这即是此中因缘」:对人类而言,这是最终结论;在开启圣道与出家中,这便是因。如此连结。显示巴利原文
Idametha kāraṇanti manussānaṃ idaṃ niṭṭhāvacanaṃ etha ariyamaggaapāpuraṇapabbajane kāraṇaṃ hotīti yojanā.
若自身尚且迷失于如来教法,又如何能净化教法?显示巴利原文
Sayanti sāsanassa attanā jinasāsanavibbhantaṃ puggalaṃ kiṃ sodhessati?
所谓“无殊胜”,即缺少戒等功德之殊胜。显示巴利原文
Nibbisesā’tisīlādiguṇavisesarahitā.
所谓“无福”,是指过去在诸胜者的教法中,未曾积累出家之福,故称无福。显示巴利原文
Akatapuññā’ti pubbajinasāsanesu pabbajjāpuññassa akaraṇena akatapuññā.
“Avemūḷhā”者,谓于胜者教法中,不能达到戒等功德之迷惑状态。显示巴利原文
Avemūḷhā jinasāsane’ti sīlādiguṇavemūḷhabhāvaṃ pāpuṇituṃ asamathā.
“已入僧团集会”者,谓已进入僧团集会之状态。显示巴利原文
Saṅghasamayaṃanupaviṭṭhatāyā’ti saṅghasamayaṃ paviṭṭhabhāvena.
“Mahārajakkhā”者:于智慧眼中,有大的贪等尘垢,故称“mahārajakkhā”。又或,有眼者称为“akkha”,他们有大的贪等尘垢,故为“mahārājā”;大王亦有眼,即“mahārajakkhā”。亦可说“大王即是大王眼”。于后一种解释中,“akkha”一词并无实义。显示巴利原文
Mahārajakkhā’ti paññāmaye akkhimhi mahantā rāgādirajā etesanti mahārajakkhā atha vā akkhaṃ yesaṃ atthiti akkhā. Mahantaṃ rāgādirajaṃ etesanti mahārājā. Mahārajā ca te akkhā cā ta mahārajakkhā. Mahārajā e mahārajakkhā’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Imasmiṃ pacchimavikappe akkhasaddo niratho.
“不均等之末端”者,指不均等的终结处。显示巴利原文
Visamakoṭṭhassā’ti visamaantassa.
“难持者”者:指因极难持守,而致身体内部缺少支撑的下陷状态。显示巴利原文
Dubbalagahaṇassā’ti appadubbalantaradehissa.
“此道亦未被彼大地所识”者:意指此道未被那位高阶的、行于道上的圣者所了知。显示巴利原文
Maggo pi tassamahiyā anaññāto’ti mahiyā maggo tassa addhikassa arahato anaññāto.
所谓“不是法”者,即无明所显现之性质。显示巴利原文
Nathidhammanti avijahanasabhāvaṃ.
所谓“是法”者,即觉知所显现之性质。显示巴利原文
Athidhammanti vijahanasabhāvaṃ.
“种子生”者,即种子(根本法)所在之处。显示巴利原文
Bījajātānī’ti bījavāsiyo.
“又用藤蔓绑起来给了”一语,在本生故事中并不清晰,或许是依国王世代相传之说而引述的。再者,菩萨对于来到自己面前者,未予解除其束缚而漠然置之,便以“再用藤蔓绑起来给了”这样的认知而说。显示巴利原文
Punadeva latāya badhivā adāsī’ti idaṃjātake na pākaṭaṃ. Rañño paramparāgatavacanaṃ gahevā vuttaṃ siyā. Api ca bodhisatto attano santikaṃ āgate badhanā amuñcivā ajjhupekkhito punadeva latāya badhivā adāsi viya saññāya vuttaṃ siyā.
此是关于那位极其粗鲁、极其凶恶、极其恐怖的婆罗门玖佳卡的传闻。显示巴利原文
Rūḷarūḷassa pharusātipharusassa bhīmabhīmassa jūjakassa brāhmaṇassa savaṇe vattamāno.
当两个孩子被弄得不见踪影时,菩萨因悲伤,心仿佛碎裂为百片、千片。显示巴利原文
Dārakedārakadvaye bodhisattassa adassanaṃ gamite sati so bodhisatto satadhā vā sahassadhā vā sokavasena.
心无忧虑,不期果报——此第七者,较诸难行更为难行。显示巴利原文
Hadayaṃ na eli na phalesi idaṃ sattamaṃ dukkarato dukkarataraṃ ahosīti yojanā.
尊者,那先以出世间法阐明世间法,如同未生的……而您则是以未生的出世间法而阐明。显示巴利原文
Lokiyaṃ bhante nāgasena lokuttarena viññāpitanti lokikaṃ athajātaṃ viya…pe…tayā lokuttarena athajātena viññāpitaṃ.
“天上者”“似天者”与“纯属天上者”这三者之中,此处即指天上者。显示巴利原文
Dibbo atho’ti dibbasadiso ca ekantadibbo ca atho.
谓依有分而入睡眠者。显示巴利原文
Middhasamāpanno’ti bhavaṅgavasena niddaṃ āpanno.
谓被猿猴之睡眠所覆盖者。显示巴利原文
Kapimiddhapareto’ti kapiniddāya samannāgato.
所谓身体之沉滞,指名身与色身的束缚之相。显示巴利原文
Yo kāyassa onāho’ti nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca badhanākāro.
“结缚”者,即因无力造业,而于一切处呈周遍束缚之相。显示巴利原文
Patiyonāho’ti kammaṃ kātuṃ asamathatāvasena samantato badhanākāro.
大王,所谓“为猿睡所制而混杂清醒”,是指那被猿睡逼迫之人的睡眠,实为混杂清醒的昏昧之眠,即在其行进中,现起睡眠与清醒交杂转起之状。显示巴利原文
Yo mahārāja kapiniddāpareto vokiṇṇatā jāgaratī’ti yā kapiniddāya piḷitassa puggalassa niddā vokiṇṇakaṃ jāgaraṃ gatiyā niddāmissakajāgarapavattanaṃ.
“于自性上无有”:凡仅以譬喻作说明者,于自性、于其实相中,了不可得。然从功德上说,无染而具两重功德者,则有些许譬喻说明,可为汝作指示、作阐明。显示巴利原文
Sabhāvato nathi’ti kiñci opammanidassanamattaṃ sabhāvato sarūpato nathi. Guṇato pana anupalitto dviguṇato kiñci opammanidassanamattaṃ sakkā tuyhaṃ upadassayituṃ pakāsetuṃ.
莲花生于水,大海则不染毒;显示巴利原文
Padumaṃ udakaṃ neva agadaṃ sāgaro tathā
饮食犹如虚空中的摩尼宝与珍宝之面相;显示巴利原文
Bhojanaṃ ākāsa-maṇiratanavadanaṃ
宝萃凝聚如山基,如同十种譬喻所示。显示巴利原文
Sappimaṇḍo giri vathū dasūpamā
一、二、三、四、五、十与三。显示巴利原文
Ekadviticattāri pañcakadasakā tīṇi.
又三、又三,五倍——贤哲们应当了知。显示巴利原文
Puna tīṇi puna tīṇi pañca guṇā paṇḍitehi vijāniyā
正如莲花在水中却不被染著,这一功德已融入涅槃。显示巴利原文
Tatha padumassa udake anupalittabhāvo eko guṇo nibbānaṃ anuppaviṭṭho.
水的清凉与消除渴乏,是它的两种特性。显示巴利原文
Udakassa sītalatā pipāsāvinayatā’ti dve guṇā.
良药能令康复、断除诸病、成就甘露,这是它的三种特性。显示巴利原文
Agadassa paṭisaraṇatā rogaantakaraṇatā amatatā’ti tayo guṇā.
大海无有腐尸,诸河汇入而不盈满,为大生物的栖所,绽放无量妙色花朵,这是它的四种特性。食物能维持寿命、增长力气、生起容貌、消除疲劳、驱除饥渴与虚乏,这是它的五种特性。虚空不生、不老、不死、不动、不灭、不可夺、不被盗取、无所依止、为诸鸟通行、无有障碍、无有限量,这是它的十种特性。显示巴利原文
Samuddassa kuṇapasuññatā savantīhi apūraṇatā mahantabhūtāvāsatā aparimitavicittapupphasaṃkusumitatā’ticattāro guṇā bhojanassa āyudhāraṇatā balavaḍḍhanatā vaṇṇajananatā darathavūpasamanatā jigacchādubbalyapaṭivinodanatā’ti pañcaguṇā. Ākāsassa ajāyanatā ajīraṇatā amīyanatā acavanatā anuppajjanatā duppasahatā acoraharaṇatā anissitatā vihagagamanatā nirāvaraṇatā anantatā’ti dasa guṇā.
宝石的三种品质是:令人悦意、能生欢笑、散发光明。显示巴利原文
Maṇiratanassa kāmadadatā hāsakāraṇatā ujjotathakaraṇatā’ti tayo guṇā.
红檀香的三种品质是:稀有难得、无比坚固、为善人所赞叹。显示巴利原文
Lohitacadanassa dullabhatā asamagadhatā sujanappasathatāti tayo guṇā.
醍醐的三种品质是:色泽具足、坚实具足、味道具足。显示巴利原文
Sappimaṇḍassa vaṇṇasampannatā gadhasampannatā rasasampannatā’ti tayo guṇā.
山峰的五种品质是:高耸、稳固、难以攀登、能生长种子、解脱了随顺与嗔恚——这五种品质已入于涅槃。显示巴利原文
Girisikharassa accuggatatā acalatā durabhirohatā bījārūhaṇatā anunayapaṭighavippamuttatā’tī pañcaguṇā nabbānaṃ anuppaviṭṭhā’ti.
“Ethevākirā”:意为“在此(etha eva)你所修证的涅槃中,应当散播(ākiri),即应当修习(abhikarohi)”;或谓此即其读法。显示巴利原文
Ethevākirā’ti etha eva tayā sikkhite nibbāne ākirāhī’ti abhikarohi vā ayameva vā pāṭho.
“Anītito”:意为由于无灾患之性,故应见涅槃。其余诸词,亦同此理。显示巴利原文
Anītito’ti anītibhāvato nibbānaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesesu’pi eseva nayo.
心生怖畏。显示巴利原文
Kuhīyatī’ta vimbhayacitto hoti.
“执持业根”者,即于过去诸佛面前执持所作善根。显示巴利原文
Kammamūlaṃ gahevānā’ti pubbabuddhānaṃsantike katakusalamūlaṃ gahevā.
“由此解脱”者,谓以此破除所缘,修习十种想,依断除解脱而解脱轮回之苦。显示巴利原文
Tato muccatha vimuttiyā’ti tato tena ārammaṇakiṇanena dasa saññābhāvanānuyogena vimuttiyā samucchedavimuttiyā vaṭṭadukkhato muccatha.
'不逆转'者,指不逆吹,顺其自然方向而流动。显示巴利原文
Anivāyantī’ti appaṭivātā huvā vāyanti.
'皈依戒'者,意为应受持皈依与五戒。显示巴利原文
Saraṇasīlanti saraṇagamanaṃ gahevā gahetabbaṃ pañcasīlaṃ.
'五诵所摄'者,即因缘诵、波罗夷诵、桑喀地谢沙诵、不定诵等五诵所含摄。显示巴利原文
Pañcuddesapariyāpannanti nidānuddesa-parājikuddesa-saṅghādisesuddesa-aniyatuddesa saṅkhātaṃ pañcuddesapariyāpannaṃ.
巴帝摩卡律仪戒,即二百二十七条巴帝摩卡律仪戒。显示巴利原文
Pātimokkhasaṃvarasīlanti sattavīsādhikadvisatapātimokkhasaṃvarasīlaṃ.
依执取而得解脱者,即依于渴爱与邪见所集起之资具而得解脱者,谓须陀洹、斯陀含、阿那含。显示巴利原文
Upādāyupādāya vimuttānanti taṇhādiṭṭhisaṅkhātopaye upādāyupādāya vimuttānaṃ sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ
居家众,即家中眷属,如奴仆、工匠等。显示巴利原文
Gehajano’ti dāsakammakarādiko gehe ṭhitajano.
同样地,佛陀是除忧者……在天世间……见其示现哭泣之相后,以智慧眼见到宏大的法之波浪,便了知佛陀是除忧者。应凭借类比智如是了知:如同法在世间的起伏显现,在天世间,佛陀必定最为尊上。显示巴利原文
Tathā buddhaṃ sokanudaṃ…pe… umma disvā sadevake’ti etha tathā eva ummiṃ disvā mahantaṃ dhammौmmiṃ ñāṇacakkhunā disvā buddhaṃ sokanudaṃ anumānena anumānañāṇena kātabbaṃ ñātabbaṃ. Sadevakeloke yathā dhammo ummivipphāro tathā sadevake lokebuddho aggo bhavissatī’ti anumānena ñātabbanti yojanā.
“鹿王”者,指四足之中身形巨大者,即象王。显示巴利原文
Migarājassā’ti catuppādānaṃ mahantabhāvena migarājassa hathino.
“句”即《法句经》。显示巴利原文
Padanti dhammapadaṃ.
“法王所吼”即是佛陀狮子吼之声,此为法王所宣说。显示巴利原文
Dhammarājena gajjitanti buddhasīhanādavacanaṃ dhammarājena kathitaṃ.
应通过推理了知:佛陀是伟大的,佛陀的狮子吼也是伟大的。显示巴利原文
Anumānena ñātabbaṃ buddho ca mahanto buddhasīhanādo ca mahanto’ti viññātabbaṃ.
见到粘滞、厚重的泥沼与泥泞陷入大地,见到粘着的平息、大泥沼以及带来泥泞之水渗入大地,贤者们便以推理了知:“大障碍已去,已得运转。”显示巴利原文
Laggaṃ disvā bhusaṃ paṅkaṃ kalaladdaṃ gataṃ mahinti laggaṃ laggāpanasamathaṃ mahantaṃ paṅkañca disvā kalaladāyakaṃ udakañca gataṃ mahiṃ mahiyā gataṃ paviṭṭhaṃ disvā paṇḍitā mahāvārikkhadho gato pavatto’ti anumānena jānanti.
众善咸知此义。显示巴利原文
Jananti sādhujanasamuhaṃ.
‘为尘泥所覆’者,即被名为贪等尘垢的泥沼所障覆、所裹覆。显示巴利原文
Rajapaṅkasamohitanti rāgādirajasaṅkhātapaṅkehi ajjhothaṭaṃ pariyonaddhaṃ.
‘为法流所运’者,即被教法及修习之法流所运载。显示巴利原文
Vahitaṃ dhammanaddhiyā’ti pariyattipaṭipattidhammanaddhiyā vahitaṃ.
‘充溢法海’者,即于称为涅槃的广大海中,以法流充溢、流布,融入其中。显示巴利原文
Vissaṭṭhaṃ dhammasāgare’ti nibbānasaṅkhāte mahāsamudde dhammanaddhiyā vissaṭṭhaṃ vissajjitaṃ pavesitaṃ.
已达法之甘露、运行于法之甘露中,即此含摄诸天与梵天的世间,及安住于此大地的善众。显示巴利原文
Dhammāmatagataṃ dhammāmate pavattaṃ sadevakaṃ sabrahmakaṃ iṃ mahiṃ mahiyā ṭhitaṃ imaṃ sādhujanasamūhaṃ.
以智眼观见。显示巴利原文
Disvā ñāṇacakkhunā passivā.
应知所谓“法蕴广大而来”,即是正自觉者行迹所摄;因已宣说八万四千法蕴,故名为大法蕴者而出现于世,此可以推理之智了知。显示巴利原文
Dhammakkhadho mahā’gato’ti sammāsambuddhacaraṇasaṅkhāto caturāsītiyā dhammakkhadhasahassānaṃ desitattā mahādhammakkhadhoāgato pavatto’ti anumānañāṇena ñātabbanti yojanā.
“我以何种方式向你提出诘问?”如此问及诘问方式,我当为你解释。所谓“诘问之言”,即:我以何因缘向你提出?显示巴利原文
Katamena te pariyāyena anuyogaṃ te dammi’ti anuyogaṃ vaṃ pucchi ahaṃ byākarissāmi. Anuyogavacanaṃ te tava katamena kāraṇena dammi.
“但说此法门吧!”这是国王的话。“尊者那先,即请宣说此法门吧。”显示巴利原文
Vamevetaṃ brūhīti rājavacanaṃ bhante nāgasena vameva pariyāyaṃ brūhi.
因此,为满你的闻法之愿,我当以百数、乃至百千万亿数之方式,为你逐一详说。显示巴利原文
Tenahī’ti tasmā tava sotukāmatāya satena vā…pe…koṭisatasahassena vā pariyāyaṃ te kathayissāmīti yojanā.
所谓“任何言说”,即指这种关联。显示巴利原文
Yā kāci kathā’ti sambadho
Idhā’ti imasmiṃ dhutaṅgavaraguṇe, Abhivuṭṭhanti vassodakenaabhivuṭṭhaṃ
所谓“有具足者”,是指有能引导、教导他人的人。显示巴利原文
Sampādake satīti paṭipādake puggale sati.
若我被问及此头陀支的殊胜功德,我当以明晰、善巧、透彻的智慧,如理阐明,令其周遍。显示巴利原文
Mayhaṃ puṭṭho’ti imasmiṃ dhūtaṅgavaraguṇe paribyattatāya chekatāya pākaṭāya buddhiyā yuttakāraṇaparidīpanaṃ samosarissatīti.
“除去烦恼垢染之住地”者:此中“垢染”即指五种秽浊。显示巴利原文
Vijaṭitakilesajālavathū’ti taṃ kilena samuhapañcakkhadhavathu.
“破碎、碎散、摧毁、斩断趣向之障碍者”:即由阿拉汉的道果,破碎、碎散、摧毁并斩断趣向的障碍。显示巴利原文
Bhinnabhaggasaṅkuṭitasañchannagatinivāraṇo’ti arahattamaggaphalena bhinnabhaggasaṅkuṭitasañchinnagatinivāraṇo.
“已导引之住”者:或为由殊胜功德之欲求导引而住,或为已摄持威仪而住。显示巴利原文
Abhinītavāso’ti abhipuññakāmehi abhipathitavāso abhinītैriyāpathavāso vā.
“由解脱禅定所影响”——即心与阿罗汉果的禅定相应,进入那不动摇、坚固、无畏的依止之处,以此为所缘。显示巴利原文
Vimuttijjhāyitatto’ti arahattaphalajjhānasampayuttacitto acaladaḷhabhīruttāṇaṭṭhānaṃ ārammaṇakaraṇavasena upagato.
在《弥兰陀问经》与《公羊问经》中,所有问题合共为五百七十余问。然而,在取支分的谈论中,于不逾百数的论母里,有六十七则论母未以解说方式加以决了;其余如‘王应取四种支分’等三十九则论母,亦如书册中所示,未以解说方式决了,故应依彼而取。显示巴利原文
Milidapañhameṇḍakapañhesu sabbe pañhā sampiṇḍitā pañcasattādhikasatapañhā honti. Aṅgagahaṇakathāya pana nādhikasatamātikāsu sattasaṭṭhimātikā niddesavasenaavissajjitā. Sesā’ rañño cattāri aṅgāni gahetabbānī’tiādikā ekūnacattāḷīsa mātikā niddesavasena avissajjitā yatha pothakesu dissanti tato gahetabbā yevā’ti.
说法有四种:以法为依止的法说,以法为依止的人说,以人为依止的法说,以人为依止的人说。其中,前三种说法于此偈颂中得到,第四种则未得。显示巴利原文
Catasso dhammadesanāyo; dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā, dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā, puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā’ti. Tāsu purimā tisso dhammadesanā idha gathe labbhanti, catutho na labbhati.
另有十四种教法,即:宣说如来的见与功德、揭举过恶、赞叹、示现行处、请问与解答、教诫、净化人心、满众生愿、相续示现、摧破外道论、阐明依止与因缘、令欢喜的说法、显示法性功德等种种说法相。显示巴利原文
Aparā’pi cuddasavidhā desanā? Athasadassana-guṇaparidīpana-niggaha-sampahaṃsanacariyāvodānanidassana -pucchāvisajjana-anusāsana-puggalavisodhanaajjhāsayaparipūraṇapaveṇi sadassana-parappavādamaddanopanissayapaccayanidassanatuṭṭhā-kārasadassanadhammasabhā-vaguṇādi-nidassanākāradesanā’ti.
所谓“依缘起相的说法”,即与缘起相相应的经典,以及与念处、正勤、神足、根、力、觉支等经典相关联的说法。显示巴利原文
Paccayākāradesanā’ti paccayākārasuttanta-satipaṭṭhāna-sammappa-dhāna-iddhipāda-idriyabala-bojjhaṅgādisuttantasambadhā.
(义示现)依因缘之相状、因缘之义趣与胜义而宣说的现起法教,名为义示现说法。显示巴利原文
(Athasadassanā) paccayākārapaccayathaparamathaṃ desentī pavattā dhammadesanā athasadassanā nāma.
(宣扬功德)与《须尸摩经》《牛舍经》《牛角林净信经》《清净经》《十力经》《乔达摩经》《大狮子吼经》等诸经相关连,阐扬自功德、他功德及教法功德的教说,名为宣扬功德说法。显示巴利原文
(Guṇaparidīpanī). Susīma-gosāla-gosiṅgasampasādana-pāsādika-dasabala-gotamaka- mahāsīhanādādisuttantasambadha attaguṇaparaguṇa-sāsanaguṇaparidīpanī guṇaparidīpanī nāma.
(制约教说)以整部律藏为始,凡为降伏烦恼与恶有情而作的制约教说,即名为制约教说。显示巴利原文
(Niggahadesanā) sakalavinayapiṭakaṃ ādiṃ kavā yā kāci kilesapāpapuggalaniggahadesanā esā niggahadesanā nāma.
「Sampahaṃsanā」者,为令恐惧畏怯之人止息怖畏、予以提携,称扬道果与戒德等之教说,名为「勉励说」。显示巴利原文
(Sampahaṃsanā) bhayabhīrukānaṃ puggalānaṃ bhayapaṭisedhanathāya upathambhajanana-maggānisaṃsa-sīlathomanādikā desanā sampahaṃ-sanā nāma.
「Cariyāvodānanidassanā」者,谓含摄一切《本生经》、《无剩灭经》等,并以《双思惟经》、《觉王子经》等为首的相关教说,展现修行清净之相,名为「修行清净示现」。显示巴利原文
(Cariyāvodānanidassanā) sakalajātakaṃ acchiyasuttaṃ ādiṃ kavā dvedhāvitakkabodhirājakumārasuttādisambadhādesanā cariyāvodānanidassanā nāma.
「Pucchāvissajjanā」者,乃与八众所问问题之解答相关的教说,涵盖整部《有偈品》等为首,以及《蚁冢经》、《波罗耶那经》等,名为「问解答说」。显示巴利原文
(Pucchāvissajjanā) aṭṭhahi parisāhi pucchitānaṃ pañhānaṃ vissajjanāpaṭisaṃyuttā sakalasagāthavaggamādiṃ kavā vammikasutta-parāyaṇasuttādikā desanā pucchāvissajjanā nāma.
所谓“教诫”(Anusāsanā),即与圣种、福德流注、头陀支教诫及行仪教诫相关的说法,名为教诫。显示巴利原文
(Anusāsanā). Ariyavaṃsa-puññābhisada-dhutaṅgānusāsana-vattānusāsana-sambadhā desanā anusāsanā nāma.
所谓“净化众生”(Puggalavisodhanā),即与显示恐怖之教说相应,结合《天使经》、《火聚喻经》等诸经,为净化众生之戒行等而说的法,名为净化众生。显示巴利原文
(Puggalavisodhanā) bhayasadassanadesanāpaṭisaṃyuttā devadūtaaggikkhadhopamādisuttasambadhāpuggalānaṃ sīlavattādivisodhanathāya vuttā puggalavisodhanā nāma.
所谓“心意圆满”(Ajjhāsayaparipūraṇā),即以《迅速经》、《那罗迦经》、《行道经》、《法嗣经》等经为例,为令众生止观圆满而说的法,名为心意圆满。显示巴利原文
(Ajjhāsayaparipūraṇā). Tavaṭakanāḷaka-paṭipadā-dhammadāyādasuttādikā puggalānaṃ samathavipassanāparipūraṇathāya kathitā ajjhāsayaparipūraṇā nāma.
名为“传承显现论”:此节以《佛种姓经》、《大本经》等经的形式,从讲述自己与他人的发愿开始,直至般涅槃为止,称为“传承显现论”。显示巴利原文
(Pavenisadassanakathā). Buddhavaṃsa-mahāpadānasuttākārā attano ca paresañca abhinīhāramārabbha parinibbānapariyosānā pavenisadassanakathā nāma.
名为“破他邪说”:以《行藏》等为开端,并附有《大狮子吼经》、《小狮子吼经》等注释的教说,称为“破他邪说”。显示巴利原文
(Parappavādamaddanā). Cariyāpiṭakamādiṃ kavā mahāsīhanāda-cūllasīhanāda-dhānābhiññāsaṃvaṇṇanā-paṭibaddhā desanā parappavādamaddanā nāma.
名为“亲依止缘示现”:即随着亲依止缘而显现,以所现之身说法的教导。它以《如是语经》等为始,依《财宝经》、《红河经》、《声次第经》等分别阐述,称为“亲依止缘示现”。显示巴利原文
(Upanissayapaccayanidassanā). Yathūpanissayā dissamānā dissamānakāyena desanā itivuttakamādiṃ katvā dhaniyasutta-aruṇavatiyasutta-nadanapariyāyasuttādippabhedāupanissāya– paccayanidassanā nāma.
《满足相示现》:诸如《乞食经》《净信经》《众集经》等教说,即名为“满足相示现”。显示巴利原文
(Tuṭṭhākārasadassanā). Sakalodāna-sampasādaniya-saṅgītisuttādikā desanā tuṭṭhākārasadassanā nāma.
《法自性功德显扬》:对于蕴、界、处、根、谛、缘起、道、果等法加以分别;阿毗达摩的教说明辨其同分、异分与诸法之相;其他具有自相的法,则依其自体性而说。这便称为“法自性功德显扬”。显示巴利原文
(Dhammasabhāvaguṇanidassanā) khadhadhāvāyatanidriyasaccapaṭicca samuppādamaggaphalādayo dhammā vibhattā taṃ tatha sabhāgavisabhāgaparidīpikā abhidhammadesanā ca lakkhaṇaparidīpikā ye caññe dhammā salakkhaṇadhāraṇakā attano sabhāvavasena vuttā esā dhammasabhāvaguṇanidassanā nāma.
以此十四种方式,诸世间导师宣说正法,弟子众亦复如是。显示巴利原文
Imehi cuddasavidhehi lokagganāyakā dhammaṃ desenti tesañca sāvakā’ti.
其中,后续的解脱开示在此处是明了的。其余的,在此当依理如实取用。显示巴利原文
Tesu pacchāvisajjanā desanā idha pākaṭā. Sesā yathārahaṃ idha gahetabbā yevāti.
(有罪过之说)于本《弥兰陀问经》中,有两种说:有罪过之说与无罪过之说。其中,长老为令国王信解而引述的世尊之言,即名为有罪过之说。显示巴利原文
(Sāpatattikathā). Duvidhākathā imasmiṃ milidapañhappakaraṇehonti sāpattikathā ca anāpatattikathā ca. Tatha yaṃ therena bhagavato vacanaṃ rañño saññāpanathaṃ ābhataṃ taṃsāpattikathā nāma.
(无罪过之说)长老以自证辩才而说者,即名为无罪过之说。显示巴利原文
(Anāpattikathā). Yā therena sakapaṭibhānena vuttā sā anāpattikathā nāma.
此语出自《语词清净学处》之注疏,为逐词逐句的释义。显示巴利原文
Vuttañhetaṃ padasodhammasikkhāpadassa aṭṭhakathāyaṃ-’
在《弥兰陀王问经》中,长老凭自证慧说为无犯;然为令国王了解,又引述“如此则有犯”之说。于是,此处便有两种说法,即共许说与胜义说。显示巴利原文
Meṇḍakamilidapañhesu therassa sakapaṭibhānena anāpatti. Yampanarañño sañañāpanathaṃ āharavā vuttaṃ tatha āpattī’ti (dve kathā) puna dve kathā idha honti sammutikathā ca paramathakathā ca.
所谓共许说,即如“尊者那先,明达者可求得否?”等语为起始之说。显示巴利原文
(Sammutikathā). Tatha sammutikathā nāma’bhante nāgasena vedagu upalabbhatī’tiādikā.
“究竟义注疏”一名从何而来?其意趣为何?显示巴利原文
Paramathakathā nāma’yo uppajjati so eva so’tiādikātenāha?
Duve saccāni akkhāsi sambuddho vadataṃ varo, Sammutiṃ paramathañca tatiyaṃ nūpalabbhatī’ti.
前面所说的推测说与比喻说,其中比喻说并无独立的分节;一如《弥兰陀问经》中的公羊问答,是穿插于各处而说的。而推测说则具有独立的分节。显示巴利原文
Yampubbe vuttaṃ anumānakathā upamākathā’ti, tāsu upamākathāya visuṃ koṭṭhāsabhāvo nathi. Milidapañhameṇḍakapañhānaṃ antarantarā ṭhitā hoti. Anumānakathā pana visuṃ koṭṭhāsabhāvena hotīti.
Vicaretha anuṃ parame parame Sujanassa sukhaṃ nayane nayane, Kaṭu hoti padhānarato narato Idha yo pana sāramate ramate.
本生故事的引用,当如此了知。在《青蛙之问》品中,有五组,每组五个问题。显示巴利原文
Jātakuddharaṇaṃ pana evaṃ veditabbaṃ. Meṇḍakapañhatatiyavagge pañca pañca pañhā.
“无心者,婆罗门,不闻……你为何询问?”这是《四集》中所收《帕拉萨本生》所说。那是什么本生?显示巴利原文
‘‘Acetanaṃ brāhmaṇa asuṇantaṃ…pe… pucchasi taṃ kissa hetu‘‘ti idaṃcatukkanipāte āgataṃpalāsajātakaṃ sadhāya vuttaṃ. Katamaṃ taṃ jātakanti?’
“无心者,婆罗门”——此是世尊卧于般涅槃床时,对阿难长老所讲述的。显示巴利原文
Acetanaṃ brāhmaṇā’ti idaṃ sathā parinibbānamañce nipanno ānadatheraṃ ārabbha kathesi.
“那位树神尊者,即是我。”显示巴利原文
‘‘So pāyasmā rukkhadevatā panā ahamevā’’ti.
“名曰拾穗者的树神……婆罗堕阇,听我所说”——此句出自《十三集》中所述拾穗子本生经。问:此为何本生经?显示巴利原文
‘‘Iti phadanarukkhā’pi tā devatā…pe… bhāradvāja suṇohi me’’ti āgataṃ. Idañca terasanipātephadanajātakaṃ sadhāya vuttaṃ. Katamaṃ taṃ jātakanti?
“执斧人”一语,是导师住在罗希尼河畔时,因族人发生争执,而在林间由天神所说。显示巴利原文
‘‘Kuṭhārihatho puriso’ti idaṃ sathā rohiṇīnadītīre viharanto ñātakānaṃ kalahaṃ ārabbha kathesi vanasaṇḍe devatā aha’’nti.
拾穗子本生经为《十三集》之第二。显示巴利原文
Phadanajātakaṃ dutiyaṃ terasanipātaṃ.
在《蛙问品》第四品中,就提婆达多与菩萨之比较问难,引用了二十二则本生经。显示巴利原文
Meṇḍakapañhacatuthavagge devadattabodhisattādhikasampañhe bāvīsatijātakāni āgatānī’ti.
“尊者那先,您不是说:‘提婆达多一向漆黑,具足纯黑之法;菩萨一向洁白,具足纯白之法’吗?然而,提婆达多于生生世世中,在名闻与势力方面,有时与菩萨相等,有时甚至更胜。比如,当提婆达多成为波罗奈城梵授王的国师之子时,菩萨却是贱民旃陀罗,身为持明者,念诵咒语后非时令芒果结果。又有一次,提婆达多成为名为得婆的国王,菩萨则是他的儿子护法,彼王子在萨咖城斩下萨咖之手与首。如此,提婆达多屡屡转生,较菩萨更为显赫、更有势力。如今,两者都生于释迦族。菩萨最终成就正觉,成为世尊,世间的导师;提婆达多则在这位世尊的教法中出家,获得神通,并建造了佛舍利塔。尊者那先,我前面所说这些,您莫非全都否认?”
“大王,正是依据《森林本生》中所述二十二则菩萨本生经,在被问及时,我才这样阐明。”显示巴利原文
‘‘Bhante nāgasena, tumhe bhaṇatha? Devadattoekantakaṇho ekantakaṇhehi dhammehi samannagato, bodhisatto ekantasukkehi dhammehi samannagato’ti. Puna ca devadatto bhave bhave yasena ca pakkhena ca bodhisattena samasamo hoti kadāci adhikataro vā yadā devadatto nagare bārāṇasiyaṃ brahmadattassa rañño purohitaputto ahosi, tadā bodhisatto chavakacaṇḍālo vijjādharo, vijjaṃ parijapivā akāle ambaphalāni nibbattesi. Etha tāva bodhisatto devadattena jātiyā nihīno yasasā ca nihīno …pe… puna ca paraṃ yadā devadatto tāpo nāma rājā ahosi tadābodhisatto tassa putto dhammapālo nāma ahosi tadā so rājā sakaputtassa hathapāde sīsañca chidāpesi. Tatha tāva devadattoyeva uttaro adhikataro. Ajjetarahi ubho’pi sakyakule jāyisu. Bodhisatto buddho ahosi sabbaññu lokanāyako. Devadatto atidevassa sāsane pabbajivā iddhiṃ nibbattevā buddhālayaṃ akāsi. Kinnu kho bhante nāgasena yaṃ mayā bhaṇitaṃ taṃ sabbaṃ tathaṃ udāhu vitathanti? ‘‘Ayampana milidaraññā yāni bāvīsatijātakāni nissāya pucchito hoti tāni mayā uddharivā idha kathetabbāni.
复次,当提婆达多为波罗奈城梵授王的国师之子时,菩萨则是一名贱民旃陀罗,身为持明者,念诵咒语后非时令芒果结果。如是,菩萨在出身与名闻上,皆劣于提婆达多。而这段话,正是导师住在祇园精舍时,对诸比丘所宣说,收录于《十三集》中,称为《芒果本生经》。提婆达多自谓:‘我将成佛……我也是乞丐之子。’”显示巴利原文
Tatha ca,’yadā ca devadatto nagare bārāṇasiyaṃ brahmadattassa rañño purohitaputto ahosi tadā bodhisatto chavakacaṇḍālo ahosi vijjādharo vijjaṃ parijapivā akāle ambaphalāni nibbattesi. Etha tāva bodhisatto devadattato jātiyā nihīno yasasā ca nihīno. ‘‘Idampana vacanaṃ jetavanārāme viharantena sathārā terasanipāte devadattamārabbha kathitaṃ ambajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. Devadatto hi ‘‘ahaṃ buddho bhavissāmi…pe… caṇḍālaputto ahamevā’’ti.
如此,摩利达林中所说的这则《芒果本生》,即是献给国王的第一个本生故事。显示巴利原文
Evametaṃ milidaraññā imaṃ ambajātakaṃ sadhāya kathitaṃ hotīti idaṃ rañño ābhataṃ paṭhamaṃ jātakaṃ.
再者,有一次,德瓦达多成为国王,为大地之主,具足一切欲乐。那时,菩萨成为他的受用之物——一头具足一切相好的象王。国王无法忍受那大象优美优雅的姿态,想要杀死它,便对驯象师这样说:“驯象师,你的这头象未曾受过训练,它那所谓的飞行本事是怎么回事?”……于是,菩萨因德瓦达多之故,投生为驴,身形如同蜥蜴。这一说法,是住在竹林中的导师在《三十集》中为比丘们所讲的《愚象本生》,这即是第二本生故事。显示巴利原文
‘‘Puna ca paraṃ yadā devadatto rājā ahosi mahīpati sabbakāmasamaṅgī tadā bodhisatto tassūpabhogo ahosi hathināgo sabbalakkhaṇasampanno tassa cārugativilāsaṃ asahamāno rājā vadhaṃ icchanto hathācariyaṃ evamavova? ‘‘Asikkhito te ācariya hathināgo tassa ākāsagamanaṃ nāma kāraṇaṃ hotī’’ti tathapa tāca bodhisatto devadattato jātiyā nīhīno, lāmako tiracchānagato’’ti. Idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā ekakanipāte devadattamārabbhakathitaṃ dummedhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti dhammasabhāyaṃ bhikkhu’āvuso devadatto …pe… hathi pana ahamevā’’ti evametaṃ milidarañño imaṃ dummedhajātakaṃ sadhāya kathitaṃ hotīti. Dutiyaṃ jātakaṃ.
再者,有一次,德瓦达多投生为人。那时,菩萨是一只名叫“大地”的猕猴,迷失在森林中。于此,亦可见出人与畜生之间的差别。然而,即便如此,菩萨在出身上仍劣于德瓦达多——此说是住在竹林中的导师在《三十集》中讲述德瓦达多掷石因缘时所开示的《大猕猴本生》,这是第三本生故事。其偈曰:“……以为弓手为牛乳……吾对应猴王。”显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosi. Pavane naṭṭhāyiko tadā bodhisatto mahāpathavi nāma makkaṭo ahosi. Ethapi tāva dissati viseso manussassa ca tiracchānagatassa ca. Ethapi tāva bodhisatto devadattato jātiyā nihīno’ti imaṃ pana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā tiṃsanipāte devadattassa silāpavijjhanamārabbha kathitaṃ mahākapijātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti? ‘‘Tena hi dhanuggahe payojevā…pe… kapirājā ahamevā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃmahākapijātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotīti. Tatiyaṃ jātakaṃ.
又有一次,当提婆达多转生为人时,有一位名叫索努达罗的猎人,强壮有力,力大如龙象;那时菩萨是名叫六牙的象王。后来,那位猎人杀害了这头大象。然而即便如此,提婆达多仍然更为殊胜。这段开示,是住在祇园精舍的导师于《三十集》本生中所说。此本生名为《六牙本生》,是为一位沙弥尼而讲。其语云:此女是舍卫城人……她修习佛法之后,证得阿罗汉果。如是,住在祇园精舍的导师讲述了这篇《六牙本生》,作为第四本生。显示巴利原文
‘‘Pūna ca paraṃ yadā devadatto manusso hoti soṇuttaro nāma nesādo balavā balavataro nāgabalo tadābodhisatto chaddanto nāma nāgarājā ahosi. Tadā luddako taṃ hathināgaṃ ghātesi. Tathapi tāva devadatto adhikataro‘‘ti idaṃ vacanaṃ milidaraññā jetavane mahāvihāre vihārantena sathārā tiṃsanipāte ekaṃ daharabhikkhuniṃ ārabbha kathitaṃ chaddantajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti tatha bhagavatā vithārato desitaṃ chaddantajātakaṃ taṃ mayā idha saṅkhepato uddharivā kathetabbameva. ‘‘Sā kira sāvathiyaṃ…pe… sā pana bhikkhuṇī pacchā vipassivā arahattaṃ pattā’’ti. Evametaṃ milidaraññā imaṃ chaddantajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. Catuthājātakaṃ.
又有一次,当提婆达多转生为人,成为一名居无定所的林中猎人时,那时菩萨是一只鹧鸪鸟,善于诵持。后来,那猎人杀害了这只鸟。然而即便如此,提婆达多在种姓上依然更为殊胜。这段开示,是住在耆阇崛山的导师于《九集》中,为了审察提婆达多的杀业而讲述的,即《鹧鸪本生》。其言曰:‘那时集会如何发生……我是聪明的鹧鸪学者。’如是,住在耆阇崛山的导师讲述了这篇《鹧鸪本生》,作为第五本生。显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosi vanacarako aniketavāsī tadā bodhisatto sakuṇo ahosi tittiro mantajjhāyī. Tadā so vanacarako taṃ sakuṇaṃ ghātesi. Tathapi tāva devadatto jātiyā adhikataro’’ti idampana vacanaṃ milidaraññā gijjhakūṭe viharantena sathārā navakanipāte devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathitaṃ daddarajātakaṃ (tittirajātakaṃ) sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Tasmiṃ samaye dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ…pe… tittirapaṇḍito pana ahamevā’’ti. Evametaṃ milidaraññā imaṃ daddarajātakaṃ sadhāya kathitaṃ hotīti. Pañcamajātakaṃ.
又有一次,当提婆达多转生为波罗奈国国王迦罗浮时,那时菩萨是一位宣说忍辱的苦行者。那位国王对这位苦行者生起瞋怒,命人如同斩断竹笋一般,斩断了他的手脚。即便如此,提婆达多在种姓与名声方面仍然更为殊胜。这段开示,是住在祇园精舍的导师于《四集》中,因一位心怀瞋怒的比丘而宣说,名为《忍辱者本生》。其言曰:‘为何此比丘如此……忍辱能拂去苦难,我当忍受。’如是,住在祇园精舍的导师讲述了这篇《忍辱者本生》,作为第六本生。显示巴利原文
‘‘Puna ca paraṃ yadā devadatto kalābu nāma bārāṇasirājā ahosi tadā bodhisatto tāpaso ahosi khantivādī. Tadā so rājā tassatāpasassa kuddho hathapāde vaṃsakalīre viya chedāpesi. Tathapi tāva devadattoyeva adhikataro jātiyā ca yasena cā’’ti idampana vacanaṃ milidaraññā jecavane viharantena sathārā catukkanipāte ekaṃ kodhanabhikkhuṃ ārabbha kathitaṃ khantivādijātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Sathā pana taṃ bhikkhuṃ kasmāvaṃ…pe… khantivāditāpasopana ahamevā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃ khantivādijātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotīti. Paṭṭhajātakaṃ.
又复,后来提婆达多是一位林中猎师时,菩萨是一只名为纳迪亚的猿猴。即便那时,那猎师也杀害了这猿猴,连同它的母猴和幼弟。然而即便如此,提婆达多仍更胜于其本生。此段话语,是世尊在祇陀林竹园精舍居住时,于《二集》中针对提婆达多而说的。显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto ahosi vanacaro tadābodhisatto nadiyo nāma vānarido ahosi. Tadāpi so vanacaro taṃ vānaridaṃ ghātesi saddhiṃ mātarā katiṭṭhabhātikenapi. Tathapi tāva devadattoyevaadhikataro jātiyā‘‘ti idaṃ pana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantenasathārā dukanipāte devadattaṃ ārabbha kathitaṃ cullanadiyajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Ekadivasañhi bhikkhū dhammasahāyaṃ …pe… supaṇṇarājā pana ahamevā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃ paṇḍarajātakaṃ sadhāya paratoghosavasena bodhisatto paṇḍarako nāma nāgarāja ahosī’’ti kathitaṃ hoti tathāhi imasmiṃ jātake bodhisatto supaṇṇarājā yevā’ti. Aṭṭhamaṃ jātakaṃ.
又复,后来当提婆达多是一位林中结发苦行者时,菩萨是一只名为塔恰卡的大猪。然而即便如此,提婆达多仍更胜于其本生。此段话语,是世尊在祇陀林祇园精舍居住时,于《杂集》中针对两位大长老比丘而说,间而叙述了《塔恰卡猪本生》。显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosipavane jaṭilako tadā bodhisatto tacchako nāma mahāsūkaro ahosi. Tathapi tāva devadattoyeva jātiyā adhikataro’’ti idampana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā pakiṇṇakanipāte dve mahallake there ārabbha kathitaṃ tacchakasūkarajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Mahākosalo pana bimbisārassa dhitaraṃ dento…pe…rukkhadevatā pana ahamevā’’ti.
如此,在祇陀林,以此《塔恰卡猪本生》为缘,依传闻而说‘菩萨是大塔恰卡猪’,然而实则在此本生中,菩萨是树神。此为第九本生。显示巴利原文
Evametaṃ milidaraññā imaṃ tacchakasūkarajātakaṃ sadhāya paratoghosavasena bodhisatto mahātacchakasūkaro nāma ahositi kathitaṃ tathā hi imasmiṃ jātake bodhisatto rukkhadevatāyeva ahosīti. Navamaṃ jātakaṃ.
再后来,当提婆达多是一位能在离地一人高处飞行的、名为“天供”的国王时,菩萨是迦毗罗婆罗门。尽管那样,关于提婆达多陷入大地之事,是联系《塔庙本生》而说的。经中说:“在那一天,比丘们……(略)……迦毗罗婆罗门即是我。”显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadādevadatto cetiyesu suraparicaro nāma rājā ahosi upari purisamatte gaganevehāsaṅgamo, tadā bodhisatto kapilo nāma brāhmaṇo ahosi. Tathapi tāva devadattassa pathavippavesamārabbha kathitaṃ cetiyajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Tasmiñhi divase bhikkhū dhammasahāyaṃ. Pe-kapila-brāhmaṇo pana ahamevā’’ti evañcetaṃ milidaraññā idaṃcetiyajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotīti. Dasamaṃ jātakaṃ.
再后来,当提婆达多是一个名叫萨摩的人时,菩萨是一头名为噜噜的鹿王。尽管那样,提婆达多的出身仍更为殊胜。然而,这句话是导师住在祇园时,联系《十三集》中所说的《噜噜鹿王本生》而说的。据说,他(提婆达多)被比丘们……显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosi sāmo nāma, tadā bodhisatto rūrunāma migarājā ahosi. Tathapi tāva devadattoyeva jātiyā adhikataro’ti idampana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā terasakanipāte devadattamārabbhakathitaṃ rūrūmagarājajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. So kira bhikkhūhi’bahupakāro āvuso-perūrumigo pana ahamevā’’ti. Evametaṃ milidaraññā imaṃrūrumigajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti ekādasamaṃ jātakaṃ.
再后来,当提婆达多是一名游走山林的猎人时,菩萨是一头象王。那猎人曾七次割断象王的牙齿并带走。尽管那样,提婆达多的出身仍更为殊胜。而这句话,是导师住在祇园时,在《一集》中针对提婆达多而说,联系了《善行龙王本生》……显示巴利原文
‘‘Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosi luddako pavanacaro, tadā bodhisatto hathināgo ahosi so luddako tassa hathināgassa sattakkhattuṃ dante chidivā hari tathapi tāva devadattoyeva yoniyā adhikataro’ti idampana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā ekakanipāte devadattamārabbha kathitaṃ sīlavanāgarājajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. Dhammasabhāyañhi bhikkhū’āvuso devadatto…pe… sīlavanāgarājā pana ahamevāti.
这便是米利荼森林中诵出的《持戒象王本生》,即第十二篇本生。显示巴利原文
Evametaṃ milidaraññā imaṃ sīlavanāgarājajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti dvādasamaṃ jātakaṃ.
再者,当提婆达多身为豺狼、行刹帝利之法时,他令瞻部洲所有地方国王都臣服于他。那时,菩萨是一位名为毗度罗的智者,然而提婆达多却在名声上更为殊胜。此语是住在米利荼森林竹林精舍的导师在《双篇》中,关于提婆达多而说的。显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto sigālo ahosi khattiyadhammo, so yāvatā jambudīpe padesarājāno te sabbe anuyutte akāsi, tadā bodhisatto vidhuro nāma paṇḍito ahosi tathapi tāva devadattoyeva yasena adhikataro’ti idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā dukanipāte devadattamārabbha kathitaṃ sabbadāṭhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Devadatto ajātasattuṃ pasādevā…pe… purohito pana ahamevā’’ti.
如此,这篇《一切牙本生》在米利荼森林中,依他语诵说:‘他使整个瞻部洲诸地方王尽皆归顺。’当时,搜那确实令所有国王归顺了。这是第十三篇本生。显示巴利原文
Evametaṃ milidaraññā imaṃ sabbadāṭhika jātakaṃ sadhāya vuttaṃ paratoghosavasena ‘‘so yāvatā jambudīpe padesarājāno, te sabbe anuyutte akāsī’’ti vuttaṃ tadā hi sona sabbe rājāno anuyutte akāsī’ti. Terasamaṃ jātakaṃ.
再者,当提婆达多是一头恶象,杀害了小鹧鸪鸟的幼雏时,菩萨也是一头象王,为象群之主。即便那时,他们二者也是平等的。这段话是世尊住在米利荼森林的竹林精舍时,在五集里,针对提婆达多而讲说的《小鹧鸪本生经》中所说。显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto sathināgo huvā laṭukikāya sakuṇikāya puttakeghātesi, tadā bodhisatto’pi hathināgo ahosi yuthapati tatha tāva ubho’pi samasamā ahesunti’ idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā pañcakanipāte devadattamārarabbha kathitaṃ laṭukikajātakaṃ sadhāyavuttaṃ hotī’ti cuddasamaṃ jātakaṃ.
又说,当时天达多为夜叉,名为阿陀摩;当时菩萨也成为夜叉,名为达摩;然而二者同时平等。此语由住于米利荼诃阇耶耶,即祇园给孤独园的师长所讲,开始讲述天达多入地狱的故事,是十一部篇中《法天子本生》诵说而成;文中谓:「彼时比丘法议会中的法天子,唯我方为正觉。」如此,这篇《法天子本生》由米利荼诃阇耶诵说,是第十五篇本生经。显示巴利原文
Puna ca paraṃ ‘‘yadā devadatto yakkho ahosi adhammo nāma, tadā bodhisattopi yakkho ahosi dhammo nāma. Tathapi tāva ubhopi samasamā ahesunti‘‘idaṃ pana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā ekādasakanipāte devadattassa pathavippavesamārabbha kathitaṃ dhammadevaputta jātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Tadā bhikkhu dhammisabhāyaṃ dhammadevaputto pana ahameva sammāsambuddho’’ti. Evametaṃ milidarañño imaṃ dhammadevaputtajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotīti paṇṇarasamaṃ jātakaṃ.
又说,当时天达多是水手,五大家族的主宰;当时菩萨也成为水手,五大家族的主宰;虽然如此,二者同时平等。此语由住于米利荼诃阇耶,祇园给孤独园的师长所讲,开始述说天达多五大家族进入地狱的故事,是十二部篇中《海商本生》诵说而成。文中说:「我名为五大家族僧众中的首席贤士。」如此,这篇《海商本生》由米利荼诃阇耶诵说,是第十六篇本生经。显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto nāviko ahosi, pañcannaṃ kulasatānaṃ issaro, tadā bodhisattopi nāviko ahosi pañcannaṃ kulasatānaṃ issaro tathapi tāva ubhopi samasamā’ca ahesunti‘‘idampana milidaraññā jetavane viharantena sathārā dvādasakanipāte devadattassa pañcakulasatāni gahevā niraye paviṭṭhabhāvamārabbha kathitaṃ samuddavāṇijajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘So hi aggasāvakesu parisaṃ gahevā sopaṇḍitavaḍaḍhakī nāma ahamevā’’ti. Evametaṃ milidararañañā imaṃ samuddavāṇijajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti. Soḷasamaṃ jātakaṃ.
又有一次,提婆达多为五百车的商队主,那时菩萨也是五百车的商队主。即便如此,二者仍然彼此齐等。这便是所谓‘当时二者同等’之意。此语乃是佛陀住在祇树给孤独园时,于《增支部·一集》中,针对孤独长者的外道弟子友伴而说,由此道出了《无缺本生》。此为本生第十七。显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto sathavāho ahosi pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ issaro, tadā bodhisattopi sathavāho ahosi pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ issaro. Tathapi tāva ubhopi samasamā ahesu’’nti idampanavacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā ekakanipāte anāthapiṇḍikassasahāyake tithayasāvake ārabbha kathitaṃ apaṇṇaka jātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti. Sattarasamaṃ jātakaṃ.
又有一次,提婆达多是名为萨迦的兽王,那时菩萨是名为尼拘律的兽王。即便如此,二者仍然彼此齐等。此语乃是佛陀住在祇树给孤独园时,于《一集》中,针对拘摩罗迦叶尊者的母亲那位比丘尼而说,由此道出了《尼拘律兽王本生》。此为本生第十八。显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto sākho nāma migarājā ahosi, tadā bodhisattopi nigrodho nāma migarājā ahosi. Tathapi tāva ubhopi samasamā ahesunti ‘‘idampana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā ekakanipāte kumārakassapamātaraṃ bhikkhuṇiṃ ārabbha kathitaṃ nigrodhamigajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti sā kira rājagahanagare mahāvibhavassa seṭṭhino dhītā ahosi nigrodhamigarājā pana ahamevā’’ti eva metaṃ milidaraññā imaṃ nigrodhamigarājajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti. Aṭṭhārasamaṃ jātakaṃ.
又有一次,提婆达多是名为萨迦的将军,那时菩萨是名为尼拘律的国王。即便如此,二者仍然彼此齐等。此语乃是佛陀住在竹林精舍时,于《十集》中,针对提婆达多而说,由此道出了《尼拘律本生》。有一天,比丘们聚坐一处讲说《尼拘律本生》。此为本生第十九。显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto sākho nāma senāpati ahosi, tadā bodhisatto nigrodho nāma rājā ahosi. Tathapi tāva ubhopi samasamā ahesunti idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā dasakanipāte devadattāmārabbha kathitaṃ nigrodhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Ekadivasañhi bhikkhū nigrodhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti. Ekunavisatimaṃ jātakaṃ.
又复,过去时,提婆达多生为一位名叫康达哈罗的婆罗门,当时菩萨是一位名叫叉陀的王子。纵使如此,那康达哈罗依然更为健壮。此语乃是世尊住在鹫峰山密丽达林时,以提婆达多为缘而开示的第十本生故事——《叉陀王子本生》中所说,此处但撮其略:‘彼时因法难,王子曾来至我方。’因此称为法难王子本生故事。此为第二十本生故事。显示巴利原文
Puna ca paraṃ sadā devadatto khaṇḍahālo nāma brāhmaṇo ahosi, tadā bodhisatto cado nāma rājakumāro ahosi. Tathāpi tāva anena khaṇḍahālo adhikataro’ti ‘‘idampana vacanaṃ milidaraññā gijjhakūṭe viharantena sathārā dasajātakedevadattamārabbha kathitaṃ cadakumārajātakaṃ sadhāya vuttaṃ taṃ saṅkhepano dassayissāma. ‘‘Tassa vathu saṅghabhedakkhadhake āgatameva cadakumāro pana ahamovā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃ vadakumārajātakaṃ sadhāya vuttanti vīsatimajātakaṃ.
又复,过去时,提婆达多生为一位名叫梵授的国王,当时菩萨是他的儿子,名叫摩诃波度摩王子。在那时,那位国王将自己的儿子投入贼崖。虽然一般而言,任何父亲于诸子中皆为最胜、最特出,然而提婆达多依旧更为殊胜。此语乃是世尊住在祇园精舍的蜜林时所说,出自《第五集·提婆达多品》中的《摩诃波度摩本生》,并以偈颂略述:‘我于初转法轮时,既为王子,是故此故事应记。’此为第二十一本生故事。显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto brahmadatto nāma rāja ahosi, tadā bodhisatto tassa putto mahāpadumo nāma kumāro ahosi, tadā sorājā sakaputtaṃ corappapāte khipāpesi. Yato kutoci pitā puttānaṃ adhikataro ahosi visiṭṭho, tathapi tāva devadattoyeva adhikataro’ti idampana evanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā dvādasakanipāte ciñcaṃ māṇavikamārabbha kathitaṃ mahāpadumajātakaṃ sadhāya vuttaṃ. ‘‘Paṭhamabodhiyañhi dasabalassa ahaṃ tadā rājaputto, evaṃ dhāretha jātakanti, evametaṃ milidaraññā imaṃ mahāpadumajātakaṃ sadhāya puttanti ekavīsatimajātakaṃ.
其次,当时得天子福德者名为得瓦陀陀,是国王,彼时菩萨之子名为法护,是王子。彼时,此国王以手截断锡洛之首。言谓:『尽管如此,仍以得瓦陀陀为较重要者。』此语出自米利荼林中,维卢渊林间诸同伴所述,第五卷,得瓦陀陀被杀故事开篇,讲述小法护本生故事,确以韵文述说。『某日,我作为比丘,经历法会,法护王子亦如是。』此为第二十二本生故事,已完。显示巴利原文
Puna ca paraṃ yadā devadatto mahāpatāpo nāma rājā ahosi, tadā bodhisatto tassa putto dhammapālo nāma kumāro ahosi, tadā so rājā sakaputtassa hathapāde sīsañca chedāpesi. Tathapi tāva devadatto yeca uttaro adhikataro’’ti idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā pañcakanipāte devadattassavadhaparisakkanamārabbha kathitaṃ culladhammapālajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Athekadivasaṃ bhikkhu dhammasabhāyaṃ kathaṃ dhammapālakumāro pana ahamevā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃ culladhammapālajātakaṃ sadhāya vuttanti bāvīsatima jātakaṃ samattaṃ.
《雨生经》《愚钝生经》等,以及《大猴经》显示巴利原文
Ambajātaka-dummedhajātakāni mahākapi-
《长牙象及吼叫者经》,以及《忍辱说示经》显示巴利原文
Chaddanta-daddarañcāpi khantivādikajātakaṃ
《小河边的聪慧猪经》《猪崽经》显示巴利原文
Cullanadiya-paṇḍaraka-tacchasukarajātakaṃ
《支提本生》与《瑞鹿本生》,显示巴利原文
Cetiyajātakañcāpi rūrumigidajātakaṃ
《戒本生》、《全牙本生》、《鹌鹑本生》与《无戏论本生》,显示巴利原文
Sīlavaṃ sabbadāṭhañca laṭukikañca apaṇṇakaṃ
《榕鹿本生》与《榕月王子本生》。显示巴利原文
Nigrodhamiga-nigrodha-cadakumārajātakaṃ
《大莲花王子护法本生》显示巴利原文
Mahāpadumakumāra-dhammapālakajātakaṃ
如是,这二十二则本生依次叙述。显示巴利原文
Iti etāni bāvīsa jātakāni yathākkamaṃ
名为弥利陀者,向尊者龙军说道。显示巴利原文
Milido nāmupadāya nāgasenassa abravīti.
那位国王在讲述这些本生故事之后,又这样问道:“尊者那先,今日,这两位都出生于释迦族。菩萨已成正自觉者,为一切知者、世间导师;提婆达多则在那位天中天的教法中出家,并建造了佛寺。尊者那先,我所说的一切都是真实的,毫无虚妄吗?”显示巴利原文
Evañca so rājā imāni jātakāni sadhāya kathevā punapi evamāha? ‘‘Bhante nāgasena, ajjekarahi ubhopi sakyakulesu jāyiṃsu. Bodhisattopi buddho ahosi. Sabbaññu lokanāyako, devadatto tassa devātidevassa sāsane pabbajivā buddhālayaṃ akāsi. Kinnukho bhante nāgasena, yaṃ mayā bhaṇitaṃ taṃ sabbampi tathaṃ udāhu vitathanti.’’
而偈颂的体裁,应如此了知。显示巴利原文
Gāthāsarūpampana evaṃ veditabbaṃ?
“弥兰陀”是那位国王的名字,他住在最殊胜的舍竭城。显示巴利原文
Milido nāma so rājā sāgalāyampuruttame
犹如恒河汇入大海一般,他来到了龙军面前。显示巴利原文
Upagañchi nāgasenaṃ gaṅgā’va yathasāgaraṃ.
善辩的国王举着火把,来到那驱散黑暗的智者跟前,向他请教了种种关于合理与不合理的深妙问题。显示巴利原文
Āsajja rājā citrakathī ukkādhāraṃ tamonudaṃ apucchi nipuṇe pañhe ṭhānāṭhānagate puthū,
其所问与所答,皆依止于甚深之义。显示巴利原文
Pucchā visajjanā ceva gambhirathūpanissitā
深入人心,悦耳动听,奇妙而令人身毛竖立,显示巴利原文
Hadayaṅgamā kaṇṇasukhā abbhutā lomahaṃsanā
于阿毗达摩与律极为通达,善能剖解经教之网,显示巴利原文
Abhidhammavinayogāḷhā suttajālasamathitā
那先比丘的言教丰富多彩,辅以种种譬喻与理趣,显示巴利原文
Nāgasenakathā citrā opammehi nayehi ca
如是,依智慧之运用,令心得安稳欣悦。显示巴利原文
Tatha ñāṇampaṇidhāya hāsayivāna mānasaṃ
请聆听这些善巧之问,它能摧破疑惑之处。显示巴利原文
Suṇotha nipuṇe pañhe kaṅkhāṭṭhānavidāḷane’ti
他广闻博学,善巧种种言辞,精微而明辨,
具足应机之善巧,于无碍辩才中得自在;
那些持诵三藏的比丘,亦是通达五部者,
四众弟子敬重那先比丘;
他智慧深远,聪慧明智,通达正道与邪道,
已证得无上义,那先比丘善巧而通达。
他为众多善巧而说真实语的比丘所围绕,
游历村落与城邑,到达了沙竭罗城;
那时,那先比丘安住在桑凯雅精舍。
他行具足,于最上调御中极善调伏,
龙王见那先尊者后,说出这番话:
我已多次听闻讲述者、有许多见过实相的辩士,
却不曾有今日我此时这般无所畏惧,
无疑,今日我将一败涂地。
显示巴利原文 Bahussuto citrakathī nipuṇo ca visārado, Sāmayiko ca kusalo paṭibhāne ca kovido; Tepi tepiṭakā bhikkhū pañcanekāyikāpi ca, Catunekāyikā ceva nāgasenaṃ purakkharuṃ; Gambhīrapañño medhāvī maggāmaggassa kovido, Uttamathamanuppatto nāgaseno visārado; Tehi bhikkhūhi parivuto nipuṇehi saccavādibhī, Caranto gāmanigamaṃ sāgalaṃ upasaṅkamī; Saṅkheyyapariveṇasmiṃ nāgaseno tadā vasī, Katheti so manussehi pabbate kesarī yathā’ti; Caraṇena ceva sampannaṃ sudantaṃ uttame dame, Disvā rājā nāgasenaṃ idaṃ vacanamabravi; Kathikā mayā bahū diṭṭhā sākacchā osaṭā bahū, Na tādisaṃ bhayaṃ āsi ajjatāso yathā mama; Nissaṃsayaṃ parājayo mama ajja bhavissati, Jayo’va nāgasenassa yathā cittaṃ na saṇṭhitanti;
恰如依诸部件而有‘车’之名,
如是,当诸蕴存在时,便有‘众生’的假名安立。
具慧之人依戒而住,修习心与慧,
精进而明智的比丘,能解开此缠结。
显示巴利原文 Yathā hi aṅgasambhārā hoti saddo ratho iti, Evaṃ khadhesu santesu hoti sattoti sammuti; Sīle patiṭṭhāya naro sapañeñā cittaṃ paññañca bhāvayaṃ, Ātāpī nipako bhikkhu so imaṃ vijaṭaye jaṭanti; Ayampatiṭṭhā dharaṇīva pāṇinaṃ idañca mūlaṃ kusalābhivuddhiyā,
“头”即一切众生所依止的根本。如注疏所言,此处的“头”是指一切有情的教化依止,亦即被称为“犁杖”所执持的殊胜戒律。显示巴利原文
Mukhañcidaṃ sabbajinānusāsane yo sūlakkhadho varapātimokkhiyo’ti;
以信心越过无明暴流,以不放逸渡越苦海,犹如农夫精勤收割庄稼。
我以正知正念,等待时机;
凡自知有益之事,当及时而行;
智者不依世俗的计虑而行动,坚定奋勉。
如同车夫弃了平坦的大道,
驶入崎岖险径,便如车轴折断般颠簸驰行;
同样地,若人背离正法,便会随顺非法而行。
骄慢者堕入死亡之口,有如失明之人,徒自哀伤;
被湿皮所覆,九门常开之大疮,
从四面流溢出不净与腐臭之物。
显示巴利原文 Saddhāya taratī oghaṃ appamādena aṇṇavaṃ, Vīriyena dukkhaṃ acceti paññāya parisujjhati; Nābhinadāmi maraṇaṃ nābhinadāmi jīvitaṃ, Kālañca paṭikaṅkhāmi nibbisaṃ bhatako yathā; Nābhinadāmi maraṇaṃ nābhinadāmi jīvitaṃ, Kālañca paṭikaṅkhāmi sampajāno patissato; Paṭigacceva taṃ kayirā yaṃ jaññā hitamattano, Na sākāṭikacintāya mantā dhīro parakkame; Yathā sākaṭiko nāma samaṃ hivā mahāpathaṃ, Visamaṃ maggamāruyha akkhabhinno’va dhāyati; Evaṃ dhammā apakkamma adhammamanuvattiya, Mado maccumukhampatto akkhacchinno’va socati; Allavammapaṭicchanno navadvāro mahāvaṇo, Samantato paggharati asuci pūtigadhiyo’ti;
他善于言辞,热衷诘难,聪明至极,
为摧破龙军尊者的智慧,来到那伽塞那面前;
他留在他身旁,反复请问无休。
纵使智慧散乱之人,他亦成为三藏的守护者;
于夜分独自静处,反复温习九分教,
我亲眼得见那些如公羊角般纠结难解、令人束缚的问题。
有以种种方便宣说的,有以内含密意宣说的;
有以真实自性宣说的,即是法王之教法;
未能解悟胜者所说之义者,犹如公羊一般。
崎岖险怖,狂风大作,隐蔽于天神所居之处,
道路、桥梁、渡口,这些八处,应皆远避;
贪染、嗔恚、愚痴、骄慢、悭吝与懈怠,
独谋者与愚者,这些皆为自损之人;
贪染者、嗔怒者、愚痴者、怯懦者、利养之眼者,
女人、酒徒、黄门,第九则为孩童。
世间这九种人,动转不定、心性浮躁,
与他们商议的秘密,旋即就会暴露公开;
因他们的影响力与名望探询,因稳固的住处而善巧。
和颜交谈、亲密共处,以及相称的夫妻之道,
若能具足这八处,便令智慧增上明利,
于具足此八者,其智慧便得以绽放明净。
显示巴利原文 Bhassappavedī vetaṇḍī atibuddhivicakkhaṇo, Milido ñāṇabhedāya nāgasenamupāgamī; Vasanto tassa chāyāya paripucchanto punappunaṃ, Pabhinnabuddhi huvāna so’pi āsi tipeṭako; Navaṅgaṃ anumajjanto rattibhāge rahogato, Addakkhi meṇḍake pañhe dunniveṭhe saniggahe; Pariyāyabhāsitaṃ athi athi sadhāya bhāsitaṃ, Sabhāvabhāsitaṃ athi dhammarājassa sāsane; Tesaṃ athamaviññāya meṇḍake jinabhāsite, Anāgatamhi addhāneviggaho tatha hessati; Hada kathimpasādetvā chejjāpessāmi meṇḍake, Tassa niddiṭṭhamaggena niddisissantyanāgate; Visamaṃ sabhayaṃ ativāto paṭicchannaṃ devanissitaṃ, Patho ca saṅkamo tithaṃ aṭṭhete parivajjiyā; Ratto duṭṭho ca mūḷho ca mānī luddho tathā’laso, Ekacintī ca bālo ca ete athavināsakā; Ratto duṭṭho ca mūḷho ca bhīru āmisacakkhuko, Ithi soṇḍo paṇḍako ca navamo bhavati dārako; Navete puggalā loke ittarā calitā calā, Etehi mantitaṃ guyhaṃ khippaṃ bhavati pākaṭaṃ; Vasena yasapucchāhi tithavāsena yoniso, Sākacchā snehasaṃsevā patirūpavasena ca Etāni aṭṭha ṭhānāni buddhivisadakārakā, Yesaṃ etāni samhonti tesaṃ buddhi pabhijjati; Pūjīyantā asamasamā sadevamānusehi te, Na sādiyanti sakkāraṃ buddhānaṃ esa dhammatā’ti
此偈为长老舍利弗所说。显示巴利原文
Ayaṃ gāthā sāriputtatherena vuttā.
凭借此八法,行于正道的圣者,
天中天、调御丈夫,
具足普眼与百福庄严之相,
我以生命皈依于佛,成为皈依者。
他舍弃了儿子耶利、女儿罽那迦那与忠贞的曼坻妃,
当我舍弃时,心中不作思虑,唯是为了菩提的缘故。
不在虚空,不在大海之中,
不在进入山间的幽深处,
在此世间,绝无片地可寻,
若能安住于所立之处,死亡亦不能胜;
以身为防是善,以语为防亦是善,
以心为防是善,于一切处防护皆是善。
无觉知的婆罗门,充耳不闻,
明知而佯装不知的怨结,
精进勇猛,恒住不放逸。
你问安乐之卧,所为何故?(生经偈)
如今就连芭蕉树也如此言说,
宾多纳帕拉德瓦迦,请听我说;(生经偈)
我闻说:库达吃了饭后,便自称是工匠。
他不居于固定的住处,不染著尘垢,人们称他为牟尼;这是胜者所说。
他不愿与睡眠为伴,如此安卧的人应当了知——此偈出自洛玛迦叶所述的本生。
他看见了那端严的袈裟,如同仙人们的旗帜,色泽鲜明。
此是阿拉汉之幢相,其性清净,无可玷污;
凡以偈颂唱诵而得者,于我即非应食之物。
婆罗门,当正念于法时,便有如是说;(《经集》偈颂,乃如来所说)
我既无师长,亦无与我相等者。
在含天界的世间中,无有与我等同者。(此为碎钵偈,胜者所说)
王舍城的人们称广大的山为山中之最胜,
洁白的雪山于雪山中最胜,太阳于驱散黑暗者中最胜。
大海于诸水中最胜,星辰中以月为最上,
于含天人的世间,佛陀被称为最尊。
显示巴利原文 Imehi aṭṭhihi tamaggapuggalaṃ Devātidevaṃ naradammasārathiṃ, Samantacakkhuṃ satapuññalakkhaṇaṃ Pāṇehi buddhaṃ saraṇaṃ gato’smi; Jāliṃkaṇhājinaṃ dhītaṃ maddideviṃ patibbataṃ, Cajamāno nacintesiṃ bodhiyāyeva kāraṇā; (Jātakagāthā) Na antalikkhe na samuddamajjhe Na pabbatānaṃ vivaraṃ pavissa, Na vijjati so jagatippadeso Yathaṭṭhitaṃ nappasaheyya maccu; Kāyena saṃvaro sādhu sādhuvācāya saṃvaro, Manasā saṃvaro sādhu sādhu sabbathasaṃvaro; Acetanaṃ brāhmaṇa assuṇantaṃ Jānaṃ ajānantamimaṃ palāsaṃ, Āraddhavīriyo dhuvamappamatto Sukhaseyyaṃ pucchasi kissa hetu’ti; (Jātakagāthā) Iti phadana rukkho’pi tāvade ajjhabhāsatha, Mayhampi vacanaṃ athi bhājadvāja suṇohi me’ti; (Jātakagāthā) Cudassa bhattaṃ bhuñjivā kammārassā’ti me sutaṃ, Ābādhaṃ samphusī dhīro pabāḷhaṃ māraṇantikatti Sathavāto bhayaṃ jātaṃ niketā jāyatī rajo, Aniketamasathavaṃ etaṃ ve munidassananti; (Jinabhāsitā minidena vuttā) Sasamuddapariyāyaṃ mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ, Na icche saha nidāya evaṃ sayha vijānahīti; (Jātakagāthā lomakassapena vuttā) Vadhissametanti parāmasanto Kāsāvamaddakkhi dhajaṃ isīnaṃ, Dukkhena phuṭṭhassudapādi saññā Arahaddhajo sabbhi avajjharūpo’ti; (Jātakagāthā chaddantanāgarājena vuttā) Gāthābhigītamme abhojaneyyaṃ Sampassataṃ brāhmaṇa nesa dhammo, Gāthābhigītaṃ panudanti buddhā Dhamme sati brāhmaṇa vuttiresā; (Suttānipātagāthā jinabhāsitā) Na me ācariyo atha sadiso me na vijjati, Sadevakasmiṃ lokasmiṃ nathi me paṭipuggalo’ti; (Khadhakagāthā jinabhāsitā) Vipulo rājagahikānaṃ giriseṭṭho pavuccati, Seto himavataṃ seṭṭho ādicco aghagāminaṃ; Samuddo’dadhinaṃ seṭṭho nakkhattānañca cadimā, Sadevakassa lokassa buddho aggo pavuccatīti;
这两首偈颂,为学童天子与那先长老所说。显示巴利原文
(Dve gāthā māṇavakadevaputtena vuttā nāgasenatherena vuttā)
于摧破魔军之佛陀处,精勤度脱。(此偈由舍利弗长老诵出)
应精勤,应出家,应于佛法中修习。
“如大象摧毁芦苇之屋,摧毁死魔的军队。”此为胜者所说,弥兰陀王所宣说。
若人布施持戒者或破戒者,
以净信心,如法所得之物,
我深信业果极为殊胜。
一切智为我所爱,故我于所爱者中被称为‘亲爱’;
父亲将我许配给婆罗门之父,并赠以价值千金的财物;
此外,又给予少女迦那希那,以及百头之象。
为饥渴所迫,为毒蛇咬伤、中毒,
遇火、水、刀杖,或非时而死。
显示巴利原文 Eko manopasādo saraṇagamanaṃ añjalippaṇāmo vā, Ussahate tārayituṃ mārabalanisūdane buddhe’ti; (Ayaṃ gāthā sāriputtatherenābhatā) Ārahatha nikkhamatha yujjatha buddhasāsane, Dhunātha maccuno senaṃ naḷāgāraṃ’va kuñjaro’ti; (Jinabhāsitā milidena vuttā) Yo sīla vā dussīlesu dadāti dānaṃ Dhammena laddhaṃ supasanna citto, Abhisaddahaṃ kammaphalaṃ ulāraṃ Taṃ ve dānaṃ dāyakato visujjhatī’ti; (Ayaṃ nāgasenena ābhatā) Na me dessā ubho puttā maddī devī na appiyā, Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ tasmā piye adāsahanti; Sahassagghañhi maṃ tāto brāhmaṇassa pitā adā, Atho kaṇhājinaṃ kaññaṃ hathinañca satena cā’ti; Jigacchāya pipāsāya ahinā daṭṭho visena ca, Aggi udaka sattīhi akāle tatha miyyati;
当解说推测之问时,这些偈颂应被记取吗?显示巴利原文
Anumānapañhe vuccamānā imā gāthā sallakkhetabbā?
度脱众多人已,于依着灭尽中证得寂灭;
当由推理而了知:‘实有彼两足尊。’
掌握了业之根本以后,便前往集市。
花香不逆风飘送,旃檀、多揭罗、茉莉之香亦然;
唯有善人的香气逆风而行,善人遍熏一切方。
栴檀或多揭罗,优钵罗与雨季花,
此诸香之中,戒香最为无上。
世间所有能对治诸毒的解毒药,
皆无法与法药相比。比丘们,饮用此吧!
世间存在的种种、众多药物,
比丘们,若无相应的法药,此亦不可饮用。
见众生为病所困,便向他们伸出不死之药,
「比丘们,以业换取那不死之药,取用这不死之药吧。」
如此种种之戒,即安立于佛陀的法店之中,
比丘们说:‘以业为代价换取它,你们要护持这宝物。’
对于懈怠者,禅定之宝不会生起,种种妄想却会生起,
你们应当护持此心,令不散乱。’
佩戴智慧宝珠项链者,此有不再长久延续,
速证不死,不复乐于存在。
家人如同瞻仰佩戴宝石珠链的主人一般注视着他,
系解脱宝珠之鬘,诸天世间共所瞻仰;
圣者依此智而觉了应作已作之境地,
为证得此智慧之宝,佛子们应当精进努力。
以无碍解脱智而触证者,
无所畏、无焦虑,于诸天中放大光明;
具足觉支宝鬘者,天众皆共瞻仰。
寿命、健康、容貌,乃至生于天界,出身高贵,
无为与不死,更有超越一切敌障之胜利。
显示巴利原文 Bahu jane tārayivā nibbuto upadhikkhaye, Anumānenañātabbaṃ’athi so dīpaduttamo’ti; Kammamūlaṃ gahetvāna āpaṇaṃ upagacchatha, Ārammaṇaṃ kiṇivāna tato muccatha muttiyāti; Na pupphagadho paṭivātameti na cadanaṃ tagaramallikā vā, Satañca gadho paṭivātameti sabbā disāsappuriso pavāti; Cadanaṃ tagaraṃ vāpi uppalaṃ atha vassikī, Etesaṃ gadhajātānaṃ sīlagadho anuttaro; Appamatto aya gadho yavāyaṃ nagaracadanī, Yo ca sīlavataṃ gadho vāta devesu uttamo’ti; Kammamūlaṃ janā davā gaṇhanti amataṃ phalaṃ, Tena te sukhitā honti ye kītā amataṃ phalanti; Ye keci loke agadā visānaṃ paṭibāhakā, Dhammāgadasamaṃ nathi etaṃ pivatha bhikkhavo’ti; Ye keci osadhā loke vijjanti vividhā bahū, Dhammosadha samaṃ nathi etaṃ pivatha bhikkhavo’ti; Dhammosadhaṃ pivivāna ajarāmaraṇā siyuṃ, Bhāvayivā ca passivā nibbutā upadhikkhaye’ti; Byādhitaṃ janataṃ disvā amatāpaṇaṃ pasārayī, Kammena taṃ kiṇivāna amatamādetha bhikkhavo’ti; Evarūpāni sīlānisanti buddhassa āpaṇe, Kammena taṃ kiṇivāna ratanaṃ vo piladhathā’ti; Samādhiratanamālassa kuvitakkā na jāyare, Na ca vikkhippate cittaṃ etaṃ tumhe piladhathā’ti; Paññāratanamālassa na ciraṃ vattate bhavo, Khippaṃ phasseti amataṃ na ca so rocate bhave’ti; Maṇimālādharaṃ gehajano sāmiṃ udikkhati, Vimuttiratanamālantu udikkhanti sadevakā’ti; Yena ñāṇena bujjhanti ariyā katakiccataṃ, Taṃ ñāṇaratanaṃ laddhuṃ vāyametha jinorasā’ti; Paṭisambhidā kiṇivānañāṇena phassayeyya yo, Asambhīto anubbiggo atirocati sadevake’ti; Bojjhaṅgaratanamālassa udikkhanti sadevakā, Kammena taṃ kiṇivāna ratanaṃ vo piladhathā’ti; Āyu ārogatā vaṇṇaṃ saggaṃ uccākulīnatā, Asaṅkhatañca amataṃ athi sabbāpaṇe jine; Appena bahukenāpi kammamūlena gayhati, Kiṇivā saddhāmūlena samiddhā hotha bhikkhavo;
无贪、无嗔、无痴、无漏,
无渴爱、无取着,他们安住于法之城;
住林野、持头陀、修禅那、着粗衣,
乐住远离的智者,安住于法城之中。
常坐不卧者、常站立者,以及站立不屈者,
所有身著粪扫衣者,全都安住于法城之中。
所有持三衣、以皮革垫为第四资具者,皆安住于法城中。
那些居住在法城中的人,于得失之间心得满足;
他们是禅修者,乐于禅那,智慧坚固,内心寂静,安住等持,
寻求无所有,而居住于法城之中。
他们行道住果,是有学,成就果证;
他们无欲求,以最上义,安住于法城中;
须陀洹、无垢者,以及斯陀含。
不还者与阿拉汉,亦住于法城之中;
善修念处、乐修觉支者,
修观者与持法者,亦住于法城之中。
善巧于诸神足,欣乐修习定者,
专精利益正行者亦住于法城中,
已达三明之彼岸,欢喜于鬼界范围者。
游行于虚空,而安住法城之中;
眼垂视,语有节,守护根门,善自防护;
已善调伏,得最上调御,安住法城之中;
通达三明、具足神通,已至波罗蜜彼岸;
以智慧圆满波罗蜜,安住于法城之中;
正如见一座城市,布局分明、令人悦意,
以推测而知工匠之卓越。
同样,见到世尊的殊胜法城,
以推测而知:“这位世尊存在。”
人们通过推测便可了知,正如于大海中见到波浪,
正如所见之浪巨大,便推知大海必定宽广;
同样,佛陀是除忧者,于一切处皆无敌。
证得渴爱灭尽,即从有与轮回中解脱;
当知依此推度,见于天世间,
如法光遍照,最胜者将成佛。
依推测便知,见彼高峰巍峨,
如同那巍峨者即是雪山;
正如所见法山,清凉寂静,无有依著。
世尊已巍然安立,不动不摇;
凭推度即可了知,见此法之巍巍高山;
诚然,那位大雄必将成为无上觉者。
犹如世人见象王之足迹,
依其推断便知:“此为大象所留”;
智者见佛陀之足迹,亦如是了知。
他们依推测而知:“那必是一头巨兽”;
见到惊惧的胆小野兽,便凭推测而知;
“这些胆小的野兽,是因兽王的吼声而恐惧。”
同样地,见到那地方,心怀恐惧,颠倒错乱,
当以推度了知,这便是法王的雷音;
见到寂然的大地,绿叶葱茏,波光浩渺,
众人藉此无比高大之云,断尽烦恼,了知实相;
见此众生亦复如是,满心欢喜,同感欣悦;
当以推论而了知,此为法王所调伏;
见他陷在污泥中,紧贴于不净的浊土
以推测而知,巨大的洪流已覆盖其地
同样地,见此众生,心为尘垢所覆却似入定
法河奔涌,倾注于法海浩瀚;
遍观此大地,乃至诸天世间,无上法味已然遍满;
应知,大法聚已广流布。
犹如嗅者凭推测而知最上之香,
正如风吹送香气,花树即将盛放;
同样地,这戒的芬芳也流布于含诸天在内的世间。
显示巴利原文 Vītarāgā vītadosā vītamohā anāsavā, Vītataṇhā anādānā dhammanagare vasanti te; Āraññakā dhūtadharā dhāyino lūkhacīvarā, Vivekābhiratā dhīrā dhammanagare vasanti te’ti; Nesajjikā sathatikā atho’pi ṭhānavaṅkamā, Paṃsukūladharā sabbe dhammanagare vasanti te; Ticīvaradharā sabbe cammakhaṇḍacatuthakā, Ratā ekāsane viññu dhammanagare vasanti te; Appicchā nipakā dhīrā appāhārā alolupā, Lābhālābhena santuṭṭhā dhammanagare vasanti te; Dhāyī dhānaratā dhīrā santacittā samāhitā, Ākiñcaññaṃ pathayānā dhammanagare vasantī te; Paṭipannā phalaṭṭhā ca sekkhā phalasamaṅgino, Āsiṃsakā uttamathaṃ dhammanagare vasanti te; Sotāpannā ca vimalā sakadāgāmino ca ye, Anāgāmī ca arahanto dhammanagare vasanti te; Satipaṭṭhānakusalā bojjhaṅgabhāvanāratā, Vipassakā dhammadharā dhammanagare vasanti te; Iddhipādesu kusalā samādhibhāvanāratā, Sammappadhānamanuyuttā dhammanagare vasanti te; Abhiññāpāramippattā pettike gocare ratā, Antaḷikkhamhi caraṇā dhammanagare vasanti te; Okkhittacakkhu mitabhāṇī guttadvārā susaṃvutā, Sudantā uttame dame dhammanagare vasanti te; Tevijjā jaḷabhiññā ca iddhiyā pāramiṃ gatā, Pañañāya pāramippattā dhammanagare vasanti te; Yathāpi nagaraṃ disvā suvibhattaṃ manoramaṃ, Anumānena jānanti vaḍḍhakissa mahattanaṃ; Tatheva lokanāthassa disvā dhammapuraṃ varaṃ, Anumānena jānanti athi so bhagavā iti; Anumānenajānanti ūmiṃ disvāna sāgare, Yathā’yaṃ dissate ūmī mahanto so bhavissati; Tathā buddhaṃ sokanudaṃ sabbathamaparājitaṃ, Taṇhakkhayamanuppattambhavasaṃsāramocanaṃ; Anumānena ñātabbaṃ ūmiṃ disvā sadevake, Yathā dhammumivippharo aggo buddho bhavissati; Anumānena jānanti disvā accuggataṃ giriṃ, Yathā accuggato esa himavā so bhavissati; Tathā disvādhammagiriṃ sītībhutaṃ nirūpadhiṃ, Accuggataṃ bhagavato acalaṃ suppatiṭṭhitaṃ; Anumānena ñātabbaṃ disvāna dhammapabbataṃ, Tathā hi so mahāvīro aggo buddho bhavissati; Yathāpi gajarājassa padaṃ disvāna mānusā, Anumānenajānanti mahā esa gajo iti; Tatheva buddhanāgassa padaṃ disvā vibhāvino, Anumānena jānanti uḷāro so bhavissati; Anumānenajānanti bhīte disvāna kummige, Migarājassa saddenabhītā’me kummigā iti; Tatheva tithiye disvā vithaddhe bhītamānase, Anumānena ñātabbaṃ dhammarājena gajjitaṃ; Nibbutaṃ pathaviṃ disvā haritapattaṃ mahodakaṃ, Anamānena jānanti mahāmeghena nibbutaṃ; Tathevimaṃ janaṃ disvā āmoditapamoditaṃ, Anumānena ñātabbaṃ dhammarājena tappitaṃ; Laggaṃ disvā bhisaṃ paṅkaṃ kalaladdagataṃ mahiṃ, Anumānena jānanti vārikkhadho mahā gato; Tathevimaṃ janaṃ disvā rajopakkhasamāhitaṃ, Vahitaṃ dhammanadiyā vissaṭṭhaṃ dhammasāgare; Dhammāmatagataṃ disvā sadevakamimaṃ mahiṃ, Anumānena ñātabbaṃ dhammakkhadho mahā gato; Anumānena jānanti ghāyivā gadhamuttamaṃ, Yathā’yaṃ vāyatī gadho hessanti pupphitā dumā; Tathevāyaṃ sīlagadho pavāyati sadevake, Anumānena ñātabbaṃ athi buddho anuttaro’ti;
见林中比丘,安住头陀行,坚固诸功德;
复见在家国王,安住于不来果位;
观察这二者,便生起极大的疑惑。
显示巴利原文 Passatāraññake bhikkhū ajjhogāḷhe dhute guṇe, Puna passati gihi rājā anāgāmiphale ṭhite; Ubho’pi te vilokevā uppajji saṃsayo mahā, Bujjheyya ce gihidhamme dhutaṅgaṃ nipphalaṃ siyā; Paravādivādamathanaṃ nipuṇaṃ piṭakattaye, Hada pucche kathiseṭṭhaṃ so me kaṅkhaṃ vinossatī’ti
而数词的形态,应当如此理解:数词有二十五种,如一、二、三、四、五、六、七、八、九、十、十一、十二、十三、十四、十六、十七、十八、十九、二十五、二十八、三十、六十、一百五十等。正如佛是独一无二的,地是唯一的,海是唯一的,须弥山是唯一的,天界是唯一的,梵天界是唯一的——这些皆是单一只存之物。显示巴利原文
Saṅkhyāsarūpaṃ pana evaṃ veditabbaṃ. Eka-dvi-ti-catu-pañca-cha-satta-aṭṭha-nava-dasa-ekādasa-dvādasa- terasa-cuddasa-soḷasa-sattarasa-aṭṭhārasa-ekūnavīsati-pañcavīsati-aṭṭhavīsati-tiṃsā -chasaṭṭhi-diyaḍḍhasatanti pañcavīsatividhā saṅkhyā. Tatha buddho eko, pathavi ekā, samuddo eko, sineru eko, devaloko eko, brahmaloko eko’ti cha ekakā milidappakaraṇe āgatā.
世尊是观见两种利益后,方允准了精舍的布施。所谓精舍布施,乃为一切诸佛所称叹、认可、赞叹、嘉许。布施精舍,能令天、人从生、老、病、死中得以解脱。有了精舍,比丘、比丘尼等便有了住处,渴望见到他们的人即能容易得见。显示巴利原文
Dve athavase sampassamānā bhagavatā vihāradānaṃ anuññātaṃ? Vihāradānaṃ nāma sabbabuddhehi vaṇṇitaṃ anumataṃ thomitaṃ pasathaṃ vihāradānaṃ davā devamanussā jātijarābyādhimaraṇehi muccissanti. Vihāre sati bhikkhū bhikkhuniyo vā katokāsā dassanakāmānaṃ sulabhadassanaṃ bhavissantī’ti.
诸佛出于哪两种理由,不享用自己变化而成的四资具?(因为:)“导师是最上的应供者”,众多天、人施与四资具后,将从苦中解脱;同时也为了止息外界的讥嫌:“諸佛是靠示現神通来谋取生計吗?”显示巴利原文
Dve athavase paṭicca sabbabuddhā attanā nimmitaṃ catupaccayaṃ na paribhuñjanti? Aggadakkhiṇeyyo sathā’ti bahū devamanussā catupaccayaṃ datvā dukkhā muccissanti. Buddhā paṭihāriyaṃ kavā jīvitavuttiṃ pariyesantī’ti parūpavādalopanathañcāti.
哪兩種法非業所生、非因所生、非時節所生?即虛空與涅槃。显示巴利原文
Dve akammajā ahetujā anutujā? Ākāso nibbānañcā’ti
毘山多羅王看見了哪兩種理由,而布施自己的兩個兒子?(看見:)“我的布施之道將不會退失,這兩個孩子也將從食根飲水維生的苦難中解脫。”显示巴利原文
Dve athavase sampassamānena vessantarena raññā dve puttā dinnā? Dānapathova me na parihāyissati, ime kumārā mūlajalāhārabhuñjanadukkhato mucacissantī’ti.
水有两种功德渗入涅槃:清凉性,及饮后能除热恼性。显示巴利原文
Udakassa dve guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Sītalabhāvo, pītassa ghammavinayanabhāvo cā’ti.
因失念与不了知此二因而犯过失者,六种苦即来临。显示巴利原文
Asatiyā ajānanena cā’ti dvīhi kāraṇehi āpattiṃ āpajjantī’ti cha dukā āgatā.
因寒冷、炎热及过度饮食这三种情况,胆汁便会失调。显示巴利原文
Sītena uṇhena atibhojanenā’ti tīhi ākārehi pittaṃ kuppati.
因寒、热、饮食这三种,痰浊便由此而发作。显示巴利原文
Sītena uṇhena annāpānena cā’ti tahī ākārehi semhaṃ kuppati.
由于佛之世系、法之尊重、比丘地之广大这三种原因,巴帝摩卡便处于隐覆状态。显示巴利原文
Buddhavaṃsatāya dhammagarukatāya bhikkhubhumimahantatāyā’ti tīhi kāraṇehi pātimokkhaṃ paṭicchannaṃ kārāpeti.
药的三种功德是否进入了涅槃?即为病人作庇护、灭除疾病、成就不死。显示巴利原文
Agadassa tayo guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Gilānakānaṃ parisaraṇaṃ rogavināsanaṃ amatakaraṇanti.
摩尼宝珠的三种功德,如何是已证入涅槃的?即能满一切欲、不为所染、能做光明照耀。显示巴利原文
Maṇiratanassa tayo guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Sabbakāmadadaṃ nahāsakaraṃ ujjotathakaranti.
宝檀香的三种功德是什么?即色泽具足、香气具足、味道具足,如此说有三相。显示巴利原文
Ratanacadanassa tayo guṇā? Vaṇṇasampanno gadhasampanno rasasampanno’ti satta tikā vuttā.
酥油凝乳的三种功德是什么?即色泽具足、香气具足、味道具足,如是说有三相。为了现法乐住、无过失功德众多、一切圣道之究竟、一切诸佛之所称赞——见到这四种缘由,诸佛行独处宴坐。显示巴利原文
Sappimaṇḍassa tayo guṇā? Vaṇṇasamapanno, gadhasampanno, rasasampanno’ti sattatikā vuttā diṭṭhadhammaphāsuvihāratāya anavajjaguṇabahulatāyaasesaariyavīthibhāvato sabbabuddhapasathatāyāti ime cattāro athavase sampassamānā buddhā paṭisallānaṃ sevanti.
由低劣性、门性、习惯性、现行性这四种行相,意识不随双五识而转起。显示巴利原文
Ninnatāya dvāratāya ciṇṇatāya samudācaritattāti catuhi ākārehi manoviññāṇaṃ dvipañcaviññāṇe anupavattati.
由业力、母胎、种姓、祈请这四种和合而入胎。显示巴利原文
Kammavasena yonivasena kulavasena āyācanavasenā’ti catunnaṃ sannipātānaṃ vasena gabbhassāvakkanti hoti.
四种障碍分别是:投生障碍、意向障碍、邪近障碍、所有障碍。其中投生障碍属于世尊最高,余下三者不存。意向障碍表现为恐惧,扰乱了全知全觉的生命状态。故四障中仅有投生障碍存在。显示巴利原文
Adiṭṭhantarāyo, uddissakatassa antarāyo, upakkhaṭantarāyo paribhogantarāyo’ti cattāro antarāyā tesu adiṭṭhantarāyo bhagavato athi, sesā tayo nathi, uddissakatassa byāmappabhāya sabbaññutañāṇassa jīvitassa cā’ti catunnaṃ antarāyābhāvā.
云翳、雾、黑云、罗睺,此四者为日病。大海有四种功德:不与死尸共住、不为河流所满、堪为诸大种居处、遍布种种鲜花。如是已说七组四法。显示巴利原文
Abbhā, mahikā, megho, rāhu cā’ti cattāro sūriyarogā samuddasasa cattāro guṇā? Kuṇapehi asaṃvāsiyabhāvo, nadīhi apūraṇatā, mahābhutāvāsatā, vicittapupphasamākiṇṇatā’ti.Satta catukkā vuttā.
5 教法具足此五种无比的功德:广大如地、清净无垢、不与诸恶共住、甚深难通达、具足种种防护守护。显示巴利原文
5. Bhumimahantatā, parisuddhavimalatā, pāpehiasaṃvāsiyatā, duppaṭivijjhatā, bahuvidhasaṃvararakkhiyatā’ti sāsanassa ime atulyā pañca guṇā vattanti pakāsanti.
食物有五种功德,涅槃亦悉具备。即:极高胜、不动摇、难可攀登、无有种子生发、远离忿怒与偏爱。显示巴利原文
Bhojanassa pañca guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Accuggatatā, acalatā duradhirohaṇatā bījārūhaṇatā kopānunayavivajjanatā’ti.
以亲传之言说、以法味之感受、以师承之传统、以意趣之行相、以智慧之最上——以此五功德,应当受持。以上四种五法已说。显示巴利原文
Āhaccapadena rasena ācariyavaṃsatāya adhippāyākāratāya ñāṇuttaratāyā’ti imehi pañcaguṇehi atho paṭiggahetabbo cā’ti cattāro pañcakā vuttā.
6 将军、国师、司库官、库藏官、持伞者、持剑者——这六种被称为大臣。‘毗富罗山是王舍城人之最,而佛陀被称为最上者。’这是六种最上。摩那婆迦弥迦天子所说的偈颂,被那先尊者引用而说。显示巴利原文
6. Senāpati, purohito, akkhadasso, bhaṇḍāgāriko, chattagāho, khaggagāho amacco’ti cha amaccā gaṇīyanti. Vepullo rājagahiyānaṃ buddho aggo pavuccatī’ti cha aggā. Māṇavagāmikadevaputtena vuttagāthā nāgasenena āharivā vuttā.
风性者、胆汁性者、痰性者、由天神触动者、由常所习者、由前兆者——此六种人得见梦境。以上三类六法已说。显示巴利原文
Vātiko, pittiko, semhiko, devatūpasaṃhārato, samudāciṇṇato, pubbanimittato’ti cha janā supinaṃpassantī’ti tayo chakkā vuttā.
7 凡夫心、初果心、一来心、不还心、阿拉汉心、独觉佛心、正自觉者心,这七种心解脱。显示巴利原文
7. Puthujjanacittaṃ, sotāpannacittaṃ, sakadāgāmicittaṃ, anāgāmicittaṃ, arahantacittaṃ, paccekabuddhacittaṃ, sammāsambuddhacittanti satta cittavimuttiyo.
那罗陀、昙摩达利、盎耆罗、迦毗罗、迦难耶耆萨摩、阿图罗、布跋迦旃延是七位教诫师。显示巴利原文
Nārado, dhammantarī, aṃgīraso, kapilo, kaṇḍaraggisāmo, atulo, pubbakaccāyano’ti satta ācariyā ovādakārakā.
因饥饿、因口渴、被蛇咬、被毒害,
因火、水、刀兵,非时死于彼处。
显示巴利原文 ‘‘Jighacchāya, pipāsāya, ahinā daṭṭho, visena ca, Aggī-udaka-sattīhi akāle tattha miyyatī’’ti;
这七种人名为“非时死者”,即三种七人众。显示巴利原文
Ime satta janā akālamaraṇikā nāmā’ti tayo sattakā vuttā.
8 “于险难、有怖畏处……等,此八处应当回避。”这是贤者所应回避的八处,名为《应避处八》。显示巴利原文
8. Visamaṃ sabhayaṃ …pe… aṭṭhete parivajjiyā’ti imāni aṭṭhaṭṭhānāni paṇḍitehi parivajjanīyānīti parivajjanīyaṭṭhānaṭṭhakaṃ nāma.
“夜间狂暴者……等……这些称为破坏者”,此段即名为破坏者集解。显示巴利原文
Rattoduṭṭho …pe… ete athavināsakā’ti idaṃ athavināsakaṭṭhakaṃ nāma.
“随顺论辩者……等……由此产生智慧”,此段即名为智慧净化集解。显示巴利原文
Vasena yasapucchāhi …pe… tesaṃ buddhi pabhijjatī’ti idaṃ buddhivisadakaraṇaṭṭhakaṃ nāma.
“观察时节、地域、洲岛、族姓、生母、寿命、月份、出家”,此即名为菩萨观察集解。显示巴利原文
Kālaṃ desaṃ dīpaṃ kulaṃ janettimāyuṃ māsaṃ nekkhammaṃ viloketī’ti idaṃ bodhisattena vilokiyaṭṭhakaṃ nāma.
‘‘Vikkayānāgatamaggo tithaṃ tīraṃ āyuthiraṃ; Anāgataṃ kusalaṃvā’ti aṭṭhaṭṭhānā vilokiyā’’ti;
此即名为未来观察八处。显示巴利原文
Idaṃ anāgatavilokiyaṭṭhakaṃ nāma.
商贾、象龙、车夫、监工
医生、天帝守护者、比丘、征服者,
这八位观察了未来的八人。
显示巴利原文 ‘‘Vāṇijo hathināgo ca sākaṭiko niyāmako Bhisakko uttarasetu bhikkhu ceva jinaṅkuro, Ete aṭṭha anāgate aṭṭha janā vilokiyā’’ti;
此为“观察八人”品。显示巴利原文
Idaṃ vilokiyaṭṭhakaṃ nāma.
染着、瞋恚、愚痴、骄慢、贪求、懈怠、国王、杀者,此人由那先尊者所宣说,此为“杀者八”品。显示巴利原文
Ratto duṭṭho’ca mūḷho ca mānī luddho tathā’laso rājā ca ghātakā aṭṭha nāgasenena desitā’tiidaṃ ghātakaṭṭhakaṃ nāma.
风、胆汁、痰……于非时等致死,此为“非时死因八”品。显示巴利原文
Vāta pittena semhena …pe… akāle tatha viyyatī’ti idaṃ akālamaraṇakāraṇaṭṭhakaṃ nāma.
不应对心加以摄持或教授:不应令心生起与贪相应之心、与嗔相应之心、与痴相应之心;对待奴仆与劳役之人,应持卑下之态度;身行、语行应善加守护;六根门应善加防护;以慈心修习令心安住。这便是由弥兰陀王所制定的教法,名为“治理八法”。显示巴利原文
Na vā atho anusāsitabbo, na rāgupasaṃhitaṃ cittaṃ na dosūpasaṃhitaṃ cittaṃ na mohūpasaṃhitaṃ cittaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ, dāsakammakaraporisesu nīcavuttinā bhavitabbaṃ, kāyikavācasikaṃ suṭṭhu rakkhitabbaṃ, chaḷidriyāni suṭṭhū rakkhitabbāni, mettābhāvanāya mānasaṃ upaṭṭhāpetabbanti idaṃ raññā milidena samādinnaṃ vattaṭṭhakaṃ nāma.
“花市、香市、果市、药市、杂货市、甘露市、宝市、一切市”,此即名为“八市”。以上便是十种八法。显示巴利原文
Pupphāpaṇaṃ gadhāpanaṃ phalāpaṇaṃ agadāpaṇaṃ osadhāpaṇaṃ amatāpaṇaṃ ratanāpaṇaṃ sabbāpaṇanti idaṃ āpaṇaṭṭhakaṃ nāmā’ti. Dasa aṭṭhakā vuttā.
9 “贪染者、嗔怒者、愚痴者……迅速便为人所知”,此即名为“短暂九法”。显示巴利原文
9.’Ratto duṭṭho ca mūḷho ca …pe… khippaṃ bhavati pākaṭanti’ idaṃ ittaranavakaṃ nāma.
此处所说的“九种次第住”与“法随念”等,合为两种九法,称为“九新法”。显示巴利原文
Navānupubbavihārasaṅkhātadhammānumajjajanavakanti dve navakā vuttā.
僧团同乐者亦有忧,法之增上者亦然。显示巴利原文
’Saṅghasamusukho dukkhi dhammādhipatikopi ca
随力分享者,即是令胜者之轮增长者。显示巴利原文
Saṃvibhāgī yathāthāmaṃ jinacakkābhivaḍḍhako
以正见为先导、不依余师者,亦然。显示巴利原文
Sammadiṭṭhipurakkhāro anaññasathuko tathā
善护身业等、且乐于和合者,亦然。显示巴利原文
Surakkho kāyakammādi samaggābhiratopi ca
无有诳惑、不行轮回,以佛等为皈依处者,亦复如是。显示巴利原文
Akubho na care cakke buddhādisaraṇaṅgato
此为龙军尊者所开示的十种优婆塞功德。显示巴利原文
Dasa upāsakaguṇā nāgasenena desitā’ti
此名为十种优婆塞功德。显示巴利原文
Idaṃ upāsakaguṇadasakaṃ nāma.
恒河、耶牟那河、阿致罗筏底河、萨罗逾河、摩醯河、信度河、萨罗私婆底河、毗陀罗婆底河、毗多他河、旃荼跋伽河,此名为十河。显示巴利原文
Gaṅgā yamunā aciravatī sarabhu mahī sidhu sarassatī vetravatī vitathā cadabhāgā’tī idaṃnadidasakaṃ nāma.
寒冷、炎热、饥饿、口渴、大便、小便、昏沉睡眠、衰老、疾病、死亡——此十者,名为随身之苦。显示巴利原文
Sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo thinamiddhaṃ jarā byādhi maraṇanti idaṃ kāyānuvattakadasakaṃ nāma.
于佛有敬重,于法有敬重,于僧有敬重,于同梵行者有敬重;于教授与问询中精勤;多闻;即使戒有亏缺,亦能保持威仪;因畏讥嫌而善护身语业;心向精进;纵作恶行,亦行于隐秘。这是在家破戒者的十种额外功德。显示巴利原文
Buddhe sagāravo, dhamme sagāravo, saṅghe sagāravo, sabrahmacārisu sagāravo, uddesaparipucchāsu vāyamati, savaṇabahulo hoti, bhinnasīlo’pi ākappaṃ upaṭṭhāpeti, garahabhayā kāyikavācasikañcassa surakkhitaṃ hoti, padhānābhimukhaṃ cittaṃ hoti, karontopi pāpaṃ paṭicchannaṃ ācaratī’ti idaṃ gihidussīlādhikaguṇadasakaṃ nāma.
披无过失之铠甲,持沙门标帜与资具;参与僧团集会;依止佛法僧三宝;住于精勤修行之处;于胜者教法中寻得法财;开示无上妙法;以法灯为究竟归趣;坚定“佛陀最上”之正见;受持布萨——以此十事,令供养清净。这便是右供养的十种功德。显示巴利原文
Avajjhakavacadhāraṇako, isisāmaññabhaṇḍaliṅgadhāraṇako, saṅghasamayamanupaviṭṭhatāya buddhadhammasaṅgharatanagatatāya padhānālayaniketavāsatāya jinasāsane dhanapariyesanato varadhammadesanato dhammadīpagatiparāyaṇatāya’ aggo buddho’ti ekantojudiṭṭhitāya uposathasamādānato dakkhiṇaṃ visodhetī’ti ekantojudiṭṭhitāya uposathasamādānato dakkhiṇaṃ visodhetī’ti ekantojudiṭṭhitāya uposathasamādānato dakkhiṇaṃ visodhetī’ti idaṃ dakkhiṇāvasena dasakaṃ nāma.
心无执著,舍离依止,言语质直,断而不还,行相微妙,体性广大,义趣难悟,难得值遇,无与伦比,此即菩萨十种品德。显示巴利原文
Alagganatā, nirālayatā, vāgo, pahāṇaṃ, apunarāvattitā, sukhumatā, mahantatā, duranubodhatā, dullabhatā asadisatā, buddhadhammassā’ti idaṃ bodhisattaguṇadasakaṃ nāma.
中间施、偏中施、女色施、不净施、心业施、欺诳施、锁链施、斗鸡野猪施、短斤缺两施,这些便是世间共许的非施之施。显示巴利原文
Majjajadānaṃ, samajjadānaṃ, ithidāṃ, asabhadānaṃ, cittakammadānaṃ, visadānaṃ, sathadānaṃ, saṅkhalikadānaṃ, kukkuṭasūkaradānaṃ, tulākūṭa mānanakūṭadānananti idaṃ loke adānasammatadānaṃ nāma.
母之系缚、父之系缚、妻之系缚、子之系缚、亲属之系缚、朋友之系缚、财富之系缚、利养恭敬之系缚、权位之系缚、五欲功德之系缚,这便是十种系缚。显示巴利原文
Mātā badhanaṃ, pitā badhanaṃ, bhariyā badhanaṃ, puttā badhanaṃ, ñātī badhanaṃ, mittābadhanaṃ, dhanaṃ badhanaṃ, lābhasakkārobadhanaṃ, issariyaṃ badhanaṃ, pañcakāmaguṇā badhananti idaṃ badhanadasakaṃ nāma.
寡妇者,指羸弱之人、失去亲属之人、饕餮之人、住于无师之族者、恶友、无财之人、无师之人、业行有缺之人、缺乏精进之人。此为应了知之十类人。显示巴利原文
Vidhavā ithi, dubbalo puggalo, amittañātipuggalo, mahagghaso, anācāriyakulavāsī, pāpamitto, dhanahīno, ācariyahīno, kammahīno, payogahīno puggalo’ti idaṃ oñātabbapuggaladasakaṃ nāma.
于调伏、寂静、忍辱、防护、自制、自律、无嗔、不害、真实、清净此十事上,心恒常流转不息。此名为威桑塔拉十种功德。显示巴利原文
Dame same khantisaṃvare yame niyame akkodhe vihiṃsāya sacce soceyye’ti dasaṭṭhānesu satataṃ cittaṃ pavattatī’ti idaṃ vessantaraguṇadasakaṃ nāmā’ti.
以上十一组十法,已说竟。显示巴利原文
Ekādasa dasakā vuttā.
11 空之十一德,即涅槃所入:无生、无老、无死、无没、无起、难制伏、不为贼夺、无所依、如鸟飞行、无障碍、无边际。是名空德十一事。显示巴利原文
11. Ākāsassa ekādasa guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Na jāyati, najiyyati, na miyyati, na cavati, na uppajjati, duppasayho, acoraharaṇo, anissito, vihaṅgagamano, nirāvaraṇo, ananto’ti idaṃ ākāsaguṇakādasakaṃ nāma.
戒墙……乃至……念处道路——此即法城环绕十一事。如是二种十一事已说。显示巴利原文
Sīlapākāraṃ …pe… satipaṭṭhānavīthikanti idaṃ dhammanagaraparivārekādasakaṃ nāmā’ti dve ekādasakā vuttā.
12 染著者因贪而不恭敬,嗔怒者因嗔,愚痴者因痴,骄慢者因慢,无德者因不辨差别,刚愎者因过度排斥,卑劣者因自性卑劣,唯命是从者因无自主,邪恶者因悭吝,受苦者因受逼迫,贪求者因贪,积聚者因图利——此十二种人不作恭敬。显示巴利原文
12. Ratto rāgavasena apacitiṃ na karoti, duṭṭho dosavasena, mūḷho mohavasena, unnaḷomānavasena, nigguṇo avisesatāya, atithaddho atisedhatāya, hīno hīnabhāvatāya,vacanakaro anissaratāya, pāpo kadariyatāya, dukkhāpito dukkhāpitatāya, luddho lobhavasena, āyūhito athasādhanavasena apacitiṃ na karotīti idaṃ apacitiakārakapuggaladvādasakaṃ nāma ekameva āgataṃ.
13 十三头陀支,即:粪扫衣支、三衣支、常乞食支、次第乞食支、一座食支、一钵食支、时后不食支、阿兰若住支、树下住支、露地住支、冢间住支、随处住支、常坐不卧支。这十三支合称“头陀支十三”。显示巴利原文
13. Paṃsukūlikaṅgaṃ tecīvarikaṅgaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ ekāsanikaṅgaṃ pattapiṇḍikaṅgaṃ khalupacachābhattikaṅgaṃ āraññikaṅgaṃ rukkhamūlikaṅgaṃ abbhokāsikaṅgaṃ sosānikaṅgaṃ yathāsathatikaṅgaṃ nesajajikaṅganti idaṃ dhutaṅgaterasakaṃ nāma ekameva.
14 应以十四种佛智了知十四法。显示巴利原文
14. Cuddasabuddhañāṇavasena cuddasakaṃ veditabbaṃ.
16 发怒觉、装饰觉、油脂觉、颜色觉、项链觉、皱眉觉、香料觉、印度醋栗觉、余甘果觉、涂色觉、系缚觉、壶觉、骨觉、乱发觉、疥癣觉、头发枯萎觉。头发中出现枯萎、落下、溃烂、腐坏、纠结、趴伏、修长、纠缠、焦虑、令人茫然迷惑的现象称为头发觉十六。显示巴利原文
16. Alaṅkārapaḷibodho, maṇḍanapaḷibodho, telamakkhanapaḷibodho, vaṇṇapaḷibodho, mālāpaḷibodho, gadhapaḷibodho, vāsapaḷibodho, harīṭakipaḷibodho, āmalakapaḷibodho, raṅgapaḷibodho, badhanapaḷibodho, kocchapaḷibodho, kappakapaḷibodho, vijaṭanapaḷibodho, ūkāpaḷibodho, kesesu lūyantesu socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ kadanti sammohaṃ āpajjantīti idaṃ kesapaḷibodhasoḷakaṃ.
畜类饿鬼、邪见者、诈伪者、杀母者、杀父者、杀阿拉汉者、出佛身血者、破僧者、投外道者、贼住者、污比丘尼者、犯十三重罪之一而未出罪者、黄门、两性人、未满七岁者——此即非法共住者的十六种。显示巴利原文
Tiracchanagato peto micchādiṭṭhito kuhako mātughātako pitughātako arahantaghātako lohituppādako saṅghabhedako tithiyapakkantako theyyasaṃvāsako bhikkhunīdūsako terasannaṃ garukāpattīnaṃ aññataraṃ āpajjivā avuṭṭhito paṇḍako, ubhatobyañjanako, ūnasattavassako’ti idaṃ adhammābhisamayapuggalasoḷasakantī dve soḷasakā vuttā.
17 对于证知者,念可从这些因生起:由苦涩、由粗显识、由有益识、由无益识、由同类相、由异类相、由言说通智、由相状、由忆念、由印记、由计算、由持守、由修习、由书本系缚、由安立、由经验——这是念生起的十七种方式之一。显示巴利原文
17. Abhijānato sati uppajjati kaṭumikāya, oḷārikaviññāṇato hitaviññāṇato ahitaviññāṇato sabhāganimittato vīsabhāganimittato kathābhiñañāṇato lakkhaṇato saraṇato muddato gaṇanāto dhāraṇato bhāvanato potthakanibadhanato upanikkhepato anubhutato sati uppajjatīti idaṃ satiuppajjanākārasattarasakaṃ ekameva.
18 应依十八佛陀不共法而了知此十八种。显示巴利原文
18. Aṭṭhārasabuddhadhammavasena aṭṭhārasakaṃ veditabbaṃ.
19 听慧、思慧、数论、瑜伽、正理、胜论、算术、歌舞伎乐、医术、四吠陀、古传说、历史、星象、幻术、因论、咒术、战斗、诗律——这十九种世间学问,皆摄于佛陀的言教之中。这是国王所学的十九种技艺。显示巴利原文
19. Suti sumuti saṃkhyayogā ñāyavesesikā gaṇitā gadhabbā tikicchā catubbedā purāṇā itihāsajotisā māyā hetu mantanā yuddhā chadasā buddhavacanena ekūnavīsatīti idaṃ rañño sikkhitasathekūnavisatikaṃ.
22 最上的自制,最胜的律仪,适宜的行持,住处,收摄,防护,忍辱,柔顺,专一修行,乐住一处,宴坐,惭,愧,精进,不放逸,诵习学处,请益,于戒等生爱乐,无著,圆满学处——这二十二种是成就沙门的法。着袈裟、剃除须发,则是沙门的两种表相。显示巴利原文
22. Aggo yamo seṭṭho niyamo hāro vihāro saṃyamo saṃvaro khanti soraccaṃ ekantacariyā ekattābhirati paṭisallānaṃ hiri ottappaṃ vīriyaṃ appamādo sikkhāpadānaṃ uddeso paripucchā sīlādiabhirati nirālayatā sikkhāpadapāripūritāti bāvīsatisamaṇakaraṇā dhammā kāsāvadhāraṇaṃ bhaṇḍubhāvo cā’ti dve liṅgāni pakkhipivā vadanakāraṇaguṇabāvīsatikaṃ.
25 守护、亲近、于放逸与不放逸的了知、适宜的卧具住处、疾病时所得的特殊饮食、应得与否的分别、如法获得的食物分施、慰勉、往返的承事照料、村落与住处、行处、两种应作的交谈、见他人缺失时应安忍、审慎持戒无犯、对两位阿罗汉作所应作、对两位导师作所应作、令心生起与增长长养——以上为比丘所修的二十五种功德。显示巴利原文
25. Ārakkhā sevanā ceva pamattappamattā tathā seyyāvakāso gelaññaṃ bhojanaṃ labbhakañceva viseso ca vijāniyā pattabhattaṃ saṃvibhaje assāso ca paṭicāro gāmaviharaṃ cārā be sallāpo pana kātabbo chiddaṃ disvā khameyya ca sakkaccākhaṇḍakārī dve arahassāsesakāri dve janeyya janakaṃ cittaṃ vaḍḍhicitataṃ janeyya ca sikkhābale ṭhapeyya naṃ mettaṃ cittañca bhāvaye. Na jahe apadāya ca karaṇīye ca ussukaṃ paggahe khalikaṃ dhamme. Iti paṃcavīsa guṇāmilidena pakāsitā’ti idaṃ antevāsikamhi ācariyena kataguṇapaṃcavīsatikaṃ
忿、恨、覆、恼、嫉、悭、谄、诳、骄、傲、慢、过慢、憍、放逸、惛沉睡眠、喜、懈怠、恶友、色、声、香、味、触、法、渴爱、不乐——这些称为损害心性的二十五法,如此说为两种二十五法。显示巴利原文
Kodho upanāho makkho palāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thamho sāramho māno atimāno mado pamādo thinamiddhaṃ nadi ālasyaṃ pāpamittatā rūpā saddā gadhā rasā phoṭṭhabbā budhā pipāsā aratīti idaṃ cittadubbalīkaraṇadhammapañcavīsatikanti dve pañcavīsatikā vuttā.
28 独处守护那安住于独处的人;增长寿命,增长力量,遮盖过失,除去恶名,增长名誉,除去不乐,增长喜乐,除去恐惧,成就无畏,除去懈怠,产生精进,除去贪欲,除去嗔恚,除去愚痴,摧破我慢。显示巴利原文
28. Paṭisallānaṃ paṭisalliyamānaṃ puggalaṃ rakkhati. Āyuṃ vaḍḍheti, balaṃ vaḍḍheti, vajjaṃ pidahati, ayasaṃ apaneti, yasaṃ upadahati, aratiṃ apaneti, ratiṃ upadahati, bhayaṃ apaneti, vesārajjaṃ karoti, kosajjaṃ apaneti, vīriyaṃ abhijaneti, rāgaṃ apaneti, dosaṃ apaneti, mohaṃ apaneti, mānaṃ nihanti, vitakkaṃ bhañjati, cittamekaggaṃ karoti, mānasaṃ sinehayati, hāsaṃabhijaneti, garukaṃkaroti, mānaṃ uppādayati, namassiyaṃ karoti, pītiṃ pāpeti, pāmojjaṃ karoti, saṅkhārānaṃ sabhāvaṃ dassayati, bhavapaṭisadhiṃ ugghāṭeti, sabbasāmaññaṃ detīti idaṃpaṭisallāne guṇaṭṭhavīsatikaṃ.
大药大王:英勇,具惭,具愧,有拥护者,善友具足,堪忍,持戒,说真实语,清净具足,无忿,不慢,无嫉妒,精进具足,能积集,善于摄受,乐于分享,言语柔和,谦卑而住,无诡诈,无谄曲,智慧具足,有名望,明具足,为所依者谋利益,容貌端正,见者欢喜。如此,经中以二十八种功德讲述了此事。显示巴利原文
Mahosadho mahārāja sūro, hirimā, ottāpī, sapakkho, mittasampanno, khamo, sīlavā, saccavādī, soceyyasampanno, akodhano, anatimānī, anusūyako, vīriyavā, āyūhako, saṅgāhako, saṃvibhāgī, sakhilo, nivātavutti, asaṭho, amāyāvī, buddhisampanno, kittimā, vijjāsampanno, hitesī upanissitānaṃ, abhirūpo dassanīyo, pathito sabbajanassa, dhanavā yasavā’ti idaṃ mahosadhaguṇaṭṭhavīsatikaṃ iti dve aṭṭhavīsatikā vuttā.
30 由这十三种断德头陀功德——过去已修习、已奉行、已惯行、已习熟、已遍行、已圆满、以之为相的圣弟子,于此世间具足三十种殊胜功德。何等为三十种殊胜功德?即:心柔软、温和、具慈爱;已摧破、已断除、已降伏烦恼;慢与骄慢已断尽、已破损;不动摇、坚固而安住;无有犹豫;具足信心;圆具成就;离贪、离瞋、离痴;获得安乐;具足无比、清净的戒;为天与人所喜爱、所悦服;入于已断烦恼的圣者之流;被天与人所称赞、所恭敬,誉为勇士;无论在此或在彼世间,不为人轻蔑,远离恶趣之怖畏;期望广大善法之圆满,善能成就道果;无贪求之意、无瞋害之心;心无散乱,安住禅定;清净无染,无任何积攒、离散、分别、缠缚;内心安稳,无有迷乱;生活简朴,无有违越、不事邪行;所作自在,心得解脱;断尽一切疑惑,具足解脱知见与定;内心灭烦恼,清净不动,勇猛无畏;断除一切所依,与渴爱决绝;已证涅槃,安住无为,行住坐卧,咸得大乐;成就诸出家者之行。基于头陀功德,此三十种被称为具断德之功德。显示巴利原文
30. Imehi terasahi dhutaguṇehi pubbe āsevitehi nisevitehi ciṇṇehi pariciṇṇehi caritehi paripūritehi nimittabhūtehi ariyasāvako idha bhave tiṃsaguṇavarehi samupeto hoti katamehi tiṃsaguṇavarehi? Siniddhamudumaddavamettacitto hoti, ghātitahatavihatakileso hoti, hatanihatamānadappo hoti, acaladaḷhaniviṭṭhanibbematikasaddho hoti, paripuṇṇa-pīṇita. Pahaṭṭhalobhaniya-santa-sukha-samāpattilābhī hoti, sīla-vara-pavara-asama-sucigadhaparibhāvito hoti, devamanussānaṃ piyo hoti manāpo, khīṇāsava-ariyapuggala-pathito hoti, devamanussānaṃ vaditapūjito thutathavitathomitapasatho, idha vā huraṃ vā lokena anupalitto, appathokavajje’pi bhayadassāvī, vipula-vara-sampattikāmānaṃ maggaphalavarathasādhano, ayācitavipulapaṇītapaccayabhāgī, aniketasano, dhānajjhāyitapavaravihārī, vijaṭitakilesajālavathuko, bhinna-bhagga-saṅkuṭita-samhina-gatinivāraṇo, akuppadhammo, ahīnītavāso, anavajjabhogī, gativimutto, uttiṇṇasabbavicikiccho, vimuttijjhāyitatto, diṭṭhadhammo, acaladaḷhabhīruttāṇamupagato, samucchinnānusayo, sabbāsavakkhayampatto, santasukhasamāpattivihārabahulo, sabbasamaṇaṇaguṇasamupeto, imehi tiṃsaguṇavarehi samupeto hoti. Iti dhutaṅgaguṇānisaṃsaguṇavaratiṃsakaṃ.
生死苦、老苦、病苦、死苦,忧伤哀痛皆苦,苦难及不合意者亲近与所爱分离,父母兄弟姐妹及亲戚死去,亲属互相争吵,堕谤、恶行、戒律退失、见解退失、王权退失、盗贼、敌对、饥饿火灾,恐惧水患、旱灾、暴风、蛇蝎、自己身亡怨恨、他人毁谤、邪恶境界、刑罚、恶道、流放、谋害、疾病、生计困难、死亡巨大恐惧;各种凶器如叉、刀、斧、砍手砍脚砍鼻砍耳砍眼、瘢痕、剃发、秃顶、面部伤疤、身上烧烙、穿刺、剖开等皆苦。此乃苦的六十种类型。显示巴利原文
Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, byādhipi dukkho, maraṇampi dukkhaṃ, sokopi paridevopi dukkho,upāyāsopi appiyehi sampayogopi piyehi vippayogopi, mātumaraṇampi pitumaraṇampi bhātumaraṇampi bhaginimaraṇampi ñātimaraṇampi ñātibyasanampi bhogavyasanampi sīlabyasanampi diṭṭhibyasanampi rājabyasanampi corabyasanampi veribhayampi dubbhikkhabhayampi aggibhayampi dukkhaṃ, udakabhayampi dukkhaṃ, ūmibhayampi āvaṭṭabhayampi kumbhīlabhayampi suṃsumārabhayampi attānuvādabhayampi parānuvādabhayampi asilokabhayampi daṇḍabhayampi duggatibhayampi parisasārajjabhayampi ājīvikabhayampi maraṇabhayampi mahābhayampi vettehi tāḷanampi kasāhi tāḷanampi aḍḍhadaṇḍakehi tāḷanampi hathacchedampi pādacchedampi nāsacchedampi kaṇṇacchedampi kaṇṇanāsacchedampi biḷaṅgathālikampi saṅkhamuṇḍikampi rāhumukhampi jotimalikampi hathapajjotikampi erakavattikampi cīrakavāsikampi eneyyakampi balisamaṃsikampi kahāpaṇikampi khārāpatacchikampi paḷighaparivattikampi palālapīṭhikampi tattenapi telena osiñcanampi sunakhehi khādāpanampi jīvasūlāropaṇampi asināsīsacchedanampīti idaṃ dukkhasaṭṭhikaṃ.
剃发,指剃发操作,由上中双侧割除耳旁头发,剥离皮肤,将头发束成一束,用剃刀割断,连同头发剥离皮肤;然后用粗砂石、木棍敲击磨擦清洁,使其呈现光滑发亮状态。显示巴利原文
Saṅkhamuṇḍakanti saṅkhamuṇḍakammakaraṇaṃ taṃ karontā uttaroṭṭhassa ubhayato kaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchedena cammaṃ chidivā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ kavā daṇḍakena veḍhavā uppāṭenti saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati tato sīsakaṭāhaṃthūlasakkharāhi ghaṃsivā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti.
碎颅铁丸,指以尖凿施作之刑。行刑时,先掀去颅骨,用钳夹取烧红的铁丸投入其中。于是脑髓被炙烤沸腾,向上涌出。显示巴利原文
Tatha biḷaṅgathālikanti kañjiyokkhalikakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā sisakaṭāhaṃ uppāṭevā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahevā tatha pakkhipanti. Tena mathaluṅgaṃ pakkaṭhivā upari uttarati.
罗睺口,即罗睺口之刑罚。行刑者以尖杵撑开其口,在口中点燃灯焰;或从耳际皮肤开始,用钳撕裂面部,令鲜血淌流,充满口中。显示巴利原文
Rāhumukhanti rāhumukhakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā saṅkunā vivarivā antomukhe dīpaṃ jālenti. Kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khaṇanti lohitaṃpaggharivā mukhaṃ pūreti.
火鬘,即用油布缠裹全身,然后点燃。显示巴利原文
Jotimālikanti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhevā ālimpenti.
称为“手灯”,即手持油布,缠绕手中,将其点燃。显示巴利原文
Hathapajjotikanti hathe telapilotikāya veṭhevā pajjālenti.
称为“埃拉卡瓦蒂”,即施行埃拉卡瓦蒂之行。行此者从颈以下割切皮环,使之落至脚踝,再用绳索绑缚牵拉。他踩在自己皮环上,扑倒在地。称为“基拉卡瓦西卡”(穿树皮衣者),即行穿树皮衣之行。行此者同样割切皮环,安放于腰间。从腰间起……显示巴利原文
Erakavattikanti erakavattakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā heṭṭhāgivato paṭṭhāya cammavaṭṭe kantantā gopphake pātentī atha naṃ yottehi badhivā kaḍḍhanti. So attano’vacammavaṭṭe akkamivā patati cīrakavāsikanti cirakavāsikakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā tatheva cammavaṭṭe kantivā kaṭiyaṃ ṭhapenti. Kaṭito paṭṭhāya kantivāgopphakesu ṭhapenti. Uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cīrakanivāsananivathaṃ viya hoti.
称为“艾尼亚鹿”,即作鹿之行。行此者将铁钉、铁柱钉入肩、肘、膝之处。他以四根铁柱撑立于地上。接着,众人围绕他燃火。火灭之后,移除铁柱,他便仅以四肢的骨端支撑而立。显示巴利原文
Eṇeyyakanti eṇeyyakakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā uhosu kapparesu ca jaṇṇukesu ca ayasalākayo davā ayasūlāni koṭṭenti. So catuhi ayayulehi bhumiyaṃ patiṭṭhahati. Atha naṃ parivārevā aggiṃ karonti. Taṃ sadhisadhito sūlāni apanovā catuhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti.
称作“拔离萨曼斯”,即用双头钩击打之后,将皮、肉、筋一条条撕裂开来。显示巴利原文
Baḷisamaṃsikantiubhatomukhehi baḷisehi paharivā cammamaṃsanahārūni uppāṭenti.
称作“迦哈帕纳”,即以锋利的斧子将全身从头开始,剁成一块块铜钱大小的碎肉。显示巴利原文
Kahāpaṇakanti sakala sarīraṃ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇa mattaṃ kahāpaṇa mattaṃ pātentā koṭṭenti.
称作“卡拉帕塔赤基”,即以种种武器击打身体,再用刷子浇淋碱水,令皮肉筋销融流下,仅剩骨架如八环锁链般而立。显示巴利原文
Khārāpatacchikanti sarīraṃ tatha tatha āvudhehi paharivā kocchehi khāraṃ saṃsenti cammamaṃsanahārūni paggharivā aṭṭhakasaṅkhalikā’va tiṭṭhati.
“Paḷigha”者,令其侧身而卧,将铁桩从耳孔钉入,紧缚于地,随即抓起双脚抛甩。显示巴利原文
Paḷighaparivattakatī ekena passena nipajjāpevā kaṇṇaṇacchidde ayasūlaṃ koṭṭevā pathaviyā ekabaddhaṃ karonti atha naṃ pāde gahevā āvijjhanti.
“Palālapīṭhika”者,巧于行刑者切开皮肉,以小石砧砸碎其骨,抓住发髻提起,彼时唯剩一堆血肉。然后又用其头发将其周身缠绕,如同捆扎稻草把一般紧紧束缚。此出自《律藏注疏》。显示巴利原文
Palālapīṭhikanti cheko kāraṇiko chavicammaṃ acchidivā nisadapotakehi aṭṭhini bhidivākesakalāpe gahevā ukkhipanti. Maṃsarāsiyeva hoti. Atha naṃ keseheva pariyonadhivā gaṇhanti palālavaṭṭiṃ viya kavā paḷiveṭhentī’ti vinayaṭīkā.
当如此辨识这六十种苦后,于诸有中厌患、离染,断除有爱,便应以苦随观智观察苦相。显示巴利原文
Imañca saṭṭhividhaṃ dukkhaṃ sallakkhevā bhavesu nibbidivā virajjivā bhavataṇhaṃ pahāvā dukkhalakkhaṇaṃ dukkhānupassanā ñāṇena passitabbanti.
“Diyaḍḍhasikkhāpada”者,即一百五十学处;除去七十五众学法,依其余者,当知为一百五十学处。显示巴利原文
Diyaḍḍhasikkhāpadasatanti pañcasattati sekhiye apanevā sesānaṃ vasena diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ veditabbanti.
于四百以上应持守者中,有三十四种为单处所,三十四种为二处所,十六种为三处所,五种为四处所,十三种为五处所,二种为七处所。显示巴利原文
Caturādhikasatesu gahetabbathesu pana catuttiṃsa ekathānī, catuttiṃsa dveyathāni soḷasa tyathāni, paṃca caturathāni, terasa pañcathāni, dve sattathānī’ti.
善巧者证得寂静之道,
此是牟尼所阐明的清净法,
已证入胜义自性之趣;
依种种差别之意趣与庄严而转起,
善巧地依教理而行,明了其理,
坚持洁净清明,依正法修持,故而舍弃恶趣。
当如狮王捕捉象王,
如火焰捕捉无用与有益之物,
如渴望健康者祛除病患,
犹如智者善入其义,
犹如天鹅之王择取水乳;
显示巴利原文 Kusalena ṭhitā kusalā Kusalo adhigacchati santipadaṃ, Kathitaṃ muninā sucitaṃ Paramatha sabhāvagatīsu gataṃ; Nānāadhippāyavasā pavatte Pāṭhānamathe kusalo vidivā, Ārocamāno varayuttamathaṃ Gaṇheyya sīho viya nāgarājaṃ; Hivā asāraṃ suhitañca gaṇhe Ārogyakāmo ahitaṃ’va rogaṃ, Viññu paveseyya ca yuttamathaṃ Haṃsādhipo vā udakaṃ’va khīrā’ti;
这位尊者具足极清净的信心、智慧与精进,汇聚了戒行、正直、柔和等众善功德,善于领会、深入自他宗派及适时的义理,兼具止观与慧解的善巧,于三藏教法及其注释中,以无碍智光之力,能饶益众生、引生安乐,发出甜美、崇高之音声……此偈乃名为“大三藏小护法长老”、拥有广大清净智慧的大诗人所作,出自著名的《弥兰陀注疏》。显示巴利原文
Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapatimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādi-guṇasamudayasamuditenasakasamayasamayantaragahaṇajjhogāhasamathena- paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭha-kathe sathusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena ānanubhāvakaraṇa- sampattijanitasukhaviniggatamadhuroḷāravacanalāvañañayuttena yutta-mathavādinā vādīvarena mahākavinā suvipulavimalabuddhinā mahātipiṭaka- cūḷābhayathero’ti garūhi gahitanāmadheyyenatherena kato milidaṭīkāgatho samatto.
暂且如此:在那世间,为度脱世间而作追寻,
为令善男子们得清净,开显以正理与智慧,
乃至‘佛陀’之名,也为这具足清净心的如如者所成就,
这位世间最上者、大圣尊,于世间转起法义;
他享用了不死甘露,灭除十二种恶;
消弭极度的饥渴。
忿、恨、争论与离间语,
带来剧烈的痛苦与苦果;
犹如牙痛与肿烂所生的果报,
善说的法能调伏愤怒,
则胜过一切无余之恶,
犹如耳疾所生的苦果。
其庄严华美,光彩照人,锦绣华丽,色泽明艳,
柔软适体,质地精良,调制得当,
无有怖畏,如洲如岛,安住平等;
于楞伽胜岛,善安住之
大寺,亦即胜者子之住处。
长老众传承完备,
于胜者教法中彰明教化;
他们犹如庄严,令教法光耀熠熠。
以清净无垢的智慧,于三藏之中
于含王侯的人间,令共喜悦
于众会及最胜众中,普令欢喜
注疏,意为汇集释义之光明;即以此详尽义理,彰显经义,故名为“注疏光明揭示”。
此为依循次第,逐句展开,于语义之道上,依次而成就。
依善逝之所作,令我心中萌发胜者之苗芽,故称为“善育营造者”。
一切所成就的种种殊胜功德财富,皆由善法而来,因善行所集成故。
以善法而行者,正是以此开显圣道;以善行为先导,故能成就其功用。
殊胜的菩提智,依三种类别而分别,由此明示一切殊胜智慧之所在。
那里,人犹如胜者的尊贵苗芽,
正如英雄佛陀,是世间唯一的引导者,
随后,这位渡越者成为殊胜功德的造作者,
我常受人、非人的敬重,
他具足妙音,最为殊胜,善心具足,施赐最上,
他安住于圣典,在贤善者中宣说,
开显最胜义之智者
求胜法安乐之具戒者
若于三十三天、忉利天悦意之处
我得以诞生,众愿随心,种种满足,
常居于利益善地、合宜的庄严境地,
智者生于此,因行诸善,福德圆满;
我亦如是,处于无上之位,
为妇女与男子所尊敬,
以财富、智慧与声名而辉耀。
愿天与人,及此整个大地
愿诸护法者,以法、以正守护此大地。
显示巴利原文 Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ lokanitharaṇesitaṃ Dassento kulaputtānaṃ nayapaññā visuddhiyā, Yāva buddho’ti nāmampi suddhacittassa tādino Lokamhi lokajeṭṭhassa pavattati mahesino; Bhuttā sudhādvādasa hanti pāpake Khudhaṃ pipāsaṃ atidaraṃtrimaṃ (?) Kodhupanāhañcavivādapesuniṃ Situṇhatadiñca rasaggamāvahā; Dentassa pākādisakapphalāvahā Dhammo suvutto pana kopadhāpake, Taduttariṃ hanti asesapāpake Dentassa sotādisakapphalāvaho; Iti pañca tiyaḍḍhasate sakide (?) Madhurābhiramekarasenana yuto, Milidā suṭikā suguṇā sukatā Nibhayena dvīpasena (?) Yatā samato; Laṅkavhaye dipavare susaṇaṇṭhitā Mahāvihāre ca jinorasālaye, Paramparā theragaṇā susaṇṭhitā Pakāsakā ye varasathusāsane; Tesaṃ alaṅkārabhavena sāsane Tipeṭake suddhavisuddhabuddhinā, Sahāsayantena nare sarājike Pahāsayantena gaṇe gaṇuttame; Ṭīkā’ti nāmena milidadīpikā Varathato gathappakarena sambhavaṃ (?) Sugathakārenajinaṅkurena me Katañca yaṃ yaṃ varapuñña sampadaṃ (?) Kusalena tenevahipathayantā Varabodhiñāṇaṃ tividhesu ye yaṃ, Nibhayena tesaṃ turasijjhataṃ taṃ (?) Paramañca sabbaññutaṃ pāpuṇeyyaṃ; Ito cuto’haṃsuhitena kammunā Bhavāmi deve tusitavhaye pure, Ciraṃ caranto kusalaṃ punappunaṃ Tatheva metteyyavare nirantaraṃ; Tato naranto’va jinaṅkuro varo Yathā vīrabuddho’ti bhavekanāyako, Tato taranto varapuññakārako Bhavāmi narānarapūjito sadā; Susuro pavaro sumano varado Piṭakena vase sajane kathite, Pavaratha pakāsakañāṇavaro Varadhammasukhesanako sīlavā (?) Sace tidive tusite manorame Bhavāmi jāto manorathappati, Varappadese patirūpake sadā Dhīrā pajāyanti supuñña kammino; Ahampi tatheva padesamuttame Bhavāmi nārīhi narehi pūjito, Dhanena ñāṇena yasena dīpito Visodhayanto puna sathusāsananaṃ; Anena puññena bhavāvasānake Sabbaññutaṃyāva ca pāpūṇevaraṃ, Nirantaraṃ lokahitassa kārako Bhave bhaveyyaṃ sucito ca pāramī; Puññenanena vipulena bhavābhavesu Puññābhivūḍḍha parisuddhaguṇādhivāso, Huvā narādhikataro (vata) sabbaseṭṭho; Buddho bhaveyyamahamuttamanāthanātho; Puññena ciṇṇena piye mayā’daraṃ (?) Sattā averā sukhitā bhavantu te, Devā naridā sakalaṃ imaṃ mahiṃ Rakkhantu dhammena samena dhammino’ti;