十三、带抉择的数词名词性词形表显示巴利原文
13. Savinicchayasaṅkhyānāmanāmikapadamālā
此后,我将宣说数词的名词系列;
以便与地界等所生色法及其他色法相配合。
显示巴利原文 Ito paraṃ pavakkhāmi, saṅkhyānāmikapantiyo; Bhūdhātujehi rūpehi, aññehi cupayojituṃ.
此前,我们已讲说一、二、三、四等数词代名词的名词词形表。今且置之一旁,为与地界等所生色法及其他色法相配合,于此宣说五、六、七等非代名数词的名词词形表——显示巴利原文
Yā hi sā heṭṭhā amhehi eka dviti catuiccetesaṃ saṅkhyāsabbanāmānaṃ nāmikapadamālā kathitā, taṃ ṭhapetvā idha asabbanāmānaṃ pañca cha sattādīnaṃ saṅkhyānāmānaṃ nāmikapadamālā bhūdhātumayehi aññehi ca rūpehi yojanatthaṃ vuccate –
数词“五”的词形有 pañca、pañcahi、pañcabhi、pañcannaṃ、pañcasu,应按七种格的变化来了解。如“五大种”“五能胜者”“五男子”“五地”“五女子”“五大种(中性)”“五心(中性)”等,一切处皆可如此相应配合。“六”的词形有 cha、chahi、chabhi、channaṃ、chasu,也作 chassu。如经中所说:“世间依六而生起,依六而结交亲善。”“七”的词形有 satta、sattahi、sattabhi、sattannaṃ、sattasu。“八”的词形有 aṭṭha、aṭṭhahi、aṭṭhabhi、aṭṭhannaṃ、aṭṭhasu。“九”的词形有 nava、navahi、navabhi、navannaṃ、navasu。“十”的词形有 dasa、dasahi、dasabhi、dasannaṃ、dasasu。同样,“十一”也如此。“十二”有 dvādasa、bārasa。“十三”有 terasa、tedasa、teḷasa。“十四”有 catuddasa、cuddasa。“十五”有 pañcadasa、pann显示巴利原文
Pañca, pañcahi, pañcabhi, pañcannaṃ, pañcasu. Sattannaṃ vibhattīnaṃ vasena ñeyyaṃ. ‘‘Pañca bhūtā, pañca abhibhavitāro, pañca purisā, pañca bhūmiyo, pañca kaññāyo, pañca bhūtāni, pañca cittānī’’tiādinā sabbattha yojetabbaṃ. Cha, chahi, chabhi, channaṃ, chasu, chassu itipi. ‘‘Chassu loko samuppanno, chassu krubbati santhava’’nti hi pāḷi. Satta, sattahi, sattabhi, sattannaṃ, sattasu. Aṭṭha, aṭṭhahi, aṭṭhabhi, aṭṭhannaṃ, aṭṭhasu. Nava, navahi, navabhi, navannaṃ, navasu. Dasa, dasahi, dasabhi, dasannaṃ, dasasu. Evaṃ ekādasa. Dvādasa, bārasa. Terasa, tedasa, teḷasa. Catuddasa, cuddasa. Pañcadasa, pannarasa. Soḷasa. Sattarasa. Aṭṭhārasa, aṭṭhārasahi, aṭṭhārasabhi, aṭṭhārasannaṃ, aṭṭhārasasu. Sabbametaṃ bahuvacanavasena gahetabbaṃ.
数词“十九”的词形有 ekūnavīsati、ekūnavīsaṃ 等。例如“十九比丘站立”“看见十九比丘”,同样应配合“女子”“心”等词。又如“以十九比丘说法”“以十九女子所作”“以十九心所作”“给十九比丘衣”“给十九女子财”“令十九心欢喜”“从十九比丘离开”,也当类比配合“女子”“心”。“属于十九比丘的财产”同样配合“女子”“心”。“在十九比丘中安立”同样应配合“女子”“心”。此外,“十九”还有 ekūnavīsati、ekūnavīsatiṃ、ekūnavīsatiyā、ekūnavīsatiyaṃ 等形式。显示巴利原文
Ekūnavīsati, ekūnavīsaṃ iccādipi. Ekūnavīsāya, ekūnavīsāyaṃ, ekūnavīsa bhikkhū tiṭṭhanti, ekūnavīsaṃ bhikkhū passati, evaṃ ‘‘kaññāyo cittānī’’ti ca ādinā yojetabbaṃ. Ekūnavīsāya bhikkhūhi dhammo desito, ekūnavīsāya kaññāhi kataṃ, ekūnavīsāya cittehi kataṃ, ekūnavīsāya bhikkhūnaṃ cīvaraṃ deti, ekūnavīsāya kaññānaṃ dhanaṃ deti, ekūnavīsāya cittānaṃ ruccati, ekūnavīsāya bhikkhūhi apeti . Evaṃ kaññāhi cittehi. Ekūnavīsāya bhikkhūnaṃ santakaṃ, evaṃ kaññānaṃ cittānaṃ. Ekūnavīsāyaṃ bhikkhūsu patiṭṭhitaṃ. Evaṃ ‘‘kaññāsu cittesū’’ti yojetabbaṃ. Ekūnavīsati, ekūnavīsatiṃ, ekūnavīsatiyā, ekūnavīsatiyaṃ.
数词“二十”的词形有 vīsati、vīsatiṃ、vīsatiyā、vīsatiyaṃ,又有 vīsa、vīsaṃ、vīsāya、vīsāyaṃ 等形。同样适用于“二十一”“二十二”、bāvīsa、“二十三”“二十四”等数。“三十”的词形有 tiṃsa、tiṃsaṃ、tiṃsāya、tiṃsāyaṃ。“四十”有 cattālīsa、cattālīsaṃ、cattālīsāya、cattālīsāyaṃ,亦作 cattārīsa 等形。“五十”有 paññāsa、paññāsaṃ、paññāsāya、paññāsāyaṃ,另有 paṇṇāsa、paṇṇāsaṃ、paṇṇāsāya、paṇṇāsāyaṃ。“六十”有 saṭṭhi、saṭṭhiṃ、saṭṭhiyā、saṭṭhiyaṃ。“七十”有 sattati、sattatiṃ、sattatiyā、sattatiyaṃ,也作 sattari 等形。“八十”有 asīti、asītiṃ、asītiyā、asītiyaṃ。“九十”有 navuti、navutiṃ、navutiyā、n显示巴利原文
Vīsati, vīsatiṃ, vīsatiyā, vīsatiyaṃ. Vīsa, vīsaṃ, vīsāya, vīsāyaṃ. Tathā ekavīsa dvāvīsa bāvīsa tevīsa catuvīsa iccādīsupi. Tiṃsa, tiṃsaṃ, tiṃsāya, tiṃsāyaṃ. Cattālīsa, cattālīsaṃ, cattālīsāya, cattālīsāyaṃ. Cattārīsa iccādipi. Paññāsa, paññāsaṃ, paññāsāya, paññāsāyaṃ. Paṇṇāsa, paṇṇāsaṃ, paṇṇāsāya, paṇṇāsāyaṃ. Saṭṭhi, saṭṭhiṃ, saṭṭhiyā, saṭṭhiyaṃ. Sattati, sattatiṃ, sattatiyā, sattatiyaṃ. Sattari iccādipi. Asīti, asītiṃ, asītiyā, asītiyaṃ. Navuti. Navutiṃ, navutiyā, navutiyaṃ.
此外,数词形式还应以其他方式了知,例如 ekūnavīsehi、ekūnavīsānaṃ、ekūnavīsesu。由于在有些地方见到“channavutīnaṃ”等数词形式,一部分语法学家总是将 ūnavīsati 一词用作单数语尾的阴性词;另一些则说“vīsati 等直至 navuti 都是单数语尾的阴性词”。然而又有人言——显示巴利原文
Itthañca aññathāpi saṅkhyārūpāni gahetabbāni. Ekūnavīsehi, ekūnavīsānaṃ, ekūnavīsesu. ‘‘Channavutīna’’nti ca ādināpi saṅkhyārūpānaṃ katthaci dassanato keci saddasatthavidū ūnavīsatisaddaṃ sabbadāpi ekavacanantamitthiliṅgameva payuñjanti. Keci ‘‘vīsatiādayo ānavuti ekavacanantā itthiliṅgā’’ti vadanti. Keci panāhu –
于数词及所计数中,vīsati 等词为单数;
当有二或多数的计数义时,它们则为阴性词,乃至 navuti。
显示巴利原文 ‘‘Saddā saṅkhyeyyasaṅkhāsu, ekatte vīsatādayo; Saṅkhatthe dvibahuttamhi, tā tu cānavutitthiyo’’ti.
此处应舍弃双数用法,因佛陀的教语中并无双数。就所有这些词而言,某些说法与部分圣典文句相合,某些则不相合。如vīsati、vīsaṃ、tiṃsaṃ等计数的词,在圣典中也可见复数形式的用法;且在迦旃延语法中,亦显示它们具有双数词形的来源。因此,应依可能的情况与圣典的用法,了知它们于阴性中为单数词尾,一如atthi与natthi二词。显示巴利原文
Ettha dvivacanaṃ chaḍḍetabbaṃ buddhavacane tadabhāvato. Sabbesampi ca tesaṃ yathāvuttavacanaṃ kiñci pāḷippadesaṃ patvā yujjati, kiñci pana patvā na yujjati vīsativīsaṃtiṃsaṃiccādīnañhi saṅkhatthānaṃ saddānaṃ bahuvacanappayogavasenapi pāḷiyaṃ dassanato , kaccāyane ca yovacanasambhūtarūpavantatādassanato. Tasmā yathāsambhavaṃ yathāpāvacanañca itthiliṅgabhāve tesamekavacanantatā veditabbā atthi natthisaddānaṃ viya.
因为atthi与natthi二词为不变词,故于单数、复数中皆得使用,如“有儿子们,有财产。没有与自我相等的爱。没有沙门、婆罗门”等句中。此二词虽无性别,然于某些处也见阴性形式。因为于阿毗达摩中,法将、随法轮转者、善巧言辞且成就善巧言辞的论师,曾示现“atthiyā九种、natthiyā九种”这样的单数词尾阴性形式。因此,对于vīsati、vīsatim等词,亦应依可能的情况与圣典的用法,了知它们于阴性中为单数词尾。显示巴利原文
Atthinatthisaddā hi nipātattā ekattepi bahuttepi pavattanti ‘‘puttā matthi dhanammatthi. Natthi attasamaṃ pemaṃ. Natthi samaṇabrāhmaṇā’’tiādīsu. Aliṅgattepi panetesaṃ katthaci itthiliṅgabhāvo diṭṭho. Abhidhamme hi dhammasenāpatinā anudhammacakkavattinā vohārakusalena vohārakusalasādhakena ‘‘atthiyā nava. Natthiyā navā’’ti ekavacanantaṃ itthiliṅgarūpaṃ dassitaṃ, tasmā vīsativīsatimiccādīnampi yathāsambhavaṃ yathāpāvacanañca itthiliṅgabhāve ekavacanantatā veditabbā.
对此,有些论师认为“以因、以增上”(hetuyā adhipatiyā)应视为性别的倒错而取义。依其义,则应确立为阳性形态“于因(hetumhi)、于增上(adhipatimhi)”,其义即“于因缘、于增上缘”。或者,“以因、以增上”此二语,应当视为与阳性形态相应的阴性形态而取义,因为有如“因(hetuyo)、有情(jantuyo)”等阴性形态与阳性形态相应的情况被见到;然而,“以有、以无”的说法是基于性别的倒错而说,故不应取,因为“有”与“无”二词不依性别而定。由于“有”与“无”二词,于三种性别中皆不归属。其中,“有”字依动词及助词而分别,如“存在(atthi)、实有(santi)、具有(saṃvijjati)、有牛奶(atthikhīrā)、婆罗门女(brāhmaṇī)”等;而“无”字则唯依助词而分别。如此,对“有”、“无”词及助词,依性别与数等作说明是合理的,因为它们并不依阴性等性别及单数等数而转起。以上已说。显示巴利原文
Tattheke ‘‘hetuyā adhipatiyā’’ti ca idaṃ liṅgavipallāsavasena gahetabbaṃ maññanti. Tammativasena ‘‘hetumhi adhipatimhī’’ti pulliṅgabhāvo paṭipādetabbo, ‘‘hetupaccaye adhipatipaccaye’’ iccevattho. Atha vā ‘‘hetuyā adhipatiyā’’ti dvayamidaṃ itthiliṅgarūpapaṭibhāgaṃ pulliṅgarūpanti gahetabbaṃ ‘‘hetuyo jantuyo’’tiādīnaṃ itthiliṅgarūpapaṭibhāgānaṃ pulliṅgarūpānampi vijjamānattā, ‘‘atthiyā natthiyā’’ti idaṃ pana liṅgavipallāsavasena vuttanti na gahetabbaṃ atthi natthisaddānaṃ aliṅgabhedattā. Na hi atthi natthisaddā tīsu liṅgesu ekasmimpi antogadhā. Etesu hi atthisaddo ākhyātanipātavasena bhijjati ‘‘atthi santi saṃvijjati. Atthikhīrā brāhmaṇī’’tiādīsu , natthisaddo pana nipātoyeva. Iccevaṃ atthi natthisaddānaṃ nipātānañca liṅgavacanavasena kathanaṃ yujjati itthiliṅgādivasena ekattādivasena ca appavattanato. Vuttañca –
于三性中相同,于一切格中亦然;
于一切数中而不变者,即是不变词。
显示巴利原文 ‘‘Sadisaṃ tīsu liṅgesu, sabbāsu ca vibhattisu; Vacanesu ca sabbesu, yaṃ na byeti tadabyaya’’nti.
于此或有疑:贤友,依“有、能、可得,这些属第一格”之说,可知“有”字与第一格相合;既如是,何故复说“于三性中相同”等耶?诚然,“有”字与第一格相合,而“无”字亦因随“有”字之词尾规则而被摄持,以他们为成对之词故。然此“于三性中相同”等之说,乃就称为前缀与助词之无数量词而言,非就个别有数量之词。以此,于获得“无数”与“不变”之名之前缀与助词中,一切前缀皆随顺一切格与一切数;而助词中,有者随宜契合第一格等,有者则不相契合。其中,凡依某方面契合某格者,即随顺该方面之数。盖于前缀与助词中,不可单独得出“此是某数”之说,唯依总括而摄之义,由古师说“于三性中相同”等。迦旃延阿阇黎亦为晓此义而说“与一切相同之前缀、助词等”。何以故?非由“贤友”一词能得一切格,唯因表达呼唤之义,仅得单数与复数之第一格耳。此乃我等之见解。显示巴利原文
Ettha siyā – nanu ca bho ‘‘atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāyā’’ti vacanato atthisaddo paṭhamāya vibhattiyā yutto, evaṃ sante kasmā ‘‘sadisaṃ tīsu liṅgesū’’tiādi vuttanti? Saccaṃ atthisaddo paṭhamāya vibhattiyā yutto, tathā natthisaddo atthisaddassa vacanalesena gahetabbattā yugaḷapadattā ca. Idaṃ pana ‘‘sadisaṃ tīsu liṅgesū’’tiādivacanaṃ upasagganipātasaṅkhāte asaṅkhyāsadde sandhāya vuttaṃ, na ekekamasaṅkhyāsaddaṃ sandhāya. Tathā hi ‘‘asaṅkhyā’’ti ca ‘‘abyayā’’ti ca laddhavohāresu upasagganipātesu upasaggā sabbepi sabbavibhattivacanakā. Nipātānaṃ pana ekacce paṭhamādīsu yathārahaṃ vibhattiyuttā, ekacce avibhattiyuttā. Tattha ye yadaggena vibhattiyuttā, te tadaggena tabbacanakā. Upasagganipātesu hi paccekaṃ ‘‘idaṃ nāma vacana’’nti laddhuṃ na sakkā, sabbasaṅgāhakavasena pana ‘‘sadisaṃ tīsu liṅgesū’’tiādi pubbācariyehi vuttaṃ. Kaccāyanācariyenapi imamevatthaṃ sandhāya ‘‘sabbāsamāvusopasagganipātādīhi cā’’ti vuttaṃ. Na hi āvusosaddato sabbāpi vibhattiyo labbhanti, atha kho ālapanatthavācakattā ekavacanikaanekavacanikā paṭhamāvibhattiyoyeva labbhanti. Ayamasmākaṃ khanti.
然而,有些人主张一切助词都脱落一切格词尾,这种观点不应采纳。因为依据“atthi, sakkā, labbhā——这些属于第一格。Divā, bhiyyo, namo——这些属于第一格与第二格”等说法,以及仅为填补音节而不具格变化的助词如atha, khalu, vata, vatha等的说法来看。对此也可能有这样的疑问:“贤友,既然存在不具格的助词,那么‘有’与‘无’应当说明为无格,为何却以带格的形式说明为‘有之九、无之九’呢?因为不可能在没有格的情况下说明其意义。”显示巴利原文
Keci pana sabbehipi nipātehi sabbavibhattilopaṃ vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāya. Divā bhiyyo namo iccete paṭhamāya ca dutiyāya cā’’tiādivacanato, padapūraṇamattānañca avibhattiyuttānaṃ atha khalu vata vatha iccādīnaṃ nipātānaṃ vacanato. Etthāpi siyā ‘‘nanu ca bho avibhattiyuttānampi nipātānaṃ sambhavato atthi natthisaddānaṃ avibhattiko niddeso kātabbo, atha kimatthaṃ ‘atthiyā nava, natthiyā navā’ti savibhattiko niddeso kato’’ti? Sabbathā vibhattīhi vinā atthassa niddisitumasakkuṇeyyattāti.
如果这样,从“atthi, sakkā, labbhā这些属于第一格”的说法来看,“有”(atthi)与“无”(natthi)二词理应仅依省略的第一格而说明为第一格,既然如此,为何不那样做,却依第七格词尾说明为“有之”(atthiyā)和“无之”(natthiyā)呢?诚然,“有”与“无”本应仅作为与第一格相合来说明;然而,在阐明“有缘九、无缘九”这个意义时,第一格没有位置,唯有第七格才适用,因此才说“有之九、无之九”。如此一来,当“有之”、“无之”二词带第七格词尾得以成立时,它们带第三、第四、第五、第六格词尾也就自然成立。因此,对于“有性”(atthibhāvo)、“有性”(atthitā)等词,也不应误解为“atthiyā的状态是bhāva,故为atthibhāva;natthiyā的状态是bhāva,故为natthibhāva;atthiyā的状态是tā,故为atthitā”这样的复合词与派生词解析。我们所说的,不应被指责为“违背巴利”,因为这是随顺巴利的道理而说的。显示巴利原文
Yadi evaṃ ‘‘atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāyā’’ti vacanato atthi natthisaddā luttāya paṭhamāya vibhattiyā vasena paṭhamāvibhattikāyeva niddisitabbā, evamakatvā kasmā sattamyantavasena ‘‘atthiyā natthiyā’’ti niddiṭṭhāti? Saccaṃ, atthi natthisaddā paṭhamāvibhattiyuttāyeva niddisitabbā, tathāpi ‘‘atthipaccaye nava, natthipaccaye navā’’ti etassatthassa paridīpane paṭhamāya okāso natthi, sattamiyāyeva pana atthi, tasmā ‘‘atthiyā nava, natthiyā navā’’ti vuttaṃ. Iti atthiyānatthiyāsaddānaṃ sattamyantabhāve siddheyeva tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhiyantabhāvopi siddhoyeva hoti. Tasmā ‘‘atthibhāvo atthitā’’tiādīsupi atthiyā bhāvo atthibhāvo, natthiyā bhāvo natthibhāvo, atthiyā bhāvo atthitābhiādinā samāsataddhitaviggaho avassamicchitabbo. Yadidamamhehi vuttaṃ, taṃ ‘‘pāḷiyā virujjhatī’’ti na vattabbaṃ pāḷinayānusārena vuttattāti.
就算如此,贤友,为何对“有之(atthiyā)、无之(natthiyā)”作阴性说明呢?助词与前缀不是不依性别分类的吗?确实,然而此处极为微细,尽管如此,我等唯依先贤之力而作决断。正如“二十”等数量词,从其自身形貌而言虽非表达阴性,但如表达阴性的“藤(latā)、母亲(matarī)、妇女(itthī)、粥(yāgu)、妻子(vadhū)”等词一样,其阴性形态被语法学者所认可;同样,“有”与“无”虽非表达阴性,但其阴性形态于某些处亦被正法学者所认可。因此,具寿法将(Dhammasenāpati)说“有之九,无之九”。或者,应将“有之、无之”视为脱离性别而带第七格词尾的助词词,于此不应受责难,先贤并未说过此类助词词,因此此语应被舍弃。显示巴利原文
Evaṃ hotu, kasmā bho ‘‘atthiyā, natthiyā’’ti itthiliṅganiddeso kato, nanu nipātopasaggā aliṅgabhedāti? Saccaṃ, idaṃ pana ṭhānaṃ atīva sukhumaṃ, tathāpi pubbācariyānubhāvaññeva nissāya vinicchayaṃ brūma. Yathā hi vīsatiiccādīnaṃ saṅkhyāsaddānaṃ sarūpato adabbavācakattepi dabbavācakānaṃ latāmatirattiitthī yāguvadhūsaddānaṃ viya itthiliṅgabhāvo saddasatthavidūhi anumato, evaṃ adabbavācakattepi atthi natthisaddānaṃ katthaci itthiliṅgabhāvo saddhammavidūhi anumato. Tenāha āyasmā dhammasenāpati ‘‘atthiyā nava, natthiyā navā’’ti. Atha vā ‘‘atthiyā, natthiyā’’ti imāni liṅgabhāvavinimuttāni sattamiyantāni nipātapadānītipi gahetabbāni, na ettha codetabbaṃ, evarūpāni nipātapadāni pubbācariyehi vuttāni na santi, tasmā chaḍḍetabbamidaṃ vacananti.
在胜者的教语中,确实可见许多种类的小品词,尽管诸师未曾一一指明;也不应就‘hetuyā, adhipatiyā, atthiyā, natthiyā’等词,生起‘这些是不雅之语’的诤论。因为,凭借不可思维的威神之力、由波罗蜜功德所成就的无碍智,将一切所知领域如同掌中庵摩罗果般现观而知的佛陀,其教语中绝不可能出现类似他人的粗言劣语。难道不是吗?——‘hetuyā, adhipatiyā, atthiyā, natthiyā’这些词,只因出自舍利弗长老之口,便被你们弃置不论了吗?实际上,如来在三十三天宣说阿毗达摩时,这些词句并未出现;既然如此,你们为何又称之为‘佛语’呢?那确实就是佛语。因为如来将法理传授给了具寿舍利弗,而这位已得无碍解、如同本师一般的上首弟子,从本师处领受法理之后,便安立了这些词句。事实上,所有证得无碍解的圣者都不会说出错误的语法,因为他们精通于语法分析;因此应当了知,这是他人无法企及的领域,是圣者的表达方式。显示巴利原文
Pāvacanasmiñhi garūhi aniddiṭṭhānipi anekavihitāni nipātapadāni sandissanti, nāpi ‘‘hetuyā, adhipatiyā, atthiyā, natthiyā’’ti evamādīsu ‘‘apasaddā ime’’ti virodho uppādetabbo. Na hi acinteyyānubhāvena pāramitāpuññena nipphannena anāvaraṇañāṇena sabbaṃ ñeyyamaṇḍalaṃ hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhaṃ katvā passato buddhassa vacane aññesaṃ vācāvippalāpo avassaṃ labbhatīti. Nanu ca bho ‘‘hetuyā, adhipatiyā, atthiyā, natthiyā’’ti ca idaṃ sāriputtattheravacanaṃ tena nikkhittattā. Tathāgatena hi tāvatiṃsabhapane desitakāle imāni padāni na santi, evaṃ sante kasmā ‘‘buddhavacana’’nti vadathāti? Buddhavacanaṃyeva nāma. Āyasmato hi sāriputtassa tathāgatena nayo dinno, tenapi pabhinnapaṭisambhidena satthukappena aggasāvakena satthu santikā nayaṃ labhitvā byañjanaṃ suropitaṃ kataṃ. Sabbepi hi paṭisambhidappattā ariyā dunniruttiṃ na vadanti niruttipabhedasmiṃ sukusalattā, tasmā aññesamavisayo esa ariyānaṃ vohāroti daṭṭhabbaṃ.
现在说明‘百’等名词的词形变化系列:显示巴利原文
Idāni satādīnaṃ nāmikapadamālā vuccate –
sataṃ, satāni, satā。sataṃ, satāni, sate。satena, satehi, satebhi。satassa, satānaṃ。satā, satasmā, satamhā, satehi, satebhi。satassa, satānaṃ。sate, satasmiṃ, satamhi, satesu。同样地,sahassaṃ, sahassāni 等当如此类推。dasasahassaṃ, satasahassaṃ, dasasatasahassaṃ 亦依同一方法。此处用法为:‘sataṃ bhikkhū(一百比丘),sataṃ itthiyo(一百女人),sataṃ cittāni(一百心)。bhikkhūnaṃ sataṃ(比丘们的一百),itthīnaṃ sataṃ(女人们的一百),cittānaṃ sataṃ(心们的一百)。’千等亦依此方法。此外,另有其他形式的音声形态。koṭi, koṭī, koṭiyo。应依‘ratti’的变格方式。显示巴利原文
Sataṃ, satāni, satā. Sataṃ, satāni, sate. Satena, satehi, satebhi. Satassa, satānaṃ. Satā, satasmā, satamhā, satehi, satebhi. Satassa, satānaṃ. Sate, satasmiṃ, satamhi, satesu. Evaṃ sahassaṃ, sahassānīti yojetabbaṃ. Dasasahassaṃ satasahassaṃ dasasatasahassanti etthāpi eseva nayo. Ayaṃ panettha payogo ‘‘sataṃ bhikkhū, sataṃ itthiyo, sataṃ cittāni. Bhikkhūnaṃ sataṃ, itthīnaṃ sataṃ, cittānaṃ sataṃ. Sahassādīsupi eseva nayo. Itthañca aññathāpi saddarūpāni bhavanti. Koṭi, koṭī, koṭiyo. Rattinayena ñeyyaṃ.
从‘一’开始,到‘十’组所运行的范围,
诸师说:那仅是‘以所数为主要’的数词。
从二十直到百,这样的数词则不然;
他们将此解释为“以数为要”及“以所数为要”。
显示巴利原文 Ekappabhutito yāva, dasakā yā pavattati; Saṅkhyā tāva sā saṅkhyeyya-ppadhānāti garū vaduṃ. Vīsatito yāva satā, yā saṅkhyā tāva sā pana; Saṅkhyāppadhānā saṅkhyeyya-ppadhānāti ca vaṇṇayuṃ.
从二十至俱胝,此数词即
被指称为‘以数为主要’和‘以所数为主要’。
显示巴利原文 Vīsato yāva koṭiyā, saṅkhyā tāva hi sā khalu; Saṅkhyāppadhānā saṅkhyeyya-ppadhānā cāti niddise.
正如可见这样的巴利文句:‘舍离八十俱胝财富而出家’以及‘漏尽者、离垢者,有百俱胝之多’。显示巴利原文
Tathā hi ‘‘asīti koṭiyo hitvā, hiraññassāpi pabbaji’’nti, ‘‘khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo’’ti ca pāḷi dissati.
然而,为令智者获得微细智慧,我将在阐明所有数词形态的同时,援引附有注释的《优陀那》经文段落,以及其他经文段落与注释书文句,加以说明——显示巴利原文
Imasmiṃ pana ṭhāne sabbesaṃ saṅkhyāsaddarūpānaṃ pākaṭīkaraṇena viññūnaṃ sukhumañāṇapaṭilābhatthaṃ sāṭṭhakathaṃ udānapāḷippadesaṃ aññañca pāḷippadesamaṭṭhakathāvacanañca āharitvā dassayissāmi –
维沙卡,凡是有一百所爱,便有一百苦;有九十所爱,便有九十苦。凡有八十……七十……六十……五十……四十……三十所爱,便有等量之苦。凡有二十所爱,便有二十苦;有十、九、八、七、六、五、四、三、二、一所爱,便有等量之苦。显示巴利原文
‘‘Yesaṃ kho visākhe sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhāni, yesaṃ navuti piyāni, navuti tesaṃ dukkhāni. Yesaṃ asīti…pe… yesaṃ sattati. Yesaṃ saṭṭhi. Yesaṃ paññāsaṃ, yesaṃ cattārīsaṃ, yesaṃ tiṃsaṃ. Yesaṃ kho visākhe vīsaṃ piyāni, vīsati tesaṃ dukkhāni. Yesaṃ dasa. Yesaṃ nava. Yesaṃ aṭṭha. Yesaṃ satta. Yesaṃ cha. Yesaṃ pañca. Yesaṃ cattāri. Yesaṃ tīṇi. Yesaṃ dve. Yesaṃ ekaṃ piyaṃ, tesaṃ ekaṃ dukkha’’nti.
此处,“一百所爱”即一百个应被爱的对象。也有人读作“一百个所爱”。在此,从一到十,侧重所计之物,故巴利文中出现“凡有十个所爱,则有十苦”等句。然而,有人读作“凡有十个所爱,则有十苦”等,此读不妥。从二十到一百,既侧重所计之物,亦兼顾计数之词,故彼处同样侧重于所计之物,而有“维沙卡,凡有一百所爱,则有一百苦”等巴利文句。再者,所有句式皆应读作“凡有某所爱,便有某苦”,而非“……的苦”。因世尊于一次开示中,教法唯有一味。是故,巴利文句当如上所述来理解。此为附有注释的《优陀那》巴利文段落。显示巴利原文
Tattha sataṃ piyānīti sataṃ piyāyitabbavatthūni. ‘‘Sataṃ piya’’ntipi keci paṭhanti. Ettha ca yasmā ekato paṭṭhāya yāva dasa, tāva saṅkhyāsaṅkhyeyyappadhānā, tasmā ‘‘yesaṃ dasa piyāni, dasa tesaṃ dukkhānī’’tiādinā pāḷi āgatā. Keci pana ‘‘yesaṃ dasa piyānaṃ, dasa tesaṃ dukkhāna’’ntiādinā paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Yasmā pana vīsatito paṭṭhāya yāva sataṃ, tāva saṅkhyeyyappadhānā saṅkhyāppadhānā ca, tasmā tatthāpi saṅkhyeyyappadhānaṃyeva gahetvā ‘‘yesaṃ kho visākhe sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhānī’’tiādinā pāḷi āgatā. Sabbesampi ca yesaṃ ekaṃ piyaṃ, ekaṃ tesaṃ dukkhanti pāṭho, na pana dukkhassāti. Ekasmiñhi padakkame ekarasāva bhagavato desanā hotīti. Tasmā yathāvuttanayāva pāḷi veditabbā. Ayaṃ tāva sāṭṭhakatho udānapāḷippadeso.
今引另一段巴利经文及注释文如下——显示巴利原文
Idāni añño pāḷippadeso aṭṭhakathāpāṭhappadeso ca nīyate –
百头象、百匹马、百辆骡车,
十万名佩戴宝珠耳环的少女,
尚不及一位迈步者的十六分之一。
显示巴利原文 ‘‘Sataṃ hatthī sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā; Sataṃ kaññā sahassāni, āmukkamaṇikuṇḍalā; Ekassa padavītihārassa, kalaṃ nāgghanti soḷasi’’nti
巴利文中,此处“百头象”等是被限定的词语,“千”是限定词。因此,应将“百”字与“千”字相连,而以“象”等作为附属成分来理解其义:十万百头象、十万百匹马、十万百辆骡马车、十万百名佩戴摩尼珠宝与耳环的少女。这是以被计数者为主体来取义。若以计数词为主体,亦可如此理解其义:“象,有十万百;马,有十万百;骡马车,有十万百;佩戴摩尼珠宝与耳环的少女,有十万百。”此理在其他类似之处亦可类推。注释文说:“喜马拉雅山高五百由旬”。此处,应将“五”字与“百”字相连,如同“没有百贝”的情况一样,以计数词为主体来理解其义:“喜马拉雅山高五百由旬”。“五百”一词在此因为表示距离的连续关系而用作业格。此理在其他类似之处亦可类推。“百”这个词,在“我是百,我是千”等句中为单数;在“此处有百辆战车,随行者皆具威名”等句中则为复数。同样,“千”等数词也可有单数与复数之用法。例如,“更有十万夜叉侍奉于他”一句中,“十万”为单数。“他将有逾千之子”一句中,“千”应视为复数。显示巴利原文
Pāḷi. Ettha ‘‘sataṃ hatthī’’tiādīni visesitāni, ‘‘sahassānī’’ti visesanaṃ, tasmā sataṃsaddaṃ sahassasaddena yojetvā ‘‘hatthī’’tiādīni pana upapadaṃ katvā attho gahetabbo. Hatthī sataṃ sahassāni. Assā sataṃ sahassāni. Assatarīrathā sataṃ sahassāni. Āmukkamaṇikuṇḍalā kaññā sataṃ sahassāni. Idaṃ saṅkhyeyyappadhānavasenatthagahaṇaṃ. Saṅkhyāppadhānavasena pana ayampi attho gahetabbo ‘‘hatthīnaṃ satasahassaṃ, assānaṃ satasahassaṃ, assatarīrathānaṃ satasahassaṃ, āmukkamaṇikuṇḍalānaṃ kaññānaṃ satasahassa’’nti. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. ‘‘Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato’’ti ayamaṭṭhakathāpāṭho. Ettha ‘‘pañcā’’ti saddaṃ satasaddena saddhiṃ yojetvā ‘‘sippikānaṃ sataṃ natthī’’ti ettha viya himavā pabbato yojanānaṃ pañca satāni uccoti saṅkhyāppadhānavasena attho gahetabbo. ‘‘Pañca satānī’’ti ca addhuno accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. Satamiti saddo ‘‘sataṃ homi, sahassaṃ homī’’tiādīsu ekavacano. ‘‘Athetthekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino’’tiādīsu bahuvacano. Evaṃ sahassādīnampi ekavacanabahuvacanatā labbhati. Tathā hi ‘‘bhiyyo naṃ satasahassaṃ, yakkhānaṃ payirupāsatī’’ti ettha ‘‘satasahassa’’nti ekavacanaṃ. ‘‘Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavissantī’’ti ettha sahassanti bahuvacananti daṭṭhabbaṃ.
在十万劫与四不可数劫中,
有座名为阿摩罗的大城,它壮丽悦目,令人心旷神怡。
显示巴利原文 ‘‘Kappe ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye; Amaraṃ nāma nagaraṃ, dassaneyyaṃ manorama’’nti
此处,“kappe ca satasahasse caturo ca asaṅkhiye”是属格意义的业格复数,因此应当理解为“在十万大劫与四不可数劫之顶”,其中的“之顶”是省略词。其义即为“在超过十万大劫又四不可数劫之顶”。此理亦当类推于其他类似之处。显示巴利原文
Pāḷi. Ettha ‘‘kappe ca satasahasse caturo ca asaṅkhiyeti sāmiatthe upayogabahuvacanaṃ, tasmā ‘‘mahākappānaṃ satasahassānaṃ catunnaṃ asaṅkhiyānaṃ matthake’’ti attho gahetabbo, ‘‘matthake’’ti cettha vacanaseso. ‘‘Kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhiyānaṃ matthake’’iccevattho. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.
十万劫与四不可数劫中,
其间所行的一切,皆为菩提资粮。
显示巴利原文 ‘‘Kappe ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye; Etthantare yaṃ caritaṃ, sabbaṃ taṃ bodhipācana’’nti
原句。此处因持续关联,“劫”字为业格复数。“十万劫”因与“劫”字相关,故为阳性业格,亦为业格;与“劫”字是同位关系。“又四阿僧祇”亦因持续关联,为业格复数。然而是谁的阿僧祇?由于未提及他者,而“劫”已说,依文脉可知即“劫的阿僧祇”。因为舍弃已说之词而另取未说之词,是不合理的。“又”字有总摄之义,即“大劫之四阿僧祇及十万大劫”。此理亦应适用于其他类似情形。显示巴利原文
Pāḷi. Ettha ‘‘kappe’’ti accantasaṃyogavasena upayogabahuvacanaṃ. ‘‘Satasahasse kappe’’ti kappasaddasambandhena cāyaṃ pulliṅganiddeso upayoganiddeso ca. Samānādhikaraṇañhi idaṃ kappasaddena. ‘‘Caturo ca asaṅkhiye’’ti acchantasaṃyogavasena upayogabahuvacanāni. Kassa pana asaṅkhiyeti? Aññassa avuttattā kappassa ca vuttattā pakaraṇato ‘‘kappāna’’nti ayamattho viññāyateva. Na hi vuttaṃ vajjetvā avuttassa kassaci gahaṇaṃ yuttanti. Casaddo sampiṇḍanattho ‘‘mahākappānaṃ caturo asaṅkhyeyye satasahasse ca mahākappe’’ti. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.
原句:“数千瓮,及众多百坛。”此处“瓮”字实为属格义,即“瓮的”;此乃以属格义而作主格使用,意为“瓮的数千个”。而“及众多百坛”即“坛的众多百个”。此处应见到字尾脱落现象。此理亦适用于其他类似情形。显示巴利原文
‘‘Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū’’ti pāḷi. Ettha ghaṭāti ghaṭānaṃ. Sāmiatthe hi idaṃ paccattavacanaṃ. ‘‘Ghaṭānaṃ anekasahassāni’’ iccevattho. Kumbhīnañca satā bahūti anekāni ca kumbhīnaṃ satāni. Ettha nikāralopo daṭṭhabbo. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.
一万及二万之众,于法得现观;
一二人之现观,其数实不可称计也。
显示巴利原文 ‘‘Dasavīsasahassānaṃ , dhammābhisamayo ahu; Ekadvinnaṃ abhisamayo, gaṇanāto asaṅkhiyo’’ti
经文中,此处所说的“一万与二万”,是指一万众与二万众。“法现观”,即是对四圣谛的通达。而“一二者”,是举其首数以作说示,意谓:按照“一人、二人、三人、四人……乃至十人”等次第类推,其数不可称计。此一理趣,于其他同类情形之处,亦当如此通晓。显示巴利原文
Pāḷi. Ettha dasavīsasahassānanti dasasahassānaṃ vīsasahassānañca. Dhammābhisamayoti catusaccappaṭivedho. Ekadvinnanti sīsamattakathanaṃ, tena ‘‘ekassa ceva dvinnañca tiṇṇaṃ catunnaṃ…pe… dasanna’’ntiādinā nayena asaṅkhyeyyoti attho. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.
四十万众,具六神通,有大威神力者;
常时围绕世间解者燃灯佛。
显示巴利原文 ‘‘Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā; Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ, parivārenti sabbadā’’ti
诵文。此处“四十万”一语,由于词性差异,与“六神通”“大神力”此二词构成同位关系。因为在类似情形中,表示不可数之词亦为中性,故“四十万”“六神通”“大神力”此三词为同位关系。或者,“六神通大神力”可视为以属格意义用作主格表述,即“六神通之大神力者”。若依此义,则“四十万”为数词。于“三十万盛装女子”等情形中,亦应适用此理。如“他们七百妻,又七百婢女”之诵文。此处“七百”应视为中性词“七百”,而非阴性词。因为“七百”正如“五种异熟心”等,为中性词形。事实上,阴性之“百”词并不存在,阳性亦然。若“百”词有二性,则应有如puriso、kaññā等以o结尾阳性、以ā结尾阴性之词形。然“百”词并无此二种词形,故知“百”词唯是中性。显示巴利原文
Pāḷi. Ettha cattāri satasahassānīti idaṃ liṅgabhedavasena ‘‘chaḷabhiññā mahiddhikā’’ti imehi dvīhi padehi samānādhikaraṇaṃ. Īdisesu hi ṭhānesu asaṅkhyeyya vācakopi saddo napuṃsakova hoti, tasmā ‘‘cattāri satasahassānī’’ti ca ‘‘chaḷabhiññā’’ti ca ‘‘mahiddhikā’’ti ca etaṃ padattayaṃ samānādhikaraṇaṃ. Atha vā chaḷabhiññā mahiddhikāti chaḷabhiññānaṃ mahaddhikānanti sāmiatthe paccattavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Imasmiṃ panatthe ‘‘cattāri satasahassānī’’ti ayaṃ saṅkhyāvacano bhavati. ‘‘Tīṇi satasahassāni, nāriyo samalaṅkatā’’tiādīsupi ayaṃ nayo netabbo. ‘‘Tā ca satta satā bhariyā, dāsyo satta satāni cā’’ti pāḷi. Ettha satāti ‘‘satānī’’ti napuṃsakavasena gahetabbaṃ, na itthiliṅgavasena. ‘‘Satā’’ti hi ‘‘pañca cittā vipākā’’tiādīni viya napuṃsakarūpaṃ. Itthiliṅgabhūtā hi satasaddo natthi, tathā pulliṅgabhūto. Yadi ca dviliṅgo satasaddo siyā , evañca sati ‘‘puriso, kaññā’’ti ca okārantapulliṅgaākārantitthirūpehipibhavitabbaṃ. Rūpadvayampi satasaddassa natthi, tena ñāyati ‘‘satasaddo ekantanapuṃsako’’ti.
然而,尊者!“他们七百尊贵天女”中,“百”词岂非显现为阴性?非也,唯是中性。然而,尊者!岂非与“天女”一词为同位关系?诚然,是同位关系,然仍唯是中性。因为在数目范畴中,同位关系并非决定因素。正如“此伊师耆利山中,曾有五百独觉佛久住”一句所示,中性词与阳性词可构成同位关系,故“他们七百尊贵天女”中,亦应知“七百”唯是中性。于“施七百象”等中,“百”词亦唯是中性。此理亦适用于其他同类情形。显示巴利原文
Nanu ca bho ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā’’ti ettha satasaddo itthiliṅgo hutvā dissatīti? Na, napuṃsakoyevāti. Nanu ca bho devatāsaddena samānādhikaraṇoti? Saccaṃ samānādhikaraṇo, tathāpi napuṃsakoyeva. Īdisesu hi saṅkhyāvisayesu samānādhikaraṇabhāvo appamāṇo. Tathā hi ‘‘pañca paccekabuddhasatāni imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciravāsino ahesu’’nti napuṃsakaliṅgena pulliṅgassa samānādhikaraṇatā dissati, tasmā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā’’ti etthāpi ‘‘sattasatānī’’ti napuṃsakabhāvoyevāti avagantabbo. ‘‘Satta hatthisate datvā’’tiādīsupi satasaddo napuṃsakoyeva. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.
经文云:‘以九千万众,围绕大牟尼。’此处应依所计数与数目之侧重,取义为‘以九千万比丘’或‘比丘之九千万众’。此理亦应适用于其他同类情形。显示巴利原文
‘‘Navutikoṭisahassehi, parivāresi mahāmunī’’ti pāḷi. Ettha ‘‘navutikoṭisahassehi bhikkhūhī’’ti vā ‘‘bhikkhūnaṃ navutikoṭisahassehī’’ti vā saṅkhyeyyasaṅkhyāpadhānavasena attho gahetabbo. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.
经文云:‘十万年,彼大仙之寿命。’此处‘十万年’因表时间之持续关联,而为业格。同样地,于‘一万年,彼住于在家’之经文中亦然。此理亦应适用于其他同类情形。显示巴利原文
‘‘Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino’’ti pāḷi. Ettha ‘‘satasahassavassānī’’ti kālassa accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ. Tathā ‘‘dasavassasahassāni, agāra’majjha so vasī’’ti pāḷiyampi. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.
经文云:‘从此十万劫,导师出现’,以及‘从此九十一劫’之经文。此处‘十万劫’意为十万劫之顶点;‘九十一劫’意为九十一劫之顶点,应依属格与处格之义来解此处格。正如‘于世尊处修梵行’中,处格之义被解作‘于世尊之近处’的属格与处格之义。此理亦应适用于其他同类情形。显示巴利原文
‘‘Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako’’ti pāḷi, ‘‘ekanavute ito kappe’’ti pāḷi ca. Ettha satasahassamhi kappeti satasahassānaṃ kappānaṃ matthake. Ekanavute kappeti ekanavutiyā kappānaṃ matthaketi bhummavacanassa sāmibhummavacanavasena attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti ettha bhummavacanassa ‘‘bhagavato santike’’ti sāmibhummavacanavasena attho gahito. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.
若彼处有千、百、那由他数,
于林中猛兽,我等无些许恐惧。”
显示巴利原文 ‘‘Yadi tattha sahassāni, satāni nahutāni ca; Nevamhākaṃ bhayaṃ koci, vane vāḷesu vijjatī’’ti
巴利文。此句含义如下:若彼处森林中有猛兽之千百、百数、那由他数。或者,“sahassāni satāni”即百千,若猛兽有百千与那由他数,即使有如此多的猛兽,“koci”意为“任何一处”。因为“koci”一词,如同“ko te balaṃ mahārājā”中的“ko”字,用于“何处”之义,此说明是依处格。由此应取义为:“在任何一处、任何地方、对于任何猛兽,乃至对于一只猛兽,我们都没有恐惧。”或者,“koci”意为“些许、微少”。此处“vāḷesu”是处格表原因。即“因猛兽之故,我们毫无微少恐惧”。此理法可类推于其他类似之处。显示巴利原文
Pāḷi. Ayametassā attho – tattha vane vāḷānaṃ sahassāni ca satāni ca nahutāni ca yadi vijjanti. Atha vā sahassāni satānīti satasahassāni, vāḷānaṃ satasahassāni ca nahutāni ca yadi vijjanti, evaṃ vijjantesupi vāḷesu kocīti kvaci. Kocisaddo hi ‘‘ko te balaṃ mahārājā’’ti ettha kosaddo viya kvasaddatthe vattati, nimittatthe cāyaṃ niddeso. Tena ‘‘koci kvaci kismiñci vāḷe ekassapi vāḷamigassa kāraṇā nevamhākaṃ bhayaṃ vijjatī’’ti attho gahetabbo. Atha vā kocīti kiñci appamattakampi. Ettha pana ‘‘vāḷesū’’ti nimittatthe bhummaṃ. Vāḷānaṃ kāraṇā appamattakampi amhākaṃ bhayaṃ na vijjatīti. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.
‘‘Sabbaṃ satasahassāni, chattiṃsaparimaṇḍalaṃ; Dasañceva sahassāni, aḍḍhuḍḍhāni satāni cā’’ti
注疏文。此处,由于在音声上,具有相同格、性、数的词,或具有不同格、性、数的词,若意义相同,即使相隔甚远,也会有同一关联;反之,即使位置相近,也无关联。因此,“sabbaṃ”(一切)应与“parimaṇḍalaṃ”(周圆)关联,“chattiṃsā”(三十六)则应与“satasahassāni”(百千)关联。此理在其他类似之处,亦可类推。显示巴利原文
Aṭṭhakathāpāṭho . Ettha yasmā saddato samānavibhattiliṅgavacanānaṃ padānaṃ asamānavibhattiliṅgavacanānaṃ vā atthato pana samānānaṃ dūre ṭhitānampi ekasambandho hoti, itaresaṃ samīpe ṭhitānampi na hoti, tasmā ‘‘sabba’’ntidaṃ ‘‘parimaṇḍala’’ntiminā sambandhitabbaṃ. ‘‘Chattiṃsā’’ti idaṃ pana ‘‘satasahassānī’’timinā sambandhitabbaṃ. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.
‘‘Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca; Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā’’ti
注疏文。此处,“duve”(二)是修饰语,“satasahassāni”(百千)是所修饰的词语。同样,“cattāri”(四)是修饰语,“nahutāni”(那由他)是所修饰的词语。因此,“satasahassāni nahutāni ca”(百千与那由他)这些词,被“duve cattāri”(二、四)所修饰,从而表明“二十万、四那由他”的义涵。即便如此,像“duve”这样的数词与“satasahassāni”这样的数词之间的同位关系,并不被古德们所认可。因为,如同在“duve puthujjanā vuttā. Satasahassaṃ bhikkhū”(说二凡夫、百千比丘)等句中,由于所修饰的是实体性词,同位关系可以成立;而在“duve satasahassāni”(二十万)等句中,由于所修饰的并非表示实体的词,同位关系并不成立。因此,在此类情形中,不应期望有同位关系,因为这不合道理。若问:若是如此,那如“kusalā, rūpaṃ, cakkhumā”(善、色、有眼)等词,岂不是彼此之间毫无关联?答:并非如此,因为它们正是凭借修饰与被修饰的关系显示巴利原文
Aṭṭhakathāpāṭho. Ettha ‘‘duve’’ti visesanaṃ, ‘‘satasahassānī’’ti visesitabbaṃ. Tathā ‘‘cattārī’’ti visesanaṃ, ‘‘nahutānī’’ti visesitabbaṃ. Tathā hi ‘‘satasahassāni nahutāni cā’’ti imāni ‘‘duve cattārī’’ti imehi visesitabbattā ‘‘dvisatasahassaṃ catunahuta’’nti atthappakāsanāni bhavanti. Evaṃ santepi ‘‘duve’’iccādīnaṃ saṅkhyāsaddānaṃ ‘‘satasahassānī’’tiādīhi saṅkhyāsaddehi samānādhikaraṇatā pubbācariyehi na vuttā. Yasmā pana yathā ‘‘duve puthujjanā vuttā. Satasahassaṃ bhikkhū’’tiādīsu samānādhikaraṇatā labbhati dabbavācakattā visesitabbapadānaṃ, na tathā ‘‘duve satasahassānī’’tiādīsu adabbavācakattā visesitabbapadānaṃ, tasmā īdisesu ṭhānesu samānādhikaraṇatā na icchitabbā yuttiyā abhāvato. Yadi evaṃ ‘‘kusalā, rūpaṃ, cakkhumā’’tiādīnaṃ viya imesamaññamaññasambandharahitā siyāti? Na, visesanavisesitabbabhāvena gahitattā. Yajjevaṃ samānādhikaraṇabhāvo laddhabboti? Na, niyamābhāvato. Ekantena hi guṇaguṇīnaṃyeva visesanavisesitabbānaṃ samānādhikaraṇabhāvo, na itaresaṃ visesanavisesitabbattepi.
其中,“ettakaṃ”(如此量)是表量度之词;“bahalattena”(以厚度)则是修饰语中的具格。两者共同显示这样的意义:“此大地以厚度计,为二百千与四那由他由旬,如此被量度计算。”“ettakaṃ”一词,与“duve satasahassāni cattāri nahutāni ca”(二百千与四那由他)或与“vasundharā”(大地),皆不应视为同位关系。因为“ettakaṃ”是抽象中性词,在语法学中称为副词,其义为“以此量度”。再者,“duve satasahassāni cattāri nahutāni ca”等词与“vasundharā”也不应视为同位关系,因为它们如同“bhikkhūnaṃ sataṃ”(比丘之百)中的“sata”一词,仅是数字的表达。因此才说“ettakaṃ”。而“saṅkhātā”(被计算)与“ayaṃ”(此)则与“vasundharā”可得同位关系。凡此一切理法,可类推于其他类似之处。显示巴利原文
Tattha ‘‘ettaka’’nti pamāṇavacanaṃ. ‘‘Bahalattenā’’ti visesane tatiyā. Ubhayena imamatthaṃ dasseti ‘‘ayaṃ vasundharā bahalattena yojanānaṃ duve satasahassāni cattāri nahutāni ca ettakaṃ saṅkhātā’’ti. ‘‘Ettaka’’nti padassa ca ‘‘duve satasahassāni cattāri nahutāni cā’’ti imehi vā ‘‘vasundharā’’ti iminā vā samānādhikaraṇatā na icchitabbā. Ettakanti hi bhāvanapuṃsakaṃ, yaṃ saddasatthe kriyāvisesananti vadanti. Tassa ‘‘ettakena pamāṇena’’iccevattho. Apica ‘‘duve satasahassāni cattāri na hutāni cā’’ti imesampi ‘‘vasundharā’’ti iminā samānādhikaraṇatā na icchitabbā ‘‘bhikkhūnaṃ sata’’nti ettha satasaddassa viya saṅkhyāvacanamattattā. Tathā hi ‘‘ettaka’’nti vuttaṃ. ‘‘Saṅkhātā’’ti pana ‘‘aya’’nti ca imesaṃ ‘‘vasundharā’’ti iminā samānādhikaraṇatā labbhati. Sabbopāyaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.
此处有十道白色条纹,美观悦意;
六道褐色,十五道,黄色者十四道。
显示巴利原文 ‘‘Dasettha rājiyo setā, dassanīyā manoramā; Cha piṅgalā pannarasa, haliddā tā catuddasā’’ti
此处,“六黄褐色与十五”意为六与十五,应理解为二十一条黄褐色条纹。显示巴利原文
Pāḷi. Ettha cha piṅgalā pannarasāti cha ca pannarasa cāti ekavīsati piṅgalā rājiyoti attho gahetabbo.
他也有众多儿子,我听说他们同用一名;
八十、十与一,名为因陀罗,具大威力。
显示巴利原文 ‘‘Puttāpi tassa bahavo, ‘ekanāmā’ti me sutaṃ; Asīti dasa eko ca, indanāmā mahabbalā’’ti
此处本应说“九十一”,却说为“八十、十与一”。因圣典具有巧妙的音声构造,于其他类似之处亦当依此理趣。显示巴利原文
Pāḷi . Ettha pana ‘‘ekanavutī’’ti vattabbe ‘‘asīti dasa eko cā’’ti vuttaṃ. Vicitrasaddaracanañhi pāvacanaṃ. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.
“三十人、九十人,皆心意专一;
我遍行此大地,全然不见可与他们相等之人。
显示巴利原文 ‘‘Tiṃsapurisanāvutyo, sabbevekekaniccitā; Yesaṃ samaṃ na passāmi, kevalaṃ mahi’maṃ cara’’nti
此处说“三万零九百三十人,即三十与九十”。但不应将这里的“三十、九十”理解为省略了“三十”后面的“千”字和“九十”后面的“百”字。如果这样理解,那么任何地方都可以造出类似的音声组合;而造出这样的音声组合之后,听者若不依靠教导便无法了知含义,因此不应这样理解。而应这样理解:“三十、九十”是世间约定俗成的用语。约定俗成的用语,那些已掌握此约定的人一听便能了知,无需教导。因此,不论是梵授王宣说时,还是导师引述此语时,所有人都能不由教导而了知此语的含义,应作如是理解。显示巴利原文
Pāḷi. Ettha ‘‘purisānaṃ tiṃsasahassāni navuti ca satāni tiṃsa nāvutyo’’ti vuccanti. Imasmiṃ pana ṭhāne tiṃsasaddato sahassasaddassa navutisaddato ca satasaddassa lopaṃ katvā ‘‘tiṃsa nāvutyo’’ti vuttanti na gahetabbaṃ. Evañhi gahaṇe sati yattha katthacipi edisī saddaracanā kātabbā siyā, katāya ca edisāya saddaracanāya atthāvagamo vinā upadesena suṇantānaṃ na siyā, tasmā nevaṃ gahetabbaṃ. Evaṃ pana gahetabbaṃ – ‘‘tiṃsa nāvutyo’’ti idaṃ lokasaṅketarūḷhaṃ vacanaṃ, saṅketarūḷhassa pana vacanassattho yasmā gahitapubbasaṅketehi sutvā ñāyate, na upadesato, tasmā brahmadattena raññā vuttakālepi satthārā taṃ kathaṃ āharitvā vuttakālepi sabbe manussā vināpi upadesena vacanatthaṃ jānantīti gahetabbaṃ.
因为圣典中既有种种理趣,亦含不可思议之义;
以及含义甚深的世俗语,由具足悲愍者所宣说。
因此,智者对于附有义注的、深奥的胜者教说,
应常领受教诫,如理恭敬地亲近依止。
获得师长教诫者,则具足义理精髓;
护持正法者,不会从正法退堕。
因此,为了正法,我连数序次第也予以宣说;
它们具足应用,依于相应,并带有对义理的决断。
显示巴利原文 Tiṃsañceva sahassāni, navuti ca satāni tu; Tiṃsa nāvutiyo nāma, vuttā umaṅgajātake. Yasmā pāvacane santi, nayā ceva acintiyā; Vohārā ca suguḷhatthā, dayāpannena desitā. Tasmā sāṭṭhakathe dhīro, gambhīre jinabhāsite; Upadesaṃ sadā gaṇhe, garuṃ sammā upaṭṭhahaṃ. Garūpadesahīno hi, atthasāraṃ na vindati; Atthasāravihīno so, saddhammā parihāyati. Garūpadesalābhī ca, atthasārasamāyuto; Saddhammaṃ paripālento, saddhammasmā na hāyati. Saddhammatthāya me tasmā, saṅkhyāmālāpi bhāsitā; Sappayogā yathāyogaṃ, sahevatthavinicchayā.
如是,在九分教及附有义注的三藏之语言表达中,为诸智者显示巴利原文
Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ