第五:状态领会分章显示巴利原文
5. Bhāvāvabodhapariccheda
由具足辩才、随顺世间言说者
由此,了知适宜与光彩的诗人进一步造作。
显示巴利原文 Paṭibhānavatā loka-vohāra’manusārinā; Tato’cityasamullāsa-vedinā kavinā paraṃ.
338 三百三十八。如是,开示了如前所述的庄严分别之后,现借具味庄严的因缘,为了那些心倾向以解脱一切轮回之苦为唯一因、以解脱味为唯一味、极清净的正法甘露味,却因信心广大、清净自制而未证此味,仅依相状了知的人们,为令其于世间言说中不迷惑,故略作开示,而非广说,乃曰“由具足辩才”等。辩才,即依不同场合而起的智慧。此慧于文辞构造极有助益,由此,诗作亦被称为“辩才”。故说“由具足辩才”。诗人当随顺世间言说。凡不随顺一切世间言说者,即非诗人。故说“随顺世间言说者”。盖“适宜”乃是诗人的最高秘密,即使于世间言说中,亦唯知适宜者方受称叹;且唯有随顺全然适宜的世间言说、依所说次第而构筑的文辞,方能令有心者尝味。因此,在适宜之上,焕发、显耀、触手可及的结撰,才值得造作。由此,诗人必须是最了知适宜与光彩者。故说“进而,由了知适宜与光彩的诗人”。凡此种种,皆是“诗人”一词的定语,而“诗人”则是“结撰”一词中未显说的作者。显示巴利原文
338. Tadeva yathāpaṭiññātamalaṅkāravibhāgaṃ bodhetvā sampati rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigataṃ rasaṃ sakala saṃsāradukkhanissa raṇekanimittavimuttirasekarasavisuddhasaddhammāgamaviggāhasappīṇanoṇatamatīnaṃ paramasaddhālūnamanadhigatattepi lakkhaṇamattena lokavohārakosallamattapariggahāya kiñcimattamupadisituṃ na sākallena ‘‘paṭibhānavatā’’tiādimāha. Paṭibhānaṃ taṃtaṃṭhānānurūpappavattā paññā. Sā hi sarasaracanāyaccantopakārikā, tatova kabbaṃ ‘‘paṭibhāna’’nti vuccati. Tenāha ‘‘paṭibhānavatā’’ti. Kavinā lokavohārānugantabbo. Yo hi sakalaṃ lokavohāraṃ nānusarati, so kaviyeva na hoti. Tenāha ‘‘lokavohāramanusārinā’’ti. Yato ocityaṃ nāma kavīnaṃ paramaṃ rahassaṃ lokavohārepi ucitaññūyeva pasaṃsīyate, samucitalokavohārānusāreneva ca vakkhamānānukkamena viracitā racanā sacetanānaṃ rasassādāya sampajjate, tasmā ocitye samullasattaṃ dittaṃ phuṭameva bandhanaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tatovaccantamocityasamullāsavedinā kavinā bhavitabbaṃ. Tenāha ‘‘paraṃ ocityasamullāsavedinā’’ti. Sabbañcetaṃ ‘‘kavinā’’ti ettha visesanaṃ, ‘‘kavinā’’ti cetaṃ ‘‘nibandhā’’ti ettha avutto kattā.
338 同样,在开示了前述诸庄严之后,借着具味庄严的契机,对于那些贪著正法甘露味——即以解脱一切轮回之苦的解脱味为唯一味、为无伴侣之因、极为殊胜——但因信心深厚、清净自制,尚未证得此味,仅凭相状略知者,为使其于世间言说中不迷惑,欲作简要开示,故今说“由具足辩才”等。“由具足辩才”,即具有于文辞构造极为有助、随各各场合而起的殊胜智慧;“随顺世间言说”,即随顺一切世间中与言说相应者;由此,因为所谓“适宜”不可离于心,如同秘密,不应与结撰分离。因此,最极了知适宜与光彩者,即以适宜的方式,了知所欲说义的光彩焕发与显耀,即了知与所欲之义相应的方式者,由诗人——即结撰者——而结撰。这是关联。“paṭibhā”即“paṭibhāna”,是智慧的名称,由此所生的诗作也被称为“paṭibhā”,故应知此殊胜智慧于构造极为有助。“具足辩才”、“世间言说”、“以戒随顺彼”、“以适宜而光彩焕发”、“以戒了知彼”,这是词释。显示巴利原文
338. Evaṃ yathāpaṭiññātānamalaṅkārānaṃ dassanāvasare rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigatanavavidhasiṅgārādirase sakalasaṃsāradukkhanissaraṇaasahāyakaraṇabhūtavimuttirasena ekarasabhūte atipaṇīte saddhammāmataraseyeva luddhānaṃ saddhābāhullasuddhasaṃyamānaṃ vimukhepi lakkhaṇamattapariññāṇena lokavohāresu asammohatthaṃ saṅkhepena dassetukāmo idāni ‘‘paṭibhānavatā’’iccādimāha. Paṭibhānavatā sarasaracanāya accantopakāraṭṭhānocitapaññāvisesavatā lokavohāramanusārinā sakalaloke vohārānurūpamanugatena tato yasmā ocityaṃ nāma hadayato abahi kātabbaṃ, rahassamiva bandhato viyojanīyaṃ na hoti. Tasmā paramatisayena ocityasamullāsavedinā ucitabhāvena vattumicchitatthassa uddīpanasseva anurūpappakārena iṭṭhatthassa samullāsanaṃ dittiṃ jānantena kavinā bandhakārakena nibandhāti sambandho. Paṭibhā paṭibhānanti paññāyetaṃ nāmaṃ, tato jātakabbassapi paṭibhāti vuccamānattā ayaṃ paññāviseso racanāya accantopakāroti ñātabbo. Paṭibhānamassatthīti ca, lokassa vohāroti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca, ocityena samullāsoti ca, taṃ vijānāti sīlenāti ca viggaho.
常情相连之状态、分别因,连同其果;
这些结撰,是为善士品味其味而成就。
显示巴利原文 Ṭhāyīsambandhino bhāva-vibhāvā sānubhāvakā; Sampajjanti nibandhā te, rasassādāya sādhunaṃ.
339 “住情”等。住情,即下文将述的喜等。与之相连,谓与分别因等结合时,喜等变得可品尝、可悦意,故它们具有此,即称为“与住情相连者”。连同随力,谓与下文将述之相的随力一起,故为“具随力者”。情与情因,下文将述的情与似情,亦由此涵摄。为品味味而成就——此即关联。显示巴利原文
339.‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyino vakkhamānaratyādayo tehi saha sambandho vibhāvādīhi yoge ratyādīnamassādiyattamānīyamānattā etesamatthīti ṭhāyīsambandhino. Saha anubhāvehi vakkhamānalakkhaṇehīti sānubhāvakā, bhāvo vibhāvo ca, vakkhamāno bhāvena bhāvābhāsopi imināva saṅgahito, rasassādāya sampajjantīti sambandho.
339 “住情”等。凡与住情相连者,即通过“住情”一词,或通过与艳情、笑情等义相连而与之相应者,具足随情之力。此即情与情因——与后文将述的随情同时运行,乃至后文将述之情与情因的系属,由具足前述功德的诗人结集,汇聚一处而展示,为远离嫉妒等过失的善人君子品味艳情等后文将述之味而成办、运行。此偈所明,乃是住情、游情、纯情、情因、随情、味,如是诸义已被列举。何以知之?对情与情因,“与住情相连”为限定语,由是,既是情之住者又是彼情,因与“住情”一词相连,住情得以显明;次者,由游情之有,“住情”一词作为成立此义之因,借“住情”一语之力用,游情亦得被知;再次,以“住情”一词作复合词后,情之一词单独出现文中,则别有不同于住情与游情之另一情得以显现;同样,以“住情”一词将艳情、笑情等义的生起与激发二者明彰而安立,与彼艳情、笑情等义相连,作为所缘与激发之施设而存在的种种情因亦得显现;如是,结合“具足随情之力”一语,随情得以显示;由“为品味味”一语,味亦已指。如此,住情等。显示巴利原文
339.‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyīsambandhino ṭhāyīpadena, tena vāccaratihāsādiatthena vā sambandhupagatā sānubhāvakā vakkhamānānubhāvehi saha pavattā bhāvavibhāvā vakkhamānabhāvavibhāvā nibandhā vuttaguṇopetakavinā bandhitā ekattha āharitvā dassitā sādhunaṃ issādidosarahitānaṃ sajjanānaṃ rasassādāya siṅgārādivakkhamānarasassa assādanatthaṃ sampajjanti pavattantīti. Imāya gāthāya ṭhāyībhāvo byabhicārībhāvo kevalabhāvo vibhāvo anubhāvo raso ceti ime uddiṭṭhā bhavanti, kathanti ce? Bhāvavibhāvānaṃ ‘‘ṭhāyīsambandhino’’ti visesanaṃ bhavati, tena bhāvassa ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca ṭhāyīpadena sambandhattā ṭhāyībhāvo ca, puna byabhicārībhāve sati ‘‘ṭhāyībhāvo’’ti imassa sādhakattā imasseva ṭhāyībhāvapadassa payogasāmatthiyena gammamāno byabhicārībhāvo ca, puna ṭhāyīpadena samāsamakatvā visuṃ dassitabhāvasaddasutiyā ṭhāyībhāvabyabhicārībhāvehi añño bhāvo ca, tathā eva ṭhāyīpadena vāccaratihāsādiatthassa uppattiuddīpanadvayaṃ vibhūtaṃ katvā sajjetvā ṭhitattā tehi ratihāsādīhi atthehi sambandhino ālambaṇauddīpanasaṅkhatavividhavibhāvā ca, evameva sānubhāvakapadena samāyogena dassitānubhāvo ca, ‘‘rasassādāyā’’ti iminā niddiṭṭharaso cāti evamime ṭhāyībhāvādayo uddiṭṭhā honti. Ṭhāyinā saha sambandhoti ca, so etesamatthīti ca, bhāvo ca vibhāvo ceti ca, saha anubhāvehi vattantīti ca, rasassa assādoti ca vākyaṃ.
心的种种活动,因为能令味生起,所以依此义而被称为情。
显示巴利原文 Cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato; Ratyādayo tato bhāva-saddena parikittitā.
340 340. 现在,为了在如上所举的住情、情因、随情、味之中,首先阐明情,而依词源来解释“情”一词,即说“心”等。心的活动,即欢喜、笑等形态的活动,这些是殊胜差别,即具殊胜自性者,故称“心的种种活动”。爱等,即住情、游情与萨埵情。“tu”字表差别。因为能令味——即艳情等味——生起、产生,由此,爱等以“情”一词而被称说,即被婆罗多等所说。此中,“bhū”字根带“ṇi”后缀,表“作”义。又因此字根不仅表“作”义,亦表“遍满”与“令解”义,故说其令心遍满,即“bhāvayanti”。又或,诗人令具有世间安立智相之意图得以解了,此即“bhāvayanti”。故“情”应如此理解此中含义。显示巴利原文
340. Idāni yathāuddiṭṭhesu ṭhāyādīhi bhāvavibhāvānubhāvarasesu paṭhamaṃ bhāvaṃ vibhāvetuṃ bhāvasaddamanvatthayati ‘‘citta’’iccādinā. Cittassa vuttiyo ramaṇahasanādiākārena pavattiyo, tāva visesā visiṭṭhasabhāvatthāti cittavuttivisesā. Ratyādayo ṭhāyībyabhicārīsāttikā. Tusaddo visese. Yato rase siṅgārādayo bhāvayanti nipphādenti. Tato bhāvasaddena parikittitā bharatādīhi kathitā. Ettha hi ṇyanto bhūdhātu karaṇe vattate. Yato cāyaṃ na kevalaṃ karaṇeyeva vattate, atha kho byāpane, paṭipādane ca, tasmāssa paṭibhānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpenti. Atha vā kavino lokaṭṭhitiñāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādentīti bhāvāti evamettha attho daṭṭhabbo.
340 现在,在已列举的住情等中,为了显示住情等三者共通的‘情’之名,依词源义而显示为‘心’等。心的种种活动,即心以后文将述的所缘、笑、悲等,厌离等,以及僵硬等形态而转起、彼此不相混杂的差别,即是住情、游情、萨埵情;这些令艳情等味生起、产生、造作。或者,在艳情等味的领域中,令智者的心遍满。或者,就在此味的领域中,诗人使以世间自性为所缘而转起的智相之意趣得以解了。由此,以‘情’一词——依因义与作者义所成——爱等,即爱、笑等被称说,被婆罗多等所说。‘爱等’中的‘等’字,应知含摄了笑等住情,厌离等游情,以及僵硬、变色等萨埵情。其句义为:心的活动,这些即是差别,以及‘情’一词。显示巴利原文
340. Idāni uddiṭṭhesu ṭhāyībhāvādīsu ṭhāyīādīnaṃ tiṇṇaṃ sādhāraṇo bhāvo nāma esoti dassento anvatthavasena dasseti ‘‘citta’’iccādi. Cittavuttivisesā tu cittassa uttari vakkhamānārammaṇahasanasocanādīhi, nibbedādīhi, thambhādīhi ca ākārehi pavattisaṅkhātā aññamaññaṃ asaṅkarākārasaṅkhātā visesā pana ṭhāyībyabhicārīsāttikā yato yasmā rase siṅgārādirase bhāvayanti nipphādenti karonti. No ce, rase siṅgārādirasavisaye paṇḍitānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpanaṃ karonti. No ce, tasmiṃyeva rasavisaye kavino lokasabhāvaṃ visayaṃ katvā pavattañāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādanaṃ karonti. Tato bhāvasaddena hetukattari nipphannena ratyādayo ratihāsādayo parikittitā bharatādīhi vuttā hontīti. ‘‘Ratyādayo’’ti ettha ādisaddena hāsādayo ṭhāyībhāvā ca, nibbedādayo byabhicārībhāvā ca, thambhapalayādayo sāttikabhāvā ca saṅgahitāti daṭṭhabbā. Cittassa vuttiyoti ca, tā eva visesāti ca, bhāvo iti saddoti ca vākyaṃ.
住情意旨显示巴利原文
Ṭhāyībhāvaadhippāya
不为相违的其他情所覆障,
彼情不被覆障;
以本性而住立,即此。
显示巴利原文 Virodhinā’ññabhāvena, Yo bhāvo na tirohito; Sīlena tiṭṭhati’cce’so, Ṭhāyībhāvoti saddito.
341 341. 对于住等三种情,依次说明‘不被相违的’等。爱等情不被与之相违的其他情——如厌离等——所覆障、所遮蔽,因不被中断,而以本性住立,故即是住情,被称为‘住情’。而这个情,由情因等令获得品尝之味,被引导、被带来,由观众所品尝,故被称为‘味’。将说‘与情因等’等。显示巴利原文
341. Ṭhāyādike tividhe bhāve kamenāha ‘‘virodhinā’’iccādinā. Virodhinā aññena jigucchādinā bhāvena yo bhāvo ratyādiko na tirohito nacchādito, eso bhāvo anucchijjamānattā eva tiṭṭhati sīlenāti, ṭhāyī eva bhāvoti ṭhāyībhāvoti saddito kathito. Yo bhāvādīhi ālokitassādaṃ nīto samānīto, so sāmājikehi assādiyamānattā rasoti vuccati. Vakkhati hi ‘‘savibhāva’’iccādi.
341 现在,依次说明“持久”等三种状态。先说“相违”等语:与相违者不同的状态——即不同于厌离等与喜、笑相违的状态——喜、笑等被遮蔽而不显现时,这种因相违状态而不显现的状态依戒而住,以此义便称为“持久”;由此得名“持久状态”。凡由显现、随显等而可被享受的,因为受到一切人享受而称为“味”,此也名为“持久”。又,它既是不同的状态,又被遮蔽,且能持久——如此作词释。显示巴利原文
341. Idāni ṭhāyīādike tividhabhāve kamena niddisati ‘‘virodhi’’iccādinā. Virodhinā aññabhāvena ratihāsādīnaṃ viruddhena jigucchādinā aññabhāvena yo bhāvo ratihāsādiko tirohito na byavahito na hoti, eso viruddhabhāvena abyavahito bhāvo tiṭṭhati sīlenāti iminā atthena ṭhāyī nāma hotīti katvā ṭhāyībhāvoti saddito kathitoti. Yo vibhāvānubhāvādīhi assādanīyattaṃ pāpito sabbhehi assādanīyattā rasoti vuccati, so ṭhāyī nāmāti vuccati. Añño ca so bhāvo ceti ca, tiro kayiritthāti ca, ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca viggaho.
持久状态分类的列举显示巴利原文
Ṭhāyībhāvappabhedauddesa
Ratihāsā ca soko ca, Kodhussāhabhaya’mpi ca; Jigucchāvimhayā ceva, Samo ca nava ṭhāyino.
342 342. 说明只有喜等九种能成为持久状态,故说“喜”等;而“舍”如此与九种持久状态相连接。这九种各自被各自的所显与随显激发之后,应由诗人分别创作,由演员表演;其余状态也是如此。其中,如果这喜是由具足一切男女美德的男女相互生起,由月等所显所激发,由精进等遣除障碍的随显所滋养,并且由各自随显能力所显现的种种不定状态而变得多彩,那么此时,持久的喜通过演员的表演或优美诗作的听闻,为一切人所享受,便成就了艳情味。同样,应依理类推笑等持久状态成就滑稽味等的情况。显示巴利原文
342. Ratyādīnaṃ navannameva ṭhāyitvaṃ sambhavatītyāha ‘‘rati’’ccādi. Samo ceti evaṃ ṭhāyino navāti yojanā. Navevete sakasakavibhāvānubhāvehi samullāsitā visumpi bandhitabbā kavinā, abhinetabbā ca naṭena, tathā sesabhāvāpi. Tattha yadi panāyaṃ rati asesaitthipurisaguṇayuttānaṃ itthipurisānaṃ aññamaññaṃ janitā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussukkatādibādhakehi anubhāvehi paripositā, sakasakānubhāvasāmatthiyā patīyamānehi anekarūpehi byabhicārīhi cittatā siyā, tadā tu ṭhāyī rati naṭābhinayena, subandhasavanena vā sabbhehi assādiyamānā siṅgārarasattamāpajjate. Evaṃ yathāyogaṃ hāsādiṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpajjane yuttiṃ samanneyya.
342 为说明持存状态即喜等九种,故说“喜笑”等颂。喜、笑、忧、忿、精进、恐惧、厌离、惊奇,以及舍即寂静之德——如此持存状态有九种。这喜等九种的自相说明,在紧接着的“艳情、滑稽、悲悯”等列举颂的释义中将会清晰呈现。喜与笑,忿与精进与恐惧,厌离与惊奇,各自为句。此九种以及如此的不定状态与诸随感状态,应各自依其相应的所显、随显而令其炽盛后,由诗人分别创作,由演员领会而表演。在这三种状态中,此喜由具足一切男女美德的男女相互生起,以月等激发之所能为所显所激发,以称为精进等展显身语作用的随显所滋养,并由各自随显能力所领受的种种不定状态而变得丰富多姿。应知,这样的喜,通过演员的表演与优美诗作的听闻而为一切人所享,便成就了艳情等味。笑等其余持存状态成就滑稽等味的情形,亦应依此理类推而了知。显示巴利原文
342. Ṭhāyībhāvo nāma ratyādayo naveveti dassetuṃ ‘‘ratihāsā’’tiādimāha. Ratihāsā ca soko ca kodhussāhabhayampi ca jigucchāvimhayā ceva samo santaguṇo cāti evaṃ ṭhāyino nava honti. Imesaṃ ratyādīnaṃ navannaṃ sarūpakathanaṃ ‘‘siṅgārahassakaruṇā’’tiādikāya uddesagāthāya anantare niddese pākaṭo hoti. Rati ca hāso cāti ca, kodho ca ussāho ca bhayañceti ca, jigucchā ca vimhayā ceti ca vākyaṃ. Ime nava ca evaṃ byabhicārībhāvasāttikābhāvo ceti ime yathāsakamanurūpavibhāvānubhāvehi dittaṃ katvā paccekaṃ kavinā bandhitabbā, naṭena gahetvā dassitabbā ca. Imesu tividhabhāvesu ayaṃ rati asesapumitthiguṇehi yuttehi naranārīhi aññamaññaṃ uppāditā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussāhādipakāsakakāyikavācasikapayogasaṅkhātānubhāvena positā, sakasakānubhāvasāmatthiyehi gammamānānekappakārabyabhicārībhāvehi vicittakatā hoti. Īdisā’yaṃ rati naṭassa abhinayena ca pasatthabandhasavanena ca sabbhehi assādiyamānasiṅgārādirasattaṃ pāpuṇātīti viññātabbā. Hāsādīnaṃ sesaṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpattiyaṃ yutti evaṃ yathārahaṃ veditabbāti.
不定状态的意义显示巴利原文
Byabhicārībhāvaadhippāya
以遮蔽与不显现等
特别地现前;
那些依戒而行者,
便是不正行者。
显示巴利原文 Tirobhāvāvibhāvādi- Visesenā’bhimukhyato; Yete caranti sīlena, Te honti byabhicārino.
343 第343颂中,以“隐没”等语说明不正行者。“隐没”,是指对于住立之法,即便只是一种状态,也因厌离等而不能久住;“显现”,即其明显性,而这些依赖于不同的感受而生起,这便是它们的开端。以“等”字,则含摄了住立法中的乐、苦等形态,这就是差别,依此而有。对住立法中乐、苦形态的执取,以及将自己感受到的乐、苦形态投射于住立状态,即是朝向。正如在喜中,舍被乐所渗透;在忧中,舍被苦所渗透。即使在以乐为本性的喜中,病等不正行者也会将自己所感受的苦投射到其中。因此,以这种朝向的方式,那些依习性而运行、转起的状态,便是不正行者。显示巴利原文
343. Byabhicārino āha ‘‘tirobhāva’’iccādinā. Tirobhāvo ṭhāyīnaṃ ekassāpi bhāvassa nibbedādino aciraṭṭhāyitā ca āvibhāvo pākaṭatā ca nānārasanissayattā te ādayo yassa. Ādisaddena ṭhāyīdhammassa sukhadukkhādirūpassa gahaṇaṃ, sova viseso, tena. Ṭhāyīdhammassa sukhadukkharūpassa gahaṇaṃ, attano dhammassa sukhadukkharūpassa ṭhāyini samāropanañcābhimukhyaṃ. Tathā hi ratiyaṃ parisamo sukhānuviddho bhavati, soke dukkhānuviddho. Ratiyaṃ sukhasabhāvāpi gilānippabhutayo byabhicārino sakammaṃ dukkhamimaṃ samāropayanteva. Tato tena abhimukhabhāvena ye ete bhāvā sīlena caranti pavattanti, te byabhicārino hontīti.
343 第343颂。现在,依略说次第,以“隐没”等语显示不正行状态的特征。由于不正行状态依止于自身的多种感受而生起,也因世人好乐各异,因此在某些持续状态中,不正行状态自身功用的隐没,以及在另一些状态中该功用的显现等等,以此差别,不正行者将那持续状态的乐、苦形态投射于自身,又将自身的乐、苦形态投射于持续状态,依此朝向的方式转起。那些依习性、依自然而转起的状态,便名为不正行者。同样地,一个本性为逼迫的不正行状态,名为平静,它在喜中因具有功德而隐没,成为被乐所渗透;而在忧中因具有功德而显现,成为被苦所渗透而转起。同样地,在以乐为本性的喜中,病等不正行者将其自身的苦性投射其上,因此,以隐没、显现等种种差别,作朝向地转起。所谓“隐没”、所谓“显现”,“隐没与显现”,这些是它的开端——即对于安住于持续状态中的乐、苦本性,将其投射于自身,这便是差别,即朝向的状态。如此作词释。在“不正行”一词中,“vi”前缀表示差别义,“abhi”前缀表示朝向义。显示巴利原文
343. Idāni uddesakkamena byabhicārībhāve lakkhaṇato dasseti ‘‘tirobhāvā’’iccādinā. Tirobhāvāvibhāvādivisesena byabhicārībhāvānaṃ attano anekarasaṃ nissāya pavattattā, lokassa bhinnarucikattā ca kismiñci ṭhāyībhāve byabhicārībhāvānamattano guṇassa līnattañca kismiñci tasseva guṇassa pākaṭattañcātiādikena visesena abhimukhyato ṭhāyībhāvānaṃ sukhadukkharūpaṃ attani ca attano sukhadukkharūpaṃ ṭhāyībhāvesu ca āropanasaṅkhātena abhimukhabhāvena yete bhāvā sīlena caranti pakatiyā pavattanti, te bhāvā byabhicārino nāma hontīti. Evameva pīḷā sarūpena eko parisamasaṅkhatabyabhicārībhāvo ratiyaṃ saguṇena līno sukhānuviddho hutvā, soke saguṇena pākaṭo dukkhānuviddho ca hutvā pavattate. Evameva sukhasabhāvaratiyaṃ gilānādayo byabhicārino sakiyaṃ dukkhasarūpaṃ āropentīti katvā tirobhāvavibhāvādivisesena abhimukhaṃ pavattanti. Tirobhavanamiti ca, āvibhavanamiti ca, tirobhāvo ca āvibhāvo ceti ca, te ādayo yassa ṭhāyībhāvesu vijjamānānaṃ sukhadukkhasabhāvānaṃ attani āropanasseti ca, soyeva visesoti ca, abhimukhānaṃ bhāvoti ca viggaho. Byabhicārīpade visaddo visesatthe abhisaddo abhimukhabhāve vattati.
不正行状态的分类显示巴利原文
Byabhicārībhāvappabheda
厌离、寻思、疑惑、平静、
坚忍、迟钝、沮丧、倦怠与懒散、
睡眠、恐惧、疾病、嫉妒、欢喜,
忆念、羞愧、沮丧,总合为八种外现。
忧虑、怀孕、癫狂、不悦、骄慢、
沉醉、疯狂、愚痴而蒙昧,
昏沉、倦怠、伴随暴戾与死亡,
轻浮、疾病——如此共计三十三种。
显示巴利原文 Nibbedo takkasaṅkā sama- Dhitijaḷatā dīnatuggālasattaṃ, Suttaṃ tāso gilānu’ssukaharisa- Satissāvisādābahitthā. Cintā gabbā’pamāro’marisamada- Matummādamohā vibodho, Niddāvegā sabiḷaṃ maraṇa- Sacapalābyādhi tettiṃsame’te.
344 他以“厌离”等词来说明这些。“贫、傲、懒”指贫乏、傲慢与懒惰,“病与焦虑”指疾病与操心。“轻浮”指轻佻,与轻浮俱者名为“有轻浮”,而这既是病也是死,故有“有轻浮之病”的复合词;又因它与猫相伴而行,故称“有猫”。如此,上述这些不定状态共有三十三种。对于具精进者,由此而品尝英勇味;对于怯懦者,则由此品尝恐怖味。因世间本性种种不同,为使一切众生于其中某一类生起味著,应当对每一种味的这些不定情从多方面加以描述。然而,在此之中:对于怯懦者,仅仅见到一个如同仇敌般濒死的人,那一刹那依其本性便成为恐惧之因;而对于好战者,则可能成为精进之缘。同样,演员所作的夸张装扮与动作,对根性低劣者是引发大笑之因,对根性深沉者则是引发不定情微笑之因。因此,诗人描述诸情时,应如此描述,以达成情味的圆满;而对于情味的破坏,则须以极大的努力来避免。显示巴利原文
344. Te dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Dīnatuggālasattanti dīnatā ca uggatañca ālasattañca, gilāni ussukaiti ussukkaṃ. Capalaiti cāpallaṃ, saha capalena sacapalo, so cāyaṃ byādhi ca, maraṇañca sacapalabyādhi ca samāhāre. Tañca saha biḷāya vattatīti sabiḷanti ete yathāvuttabyabhicārībhāvā tettiṃsa hontīti. Ussāhavatā vīraraso taṃvaseneva assādīyati. Bhīrunā tu sova bhayānakarasavaseneti lokasabhāvassa anekattā tadatthamete byabhicārino ekekassarasassa bahavo vaṇṇanīyā, yato taṃvaṇṇanādvārena sabbopi tesu kiñci assādetīti. Tattha yasmā pana māraṇopagataveridassanamekameva taṅkhaṇeyeva bhinnaṃ pakativasena bhīruno bhayassa hetu, saṅgāmalolassa tu ussāhanimittaṃ siyā. Tathā naṭena kataṃ vikatamābharaṇaṃ kriyāvā nīcapakatīnaṃ ṭhāyino hāsassa hetu, gambhīrapakatīnaṃ byabhicārino hāsassa, tasmā bhāve vaṇṇayatā kavinā bhāvā tathā vaṇṇanīyā, yathocityapariposo siyā. Ocityabhaṅgo tu mahatā vāyāmena pariharitabbo.
其中,“厌离”是自我轻蔑。它的激发因,对于妇女和低贱者而言是贫穷,对于瑜伽行者而言则是真实的感受;在此,流泪、思虑等是它的随行。显示巴利原文
Tesu nibbedo attāvamānanaṃ. Tassa ca itthīnañca nīcānañca dāliddiyaṃ vibhāvo, yogīnaṃ tu tatvasaṃvedanaṃ vibhāvo, assupatanacintādayo ettha anubhāvā.
“思虑”即寻思。它的激发因是疑惑,随行表现为摇头等。显示巴利原文
Takko vitakkanaṃ. Tassa sandeho vibhāvo, sirokampādi anubhāvo.
疑虑:与疑相违的行为为其激发因,颤抖等为其随行作用。显示巴利原文
Saṅkāya viruddhacaraṇaṃ vibhāvo, kampādayo anubhāvo.
“平静”即疲倦。在此,行走等为其激发因,流汗等为其随行作用。显示巴利原文
Samo khedo. Tattha gatyādi vibhāvo, sedādi anubhāvo.
“坚定”是满足。智等为其激发因,贪著享乐等为其随行作用。显示巴利原文
Dhiti santoso. Ñāṇādi vibhāvo, anubhāvo bhogālolatādi.
‘迟钝’即不了知。其激发因是见到可爱与不可爱的事物等,其随行作用为目不转睛地凝视等。显示巴利原文
Jaḷatā appaṭipatti. Tassā iṭṭhāniṭṭhadassanādi vibhāvo, animisanayanālocanādi anubhāvo.
‘消沉’是心的萎靡不振。其激发因是境遇不佳等,其随行作用为衣垢污秽等。显示巴利原文
Dīnatā cetaso anojatā. Tassā vibhāvo duggatatādi, anubhāvo malinavatthatādi.
‘傲慢’是粗暴性。其激发因是重大冒犯等,其随行作用为威吓等。显示巴利原文
Uggatā dāruṇattaṃ. Tassā vibhāvo balavāparādhādi, tassa anubhāvo tajjanādi.
‘懒惰’以疲倦等为激发因,以弯曲身体等为随行作用。显示巴利原文
Ālasattassa parisamādi vibhāvo, jimhatādi anubhāvo.
‘睡眠’以昏沉等为激发因,以沉睡等为随行作用。显示巴利原文
Suttassa niddā vibhāvo, tassādādayo anubhāvo.
‘恐惧’是心的扰动。它的激发因是雷鸣等,它的随行作用是颤抖等。显示巴利原文
Tāso cittakkhobho. Vibhāvo assa gajjitādi, kampanādi anubhāvo.
疲乏、渴求等是病患的特相,容颜变色等是其作用。显示巴利原文
Āyāsapipāsādi vibhāvo gilāniyā, vivaṇṇatādayo anubhāvo.
时机巧妙是热切。其特相是向人展现可爱容貌等,其作用是急促等。显示巴利原文
Kālakkhamatā ussukaṃ. Vibhāvo tassa ramaṇīyadassanicchādi, anubhāvo turitatādi.
心的清净为绿色。其中,断除疾病等是其特相,感受安乐等是其作用。显示巴利原文
Cetopasādo harito. Tatra ussavādi vibhāvo, assusedādayo anubhāvo.
念的特相是见相似相等,其作用为如蜂群上扬般提起心等。显示巴利原文
Sadisadassanādi vibhāvo satiyā, anubhāvo bhamusamunnamanādi.
嫉妒是无法容忍他人获得称赞。它的特相是如恶人怀胎等,作用是以嗔恨谈论、轻蔑等。显示巴利原文
Paresamukkaṃsāsahanatā issā. Tassā dujjanattagabbādayo vibhāvo, dosakathanāvajānanādayo anubhāvo.
沮丧即悲伤。它的特相是所办事业未成就等,作用为逼恼、灼烧等。显示巴利原文
Visādo khedo. Vibhāvo tassa āraddhakāriyāsiddhādi, bādhayatāpādi anubhāvo.
谄,是身行的伪装。它以羞耻等为特相,以他人心的变化等为作用。显示巴利原文
Abahitthā kāyasaṃvaraṇaṃ. Tassā vibhāvo lajjādi, anubhāvo’ññavikriyā.
诳,为获得喜爱之物等而起思惟,其作用现为眼目半闭等。显示巴利原文
Cintā iṭṭhālābhādīhi, anubhāvo mukulitanayanādi.
骄,即是傲慢。它以自居主宰等为特相,以轻蔑等为作用。显示巴利原文
Gabbo abhimāno. Vibhāvossa issariyādi, anubhāvo avajānanādi.
迷醉是由坚硬树木等所引起。在此,倒地等是它的作用。显示巴利原文
Apamāro gāharukkhādīhi , bhūpātādayo ettha anubhāvo.
不调顺即不堪忍。它的特相是傲慢与轻视等,作用是摇头、拍打等。显示巴利原文
Amariso akkhamatā. Vibhāvo assāvamānanādi, sirokampanatajjanādayo anubhāvo.
醉态即放逸与轻慢。其特相为饮酒,作用是肢体摇动、脚步蹒跚与大笑等。显示巴利原文
Mado pamādukkaṃso. Tassa vibhāvo pānaṃ, calamānaṅgavacogatihāsādayo anubhāvo.
慧即断疑。教导等为因,面容舒展等为果。显示巴利原文
Mati kaṅkhacchedo. Upadesādi vibhāvo, mukhavikāsādi ettha anubhāvo.
疯狂是不加审察而行。其因是痰聚、鬼魅附身等,其果是不合时宜的哭泣、歌唱、大笑等。显示巴利原文
Asamekkhitakāritā ummādo. Tassa vibhāvo sannipātagahaṇādi, aṭṭhānaruditagītahāsādayo anubhāvo.
愚痴以恐惧等为因,以僵硬、颤抖等为果。显示巴利原文
Moho bhayādīhi, anubhāvo thambhakampādi.
羞愧以恶行等为因,以低头等为果。显示巴利原文
Durācārādīhi biḷaṃ, adhomukhatādi anubhāvo.
死亡,其因与其果已极为明了。显示巴利原文
Maraṇaṃ vibhāvaanubhāvehi supasiddhaṃ.
浮躁以贪嗔等为因,以随意而行等为果。疾病则显而易见。显示巴利原文
Capalatā rāgadosādīhi, sacchandacaraṇādi anubhāvo. Byādhi pākaṭo.
再者,此处所提及的其他一些心之活动的特殊状态,若存在微细差别,其中有些已摄于已说者之中。正如一切以欲为本质的贪爱皆摄于爱乐,同样,诸嗔类的忿、恨等皆摄于嫉妒等中;苦性则摄于愁、悲、病、疲倦、沮丧等中。喜等乐性应视为摄于喜悦。其中,恐惧与惊怖有所不同,疑惑亦然,忿恨亦然。因此,应知嫉妒与病等相同,睡眠摄于昏眠,浮躁摄于焦虑,同样,愚痴摄于后将说的昏昧,这些皆各不相同。显示巴利原文
Ye vā panaññe idha niddiṭṭhā cittavuttivisesāpi saṃvijjanti sukhumabhedā, tesu keci vuttesvantogadhā honti. Yathā hi icchāsabhāvā sabbe kāmā ratiyaṃ antogadhā, tathā dosappakārā kodhā marisaissādīsvantogadhā, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilāni visādādīsvantogadhā. Pītyādayo sukhasabhāvā hariseti daṭṭhabbaṃ. Tesu bhayā tāso añño, saṅkā tathā amariso. Tasmā issā, tathā gilānito samo, niddāya suttaṃ, ussukā capalatā, tathā mohā palayo vakkhamāno aññoti mantabbaṃ.
344 344. 现在以自性显示那些不定心所,即“厌离”等。厌离来自自责所成,寻与疑,平静、坚定与迟钝——平静是满足之相,坚定与迟钝,沮丧、粗暴、懒惰即沮丧性、粗暴性、懒惰性,睡眠与卧眠,惊怖是心的扰动,病与被压迫性,焦虑、喜悦、念、嫉妒、沮丧、不专注指精进、喜、念、嫉妒、懈怠、威仪防护,思虑,骄慢即慢,昏昧,忿恨、骄、慧、疯狂、愚痴即不忍、放逸、增上,断疑、疯狂、愚痴,觉醒是清醒,昏眠与冲动即是昏眠,称为冲动的慌乱,羞愧是含羞,死亡、浮躁与病是死亡与伴有浮躁的病。这些是三十三种不定心所。“寻与疑”、“平静、坚定与迟钝”、“沮丧、粗暴与懒惰”、“焦虑、喜悦、念、嫉妒、沮丧与不专注”、“忿恨、骄、慧、疯狂与愚痴”、“昏眠与冲动”、“与羞愧俱行”、“与浮躁俱行,彼浮躁与彼病”、“死亡与伴有浮躁的病”——这些都是文句。“死亡与伴有浮躁的病”是合集复合词。因此,“含羞”一词是它的形容词。显示巴利原文
344. Idāni te byabhicārībhāve sarūpena dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Nibbedo attanindāsaṅkhato ca, takkasaṅkā ca, samadhitijaḷatā parisamo santosalakkhaṇā dhiti jaḷatā ca, dīnatuggālasattaṃ dīnabhāvadāruṇabhāvaalasabhāvā ca, suttaṃ sayanañca, tāso cittakkhobho ca, gilānaparimadditabhāvo ca, ussukaharisasatissāvisādābahitthā ussāhapitisatiissākhedaākārasaṃvarā ca, cintā ca, gabbo abhimāno ca, apamāro ca, amarisamadamatummādamohā akkhantipamādādhikkā kaṅkhacchedaummādamohā ca, vibodho pabodho ca, niddāvegā niddā ca, āvegasaṅkhāto sambhamo ca, sabiḷaṃ lajjāsahitaṃ maraṇasacapalābyādhi maraṇañca cāpalyasahitā byādhi ceti. Ete tettiṃsa byabhicārībhāvā nāma honti. Takko ca saṅkā ceti ca, samo ca dhiti ca jaḷatā ceti ca, dīnatā ca uggo ca alasattañcāti ca, ussukañcahariso ca sati ca issā ca visādo ca abahitthā ceti ca, amariso ca mado ca mati ca ummādo ca moho ceti ca, niddā ca āvego ceti ca, saha biḷāya vattatīti ca, saha capalena cāpalyena vattatīti ca, sacapalo ca so byādhiceti ca, maraṇañca sacapalabyādhi ceti ca vākyaṃ. Maraṇasacapalābyādhīti samāhāradvando. Tasmā ‘‘sabiḷa’’nti padaṃ etassa visesanaṃ hoti.
世人性情迥异,同一种英勇味,在具精进者那里以英勇相而得品尝,在具怖畏者那里却以恐惧相而得品尝。因此,每一种味都应描述这些众多的不定心所。如是,意趣纷繁的世间从中各取所好,作品便能令一切人喜爱。在情的描写中,当有前来杀害的敌人出现,同一刹那,随人意趣而分化,成为本性怖畏者恐惧的因,与好战者精进的因。同样,演员为逗笑而所做的变形装饰及诸行为,对于性情浅者便是常随之笑的因,对于性情深者则是不定笑的因。因此,描述情的诗人不应违背适当性,而应怀着恭敬善备适当性,描述能够显了情、具备因与果的种种言说。在此,应当了知使情得以显了的因等,故应与彼彼情一起如此了知。显示巴利原文
Lokasabhāvassa anekavidhattā ekoyeva vīraraso ussāhavatā vīrarasākārena assādanīyo hoti, soyeva bhīrunā bhayākārena assādanīyo hoti. Tasmā ekekassa rasassa ime bahū byabhicārino vaṇṇetabbā honti. Evaṃ sati anekādhippāyako loko tesu kiñci assādeti. Evaṃ sati bandho sabbajanassa kanto hoti. Tassaṃ bhāvavaṇṇanāyaṃ yasmā māretumāgacchantānaṃ sattūnaṃ dassanamekameva taṅkhaṇe janādhippāyato bhijjitvā pakatibhīrūnaṃ purisānaṃ bhayassa ca yuddhalolassa ussāhanassa ca kāraṇaṃ hoti. Evaṃ naṭena hasanatthaṃ katavikatamābharaṇañca tādisakiriyā ca uttānapakatikānaṃ purisānaṃ ṭhāyīhāsassa ca gambhīrapakatikānaṃ byabhicārīhāsassa ca hetu bhaveyya. Tasmā bhāve vaṇṇentena kavinā ocityabhaṅgamakatvā sakkaccamocityaṃ sajjetvā bhāvappakāsakāni savibhāvānubhāvakavivacanāni vaṇṇetabbāni. Ettha bhāvāvabodhakavibhāvādīnaṃ jānitabbattā tehi tehi bhāvehi saddhiṃ evaṃ veditabbā.
在这些情形中,厌离的特征是自我轻视。若在妇女或卑下者中生起,贫穷是其所缘因;若在瑜伽行者中生起,如实觉是其所缘因。在此,落泪、思虑等为果。显示巴利原文
Tesu bhāvesu attāvamānanalakkhaṇo nibbedo. Itthīnaṃ, hīnānaṃ vā uppajjati ce, dāliddiyaṃ ālambaṇavibhāvo nāma, yogīnaṃ ce, tathāvabodho ālambaṇavibhāvo, ettha assupatanacintādikaṃ anubhāvo nāma.
关于寻的疑惑是激发因,摇头等是果。显示巴利原文
Vitakkassa sandeho uddīpanavibhāvo nāma, sirokampādikaṃ anubhāvo nāma.
疑惑的相反现起是激发因,颤抖等是果。上文所说“因”,在所缘因与激发因二者中,应取相合者。显示巴利原文
Saṅkāya viruddhappavatti uddīpanavibhāvo, kampādiko anubhāvo. Upari ‘‘vibhāvo’’ti vutte ālambaṇuddīpanesu dvīsu yaṃ yujjati, taṃ gahetabbaṃ.
以厌倦为相者:等持、等行等是其引发因,流汗等是其随应果。显示巴利原文
Khedalakkhaṇassa samassa gamanādikaṃ vibhāvo, sedādi anubhāvo.
以知足为相的坚忍:智等是其引发因,于诸欲中无贪著等是其随应果。显示巴利原文
Santosalakkhaṇāya dhitiyā ñāṇādi vibhāvo, bhogesu alolabhāvādi anubhāvo.
以不相应为相的愚钝:于可爱与不可爱中不知等是其引发因,以睁开的双眼正面注视等是其随应果。显示巴利原文
Ayoggatālakkhaṇāya jaḷatāya iṭṭhāniṭṭhānaṃ ajānanādi vibhāvo, vivaṭanayanehi abhimukhavilokanatādi anubhāvo.
沮丧以心无光辉为相,以堕入恶趣等为引发因,以衣服垢秽等为随应果。显示巴利原文
Cittassanittejalakkhaṇāya dīnatāya duggatatādi vibhāvo, malinavatthatādi anubhāvo.
凶暴以残酷为相,以极重罪过等为引发因,以威吓等为随应果。显示巴利原文
Dāruṇatālakkhaṇassa uggabhāvassātisayāparādhādi vibhāvo, tajjanādi anubhāvo.
懒惰者,以不于所应作处努力等为引发因,以身形佝偻等为随应果。显示巴利原文
Alasattassa aṭṭhānaparisamādi vibhāvo, vaṅkikabhāvo anubhāvo.
所谓“睡眠”,即沉睡,其昏昧等为引发因,乐味等为随应果。这里所说的乐味,是指卧床之乐、侧卧之乐等。显示巴利原文
Sayanasaṅkhātassa suttassa niddādi vibhāvo, assādādi anubhāvo. Ettha assādanaṃ nāma seyyasukhapassasukhādikaṃ.
所谓心散乱的惊惧,其恐吓语等为引发因。恐吓语,即令人生起怖畏的言语。以忿怒而颤抖为其随应果。显示巴利原文
Cittakkhobhasaṅkhātassa tāsassa gajjitādi vibhāvo, gajjitaṃ nāma bhayajanakavacanaṃ. Kopena kampanā anubhāvo.
所谓苦迫的病,其疲劳、渴等为引发因,容颜丑陋等为随应果。显示巴利原文
Pīḷāsaṅkhātassa gilānassa āyāsapipāsādi vibhāvo, dubbaṇṇatādi anubhāvo.
对恰当时机不加观察而生起的焦虑,以欲见可爱的事物等为引发因,以匆忙等为随应果。显示巴利原文
Anurūpakālassa anolokanassa ussukkassa rammavatthudassanicchādi vibhāvo, turitatādi anubhāvo.
以心清净为特相的喜悦,其引发因是吉祥游戏等,随应果是满足之语等。显示巴利原文
Cetopasādalakkhaṇassa harisassa maṅgalakīḷādi vibhāvo, santosavacanādi anubhāvo.
以忆念为特相的念,其引发因是想、知、见等,随应果是扬眉等。显示巴利原文
Saraṇalakkhaṇāya satiyā saññāṇadassanādi vibhāvo, bhamukkhepādi anubhāvo.
嫉妒以不能忍受他人成就为相,表现为恶人本性、傲慢等;说嗔恨语、轻蔑等则是其随行。显示巴利原文
Parasampattiasahanalakkhaṇāya issāya dujjanabhāvagabbādi vibhāvo, dosakathanāvajānanādi anubhavo.
沮丧以厌倦为相,表现为已着手之事无法完成、事业失败等;内心热恼等是其随行。显示巴利原文
Khedalakkhaṇassa visādassa āraddhakāriyāsiddhikāriyabyāpattiādi vibhāvo, manosantāpādi anubhāvo.
伪善以掩饰行为为相,或以隐藏真实本性为相,表现为羞怯等;而做无关之事、低头、以足掘地等则是其随行。显示巴利原文
Ākārasaṃvaraṇalakkhaṇāya, rasasabhāvapaṭicchādanalakkhaṇāya vā abahitthayalajjādi vibhāvo, tadaññakriyākaraṇaṃ, adhomukhakaraṇaṃ, pādehi bhūmikhaṇanantiādi anubhāvo.
忧虑以所求不得等为表现;眼目微闭、目光低垂等为其随行。显示巴利原文
Cintāya iṭṭhatthālābhādī vibhāvo, makulitanayanādi adhokhittacakkhādi vā anubhāvo.
傲慢以主宰欲等为表现;轻蔑等为其随行。显示巴利原文
Gabbassa issariyādi vibhāvo, avajānanādi anubhāvo.
癫痫以鬼怪侵扰等为表现;倒地等为其随行。显示巴利原文
Apamārassa yakkhapīḷādi vibhāvo, bhūmipatanādayo anubhāvo.
不忍以不堪忍轻蔑等为相,表现为轻慢等;摇头、威吓等是其随行。显示巴利原文
Akkhamalakkhaṇassa amarisassa avamānanādi vibhāvo, sirokampanatajjanādi anubhāvo.
骄逸以过度放逸为相,表现为满足于饮酒等;手足颤抖、言语、行走、大笑等是其随行。显示巴利原文
Pamādādhikkalakkhaṇassa madassa santosapānaṃ vibhāvo, kampamānahatthapādavacanagamanahāsādī anubhāvo.
慧以断除疑惑为相,表现为依止教导等;面容满足等是其随行。显示巴利原文
Kaṅkhācchedanalakkhaṇāya matiyā upadesādi vibhāvo, mukhasantosādi anubhāvo.
疯狂,以不加审察而行作为特相;其表现为三液聚合、衰老、鬼怪侵扰等;无因的哭泣、大笑等为其随行。显示巴利原文
Anupaparikkhakāritālakkhaṇassa ummādassa sannipātajjarayakkhādi vibhāvo, akāraṇarodanahasanādi anubhāvo.
愚痴,以迷惘作为特相;其表现为极度恐惧等;不了知真实本性等为其随行。显示巴利原文
Muyhanalakkhaṇassa mohassa adhikabhayādi vibhāvo, sabhāvānavabodhanādi anubhāvo.
觉醒即是睡眠的消失;以时间变化、依靠光明等为表现;揉眼等为其随行。显示巴利原文
Niddāpagamasaṅkhātassa vibodhassa kālapariṇāmādi ālokasaraṇādi vā vibhāvo, akkhimaddanādi anubhāvo.
具有压迫心之特相的睡眠,其因是对任何事物不作意、不造作等;其果是闭眼等。显示巴利原文
Manosampīḷanalakkhaṇāya niddāya kassaci acintanaakaraṇādi vibhāvo, akkhipidahanādi anubhāvo.
以令人恐惧为特相的惊惧,其因是见到敌人等;其果是颤抖、战栗等。显示巴利原文
Bhayāgamanalakkhaṇassa āvegassa paccatthikadassanādi vibhāvo, utrāsakampādi anubhāvo.
以羞耻为特相的惭耻,其因是恶行等;其果是低头等。显示巴利原文
Lajjālakkhaṇāya biḷāya durācārādi vibhāvo, adhomukhatādi anubhāvo.
死亡之因,为刀剑所伤、疾病等;死亡之果,为面容扭曲等。显示巴利原文
Maraṇassa satthapahārarogādi vibhāvo, mukhavikārādi anubhāvo.
浮躁之因,为贪、嗔等;浮躁之果,为随心所欲而行等。显示巴利原文
Cāpallassa rāgadosādi vibhāvo, attano sacchandacaraṇādi anubhāvo.
疾病之因,为风、胆汁等增盛;疾病之果,为呻吟等。显示巴利原文
Byādhiyā vātapittādīnaṃ ussadabhāvādi vibhāvo, nitthunanādi anubhāvo.
在《善觉庄严》中,还有一些未显明微细差别的心之状态差别。其中应知:凡是欲为本质的一切差别,都摄归于欲乐;凡是具嗔害性质的,都摄归于忿、不耐、嫉妒等;凡是苦为本质的,都摄归于忧、病、疾、沮丧等;喜等则摄归于喜悦。如此,虽同类被归摄,但因显著差别,如恐惧与怖畏、疑惑与不耐、不耐与嫉妒、疾与沮丧、睡眠与昏沉、焦虑与浮躁、痴与将述之昏昧等,皆各别显示为不同,应作如是观。显示巴利原文
Imasmiṃ subodhālaṅkāre adassitasukhumabhedā aññāpi cittavuttivisesā santi, tesu icchāsabhāvā sabbe bhedā kāmaratiyañca, dosapakārā kodhaamarisaissādīsu ca, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilānavisādādīsu ca, pitiādayo harise ca antogadhāti veditabbā. Evaṃ samānānaṃ saṅgahe satipi tāsato bhayassa ca, saṅkāya amarissa ca, amarisato issāya ca, gilānato samassa ca, niddāya suttassa ca, ussukkato capalatāya ca, mohato vakkhamānapalayassa ca pākaṭavisesena aññathā visuṃ visuṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ.
有触者之义趣显示巴利原文
Sāttikabhāvaadhippāya
有触者虽然在随应之性中,他们仍然各自成为各别的状态。
显示巴利原文 Samāhitattappabhavaṃ, sattaṃ teno’papāditā; Sāttikā’pya’nubhāvatte, visuṃ bhāvābhavanti te.
345 在“有触者”之中,说“等持”等。所谓等持,即由成就一境性的状态而令心获得等持的自我;由此所生起者,名为“有情”。由此有情所呈现、所产生的僵硬等,称为有触者。那些有触者又成为随应,因为僵硬等状态的表显性属于本质的变异。此义将在“由于心的状态差别故”等处说明。因此说“于随应之性中”。虽然如此,那些有触者仍然各别成为各自的状态,依所说之理,因为他们正是心的状态差别。显示巴利原文
345. Sāttike vadati ‘‘samāhite’’ccādinā. Samāhito ekaggatābhāvāpādanena katasamādhāno attā cittaṃ tato pabhavaṃ uppannaṃ yaṃ, taṃ sattaṃ nāma. Tena sattena upapāditā nibbattitā thambhādayo sāttikā vuccante. Te ca puna anubhāvāpi bhavanti thambhādibhāvasaṃsūcanasabhāvavikārarūpattā. Tañca ‘‘cittavuttivisesattā’’iccādinā vakkhati. Tenāha ‘‘anubhāvattepī’’ti. Evaṃ satyapi te sāttikā visuṃ puthageva bhāvā bhavanti, vuttanayena cittabhavattavirūpattā tesanti.
345 现在,为了显示依略说次第而证得的、称为纯粹存在的有触者状态,以「专注」等句说明。由专注所生起的,是通过令心一境性不生起而成就的、从已作专注之心所生的,称为有情。由此,在利得、不利得等之中,由于单一因缘而以坚固性所确立、所成就的,如僵硬等,称为有触者。那些有触者,即使在具有随应作用时,也由于具有称为心相之僵硬等显明作用的本质变异之自性,即使在具有自己的随应作用时,也成为别别之存在,如所说「然而心的种种特殊状态,由于感受等而令存在」等,称为状态。这些有触者依状态与随应作用而有两种。专注且是自我,由此而生起;寂静且止息且是自我,从有情而生起,由有情所产生,随应作用的状态——如此构成句子。‘Api’是不定词,用于加强语气。显示巴利原文
345. Idāni uddesakkamenādhigatakevalabhāvasaṅkhātaṃ sāttikābhāvaṃ dasseti ‘‘samāhita’’iccādinā. Samāhitattappabhavaṃ ekaggatābhāvāpādanena katasamādhānacittato sambhūtaṃ sattaṃ nāma hoti. Tena lābhālābhādīsu ekākārassa hetunā thirabhāvena upapāditā nipphāditā thambhādayo sāttikā nāma bhavanti. Te sāttikā anubhāvattepi cittākārasaṅkhātathambhādipakāsanasabhāvavikārasarūpattā attano anubhāvatte satipi visuṃ bhāvā bhavanti yathāvutta ‘‘cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato’’tiādinā bhāvā nāma hontīti. Ime sāttikābhāvānubhāvavasena duvidhā honti. Samāhito ca so attā ceti ca, tato pabhavamiti ca, santo upasanto ca so attā ceti ca, sattato bhavantīti ca, sattena uppāditāti ca, anubhāvānaṃ bhāvoti ca vākyaṃ. Apīti anuggahatthe nipāto.
有触者状态之分类显示巴利原文
Sāttikabhāvappabheda
身体僵硬、回避、身毛竖立,
以及出汗、颤抖;
容颜失色、声音失常,
这些便是八种有触者的状态。
显示巴利原文 Thambho palayaromañcā, Tathā sedassuvepathu; Vevaṇṇiyaṃ vissaratā, Bhāvā’ṭṭhe’te tu sāttikā.
346 346. 他以「僵硬」等句显示这些。其中,僵硬是指身体与心不松弛的状态。逃避是由睡眠所生、具有睡眠状态性质、除入出息之外的剩余部分。其余诸项以可辨识为其特征。显示巴利原文
346. Te dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Ettha thambho avissarakāyacittatā. Palayo assāsapassāsamattāvaseso suttāvatthāsabhāvo niddāpabhavo. Subyattalakkhaṇā sesā.
346 346. 现在,他以「僵硬」等句显示有触者。僵硬是指身体与心不松弛的状态;而逃避与身毛竖立,是由睡眠所生起、除入出息之外余留的睡眠状态,以及由净信等所生起的身毛竖立;同样地,汗与泪与颤抖,由恐惧等所生起的烧灼感,由满足等所生起的泪,以及颤动;容貌变丑即变得丑陋,声音变怪即声音变得怪异——这些便是八种有触者的状态。‘身毛的竖立’即向上生起;‘逃避与身毛竖立’;‘颤抖即震动’;‘汗与泪与颤抖’;‘有丑陋的容貌’;‘其状态’;‘有怪异的声音’;‘其状态’——如此组合成句。显示巴利原文
346. Idāni sāttike dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Thambho kāyacittānaṃ avisarabhāvasaṅkhāto ca palayaromañcā niddāya uppajjamānaassāsapassāsamattātirittasuttāvatthā ca pasādādisambhavo romuggamo ca tathā evaṃ sedassuvepathu ca bhayādīhi uppajjamānadāho ca santosādīhi uppajjamānaassu ca kampā ca vevaṇṇiyaṃ virūpatā ca vissaratā virūpasaddatā cāti ete aṭṭha sāttikā bhāvā nāma honti. Romānaṃ añco uggamoti ca, palayo ca romañco ceti ca, vepanaṃ kampanamiti ca, sedo ca assu ca vepathu cāti ca, virūpo vaṇṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca, virūpo saro asseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.
当欢喜等状态现起时,
若它们不具有安住的性质;
那时,所有这些状态,
便成为不定法。
显示巴利原文 Yadā ratyādayo bhāvā, Ṭhitisīlā na honti ce; Tadā sabbepi te bhāvā, Bhavanti byabhicārino.
347 不仅仅是前面所说的那些不定法,喜等也是如此,因此说“当……时”等。它们成为不定法,意思是:依据各自的相应与关联而成为不定法。其余的部分容易理解。显示巴利原文
347. Na kevalaṃ vuttāyeva byabhicārino, ratyādayopīti āha ‘‘yadā’’iccādi. Bhavanti byabhicārinoti yathāyogaṃ yathāsambandhaṃ byabhicārino hontīti attho. Sesaṃ subodhaṃ.
347 三四七.现在,正如厌离等一样,喜、笑等在某个时刻也会成为不定法,因此说“当……时”等。喜等——即喜、笑等状态——共有九种住性状态。当它们并非住性状态,由于被种种相反的状态所间隔,如果在本质上并不具有住性,那么这些喜等状态便全都依照各自的相应与关联而成为不定法。其余的部分容易理解。显示巴利原文
347. Idāni nibbedādayo viya ratihāsādayopi kismiñci kāle byabhicārinopi hontīti dasseti ‘‘yadā’’ iccādinā. Ratyādayo ratihāsādayo bhāvā nava ṭhāyībhāvā yadā ṭhitisīlā na honti ce virodhīhi tehi tehi bhāvantarehi byavahitattā sabhāvato ṭhitisabhāvā yadi na honti, tadā te bhāvā ratyādayo sabbepi byabhicārino bhavantīti. Yathāsakaṃ byabhicāritānurūpavibhāvānubhāvānaṃ yogānurūpena byabhicārībhāvā honti. Ratiādi yesaṃ hāsādīnamiti ca, ṭhiti sīlaṃ yesaṃ ratyādīnamiti ca viggaho.
所缘便是这些[情]的因;同理,激发也是其因;
在生起与激发中也是如此;
若有一种[因]能令这些[情]被了知,
这便被称为随行(anubhāva)。
显示巴利原文 Vibhāvo kāraṇaṃ tesu’- Ppattiyu’ddīpane tathā; Yo siyā bodhako tesa- Manubhāvo’ya’mīrito.
348 现在为了说明所缘与随行,故说“所缘”等。喜等诸情的生起,以及对其的激发,其因由所缘与激发因而有两种,名为所缘。这其中,亲所缘如可爱对象等,激发所缘如月亮等。能令人了知这些情的身业与语业,若存在,此即名为随行。显示巴利原文
348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ratyādīnaṃ bhāvānaṃ uppattiyā, tathā uddīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho vibhāvo nāma. Tattha ālambaṇavibhāvo kantādi, uddīpanavibhāvo candādi. Tesaṃ bodhako ñāpako kāyiko ca vācasiko ca byāpāro siyā, ayaṃ anubhāvo īrito.
348 现在为了说明所缘与随行,故说“所缘”等。对于常情等三者的生起、激发,以及对于已生起者的显示,其因由所缘与激发因而有两种,名为所缘。对于常情等三者,若有能令人了知的身业与语业——即演员与诗人的行为——此即名为随行。以特殊方式令生起、令增长,故名为所缘;令随知、令了知,故名为随行。在此,所谓所缘:于喜的情中,男女互为亲所缘,月亮、园林、地点等为激发所缘,如此有两种。笑等其余情也可依此类推,配合二种所缘。所谓随行:乃是令常情等各各情显现的语业行为,以及作为身业行为的演员表演,即对各各情自性的描摹,如此有两种行为。显示巴利原文
348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ tiṇṇaṃ uppattiyā ca tathā uddīpane ca uppannānaṃ dīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho hetu vibhāvo nāma, tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ bodhako kāyikavācasiko yo siyā naṭakavīnaṃ byāpāro atthi, ayaṃ anubhāvoti īritoti. Visesena bhāveti vaḍḍhetīti vibhāvo. Anubhāveti bodhetīti anubhāvo. Ettha vibhāvo nāma rativisaye naranārīnaṃ aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvo, candarammadesādi uddīpanavibhāvo ceti duvidho. Hāsādīnampi duvidhavibhāvaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ. Anubhāvo nāma ṭhāyībhāvādīnaṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ pakāsakavācasikabyāpārasaṅkhātakavipayogo ca kāyikapayogabhūto naṭānaṃ abhinayasaṅkhāto taṃtaṃbhāvasarūpanirūpako ceti duvidho byāpāro.
为了阐明具有多种因的心意特殊状态——即‘情’,
在作品中,情、所缘与随行应被清晰地描述。
显示巴利原文 Nekahetuṃ manovutti-visesañca vibhāvituṃ; Bhāvaṃ vibhāvānubhāvā, vaṇṇiyā bandhane phuṭaṃ.
349 仅通过对所缘等的描述,便能了知情的种种差别;否则,当说“提婆达多双眼满含泪水”时,谁能断定其因是悲、是喜还是病呢?再者,若无‘情’——即心意活动的特殊状态,诗人怎能描述所缘与随行?演员怎能表演?观众又怎能理解?为了说明此义,故说‘多种’等。即:具有多种因(所谓情的生起等具有所缘等多种因)的心意特殊状态,便是‘情’。为了阐明它,前面所述的所缘与随行,在作品中——也就是展现味与情时——应被诗人清晰地描述。显示巴利原文
349. Vibhāvādivaṇṇanāyameva bhāvavisesāvabodho siyā, aññathā ‘‘devadattassa sāssulocanayugaṃ sañjāta’’miti vutte sokā ānandā rogā ceti ko nāma sakkoti kāraṇaṃ nicchituṃ, cittavuttivisesañca bhāvaṃ vinā vibhāvānubhāvaṃ kavi vaṇṇetuṃ naṭobhinetuṃ sāmajjiko vā viññātuṃ ko sakkotīti dassetumāha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ bahuhetuṃ manovuttivisesañca bhāvaṃ vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā vuttalakkhaṇā bandhane sabhāvanirūpakapade phuṭaṃ vaṇṇanīyā, vibhāvādirūpakeneva avuttampi kiñci patīyate.
349 当说到“提婆达多双眼充满泪水”时,若不说明流泪的缘由——是出于悲伤、喜悦还是疾病——便无从了知。同理,被称为心之活动的喜、笑等种种情态,若未阐明与它们相应的所缘与随行,诗人便无法描绘,演员便无法表演,观众亦无法品味。因此,必须对常情等进行描述。今为教导此义,故说“多种”等。所谓“具有多种因”的心意活动的特殊状态——即这些情的生起等具有所缘等多种因——就是“情”。为阐明它,前面所说的所缘与随行,在作品——即味与情的展现中,应由诗人清晰地描述。其中,“多种”为一词,“因”为一词,“心”与“活动”为一词,“特殊”为一词,“所缘”与“随行”为一词。这是句子的分析。显示巴利原文
349. ‘‘Devadattassa cakkhūni assupuṇṇānī’’ti vutte sokena santosena rogena vāti yathā assukāraṇakathanaṃ vinā na jānāti, evaṃ cittassa pavattisaṅkhātā ratihāsādayo te te bhāvā attano patītiyānurūpaṃ vibhāvānubhāvakathanaṃ vinā kavīhi vaṇṇetabbā, naṭehi dassetabbā, sabbhehi assādanīyā natthīti ṭhāyīādīnaṃ vaṇṇanameva kātabbanti idāni anusāsento āha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ uppatyādo ālambaṇavibhāvādibahukāraṇavantaṃ manovuttivisesaṃ bhāvañca cittassa pavattivisesasaṅkhātabhāvañca vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā anantaraniddiṭṭhā bandhane rasabhāvappakāsane phuṭaṃ pakāsaṃ katvā vaṇṇiyā kavinā vaṇṇanīyā hontīti. Na ekoti ca, so hetu asseti ca, manaso vuttīti ca, tāya visesoti ca, vibhāvo ca anubhāvo ceti ca vākyaṃ.
那些情,应依各自的所缘与随行,如理分别说明;
应随顺世间形态,如理恰当地加以描述。
显示巴利原文 Savibhāvānubhāvehi, bhāvā te te yathārahaṃ; Vaṇṇanīyā yathocityaṃ, lokarūpānugāminā.
350 现在他说“与自性俱等”,意指那些法不应超越世俗自性,而应依自性等来加以说明。“savibhāvā”即“与自性俱”,“te ca te anubhāvā ca”即“那些作用”,“tehi”即“依他们”。“yathārahaṃ”即“如其所应”:应依各自相关的自性,如理地加以说明。显示巴利原文
350. Idāni te bhāvā lokasabhāvānatikkamena vibhāvādīhi vaṇṇanīyāti āha ‘‘savibhāve’’ccādi. Saha vibhāvehi savibhāvā, te ca te anubhāvā ca, tehi. Yathārahanti attano sambandhīnaṃ vasena yathārahaṃ vaṇṇanīyā.
350 他教导说“与自性俱等”,意指那些法应依自性与作用来说明,不应超越世俗自性。“Lokarūpānugāminā”(随顺世俗形态):即随顺世俗言说,那些法——住性等三者,应如理适当地,以自性与作用俱、即与自性相伴的作用作为手段,如其所应地依各自相关的自性等来加以说明。其句义分解为:“与自性俱转者”、“那些作用”、“不超越而应理”、“不超越而恰当”、“世俗的形态即同类”、“随顺彼之特性”。显示巴利原文
350. Idāni vibhāvānubhāve nissāya vaṇṇanīyā te bhāvā lokasabhāvamanatikkamma kātabbāti anusāsanto āha ‘‘savibhāvā’’iccādi. Lokarūpānugāminā lokavohāramanuvattamānena te te bhāvā ṭhāyībhāvādayo tayo yathocityaṃ ocityānurūpaṃ savibhāvānubhāvehi vibhāvasahitehi anubhāvehi karaṇabhūtehi yathārahaṃ tehi tehi bhāvehi sambandhīnaṃ vibhāvādīnaṃ vasena anurūpato vaṇṇanīyā vaṇṇetabbā hontīti. Vibhāvehi saha ye vattantīti ca, te ca te anubhāvā ceti ca, anatikkamma arahanti ca, anatikkamma ocityamiti ca, lokassa rūpaṃ sarūpamiti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca viggaho.
由于心之活动方式特殊,意界的有贪法依于(身体)成分;
应依排出体外的汗等之作用来说明。
显示巴利原文 Cittavutti visesattā, mānasā sāttika’ṅgato; Bahinissaṭasedādi-anubhāvehi vaṇṇiyā.
351 351. 如何说明有贪法?他说“心”等。Cittassa vuttiviseso yesaṃ(谁的心的运转特殊),tesaṃ bhāvo(他们的法/状态),tasmā mānasā(因此意界)manasi bhavā(存在于意中的)sāttikā(有贪法)aṅgato sarīrato(由成分、由身体)bahinissaṭehi niggatehi sedādīhi anubhāvehi vaṇṇanīyā(应依外出的汗等作用来说明),na pana sedasalilameva bhāvoti(并非汗液本身即是法)adhippāyo(这是其意趣)。显示巴利原文
351. Sāttikā kathaṃ vaṇṇanīyāti āha ‘‘citte’’ccādi. Cittassa vuttiviseso yesaṃ, tesaṃ bhāvo, tasmā mānasā manasi bhavā sāttikā aṅgato sarīrato bahinissaṭehi niggatehi sedādīhi anubhāvehi vaṇṇanīyā, na pana sedasalilameva bhāvoti adhippāyo.
351 351. 如是依通说显示说法次第后,现在显示别说有贪法的说明是如此的,他以“心”等开始。Cittavuttivisesattā(由心运转的特殊性)cittassa pavattivisesattā(由心现起的特殊性)mānasā(意界)citte bhavā(存在于心中的)sāttikābhāvā(有贪法)aṅgato sarīrato(由成分、由身体)bahinissaṭasedādianubhāvehi(依外出的汗等作用)bahinikkhantasedādīhi anubhāvehi karaṇabhūtehi vaṇṇiyā(依作为手段的外出汗等作用而说明),aṅgato bahi nissaṭanti(成分外出)visesanena visiṭṭhabhūtasedādīnameva bhāvānubhāvattaṃ(依殊胜的汗等才是法的作用)vinā kevalaṃ sedādayo vuttā samānā bhāvādayo nāma na hontīti adhippāyo(意趣是:若仅说汗等,则不名为法等)。Cittassa vuttīti ca(心的运转),sā eva viseso yesaṃ sāttikānamiti ca(即是有贪等的特殊性),tesaṃ bhāvoti ca(他们的法),manasi bhavāti ca(存在于意中),sedo ādi yesaṃ kheḷādīnamiti ca(汗等是唾等的始),nissaṭā niggatā ca te sedādayo ceti ca(那些汗等是外出与流出),te eva anubhāvāti ca(那些即是作用):此为句义。显示巴利原文
351. Evaṃ sāmaññena bhāvavaṇṇanakkamaṃ dassetvā idāni visesena sāttikabhāvavaṇṇanā īdisāti dasseti ‘‘citta’’iccādinā. Cittavuttivisesattā cittassa pavattivisesattā mānasā citte bhavā sāttikābhāvā aṅgato sarīrato bahinissaṭasedādianubhāvehi bahinikkhantasedādīhi anubhāvehi karaṇabhūtehi vaṇṇiyā vaṇṇanīyā hontīti, aṅgato bahi nissaṭanti visesanena visiṭṭhabhūtasedādīnameva bhāvānubhāvattaṃ vinā kevalaṃ sedādayo vuttā samānā bhāvādayo nāma na hontīti adhippāyo. Cittassa vuttīti ca, sā eva viseso yesaṃ sāttikānamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca, manasi bhavāti ca, sedo ādi yesaṃ kheḷādīnamiti ca, nissaṭā niggatā ca te sedādayo ceti ca, te eva anubhāvāti ca vākyaṃ.
Sāmajjikāna’mānando, yo bandhatthānusārinaṃ;
所谓“有味者”,正是由知味者所说,此即名为味。显示巴利原文
Rasīyatīti taññūhi, raso nāmā’ya’mīrito.
352 352. 现在,由于已说“为尝味,善哉”,为开显味而说“观众”等。随剧情之义而行,即以心意随念此义,故称为“随剧情义者”。这些观众——诸善士心中所生的喜乐,就如世间甘美等味,在剧情中被称为艳情等味,为知味者、识味者所宣说。如何说?即“有味者”,意为被品尝。又如:当人们享用由种种佐料烹调的食物时,品尝其味,心满意足而得喜悦;同样,在种种表演所展现的、具足语言与肢体的常情中,诸具慧者品尝其味,心满意足,因此这些常情亦被称为戏剧之味。显示巴利原文
352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vuttattā rase niddisanto āha ‘‘sāmajjikāna’’miccādi. Bandhassa attho, tadanussaranti manobhāvanāvasenāti bandhatthānusārino, tesaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ manasi yo ānando, ayaṃ lokamadhurādiraso viya bandhe siṅgārādi raso nāma īrito taññūhi rasaññūhi. Kathamityāha ‘‘rasīyatī’’ti, assādīyatīti attho. Kiñca? Yathā nānābyañjanasaṅkhatamannaṃ bhuñjamānā rase assādiyanti sumānasā purisā santosañcādhigacchanti, tathā nānābhinayabyañjite vācaṅgasatthopete ṭhāyībhāve assādenti sumānasāpekkhakā, tasmā ete nāṭyātipi vuccanti.
352 352. 现在,说了“为尝味,善哉”之后,按所说次第开示已到的味,故说“观众”等。“随剧情义而行”,即那些随顺剧情之义、以智慧而行的观众——诸善士,他们心中所生的喜乐与满足,这就像世间的甘美等味,是可品尝的。依此义理,由“有味者”此语之义,知味者、识味者称名为味。“观众”即从事集会的人们;“剧情之义”即彼内容,随念彼义即了知它,如此成句。譬如众生享用由种种佐料烹调的食物时,品尝咸、酸等种种味而得满足;同样,在种种表演所开示的说明中,具足适当的肢体与武器表演的常情,被无嫉妒等的具慧者所品尝。这些常情,因由演员表演而展现,又是诸善士满足之味的因,故亦称为戏剧之味。显示巴利原文
352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vatvā uddiṭṭhakkamena sampattaṃ rasaṃ dasseti ‘‘sāma’’iccādinā. Bandhatthānusārinaṃ bandhassa atthānurūpasārīnaṃ buddhiyā pavattānaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ citte bhavo yo ānando santoso atthi, ayaṃ loke madhurādiraso viya assādanīyo hotīti atthayuttena ‘‘rasīyatī’’ti iminā vacanatthena raso nāmāti taññūhirasaññūhi īrito kathitoti. Samajjāyaṃ niyuttāti ca, bandhassa atthoti ca, taṃ anussarantīti ca, taṃ jānantīti ca vākyaṃ. Yathā nānābyañjanehi abhisaṅkhatamāhāraṃ paribhuñjantā sattā lavaṇambilādayo te te rase assādeyyuṃ, santuṭṭhā ca bhaveyyuṃ, evameva nānappakāraabhinayehi pakāsitavaṇṇanāya aṅgabhūtehi anurūpehi satthehi yutte ṭhāyībhāve issādirahitapaññavantā assādenti, tasmā ime ṭhāyībhāvā naṭābhinayehi byañjitattā ca sabbhānaṃ santosasaṅkhatarasassa hetuttā ca naṭarasātipi vuccanti.
与诸别情、随情,
与诸真情、不定情;
将所可品尝之味引来——
那味正是常情本身。
显示巴利原文 Savibhāvānubhāvehi, Sāttikābyabhicārihi; Assādiyatta’mānīya- Māno ṭhāyeva so raso.
353 353. 说常情本身获得味性,故说“与诸别情”等。那味正是常情本身,即如前所说,味即是常情,别无其他。这是此句的义理。显示巴利原文
353. Ṭhāyīnameva rasattāpattimāha ‘‘savibhāve’’ccādinā. Ṭhāyeva soti so yathāvutto raso ṭhāyībhāvoyeva, nāññoti attho.
353 353. 现在,为阐明常情本身如何获得味的自性,故说“与诸别情”等。那味即如前所说,与诸别情、诸随情——即与各个常情相应的别情及随情,与诸真情、诸不定情——即以应当被开示的常情本身的随顺真情与不定情作为作具,被品尝性正被带来,依诗人之力正被获得,那正是常情本身。依果的邻近施设,应知名为味。与诸情共同转起,故说“与诸别情”;它们又是随情,故说“与诸随情”;是真情与不定情,故说“与诸真情、诸不定情”;是所品尝者的状态,故说“被品尝性”。如此而成此句。显示巴利原文
353. Idāni ṭhāyībhāvānameva rasasarūpassa pāpuṇanatthaṃ vibhāveti ‘‘savibhāvā’’iccādinā. So raso anantaraniddiṭṭho savibhāvānubhāvehi tesaṃ tesaṃ ṭhāyīnaṃ anurūpehi vibhāvasahitehi anubhāvehi ca, sāttikābyabhicārihi pakāsetabbaṭhāyībhāvasseva anukūlasāttikabhāvabyabhicārībhāvehi karaṇabhūtehi assādiyattaṃ ānīyamāno kavino sāmatthiyā pāpuṇiyamāno ṭhāyeva ṭhāyībhāvo evāti kāriyopacārena raso nāmāti veditabboti. Saha bhāvehi pavattantīti ca, savibhāvā ca te anubhāvā ceti ca, sāttikā ca byabhicārino ceti ca, assādiyassa bhāvoti ca vākyaṃ.
艳情、滑稽、悲悯、暴戾、英勇、恐惧,
厌恶、奇异、寂静,诸味依次与常情相应。
显示巴利原文 Siṅgārahassakaruṇā, ruddavīrabhayānakā; Bībhacchabbhutasantā ca, rasā ṭhāyīna’nukkamā.
354 此处依名称说明其分别,即「艳情」等。所谓「常情的次第」,是指依「欢喜、笑、忧悲」等所说的常情,按次第排列之义。显示巴利原文
354. Tesaṃ nāmavasena vibhāgamāha ‘‘siṅgāre’’ccādinā. Ṭhāyīnanukkamāti ‘‘ratihāsā ca soko cā’’tiādinā vuttānaṃ ṭhāyībhāvānaṃ anukkamā, paṭipāṭiyāti attho.
354 现在,依其次第,显示已达味与境成就的常随情绪——欢喜、笑等——的别名,即“爱欲”等。依前文所述欢喜、笑等常随情绪的次第,依次为:爱欲、笑、悲悯,即爱欲、笑、悲悯;暴戾、英勇、恐怖,即暴戾、英勇、恐怖;厌恶、惊奇、宁静,即厌恶、惊奇、宁静。如此合为九种味。爱欲味、笑味等,应将“味”字逐一连接。爱欲与笑与悲悯,作如是分别解说。其余各处,此类复合词皆同此理。这些爱欲等与欢喜等并无别异,故应于后文欢喜等的详细解说中理解。显示巴利原文
354. Rasāvatthāsampattaratihāsādīnaṃ ṭhāyībhāvānaṃ idāni kamena nāmantaraṃ dasseti ‘‘siṅgāra’’iccādinā. Ṭhāyīnaṃ heṭṭhā vuttānaṃ ratihāsādiṭhāyībhāvānaṃ anukkamā paṭipāṭiyā siṅgārahassakaruṇā siṅgāro hasso karuṇā ca ruddavīrabhayānakā ruddo vīro bhayānako ca bībhacchabbhutasantā ca bibhaccho abbhuto santo ceti nava rasā nāma hontīti. Siṅgāraraso hassarasotiādinā rasasaddo paccekaṃ yojetabbo. Siṅgāro ca hasso ca karuṇā ceti ca viggaho. Sesesupi liṅgasamāsā imeyeva. Ime siṅgārādīnaṃ ratyādīhi anaññattā upari ratyādivivaraṇeyeva ñātabbā.
Dukkharūpe’ya’mānando, Kathaṃ nu karuṇādike; Siyā sotūna’mānando, Soko vessantarassa hi.
355 为说明“以忧伤等为相的悲悯等如何成为味”,故说“于苦中”等。须大拏因与子女和妻子别离所生的悲悯,其相为忧伤,确为苦;然而现今,所有听众却唯有欢喜——这是此处的要旨。显示巴利原文
355. Sokādirūpokaruṇādi kathaṃ raso siyāti āha ‘‘dukkhe’’ccādi. Vessantarassa puttadāraviyogā karuṇā sokarūpo dukkhameva ahosi, sampati pana sotūnaṃ sabbhānaṃ ānandoyevāti etthādhippāyo.
355 前文所说之味即是满足感。然而,有疑云:带有忧、瞋等特征的悲悯、暴戾等,如何能称为味?为释此疑,乃说“于苦相中”等。此欢喜即如“观者的欢喜”等所指示:于苦相、苦的特相中,在悲悯等、悲悯与暴戾等所缘上,欢喜如何可能存在?其实并无过失。犹如须大拏菩萨因与子女妻子别离而生起的忧伤,对于正在听闻的观众们却成为欢喜;因为这是欢喜之因,依果立因的转喻,故可称为满足感。其义是:藉由讲述者的能力将悲悯味等呈现出来,而被显示的忧伤等虽以苦相存在,却确实能令听闻者心生喜悦。亦可解作:悲悯等以苦为相、为自性;悲悯等为首,暴戾等随后。显示巴利原文
355. Heṭṭhā vuttaraso santosova, sokakodhādilakkhaṇo karuṇāruddādiko kathaṃ raso nāma bhaveyyāti āsaṅkāyamāha ‘‘dukkharūpe’’iccādi. Ayaṃ ānando ‘‘sāmajjikānamānando’’tiādinā niddiṭṭho dukkharūpe dukkhalakkhaṇe karuṇādike karuṇāruddādike visaye kathaṃ bhaveyyāti ce, nesa doso hi tatheva vessantarassa bodhisattassa soko puttadāravirahato jātasoko sotūnaṃ idāni suṇantānaṃ sabbhānaṃ ānando siyā ānandassa kāraṇattā kāriyopacārena santoso nāma bhaveyyāti. Vattuno sāmatthiyā karuṇārasādikaṃ pāpetvā pakāsiyamānassa sokādikassa dukkharūpena ṭhitattā suṇantānaṃ pīti uppādiyatevāti adhippāyo. Dukkhaṃ rūpaṃ sabhāvo yassa karuṇādinoti ca, karuṇā ādi yassa ruddādinoti ca vākyaṃ.